Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking Konsep Konsepbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 89 2970785 2926936 2026-09-25T22:34:36Z Pynappel 70858 2970785 wikitext text/x-wiki [[Lêer:La scuola di Atene.jpg|duimnael|''Die Skool van Athene'', 'n fresco deur [[Raphael]]]] [[Lêer:Europa-philosophen-1-800.png|duimnael|Kaart van Europa wat die werkplekke van die belangrikste filosowe vertoon]] '''Filosofie''' of '''wysbegeerte''' is 'n vakgebied wat die kennis van, en insig in 'n verskeidenheid fundamentele sake najaag, soos byvoorbeeld [[realiteit]], [[kennis]], betekenis, waarde, [[bestaan]] en [[waarheid]]. In omgangstaal word die term ''filosofie'' baie keer gebruik om te dui op 'n ingesteldheid, uitgangspunt of lewensbeskouing. Hierdie artikel handel eerder oor filosofie as 'n akademiese vakgebied. Histories het 'filosofie' enige kennisversameling omvat.<ref name="auto23">{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=philosophy|title=Philosophy|date=|website=www.etymonline.com|publisher=Online Etymological Dictionary|access-date=19 Maart 2016|quote=Die [[Engelse]] woord "''philosophy''" word in ongeveer 1300 gedefinieer as "kennis (''knowledge''), kennisversameling (''body of knowledge'').|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->}}</ref> Vanaf die tyd van die Antieke Griekse filosoof [[Aristoteles]] tot die 19de eeu, het 'natuurfilosofie' [[sterrekunde]], [[geneeskunde]] en [[fisika]] behels. [[Isaac Newton]] se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit 1687 word byvoorbeeld later as 'n fisikaboek geklassifiseer. In die 19de eeu het die groei van moderne navorsingsuniversiteite gelei tot die professionalisering en spesialisering van akademiese filosofie en ander dissiplines.<ref>{{Cite book|title=The Scientific Revolution|last=Shapin|first=Steven|date=1998|url=https://books.google.de/books?id=6BIr19MTXAMC&redir_esc=y|publisher=University Of Chicago Press|isbn=978-0-226-75021-7|edition= 1st}}</ref><ref>{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2016/01/11/when-philosophy-lost-its-way/?_r=0 |title=When Philosophy Lost Its Way |last=Briggle |first=Robert Frodeman and Adam |website=Opinionator |access-date=25 April 2016 |date=11 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305103353/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2016/01/11/when-philosophy-lost-its-way/?_r=0 |archive-date=5 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die moderne era het sommige ondersoeke wat tradisioneel deel van die filosofie was, afsonderlike akademiese dissiplines geword, waaronder [[sielkunde]], [[sosiologie]], [[taalkunde]] en [[ekonomie]]. Ander ondersoeke wat nou verband hou met [[kuns]], [[wetenskap]], [[politiek]] of ander beroepe, was steeds deel van die filosofie. Byvoorbeeld is [[skoonheid]] objektief of subjektief?<ref>{{Cite book|url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/beauty/|title=Beauty|last=Sartwell|first=Crispin|date=2014|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition= Spring 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loebclassics.com/view/plato_philosopher-greater_hippias/1926/pb_LCL167.335.xml|title=Plato, Hippias Major {{!}} Loeb Classical Library|website=Loeb Classical Library|access-date=27 April 2016}}</ref> Is daar baie [[wetenskaplike metode]]s of net een.<ref>{{Cite book|title=Against Method|last=Feyerabend|first=Paul|last2=Hacking|first2=Ian|date=2010|url=https://books.google.de/books?id=6BIr19MTXAMC&redir_esc=y|publisher=Verso|isbn=978-1-84467-442-8|edition= 4th}}</ref> Is politieke [[utopie]] 'n hoopvolle droom of hopelose fantasie?<ref>{{Cite web|url=http://www.iep.utm.edu/noz-poli/#SH3i|title=Nozick, Robert: Political Philosophy {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy|website=www.iep.utm.edu|access-date=25 April 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iep.utm.edu/rawls/#H2|title=Rawls, John {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy|website=www.iep.utm.edu|access-date=25 April 2016}}</ref><ref>{{Cite book|title=Utopia|last=More|first=Thomas|date=2015|url=https://books.google.de/books?id=EZajAQAAQBAJ&redir_esc=y|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-11070-7}}</ref> Belangrike subvelde van akademiese filosofie sluit in [[metafisika]] ("gemoeid met die fundamentele aard van [[werklikheid]] en wese"), [[epistemologie]] (oor die "aard en grond van [[kennis]] [en] … die grense en geldigheid daarvan" ), [[etiek]], [[estetika]], [[politieke filosofie]], [[logika]] en wetenskapfilosofie. Iemand wat filosofie beoefen, word 'n '''filosoof''' genoem. Filosofie kan ook verwys na die kollektiewe werk van die [[Lys van filosowe|groot filosowe]]. == Inleiding == === Kennis === [[Lêer:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|duimnael|"Filosofie regeer te midde van die Sewe Liberale Kunste" – illustrasie uit die ''Hortus Deliciarum'' deur Herrad von Landsberg (ca. 1180)]] Tradisioneel verwys die term "filosofie" na enige kennisversameling.<ref name="auto23" /><ref name="etymonline.com">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=philosophy |title=Online Etymology Dictionary |website=etymonline.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913065035/http://www.etymonline.com/index.php?term=philosophy |archive-date=13 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=25 April 2020 }}</ref> In hierdie sin is filosofie nou verwant aan [[godsdiens]], [[wiskunde]], [[natuurwetenskap]], [[onderwys]] en [[politiek]]. Newton se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit 1687 word in die 2000's geklassifiseer as 'n boek van fisika; hy gebruik die term 'natuurfilosofie' omdat dit dissiplines omvat het wat later verband hou met wetenskappe soos [[sterrekunde]], [[geneeskunde]] en [[fisika]]. In die eerste deel van die eerste boek van sy ''Academica'' het [[Cicero]] die verdeling van filosofie in logika, fisika en etiek bekendgestel. Hy kopieer [[Epikurus]] se verdeling van sy leer in kanon, fisika en etiek. In afdeling dertien van die eerste boek van sy ''Vitae Philosophorum'' het die derde-eeuse [[Diogenes Laërtius]], die eerste filosofiese historikus, die tradisionele verdeling van filosofiese ondersoek in drie dele aangebied: * Natuurlike filosofie ('fisika', uit ''ta physika'', 'dinge wat met die natuur te make het (''physis'')' was die studie van die samestelling en prosesse van transformasie in die fisiese wêreld; * Morele filosofie ('etiek', uit ''êthika'', letterlik, 'te make met karakter, ingesteldheid, maniere') was die studie van goedheid, reg en verkeerd, geregtigheid en [[deug]]. * Metafisiese filosofie ('logika') was die studie van bestaan, [[oorsaaklikheid]], [[God]], logika, vorms en ander abstrakte voorwerpe (''meta ta physika'' letterlik: 'Na [die boek] die ''Fisika'')<ref>Kant, Immanuel (2012). Kant: ''Groundwork of the Metaphysics of Morals'' (2de uitgawe). Cambridge University Press. {{ISBN|9781107401068}}. "Antieke Griekse filosofie is in drie vertakkings verdeel: natuurwetenskap, etiek en logika."</ref> Hierdie verdeling is nie uitgedien nie, maar het verander. Die [[natuurfilosofie]] is verdeel in die verskillende natuurwetenskappe, veral sterrekunde, fisika, chemie, biologie en kosmologie. Vanuit die morele filosofie het die [[sosiale wetenskap]]pe ontstaan, maar sluit steeds waardeteorie in (insluitend estetika, etiek, politieke filosofie, ens.). Vanuit die metafisiese filosofie het formele wetenskappe soos logika, wiskunde en wetenskapsfilosofie ontstaan, maar dit sluit steeds epistemologie, kosmologie en andere in. === Filosofiese vooruitgang === Baie filosofiese debatte wat in antieke tye begin het, word vandag nog bespreek. [[Colin McGinn]] en andere beweer dat geen filosofiese vooruitgang gedurende daardie periode plaasgevind het nie.<ref>McGinn, Colin (1993). ''Problems in Philosophy: The Limits of Inquiry'' (1ste uitgawe). Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-1-55786-475-8}}.</ref> David Chalmers en ander sien daarenteen vooruitgang in filosofie soortgelyk aan dié in die wetenskap,<ref>"''Video & Audio: Why isn't there more progress in philosophy''? – Metadata". www.sms.cam.ac.uk. Besoek 25 April 2016.</ref> terwyl Talbot Brewer aangevoer het dat 'vooruitgang' die verkeerde standaard is om filosofiese aktiwiteite mee te beoordeel.<ref>Brewer, Talbot (2011). ''The Retrieval of Ethics'' (1ste uitgawe). Oxford; New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-969222-4}}.</ref> == Geskiedenis van die filosofie == {{Hoofartikel|Geskiedenis van die filosofie}} Die geskiedenis van die filosofie verwys na die totaliteit van [[teorie]]ë en dokrines wat deur die eeue heen deur denkers geformuleer word. Volgens ''The Oxford Dictionary of Philosophy'' begin die [[wetenskap]] van die filosofie met die Indo-Iraniërs vanaf 1500 voor Christus. In die Weste verskyn vanaf die 6e eeu v.C. die eerste tekens van wat filosofie genoem word met die Oud-Griekse pre-Sokratiese denkers, gevolg deur [[Sokrates]], wat beskou word as die ware vader van hierdie dissipline, en wie in sy voetspore volg: [[Plato]], [[Aristoteles]] en die sokratiese skole. Die filosofie as dissipline bly groei tydens die Hellenistiese tydperk, in die besonder die [[stoïsisme]], die [[Epikurus|epikurisme]], die sinisme en die skeptiese skool, wat ook in die [[Romeinse Ryk|Romeinse tyd]] voortgesit word. Vanaf die latere oudheid en die [[middeleeue]] staan die neoplatonisme en die Christelike filosofie as 'n brug tussen filosofie en [[religie]], en dié is in noue verhouding met die [[teologie]] en die Grieks-Arabiese filosofie wat in die middeleeuse filosofie ontwikkel, wat blyk uit die belangrikheid van die [[skolastiek]] in hierdie periode. Probleme wat spesifiek betrekking het op die geskiedenis van die filosofie omvat onder meer: "Hoe kan veranderinge in die filosofie histories verantwoord word?" "Hoe is die ontwikkeling van die [[denke]] uiteindelik histories te verklaar?" "In welke mate kan filosofiese tekste uit voorafgaande historiese tydperke vandag nog begryp word?" == Filosofiese tradisies == Filosofiese vrae is oorweeg deur mense van baie tye, volkere en kulture. Die term "filosofie" in 'n Europese of Amerikaanse akademiese konteks verwys oor die algemeen na die tradisies van die [[weste|westerse beskawing]] en word gevolglik "westerse filosofie" genoem. In die weste word die term "[[oosterse filosofie]]" meestal gebruik as omvattende term om te verwys na die filosofiese tradisies van [[Asië]] en die ooste. Filosofiese tradisies uit spesifieke tye en geloofsrigtings word gereeld apart gesien, byvoorbeeld [[Antieke filosofie]], [[Christelike filosofie]], [[Hindoe-filosofie]], ensovoorts. Suid-Afrikaanse filosofie uit westerse tradisies word meestal gesien as deel van westerse filosofie. Die bestaan van iets soos Afrikafilosofie (of ander filosofiese tradisies) as onderskeibare tradisie word soms bespreek, maar is gewoonlik afwesig of sleg verteenwoordig in meeste akademiese besprekings oor filosofie. === Westerse filosofie === {{Hoofartikel|Westerse filosofie}} [[Lêer:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|duimnael|Portretborsbeeld van Aristoteles]] Westerse filosofie verwys na die filosofiese denke en werk van die [[Westerse wêreld]]. Histories verwys die term na die filosofiese denke van die Westerse kultuur, beginnend met die Griekse filosofie van die pre-Sokratici soos [[Thales van Milete]] (ca. 624 – ca. 546 vC) en [[Pythagoras]] (ca. 570 – ca. 495 vC), en wat uiteindelik 'n groot deel van die wêreld dek.<ref>Kenny, Anthony, ''A New History of Western Philosophy'', Hoofstuk 1.</ref><ref>Gottlieb, Anthony, ''The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance'', 1ste Uitgawe, Hoofstukke 1 en 2.</ref> Die woord filosofie self is afkomstig van die Antieke Griekse filosofie (φιλοσοφία), letterlik, "die liefde van wysheid" (φιλεῖν ''phileîn'', "om lief te hê" en σοφία ''sophía'', "wysheid"). Daar is verskeie hoofstrome in die moderne Westerse filosofie. Van die mees bekende hoofstrome is: ''[[Analitiese filosofie]]'' word gekarakteriseer deur bewyse en argumente, aandag aan detail, en 'n presiese benadering tot die analise van die taal van filosofiese vrae om onduidelikheid uit die weg te ruim. Hierdie benadering domineer Engels-Amerikaanse filosofie. Dit het begin met [[Gottlob Frege]], [[Bertrand Russell]], [[George Edward Moore|G. E. Moore]] en [[Ludwig Wittgenstein]] met die draai van die [[20ste eeu]]. ''[[Kontinentale filosofie]]'' is 'n versamelnaam vir verskeie uiteenlopende denkrigtings, hoofsaaklik uit kontinentale Europa. Dit is gevolglik moeilik om die tradisie as sodanig te beskryf. Dit kan gekontrasteer word met die tradisie van analitiese filosofie in sommige opsigte. Waar analitiese filosowe byvoorbeeld spesifieke probleme analiseer, fokus kontinentale filosowe soms meer op die werk van sleuteldenkers en die verwantskap tussen verskillendes se werk. Die metodes van analitiese filosofie word soms beskou as nader verwant aan dié van die wiskunde (veral wat formele argumentasie betref), terwyl kontinentale filosofie weer dikwels metodes uit die letterkunde gebruik. ''[[Eksistensialisme]]'' word gekenmerk as 'n filosofiese beweging waar die individu homself bemoei met filosofiese vrae soos "wat is die sin van die lewe?", "wie is ek?", "wat maak ek in hierdie wêreld en hoe kan ek sin vind in realiteit?". [[Soren Kierkegaard]] word meestal beskou as die vader van eksistensialisme, maar dit is egter noodsaaklik om te besef dat daar twee vertakkinge van eksistensialisme is: Christelike eksistensialisme en Ateistiese eksistensialisme. Kierkegaard is die groot sentrale denker van die Christelike eksistensialisme en [[Jean-Paul Sartre]] word weer as die sleutelfiguur van die ateistiese eksistensialisme beskou. Hoewel [[Friedrich Nietzsche]] ook beskryf word as 'n eksistensialis kom hy eintlik meer in die beweging van [[nihilisme]] voor, hoewel hy tog 'n impak op eksistensialisme gemaak het. ''[[Dekonstruksie]]'' is 'n beweging waarvan [[Jacques Derrida]] hoofsaaklik die sleutelfiguur was. Derrida se sentrale idee was dat die hele wêreld in werklikheid 'n "teks" is. Dekonstruksie gaan baie sterk gepaard met die beweging van [[poststrukturalisme]]. [[Theodor W. Adorno]] vooraanstaande lid van die [[Frankfurt Skool]] skryf die boek ''[[Negatiewe Dialektiek]]'' wat deel vorm van die kritieke teorie. Hoewel Adorno gesidder het wanneer hy die woord "teorie" hoor, het hy tog erken dat 'n mens nie sonder teorie te werk kan gaan in enige vakwetenskap nie. Daarom word sy negatiewe [[dialektiek]] tog as teorie beskou. Die negatiewe dialektiek funksioneer basies as 'n teorie wat twee kontrasterende konsepte teenoor mekaar opweeg en dit in negatiewe dialektiek teenoor mekaar laat staan. Met behulp van hierdie negatiewe dialektiese verhouding, kan 'n sentrale idee of begrip gedekonstrueer word om sodoende by die kern van iets uit te kom of om die leemtes van 'n begrip of konsep aan te toon. === Midde-Oosterse filosofie === [[Lêer:Avicenna Portrait on Silver Vase - Museum at BuAli Sina (Avicenna) Mausoleum - Hamadan - Western Iran (7423560860).jpg|duimnael|'n Iraanse portret van [[Avicenna]] op 'n [[silwer]] [[vaas]]. Hy was een van die invloedrykste filosowe van die Islamitiese Goue tydperk.]] Die vroegste bekende filosofiese wysheidsliteratuur is in die streke van die vrugbare halfmaan-gebied, [[Iran]] en [[Arabië]], en word vandag meestal deur die Islamitiese kultuur oorheers. Vroeë wysheidsliteratuur vanaf die vrugbare halfmaan was 'n genre wat probeer het om mense te onderrig oor etiese optrede, praktiese lewe en deugde deur verhale en [[spreekwoord]]e. In [[Antieke Egipte]] het hierdie tekste bekend gestaan as ''sebayt'' ('leringe') en is dit sentraal tot ons verstaan van die Antieke Egiptiese filosofie. Die Babiloniese sterrekunde bevat ook baie filosofiese bespiegelinge oor [[kosmologie]] wat die Antieke Grieke beïnvloed het. Joodse filosofie en Christelike filosofie is religio-filosofiese tradisies wat ontwikkel het in die [[Midde-Ooste]] en in [[Europa]], wat albei sekere vroeë Judaïstiese tekste (hoofsaaklik die ''Tanakh'') en monoteïstiese oortuigings deel. Joodse denkers soos die Geonim van die Talmudic Academies in [[Babilonië]] en [[Maimonides]] het hul besig gehou met die Griekse en Islamitiese filosofie. Later het die Joodse filosofie onder Westerse intellektuele invloede gekom en sluit die werke van [[Moses Mendelssohn]] in wat die ''Haskalah'' (die Joodse Verligting), die Joodse eksistensialisme en die Hervormde Judaïsme ingelei het. Die pre-Islamitiese Iraanse filosofie begin met die werk van [[Zoroaster]], een van die eerste bevorderaars van [[monoteïsme]] en van die dualisme tussen goed en kwaad. Hierdie dualistiese kosmogonie het latere Iranse ontwikkelings soos Manichaeïsme, Mazdakisme en Zurvanisme beïnvloed. Na die Moslem-verowerings het die vroeë Islamitiese filosofie die Griekse filosofiese tradisies in nuwe innoverende rigtings ontwikkel. Hierdie Islamitiese Goue Eeu het Europese intellektuele ontwikkelings beïnvloed. Die twee hoofstrome van vroeë Islamitiese denke is Kalam wat fokus op Islamitiese teologie en Falsafa wat gebaseer is op Aristotelianisme en Neoplatonisme. Die werk van Aristoteles was baie invloedryk onder die falsafa soos [[al-Kindi]] (9de eeu), [[Avicenna]] (980 – Junie 1037) en [[Averroes]] (12de eeu). Ander soos [[Al-Ghazali]] was baie krities oor die metodes van die Aristoteliaanse falsafa. Islamitiese denkers het ook 'n [[wetenskaplike metode]], eksperimentele medisyne, 'n teorie van [[optika]] en 'n regsfilosofie ontwikkel. [[Ibn Khaldun]] was 'n invloedryke denker in die geskiedenisfilosofie. In [[Iran]] het verskeie skole van Islamitiese filosofie na die Goue Eeu voortgegaan en het strome soos Illuminasionistiese filosofie, [[Soefisme|Soefi-filosofie]] en Transendentale teosofie ingesluit. In die 19de en 20ste eeu het die Nahda-beweging (ontwaking of renaissance) die hedendaagse Islamitiese filosofie beïnvloed. === Indiese filosofie === Indiese filosofie ([[Sanskrit]]: ''darśana''; '[[wêreldbeskouing]]s', 'lering')<ref>{{cite web |url=http://spokensanskrit.org/ |title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit |website=spokensanskrit.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110103425/http://spokensanskrit.org/ |archive-date=10 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 4 Mei 2020 }}</ref> verwys na die uiteenlopende filosofiese tradisies wat sedert die antieke tyd op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. [[Jainisme]] en [[Boeddhisme]] het ontstaan aan die einde van die Vediese periode, terwyl [[Hindoeïsme]] na vore gekom het na die einde van die Vediese periode as 'n samesmelting van uiteenlopende tradisies. Hindoes klassifiseer hierdie tradisies meestal as ortodoks of heterodoks - -''āstika'' of ''nāstika'' – afhangend van of hulle die gesag van die Vedas en die teorieë van [[Brahman]] en Atman (siel, self) daarin aanvaar.<ref>John Bowker, ''Oxford Dictionary of World Religions'', bl. 259</ref><ref>{{cite book|author=Wendy Doniger |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=c8vRAgAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-936008-6|page=46}}</ref> Die ortodokse skole sluit die Hindoe-tradisies van denke in, terwyl die heterodokse skole die Boeddhistiese en die Djain-tradisies insluit.<ref>{{cite journal|author=Karl Potter| title=A Fresh Classification of India's Philosophical Systems|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1961-11_21_1/page/25|journal = Journal of Asian Studies|volume=21| issue=1|year=1961| pages=25–32|jstor=2050985| doi=10.2307/2050985}}</ref> Ander skole sluit in die ''Ajñana'', ''Ajivika'' en ''Cārvāka'' wat oor die geskiedenis uitgesterf het.<ref name=andrewoverview>Andrew Nicholson (2013), Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History, Columbia University Press, {{ISBN|978-0231149877}}, pp. 2–5</ref><ref name=bilimoriaastika>P Bilimoria (2000), Indian Philosophy (Editor: Roy Perrett), Routledge, {{ISBN|978-1135703226}}, bl. 88</ref> Belangrike Indiese filosofiese konsepte wat deur die Indiese filosofieë gedeel word, is [[dharma]], [[karma]], artha, kama, [[dukkha]] (lyding), anitya (anicca-verganklikheid), [[dhyana]] (jhana, [[meditasie]]), verloëning (met of sonder [[monastisisme]] of [[askese]]), verskillende [[samsara]]'s met siklusse van wedergeboorte, [[moksha]] (nirvana, kaivalya, bevryding van wedergeboorte), en deugde soos ''ahimsa''.<ref>{{cite book|author=William A. Young|title=The World's Religions: Worldviews and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=GRoqAQAAMAAJ|year=2005|publisher=Pearson Prentice Hall|isbn=978-0-13-183010-3|pages=61–64, 78–79}}</ref><ref>{{cite book|author1=Sushil Mittal|author2=Gene Thursby|title=Religions of India: An Introduction|url= https://books.google.com/books?id=XpxADwAAQBAJ|year=2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-134-79193-4|pages=3–5, 15–18, 53–55, 63–67, 85–88, 93–98, 107–115}}</ref> ==== Djain filosfie ==== [[Lêer:Aklank swami.jpg|duimnael|Akalanka, 'n Djain-[[monnik]] en filosoof uit die 8ste eeu wat invloedryke werke oor Indiese Logika geskryf het]] [[Djainisme|Djain]]-filosofie aanvaar die konsep van 'n permanente siel (''jiva'') as een van die vyf ''astikayas'', of ewige oneindige kategorieë wat die substansie van die bestaan vorm. Die ander vier is ''[[dharma]], adharma, akasha'' (ruimte) en ''pudgala'' ([[materie]]). Die Djain-gedagte skei materie heeltemal van die [[siel]].<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/topic/dravya |title=dravya – Jainism |website=Encyclopædia Britannica |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509074348/https://www.britannica.com/topic/dravya |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit het twee belangrike subtradisies: ''Digambara'' (lug geklee, naak) en ''Svetambara'' (wit geklee), saam met 'n aantal kleiner tradisies soos ''Terapanthis''.<ref name="Dundas2002">{{cite book|author=Paul Dundas|title=The Jains|url=https://books.google.com/books?id=jt6-YXE2aUwC|year=2002 |publisher=Psychology Press|isbn= 978-0-415-26606-2|pages=2–3, 45–49, 260–261}}</ref> Asketisme is 'n groot monastiese deugd in die Djainisme.<ref>{{cite book|author=Paul Dundas|title=The Jains|url=https://books.google.com/books?id=jt6-YXE2aUwC|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-26606-2|pages=163–174}}</ref> Uit Djain-tekste soos die ''Tattvartha Sutra'' word verklaar dat regte geloof, regte kennis en regte gedrag die weg na bevryding is.<ref>{{cite book|author=Natubhai Shah|title=Jainism: The World of Conquerors|url=https://books.google.com/books?id=qLNQKGcDIhsC&pg=PA90|year=2004|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1938-2|pages=90–95}}</ref> Die Djain-gedagte beweer dat alle bestaan siklies, ewig en ongeskape is. Die ''Tattvartha Sutra'' is die vroegste, mees omvattende en gesaghebbende samestelling van die Djain-filosofie. ==== Boeddhistiese filosofie ==== [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] filosofie begin met die denke van [[Gautama Boeddha]] (Tussen sesde en vierde eeu vC) en word in die vroeë Boeddhistiese tekste bewaar. Dit het sy oorsprong in Indië en het later na Oos-Asië, Tibet, Sentraal-Asië en Suidoos-Asië versprei en verskillende tradisies in hierdie streke ontwikkel. Mahayana-vorme is die oorheersende Boeddhistiese filosofiese tradisies in Oos-Asiatiese streke soos China, Korea en Japan. Die Theravada-vorme is oorheersend in Suidoos-Asiatiese lande, soos Sri Lanka, Birma en Thailand. Omdat onkunde oor die ware aard van dinge as een van die wortels van lyding (''dukkha'') beskou word, is Boeddhistiese filosofie gemoeid met epistemologie, metafisika, etiek en sielkunde. Boeddhistiese filosofiese tekste moet ook verstaan word binne die konteks van meditatiewe praktyke wat veronderstel is om sekere kognitiewe verskuiwings teweeg te bring. Belangrike innoverende konsepte sluit die [[Vier Edel Waarhede]] in as ontleding van lyding, ''anicca'' (tydelikheid) en ''anatta'' (nie-self).<ref>{{cite book|author=Richard Gombrich|title=Theravada Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=jZyJAgAAQBAJ| year=2006| publisher=Routledge| isbn=978-1-134-90352-8|page=47}}, ''Aanhaling:'' "Daar word beweer dat alle fenomalistiese bestaan (in Boeddhisme) drie ineenskakelende kenmerke het: tydelikheid, lyding en gebrek aan siel of wese."</ref><ref>{{cite book|author1=Robert E. Buswell Jr.|author2=Donald S. Lopez Jr.|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ|year=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4805-8|pages=42–47}}</ref> Na die dood van die Boeddha, het verskeie groepe begin om sy belangrikste leringe sistematies te orden, wat uiteindelik tot die ontwikkeling van omvattende filosofiese stelsels genoem "Abhidharma”aanleiding gegee.<ref>Westerhoff, Jan, ''The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy'', Oxford University Press, 2018, bl. 37.</ref> Na die Abhidharma skole, het Mahayana filosowe soos [[Nagarjuna]] en Vasubandhu die teorieë van ''sunyata'' (leegheid van alle verskynsels) en ''vijñapti-matra'' (slegs voorkoms) ontwikkel, 'n vorm van fenomenologie of transendentale idealisme. Die Dignāga skool van ''pramāṇa'' (letterlike vetraling, [[kennis]]) het 'n gesofistikeerde vorm van Boeddhistiese logika-epistemologie bevorder. Daar was talle skole, sub-skole en tradisies van Boeddhistiese filosofie in Indië. Volgens Oxford professor van Boeddhistiese filosofie Jan Westerhoff, die groot Indiese skole van 300 V.C. 1000 CE was:<ref>Westerhoff, Jan, ''The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy'', Oxford University Press, 2018, bl. xxiv.</ref> * Die Mahāsāṃghika tradisie. * Die Sthavira skole wat die volgende insluit: Sarvgestivharda, Sautrāntika, Vibhajyavāda (later bekend as Theravada in Sri Lanka), en Pudgalavharda. * Die Mahayana skole, hoofsaaklik die Madhyamaka, Yogachara, Tathāgatagarbha en Tantra. Na die verdwyning van Boeddhisme uit Indië, het sommige van hierdie filosofiese tradisies voortgegaan om te ontwikkel in die Tibetaanse Boeddhistiese, Oos-Asiatiese Boeddhistiese en Theravada Boeddhistiese tradisies. ==== Hindoeïstiese filosofie ==== [[Lêer:Raja Ravi Varma - Sankaracharya.jpg|duimnael|Adi Shankara is een van die baie bestudeerde Hindoe-filosowe]] Die Vedas-gebaseerde ortodokse skole vorm deel van die Hindoe-tradisies en word tradisioneel in ses darsanas geklassifiseer: Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Mīmāṃsā en Vedanta.<ref>{{cite journal|author=Ian Kesarcodi-Watson|title= Hindu Metaphysics and Its Philosophies: Śruti and Darsána|url=https://archive.org/details/sim_international-philosophical-quarterly_1978-12_18_4/page/413| journal= International Philosophical Quarterly|volume= 18| issue= 4| year= 1978| pages= 413–432 |doi= 10.5840/ipq197818440}}</ref><ref name="Craig2013p353">{{cite book|author= Edward Craig|title=Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy| url=https://books.google.com/books?id=G05h3H0Zq7cC |year=2013|publisher= Routledge|isbn=978-1-134-59391-0|pages=353–354}}, Aanhaling: "Hindoe-filosofie is die langste oorlewende filosofiese tradisie in Indië. […] Dit is gebruiklik om ses Hindoe-skole te noem, van die meer as 'n dosyn wat bestaan het, en sodoende verskeie in 'n enkele skool saamgevoeg het. Dit is veral die geval met Vedanta. Die ses is in drie pare gelys: Samkhya-Yoga, Vedanta-Mimamsa, Nyaya-Vaisheshika."</ref> Die Vedas as kennisbron is verskillend geïnterpreteer deur hierdie ses skole van Hindoe-filosofie, met verskillende vlakke van oorvleueling. Volgens Chadha is dit 'n versameling filosofiese sienings wat 'n tekstuele verband het'.<ref>M Chadha (2015), ''The Routledge Handbook of Contemporary Philosophy of Religion'' (Redakteur: Graham Oppy), Routledge, {{ISBN|978-1844658312}}, bl. 127–128</ref> Dit weerspieël ook 'n verdraagsaamheid vir 'n verskeidenheid filosofiese interpretasies binne [[Hindoeïsme]] terwyl hulle dieselfde grondslag deel.<ref name="Sharma1990p1">{{cite book|author=Arvind Sharma|title=A Hindu Perspective on the Philosophy of Religion|url= https://books.google.com/books?id=jKewCwAAQBAJ|year=1990|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-349-20797-8|pages=1–2}}, Aanhaling: "Die houding jeens die bestaan van God wissel binne die Hindoe-godsdienstige tradisie. Dit is miskien nie heeltemal onverwags nie, gegewe die verdraagsaamheid vir leerstellige diversiteit waarvoor die tradisie bekend is. Van die ses ortodokse stelsels van die Hindoe-filosofie is daar slegs drie wat die vraag in detail bespreek. Dit is die denkskole wat bekend staan as Nyaya, Yoga en die teïstiese vorme van Vedanta".</ref> Van die vroegste oorlewende Hindoe-mistieke en filosofiese tekste is die Upanishads uit die latere Vediese periode (1000–500 vC). Hindoe-filosowe van die ses skole het stelsels epistemologie (''pramana'') ontwikkel en onderwerpe soos [[metafisika]], [[etiek]], [[sielkunde]] (''guna''), [[hermeneutiek]] en [[soteriologie]] ondersoek binne die raamwerk van die Vediese kennis, terwyl hulle 'n uiteenlopende versameling interpretasies aangebied het.<ref>Frazier, Jessica (2011). ''The Continuum companion to Hindu studies''. London: Continuum. bl. 1–15. {{ISBN|978-0-8264-9966-0}}.</ref> === Oos-Asiatiese filosofie === Oos-Asiatiese filosofiese denke het in Antieke China begin, en Chinese filosofie begin gedurende die Westerse Zhou-dinastie en die daaropvolgende periodes na die val daarvan toe die 'Honderd Skole van denke' gefloreer het (6de eeu tot 221 vC).<ref>Garfield, Jay L., and William Edelglass, eds. 2011. "Chinese Philosophy." ''The Oxford Handbook of World Philosophy''. Oxford: [[Oxford University Press]]. {{ISBN|9780195328998}}.</ref><ref name="pe">{{cite book|last=Ebrey|first=Patricia|title=The Cambridge Illustrated History of China|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=|location=New York|page=42|pages=}}</ref> Hierdie periode is gekenmerk deur beduidende intellektuele en kulturele ontwikkelings en die opkoms van die belangrikste filosofiese skole van China, [[Konfusianisme]], Legalisme en [[Daoïsme]] asook talle ander minder invloedryke skole. Hierdie filosofiese tradisies het metafisiese, politieke en etiese teorieë ontwikkel soos Tao, [[Jin en jang]], Ren en Li, wat saam met die Chinese Boeddhisme die Koreaanse filosofie, die Vietnamese filosofie en die Japannese filosofie (wat ook die inheemse [[Shinto]]-tradisie insluit) direk beïnvloed het. Boeddhisme het gedurende die Han-dinastie (206 vC – 220 nC) in China aangekom, deur middel van 'n geleidelike transmissie deur die [[Syroete]] en deur inheemse invloede verskillende Chinese vorme (soos Chan / [[Zen]]) ontwikkel wat versprei het oor die Oos-Asiatiese kulturele sfeer. Gedurende latere Chinese dinastieë soos die [[Ming-dinastie]] (1368–1644) sowel as in die Koreaanse Joseon-dinastie (1392–1897) het 'n herlewende Neo-Konfusianisme onder leiding van denkers soos Wang Yangming (1472–1529) die dominante denkskool geword, en is deur die keiserlike staat bevorder. In die moderne era het Chinese denkers idees uit die [[Westerse filosofie]] opgeneem. Chinese Marxistiese filosofie het ontwikkel onder die invloed van [[Mao Zedong]], terwyl 'n Chinese [[pragmatisme]] onder Hu Shih en die opkoms van Neo-Konfusianisme deur Xiong Shili beïnvloed is. Moderne Japannese denke het intussen ontwikkel onder sterk Westerse invloede soos die bestudering van die Westerse wetenskappe (''Rangaku'') en die modernistiese Meirokusha-intellektuele samelewing wat voortvloei uit die Europese [[verligting]]sgedagtes. In die 20ste eeu het die staat Shinto en ook Japanese [[nasionalisme]] ontstaan. Die Kyoto-skool, 'n invloedryke en unieke Japannese filosofiese skool, het ontwikkel uit Westerse [[fenomenologie]] en Middeleeuse Japannese Boeddhistiese filosofie soos dié van Dogen. === Afrikafilosofie === Afrikafilosofie is filosofie wat geproduseer word deur Afrikane, filosofie wat [[Afrika]]-[[wêreldbeskouing]]s, idees en temas aanbied, of filosofie wat spesifieke Afrika-filosofiese metodes gebruik. Die moderne Afrika-denke is besig met etnofilosofie, veral met die definisie van die betekenis van Afrika filosofie en die unieke eienskappe daarvan en wat dit beteken om 'n Afrikaan te wees.<ref>Janz, Bruce B. 2009. ''[https://books.google.com/books?isbn=0739136682 Philosophy in an African Place]''. Plymouth, UK: Lexington Books. bl. 74–79.</ref> Gedurende die 17de eeu het die Ethiopiese filosofie 'n robuuste literêre tradisie ontwikkel soos deur Zera Yacob geïllustreer. 'n Ander vroeë Afrika filosoof was [[Anton Wilhelm Amo]] (ca. 1703-1759) wat 'n gerespekteerde filosoof in [[Duitsland]] geword het. Spesifieke filosofiese idees in Afrika sluit in Ujamaa, die Bantoe-idee van 'Magte', ''Négritude'', [[Pan-Afrikanisme]] en [[Ubuntu]]. Hedendaagse Afrika-denke het ook die ontwikkeling van die professionele filosofie en die Africana-filosofie gesien, die filosofiese literatuur van die [[Afrika-diaspora]] wat strome soos swart eksistensialisme deur [[Afro-Amerikaners]] insluit. Sommige moderne Afrika-denkers is beïnvloed deur marxisme, Afro-Amerikaanse literatuur, [[kritiese teorie]], [[kritiese rasteorie]], postkolonialisme en [[feminisme]]. === Inheemse Amerikaanse filosofie === [[Lêer:Tlamatini observe stars - Codex Mendoza.jpg|duimnael|'n ''Tlamatini'' (Asteek-filosoof) wat die [[ster]]re waarneem vanuit die Codex Mendoza.]] [[Indiane|Inheemse Amerikaanse]] filosofiese denke bestaan uit 'n wye verskeidenheid oortuigings en tradisies tussen verskillende Amerikaanse kulture. Onder sommige Inheemse Amerikaanse gemeenskappe is daar 'n geloof in 'n metafisiese beginsel wat die 'Groot Gees' genoem word (Siouan: ''wakȟáŋ tȟáŋka''; Algonquian: ''gitche manitou''). 'n Ander wyd gedeelde konsep was die van ''orenda'' ('geestelike krag'). Volgens Whiteley (1998) word vir die inheemse Amerikaanse gemeenskappe die gees krities ingelig deur "transendentale ervaring (drome, visioene, ensovoorts), sowel as deur [[rede]].”<ref name="rep.routledge.com">Whiteley, Peter M. 1998. "[https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/native-american-philosophy/v-1 Native American philosophy]." ''Routledge Encyclopedia of Philosophy.'' Taylor & Francis. {{DOI|10.4324/9780415249126-N078-1}}.</ref> Die praktyke om toegang tot hierdie transendentale ervarings te kry, word shamanisme genoem. 'n Ander kenmerk van die inheemse Amerikaanse [[wêreldbeskouing]]s was die uitbreiding van etiek tot nie-menslike diere en plante.<ref name="rep.routledge.com" /><ref>Pierotti, Raymond. 2003. "[https://web.archive.org/web/20160404090034/http://www.se.edu/nas/files/2013/03/5thNAScommunities.pdf Communities as both Ecological and Social entities in Native American thought]." ''Native American Symposium'' 5. Durant, OK: Southeastern Oklahoma State University. Geargiveer van [http://www.se.edu/nas/files/2013/03/5thNAScommunities.pdf original] 4 April 2016.</ref> In [[Meso-Amerika]] was die [[Asteke]]-filosofie 'n intellektuele tradisie wat ontwikkel is deur individue genaamd ''Tlamatini'' ('die wat iets weet')<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OI9J7R-R1awC&q=120#v=onepage&q=Tlamatini&f=false |title=Use of "Tlamatini" in ''Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Nahuatl Mind – Miguel León Portilla'' |accessdate=12 Desember 2014|isbn=978-0-8061-2295-3 |last1=Portilla |first1=Miguel León |year=1990 }}</ref> en die idees daarvan word in verskillende Asteke-kodes gehou. Die Asteke-wêreldbeskouing stel die konsep van 'n uiteindelike universele energie of krag genaamd ''Ōmeteōtl'' ('dualistiese kosmiese energie') voor, wat 'n manier gesoek het om in balans te leef met 'n voortdurend veranderende, 'gladde' wêreld. Die teorie van Teotl kan gesien word as 'n vorm van [[panteïsme]].<ref name="iep.utm.edu">IEP, Aztec Philosophy, http://www.iep.utm.edu/aztec/</ref> Asteek-filosowe het teorieë oor metafisika, epistemologie, waardes en estetika ontwikkel. Asteke-etiek was gefokus op die soek na ''tlamatiliztli'' ('kennis', 'wysheid') wat gebaseer was op matigheid en balans in alle handelinge, soos in die [[Nahua]]-spreekwoord "die middelste goed is nodig."<ref name="iep.utm.edu" /> Die [[Inka]]-beskawing het ook 'n elite-klas filosoofgeleerdes genoem, die ''Amawtakuna'', wat belangrik was in die Inka-onderwysstelsel as onderwysers van godsdiens, tradisie, geskiedenis en etiek. Sleutelkonsepte van die Andes-denke is ''Yanantin'' en ''Masintin'', wat 'n teorie bevat van 'komplementêre teenoorgesteldes' wat polariteite (soos manlik / vroulik, donker / lig) as interafhanklike dele van 'n harmonieuse geheel beskou.<ref>Webb, Hillary S. 2012. ''Yanantin and Masintin in the Andean World: Complementary Dualism in Modern Peru''.</ref> === Vroue in filosofie === [[Lêer:Hannah Arendt 1975 (cropped).jpg|duimnael|Hannah Arendt in 1975]] Alhoewel mans oor die algemeen die filosofiese diskoers oorheers het, het vrouefilosowe dwarsdeur die geskiedenis betrokke geraak. Antieke voorbeelde is Hipparchia van Maroneia (aktief ongeveer 325 vC) en Arete van Cyrene (aktief 5 tot 4de eeu vC). Sommige vrouefilosowe is aanvaar gedurende die Middeleeuse en moderne eras, maar geeneen het deel geword van die Westerse kanon tot in die 20ste en 21ste eeu toe baie mense daarop dui dat G.E.M. Anscombe, [[Hannah Arendt]], [[Simone de Beauvoir]] en Susanne Langer die kanon binnegegaan het.<ref name="Duran, Jane 2005">Duran, Jane. Eight women philosophers: theory, politics, and feminism. University of Illinois Press, 2005.</ref><ref name="read.hipporeads.com">{{cite web|url=http://read.hipporeads.com/why-i-left-academia-philosophys-homogeneity-needs-rethinking/#|title=Why I Left Academia: Philosophy's Homogeneity Needs Rethinking – Hippo Reads|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170609133754/http://read.hipporeads.com/why-i-left-academia-philosophys-homogeneity-needs-rethinking/|archivedate=9 Junie 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last=Haldane|first=John|title=In Memoriam: G. E. M. Anscombe (1919–2001)|url=https://archive.org/details/sim_review-of-metaphysics_2000-06_53_4/page/1019|journal=The Review of Metaphysics|date=Junie 2000|volume=53|issue=4|pages=1019–1021|jstor=20131480}}</ref><section end="women-in-philosophy-intro" /> In die vroeë 1800's het sommige kolleges en universiteite in die Verenigde Koninkryk en die VSA vroue begin toelaat en meer vroulike akademici opgelewer. Nietemin dui die Amerikaanse onderwysdepartemente uit die negentigerjare aan dat min vroue in die filosofie beland het, en dat filosofie een van die minste gelyke geslagsverdeling in die geesteswetenskappe aandui, terwyl vroue êrens tussen 17% en 30% van die filosofiese fakulteit uitmaak volgens enkele studies.<ref name="Salary, Promotion 1997">"Salary, Promotion, and Tenure Status of Minority and Women Faculty in U.S. Colleges and Universities."National Center for Education Statistics, Statistical Analysis Report, Maart 2000; U.S. Department of Education, Office of Education Research and Improvement, Report # NCES 2000–173; 1993 National Study of Postsecondary Faculty (NSOPF:93). Sien ook "Characteristics and Attitudes of Instructional Faculty and Staff in the Humanities." National Center For Education Statistics, E.D. Tabs, July 1997. U.S. Department of Education, Office of Education Research and Improvement, Report # NCES 97-973;1993 National Study of Postsecondary Faculty (NSOPF-93).</ref> == Velde van filosofie == Filosofiese vraagstukke kan in verskillende velde gegroepeer word. Hierdie groeperings laat filosowe toe om op 'n stel soortgelyke onderwerpe te konsentreer en met ander denkers wat in dieselfde vrae belangstel, te kommunikeer. Die groeperinge vergemaklik ook filosofie vir studente om te benader. Studente kan die basiese beginsels wat by een aspek van die veld betrokke is, leer sonder om oorweldig te word met die hele stel filosofiese teorieë. Verskeie bronne bied verskillende skemas van kategorisering aan. Die kategorieë wat in hierdie artikel aangeneem word, streef na breedte en eenvoud. Hierdie vyf hoofvertakkings kan in ondervertakkings geskei word en elke ondervertakking bevat baie spesifieke studierigtings:<ref>{{cite web|url=http://consc.net/taxonomy.html|title=A Taxonomy of Philosophy}}</ref>{{sfn|Kenny|2012}} * [[Metafisika]] en [[epistemologie]] * Waardeteorie * [[Wetenskap]], [[logika]] en [[wiskunde]] * [[Geskiedenis van die filosofie]] Hierdie indelings is nie volledig nie, en ook nie onderling uitsluitend nie. ('n Filosoof kan spesialiseer in Kantiaanse epistemologie, of Platoniese estetika, of moderne politieke filosofie). Verder oorvleuel hierdie filosofiese ondersoeke soms met mekaar en met ander navrae soos wetenskap, godsdiens of wiskunde.<ref>{{Cite book|url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/religion-science/|title=Religion and Science|last=Plantinga|first=Alvin|date=2014|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition= Spring 2014}}</ref> === Epistemologie === {{Hoofartikel|Epistemologie}} [[Lêer:218 Dignaga Teaching Buddhist Logic.jpg|duimnael|Dignaga stig 'n skool vir Boeddhistiese epistemologie en logika.]] Epistemologie is die vertakking van die filosofie wat [[kennis]] bestudeer.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Epistemology |url=https://www.britannica.com/topic/epistemology |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=22 Junie 2020}}</ref> Epistemoloë ondersoek vermoedelike bronne van kennis, waaronder perseptuele ervaring, rede, geheue en getuienis. Hulle ondersoek ook vrae oor die aard van [[waarheid]], geloof, regverdiging en rasionaliteit.<ref name="SEP Epistemology">{{cite web |title=Epistemology |url=https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=30 Junie 2020}}</ref> Een van die opvallendste epistemologiese debatte in die vroeë moderne periode was tussen [[empirisme]] en [[rasionalisme]]. Empirisme plaas klem op waarnemingsbewyse via sensoriese ervaring as die bron van kennis. Empirisme word geassosieer met 'n posteriori-kennis wat verkry word deur ervaring (soos wetenskaplike kennis). Rasionalisme plaas klem op rede as 'n bron van kennis. Rasionalisme word geassosieer met a priori-kennis, wat onafhanklik is van ervaring (soos logika en wiskunde). Filosofiese [[skeptisisme]], wat sommige of alle aansprake op kennis betwyfel, was dwarsdeur die geskiedenis van die filosofie 'n onderwerp van belang. Filosofiese skeptisisme dateer duisende jare terug uit antieke filosowe soos [[Pyrrho van Elis]], en verskyn prominent in die werke van die moderne filosowe René Descartes en David Hume. Skeptisisme is 'n sentrale onderwerp in hedendaagse epistemologiese debatte.<ref name="SEP Epistemology" /> Een sentrale debat in die hedendaagse epistemologie is oor die voorwaardes wat nodig is vir 'n opvatting om as kennis gereken te word, wat waarheid en regverdiging kan insluit. Hierdie debat was grotendeels die resultaat van pogings om die Gettier-probleem op te los.<ref name="SEP Epistemology" /> 'n Ander algemene onderwerp van kontemporêre debatte is die terugvalprobleem, wat voorkom wanneer jy probeer om enige opvatting, stelling of voorstel te bewys of te regverdig. Die probleem is dat die bron van die regverdiging ookal mag wees, die bron moet óf sonder regverdiging wees (in welke geval dit as 'n arbitrêre grondslag vir geloof moet beskou word), of dit moet 'n verdere regverdiging hê (in welke geval die regverdiging óf moet wees die resultaat van sirkulêre redenering, soos in samehang, of die resultaat van 'n oneindige terugval, soos in oneindigheid).<ref name="SEP Epistemology" /> === Metafisika === {{Hoofartikel|Metafisika}} Metafisika is die bestudering van die algemeenste kenmerke van die werklikheid, soos bestaan, [[tyd]], voorwerpe en hul eienskappe, omvang en hul dele, gebeure, prosesse en oorsaak en die verhouding tussen gees en liggaam. Metafisika sluit [[kosmologie]] in, die bestudering van die wêreld in sy geheel en ontologie, die studie van wese. 'n Groot besprekingspunt is tussen realisme, wat die standpunt handhaaf dat daar entiteite is wat onafhanklik van hul geestelike persepsie bestaan en [[idealisme]], wat meen dat die werklikheid geestelik gekonstrueer of andersins immaterieel is. Metafisika fokus op die onderwerp van identiteit. Essensie is die stel eienskappe wat 'n objek maak wat dit fundamenteel is en waarsonder dit sy identiteit verloor terwyl 'n geluk 'n eienskap is wat die voorwerp het, waarsonder die voorwerp steeds sy identiteit kan behou. Die konkrete is voorwerpe wat beweer word dat hulle in ruimte en tyd bestaan, in teenstelling met abstrakte voorwerpe, soos getalle en universele beginsels, wat eienskappe is wat gehou word deur veelvuldige besonderhede, soos rooiheid of geslag. Die tipe bestaan, indien enige, van universele beginsels en abstrakte voorwerpe is 'n debatspunt. === Logika === {{Hoofartikel|Logika}} Logika is die studie van redenasie en argumente. Deduktiewe redenasie is wanneer gevolgtrekkings onvermydelik geïmpliseer word, gegewe sekere uitgangspunte. Afleidingsreëls word gebruik om gevolgtrekkings soos ''modus ponens'' af te lei, waar gegee word dat "A" en "As A dan B", dan moet "B" afgelei word. Omdat gesonde redenering 'n noodsaaklike element van alle wetenskappe,<ref>{{Cite journal|last=Carnap|first=Rudolf|date=1953|title=Inductive Logic and Science|jstor=20023651|journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences|volume=80|issue=3|pages=189–197|doi=10.2307/20023651}}</ref> sosiale wetenskappe en geesteswetenskappe, is, het logika 'n formele wetenskap geword. Subvelde sluit in [[wiskundige logika]], filosofiese logika, modale logika, berekeningslogika en nie-klassieke logika. 'n Belangrike vraag in die filosofie van wiskunde is of wiskundige entiteite objektief is en ontdek word, wat wiskundige realisme genoem word, of uitgedink word, wat wiskundige antirealisme genoem word. == Sien ook == {{div col}} * [[Ontologie]] * [[Etiek]] * [[Estetika]] * [[Empirisme]] * [[Fenomenologie]] * [[Idealisme]] * [[logiese positivisme|Logiese Positivisme]] * [[Lys van filosowe]] * [[Kritiese teorie]] * [[Kritiese denke]] * [[Wetenskapsfilosofie]] * [[Taalfilosofie]] * [[Prosesfilosofie]] * [[Rasionalisme]] * [[Nominalisme]] * [[Logika]] * [[Antieke filosofie]] * [[Politieke filosofie]] * [[Geestesfilosofie]] * [[Filosofiese denkbewegings]] * [[Moderne filosofie]] * [[Oosterse filosofie]] * [[Westerse filosofie]] * [[Filosofie van kunsmatige intelligensie]] {{div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Philosophy|Filosofie}} * [http://wikisource.org/wiki/Wikisource:Biblioth%C3%A8que_philosophique Wikisource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030135901/http://wikisource.org/wiki/Wikisource:Biblioth%C3%A8que_philosophique |date=30 Oktober 2007 }} by [[Wikiboeke]] * {{Wikt-inlyn|filosofie}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/philosophy|title=Philosophy|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Maart 2026}} {{Geesteswetenskappe}} {{Normdata}} [[Kategorie:Filosofie| ]] 6hz58bxvfu1a5id6glo3r128vociedb 2970786 2970785 2026-09-25T22:35:24Z Pynappel 70858 2970786 wikitext text/x-wiki [[Lêer:La scuola di Atene.jpg|duimnael|''Die Skool van Athene'', 'n fresco deur [[Raphael]]]] [[Lêer:Europa-philosophen-1-800.png|duimnael|Kaart van Europa wat die werkplekke van die belangrikste filosowe vertoon]] '''Filosofie''' of '''wysbegeerte''' is 'n vakgebied wat die kennis van, en insig in 'n verskeidenheid fundamentele sake najaag, soos byvoorbeeld [[realiteit]], [[kennis]], betekenis, waarde, [[bestaan]] en [[waarheid]]. In omgangstaal word die term ''filosofie'' baie keer gebruik om te dui op 'n ingesteldheid, uitgangspunt of lewensbeskouing. Hierdie artikel handel eerder oor filosofie as 'n akademiese vakgebied. Histories het 'filosofie' enige kennisversameling omvat.<ref name="auto23">{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=philosophy|title=Philosophy|date=|website=www.etymonline.com|publisher=Online Etymological Dictionary|access-date=19 Maart 2016|quote=Die [[Engelse]] woord "''philosophy''" word in ongeveer 1300 gedefinieer as "kennis (''knowledge''), kennisversameling (''body of knowledge'').|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->}}</ref> Vanaf die tyd van die Antieke Griekse filosoof [[Aristoteles]] tot die 19de eeu, het 'natuurfilosofie' [[sterrekunde]], [[geneeskunde]] en [[fisika]] behels. [[Isaac Newton]] se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit 1687 word byvoorbeeld later as 'n fisikaboek geklassifiseer. In die 19de eeu het die groei van moderne navorsingsuniversiteite gelei tot die professionalisering en spesialisering van akademiese filosofie en ander dissiplines.<ref>{{Cite book|title=The Scientific Revolution|last=Shapin|first=Steven|date=1998|url=https://books.google.de/books?id=6BIr19MTXAMC&redir_esc=y|publisher=University Of Chicago Press|isbn=978-0-226-75021-7|edition= 1st}}</ref><ref>{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2016/01/11/when-philosophy-lost-its-way/?_r=0 |title=When Philosophy Lost Its Way |last=Briggle |first=Robert Frodeman and Adam |website=Opinionator |access-date=25 April 2016 |date=11 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305103353/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2016/01/11/when-philosophy-lost-its-way/?_r=0 |archive-date=5 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die moderne era het sommige ondersoeke wat tradisioneel deel van die filosofie was, afsonderlike akademiese dissiplines geword, waaronder [[sielkunde]], [[sosiologie]], [[taalkunde]] en [[ekonomie]]. Ander ondersoeke wat nou verband hou met [[kuns]], [[wetenskap]], [[politiek]] of ander beroepe, was steeds deel van die filosofie. Byvoorbeeld is [[skoonheid]] objektief of subjektief?<ref>{{Cite book|url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/beauty/|title=Beauty|last=Sartwell|first=Crispin|date=2014|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition= Spring 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loebclassics.com/view/plato_philosopher-greater_hippias/1926/pb_LCL167.335.xml|title=Plato, Hippias Major {{!}} Loeb Classical Library|website=Loeb Classical Library|access-date=27 April 2016}}</ref> Is daar baie [[wetenskaplike metode]]s of net een.<ref>{{Cite book|title=Against Method|last=Feyerabend|first=Paul|last2=Hacking|first2=Ian|date=2010|url=https://books.google.de/books?id=6BIr19MTXAMC&redir_esc=y|publisher=Verso|isbn=978-1-84467-442-8|edition= 4th}}</ref> Is politieke [[utopie]] 'n hoopvolle droom of hopelose fantasie?<ref>{{Cite web|url=http://www.iep.utm.edu/noz-poli/#SH3i|title=Nozick, Robert: Political Philosophy {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy|website=www.iep.utm.edu|access-date=25 April 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iep.utm.edu/rawls/#H2|title=Rawls, John {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy|website=www.iep.utm.edu|access-date=25 April 2016}}</ref><ref>{{Cite book|title=Utopia|last=More|first=Thomas|date=2015|url=https://books.google.de/books?id=EZajAQAAQBAJ&redir_esc=y|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-11070-7}}</ref> Belangrike subvelde van akademiese filosofie sluit in [[metafisika]] ("gemoeid met die fundamentele aard van [[werklikheid]] en wese"), [[epistemologie]] (oor die "aard en grond van [[kennis]] [en] … die grense en geldigheid daarvan" ), [[etiek]], [[estetika]], [[politieke filosofie]], [[logika]] en wetenskapfilosofie. Iemand wat filosofie beoefen, word 'n '''filosoof''' genoem. Filosofie kan ook verwys na die kollektiewe werk van die [[Lys van filosowe|groot filosowe]]. == Inleiding == === Kennis === [[Lêer:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|duimnael|"Filosofie regeer te midde van die Sewe Liberale Kunste" – illustrasie uit die ''Hortus Deliciarum'' deur Herrad von Landsberg (ca. 1180)]] Tradisioneel verwys die term "filosofie" na enige kennisversameling.<ref name="auto23" /><ref name="etymonline.com">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=philosophy |title=Online Etymology Dictionary |website=etymonline.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913065035/http://www.etymonline.com/index.php?term=philosophy |archive-date=13 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=25 April 2020 }}</ref> In hierdie sin is filosofie nou verwant aan [[godsdiens]], [[wiskunde]], [[natuurwetenskap]], [[onderwys]] en [[politiek]]. Newton se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit 1687 word in die 2000's geklassifiseer as 'n boek van fisika; hy gebruik die term 'natuurfilosofie' omdat dit dissiplines omvat het wat later verband hou met wetenskappe soos [[sterrekunde]], [[geneeskunde]] en [[fisika]]. In die eerste deel van die eerste boek van sy ''Academica'' het [[Cicero]] die verdeling van filosofie in logika, fisika en etiek bekendgestel. Hy kopieer [[Epikurus]] se verdeling van sy leer in kanon, fisika en etiek. In afdeling dertien van die eerste boek van sy ''Vitae Philosophorum'' het die derde-eeuse [[Diogenes Laërtius]], die eerste filosofiese historikus, die tradisionele verdeling van filosofiese ondersoek in drie dele aangebied: * Natuurlike filosofie ('fisika', uit ''ta physika'', 'dinge wat met die natuur te make het (''physis'')' was die studie van die samestelling en prosesse van transformasie in die fisiese wêreld; * Morele filosofie ('etiek', uit ''êthika'', letterlik, 'te make met karakter, ingesteldheid, maniere') was die studie van goedheid, reg en verkeerd, geregtigheid en [[deug]]. * Metafisiese filosofie ('logika') was die studie van bestaan, [[oorsaaklikheid]], [[God]], logika, vorms en ander abstrakte voorwerpe (''meta ta physika'' letterlik: 'Na [die boek] die ''Fisika'')<ref>Kant, Immanuel (2012). Kant: ''Groundwork of the Metaphysics of Morals'' (2de uitgawe). Cambridge University Press. {{ISBN|9781107401068}}. "Antieke Griekse filosofie is in drie vertakkings verdeel: natuurwetenskap, etiek en logika."</ref> Hierdie verdeling is nie uitgedien nie, maar het verander. Die [[natuurfilosofie]] is verdeel in die verskillende natuurwetenskappe, veral sterrekunde, fisika, chemie, biologie en kosmologie. Vanuit die morele filosofie het die [[sosiale wetenskap]]pe ontstaan, maar sluit steeds waardeteorie in (insluitend estetika, etiek, politieke filosofie, ens.). Vanuit die metafisiese filosofie het formele wetenskappe soos logika, wiskunde en wetenskapsfilosofie ontstaan, maar dit sluit steeds epistemologie, kosmologie en andere in. === Filosofiese vooruitgang === Baie filosofiese debatte wat in antieke tye begin het, word vandag nog bespreek. [[Colin McGinn]] en andere beweer dat geen filosofiese vooruitgang gedurende daardie periode plaasgevind het nie.<ref>McGinn, Colin (1993). ''Problems in Philosophy: The Limits of Inquiry'' (1ste uitgawe). Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-1-55786-475-8}}.</ref> David Chalmers en ander sien daarenteen vooruitgang in filosofie soortgelyk aan dié in die wetenskap,<ref>"''Video & Audio: Why isn't there more progress in philosophy''? – Metadata". www.sms.cam.ac.uk. Besoek 25 April 2016.</ref> terwyl Talbot Brewer aangevoer het dat 'vooruitgang' die verkeerde standaard is om filosofiese aktiwiteite mee te beoordeel.<ref>Brewer, Talbot (2011). ''The Retrieval of Ethics'' (1ste uitgawe). Oxford; New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-969222-4}}.</ref> == Geskiedenis van die filosofie == {{Hoofartikel|Geskiedenis van die filosofie}} Die geskiedenis van die filosofie verwys na die totaliteit van [[teorie]]ë en dokrines wat deur die eeue heen deur denkers geformuleer word. Volgens ''The Oxford Dictionary of Philosophy'' begin die [[wetenskap]] van die filosofie met die Indo-Iraniërs vanaf 1500 voor Christus. In die Weste verskyn vanaf die 6e eeu v.C. die eerste tekens van wat filosofie genoem word met die Oud-Griekse pre-Sokratiese denkers, gevolg deur [[Sokrates]], wat beskou word as die ware vader van hierdie dissipline, en wie in sy voetspore volg: [[Plato]], [[Aristoteles]] en die sokratiese skole. Die filosofie as dissipline bly groei tydens die Hellenistiese tydperk, in die besonder die [[stoïsisme]], die [[Epikurus|epikurisme]], die sinisme en die skeptiese skool, wat ook in die [[Romeinse Ryk|Romeinse tyd]] voortgesit word. Vanaf die latere oudheid en die [[middeleeue]] staan die neoplatonisme en die Christelike filosofie as 'n brug tussen filosofie en [[religie]], en dié is in noue verhouding met die [[teologie]] en die Grieks-Arabiese filosofie wat in die middeleeuse filosofie ontwikkel, wat blyk uit die belangrikheid van die [[skolastiek]] in hierdie periode. Probleme wat spesifiek betrekking het op die geskiedenis van die filosofie omvat onder meer: "Hoe kan veranderinge in die filosofie histories verantwoord word?" "Hoe is die ontwikkeling van die [[denke]] uiteindelik histories te verklaar?" "In welke mate kan filosofiese tekste uit voorafgaande historiese tydperke vandag nog begryp word?" == Filosofiese tradisies == Filosofiese vrae is oorweeg deur mense van baie tye, volkere en kulture. Die term "filosofie" in 'n Europese of Amerikaanse akademiese konteks verwys oor die algemeen na die tradisies van die [[weste|westerse beskawing]] en word gevolglik "westerse filosofie" genoem. In die weste word die term "[[oosterse filosofie]]" meestal gebruik as omvattende term om te verwys na die filosofiese tradisies van [[Asië]] en die ooste. Filosofiese tradisies uit spesifieke tye en geloofsrigtings word gereeld apart gesien, byvoorbeeld [[Antieke filosofie]], [[Christelike filosofie]], [[Hindoe-filosofie]], ensovoorts. Suid-Afrikaanse filosofie uit westerse tradisies word meestal gesien as deel van westerse filosofie. Die bestaan van iets soos Afrikafilosofie (of ander filosofiese tradisies) as onderskeibare tradisie word soms bespreek, maar is gewoonlik afwesig of sleg verteenwoordig in meeste akademiese besprekings oor filosofie. === Westerse filosofie === {{Hoofartikel|Westerse filosofie}} [[Lêer:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|duimnael|Portretborsbeeld van Aristoteles]] Westerse filosofie verwys na die filosofiese denke en werk van die [[Westerse wêreld]]. Histories verwys die term na die filosofiese denke van die Westerse kultuur, beginnend met die Griekse filosofie van die pre-Sokratici soos [[Thales van Milete]] (ca. 624 – ca. 546 vC) en [[Pythagoras]] (ca. 570 – ca. 495 vC), en wat uiteindelik 'n groot deel van die wêreld dek.<ref>Kenny, Anthony, ''A New History of Western Philosophy'', Hoofstuk 1.</ref><ref>Gottlieb, Anthony, ''The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance'', 1ste Uitgawe, Hoofstukke 1 en 2.</ref> Die woord filosofie self is afkomstig van die Antieke Griekse filosofie (φιλοσοφία), letterlik, "die liefde van wysheid" (φιλεῖν ''phileîn'', "om lief te hê" en σοφία ''sophía'', "wysheid"). Daar is verskeie hoofstrome in die moderne Westerse filosofie. Van die mees bekende hoofstrome is: ''[[Analitiese filosofie]]'' word gekarakteriseer deur bewyse en argumente, aandag aan detail, en 'n presiese benadering tot die analise van die taal van filosofiese vrae om onduidelikheid uit die weg te ruim. Hierdie benadering domineer Engels-Amerikaanse filosofie. Dit het begin met [[Gottlob Frege]], [[Bertrand Russell]], [[George Edward Moore|G. E. Moore]] en [[Ludwig Wittgenstein]] met die draai van die [[20ste eeu]]. ''[[Kontinentale filosofie]]'' is 'n versamelnaam vir verskeie uiteenlopende denkrigtings, hoofsaaklik uit kontinentale Europa. Dit is gevolglik moeilik om die tradisie as sodanig te beskryf. Dit kan gekontrasteer word met die tradisie van analitiese filosofie in sommige opsigte. Waar analitiese filosowe byvoorbeeld spesifieke probleme analiseer, fokus kontinentale filosowe soms meer op die werk van sleuteldenkers en die verwantskap tussen verskillendes se werk. Die metodes van analitiese filosofie word soms beskou as nader verwant aan dié van die wiskunde (veral wat formele argumentasie betref), terwyl kontinentale filosofie weer dikwels metodes uit die letterkunde gebruik. ''[[Eksistensialisme]]'' word gekenmerk as 'n filosofiese beweging waar die individu homself bemoei met filosofiese vrae soos "wat is die sin van die lewe?", "wie is ek?", "wat maak ek in hierdie wêreld en hoe kan ek sin vind in realiteit?". [[Soren Kierkegaard]] word meestal beskou as die vader van eksistensialisme, maar dit is egter noodsaaklik om te besef dat daar twee vertakkinge van eksistensialisme is: Christelike eksistensialisme en Ateistiese eksistensialisme. Kierkegaard is die groot sentrale denker van die Christelike eksistensialisme en [[Jean-Paul Sartre]] word weer as die sleutelfiguur van die ateistiese eksistensialisme beskou. Hoewel [[Friedrich Nietzsche]] ook beskryf word as 'n eksistensialis kom hy eintlik meer in die beweging van [[nihilisme]] voor, hoewel hy tog 'n impak op eksistensialisme gemaak het. ''[[Dekonstruksie]]'' is 'n beweging waarvan [[Jacques Derrida]] hoofsaaklik die sleutelfiguur was. Derrida se sentrale idee was dat die hele wêreld in werklikheid 'n "teks" is. Dekonstruksie gaan baie sterk gepaard met die beweging van [[poststrukturalisme]]. [[Theodor W. Adorno]] vooraanstaande lid van die [[Frankfurt Skool]] skryf die boek ''[[Negatiewe Dialektiek]]'' wat deel vorm van die kritieke teorie. Hoewel Adorno gesidder het wanneer hy die woord "teorie" hoor, het hy tog erken dat 'n mens nie sonder teorie te werk kan gaan in enige vakwetenskap nie. Daarom word sy negatiewe [[dialektiek]] tog as teorie beskou. Die negatiewe dialektiek funksioneer basies as 'n teorie wat twee kontrasterende konsepte teenoor mekaar opweeg en dit in negatiewe dialektiek teenoor mekaar laat staan. Met behulp van hierdie negatiewe dialektiese verhouding, kan 'n sentrale idee of begrip gedekonstrueer word om sodoende by die kern van iets uit te kom of om die leemtes van 'n begrip of konsep aan te toon. === Midde-Oosterse filosofie === [[Lêer:Avicenna Portrait on Silver Vase - Museum at BuAli Sina (Avicenna) Mausoleum - Hamadan - Western Iran (7423560860).jpg|duimnael|'n Iraanse portret van [[Avicenna]] op 'n [[silwer]] [[vaas]]. Hy was een van die invloedrykste filosowe van die Islamitiese Goue tydperk.]] Die vroegste bekende filosofiese wysheidsliteratuur is in die streke van die vrugbare halfmaan-gebied, [[Iran]] en [[Arabië]], en word vandag meestal deur die Islamitiese kultuur oorheers. Vroeë wysheidsliteratuur vanaf die vrugbare halfmaan was 'n genre wat probeer het om mense te onderrig oor etiese optrede, praktiese lewe en deugde deur verhale en [[spreekwoord]]e. In [[Antieke Egipte]] het hierdie tekste bekend gestaan as ''sebayt'' ('leringe') en is dit sentraal tot ons verstaan van die Antieke Egiptiese filosofie. Die Babiloniese sterrekunde bevat ook baie filosofiese bespiegelinge oor [[kosmologie]] wat die Antieke Grieke beïnvloed het. Joodse filosofie en Christelike filosofie is religio-filosofiese tradisies wat ontwikkel het in die [[Midde-Ooste]] en in [[Europa]], wat albei sekere vroeë Judaïstiese tekste (hoofsaaklik die ''Tanakh'') en monoteïstiese oortuigings deel. Joodse denkers soos die Geonim van die Talmudic Academies in [[Babilonië]] en [[Maimonides]] het hul besig gehou met die Griekse en Islamitiese filosofie. Later het die Joodse filosofie onder Westerse intellektuele invloede gekom en sluit die werke van [[Moses Mendelssohn]] in wat die ''Haskalah'' (die Joodse Verligting), die Joodse eksistensialisme en die Hervormde Judaïsme ingelei het. Die pre-Islamitiese Iraanse filosofie begin met die werk van [[Zoroaster]], een van die eerste bevorderaars van [[monoteïsme]] en van die dualisme tussen goed en kwaad. Hierdie dualistiese kosmogonie het latere Iranse ontwikkelings soos Manichaeïsme, Mazdakisme en Zurvanisme beïnvloed. Na die Moslem-verowerings het die vroeë Islamitiese filosofie die Griekse filosofiese tradisies in nuwe innoverende rigtings ontwikkel. Hierdie Islamitiese Goue Eeu het Europese intellektuele ontwikkelings beïnvloed. Die twee hoofstrome van vroeë Islamitiese denke is Kalam wat fokus op Islamitiese teologie en Falsafa wat gebaseer is op Aristotelianisme en Neoplatonisme. Die werk van Aristoteles was baie invloedryk onder die falsafa soos [[al-Kindi]] (9de eeu), [[Avicenna]] (980 – Junie 1037) en [[Averroes]] (12de eeu). Ander soos [[Al-Ghazali]] was baie krities oor die metodes van die Aristoteliaanse falsafa. Islamitiese denkers het ook 'n [[wetenskaplike metode]], eksperimentele medisyne, 'n teorie van [[optika]] en 'n regsfilosofie ontwikkel. [[Ibn Khaldun]] was 'n invloedryke denker in die geskiedenisfilosofie. In [[Iran]] het verskeie skole van Islamitiese filosofie na die Goue Eeu voortgegaan en het strome soos Illuminasionistiese filosofie, [[Soefisme|Soefi-filosofie]] en Transendentale teosofie ingesluit. In die 19de en 20ste eeu het die Nahda-beweging (ontwaking of renaissance) die hedendaagse Islamitiese filosofie beïnvloed. === Indiese filosofie === Indiese filosofie ([[Sanskrit]]: ''darśana''; '[[wêreldbeskouing]]s', 'lering')<ref>{{cite web |url=http://spokensanskrit.org/ |title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit |website=spokensanskrit.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110103425/http://spokensanskrit.org/ |archive-date=10 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 4 Mei 2020 }}</ref> verwys na die uiteenlopende filosofiese tradisies wat sedert die antieke tyd op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. [[Jainisme]] en [[Boeddhisme]] het ontstaan aan die einde van die Vediese periode, terwyl [[Hindoeïsme]] na vore gekom het na die einde van die Vediese periode as 'n samesmelting van uiteenlopende tradisies. Hindoes klassifiseer hierdie tradisies meestal as ortodoks of heterodoks - -''āstika'' of ''nāstika'' – afhangend van of hulle die gesag van die Vedas en die teorieë van [[Brahman]] en Atman (siel, self) daarin aanvaar.<ref>John Bowker, ''Oxford Dictionary of World Religions'', bl. 259</ref><ref>{{cite book|author=Wendy Doniger |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=c8vRAgAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-936008-6|page=46}}</ref> Die ortodokse skole sluit die Hindoe-tradisies van denke in, terwyl die heterodokse skole die Boeddhistiese en die Djain-tradisies insluit.<ref>{{cite journal|author=Karl Potter| title=A Fresh Classification of India's Philosophical Systems|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1961-11_21_1/page/25|journal = Journal of Asian Studies|volume=21| issue=1|year=1961| pages=25–32|jstor=2050985| doi=10.2307/2050985}}</ref> Ander skole sluit in die ''Ajñana'', ''Ajivika'' en ''Cārvāka'' wat oor die geskiedenis uitgesterf het.<ref name=andrewoverview>Andrew Nicholson (2013), Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History, Columbia University Press, {{ISBN|978-0231149877}}, pp. 2–5</ref><ref name=bilimoriaastika>P Bilimoria (2000), Indian Philosophy (Editor: Roy Perrett), Routledge, {{ISBN|978-1135703226}}, bl. 88</ref> Belangrike Indiese filosofiese konsepte wat deur die Indiese filosofieë gedeel word, is [[dharma]], [[karma]], artha, kama, [[dukkha]] (lyding), anitya (anicca-verganklikheid), [[dhyana]] (jhana, [[meditasie]]), verloëning (met of sonder [[monastisisme]] of [[askese]]), verskillende [[samsara]]'s met siklusse van wedergeboorte, [[moksha]] (nirvana, kaivalya, bevryding van wedergeboorte), en deugde soos ''ahimsa''.<ref>{{cite book|author=William A. Young|title=The World's Religions: Worldviews and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=GRoqAQAAMAAJ|year=2005|publisher=Pearson Prentice Hall|isbn=978-0-13-183010-3|pages=61–64, 78–79}}</ref><ref>{{cite book|author1=Sushil Mittal|author2=Gene Thursby|title=Religions of India: An Introduction|url= https://books.google.com/books?id=XpxADwAAQBAJ|year=2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-134-79193-4|pages=3–5, 15–18, 53–55, 63–67, 85–88, 93–98, 107–115}}</ref> ==== Djain filosfie ==== [[Lêer:Aklank swami.jpg|duimnael|Akalanka, 'n Djain-[[monnik]] en filosoof uit die 8ste eeu wat invloedryke werke oor Indiese Logika geskryf het]] [[Djainisme|Djain]]-filosofie aanvaar die konsep van 'n permanente siel (''jiva'') as een van die vyf ''astikayas'', of ewige oneindige kategorieë wat die substansie van die bestaan vorm. Die ander vier is ''[[dharma]], adharma, akasha'' (ruimte) en ''pudgala'' ([[materie]]). Die Djain-gedagte skei materie heeltemal van die [[siel]].<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/topic/dravya |title=dravya – Jainism |website=Encyclopædia Britannica |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509074348/https://www.britannica.com/topic/dravya |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit het twee belangrike subtradisies: ''Digambara'' (lug geklee, naak) en ''Svetambara'' (wit geklee), saam met 'n aantal kleiner tradisies soos ''Terapanthis''.<ref name="Dundas2002">{{cite book|author=Paul Dundas|title=The Jains|url=https://books.google.com/books?id=jt6-YXE2aUwC|year=2002 |publisher=Psychology Press|isbn= 978-0-415-26606-2|pages=2–3, 45–49, 260–261}}</ref> Asketisme is 'n groot monastiese deugd in die Djainisme.<ref>{{cite book|author=Paul Dundas|title=The Jains|url=https://books.google.com/books?id=jt6-YXE2aUwC|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-26606-2|pages=163–174}}</ref> Uit Djain-tekste soos die ''Tattvartha Sutra'' word verklaar dat regte geloof, regte kennis en regte gedrag die weg na bevryding is.<ref>{{cite book|author=Natubhai Shah|title=Jainism: The World of Conquerors|url=https://books.google.com/books?id=qLNQKGcDIhsC&pg=PA90|year=2004|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1938-2|pages=90–95}}</ref> Die Djain-gedagte beweer dat alle bestaan siklies, ewig en ongeskape is. Die ''Tattvartha Sutra'' is die vroegste, mees omvattende en gesaghebbende samestelling van die Djain-filosofie. ==== Boeddhistiese filosofie ==== [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] filosofie begin met die denke van [[Gautama Boeddha]] (Tussen sesde en vierde eeu vC) en word in die vroeë Boeddhistiese tekste bewaar. Dit het sy oorsprong in Indië en het later na Oos-Asië, Tibet, Sentraal-Asië en Suidoos-Asië versprei en verskillende tradisies in hierdie streke ontwikkel. Mahayana-vorme is die oorheersende Boeddhistiese filosofiese tradisies in Oos-Asiatiese streke soos China, Korea en Japan. Die Theravada-vorme is oorheersend in Suidoos-Asiatiese lande, soos Sri Lanka, Birma en Thailand. Omdat onkunde oor die ware aard van dinge as een van die wortels van lyding (''dukkha'') beskou word, is Boeddhistiese filosofie gemoeid met epistemologie, metafisika, etiek en sielkunde. Boeddhistiese filosofiese tekste moet ook verstaan word binne die konteks van meditatiewe praktyke wat veronderstel is om sekere kognitiewe verskuiwings teweeg te bring. Belangrike innoverende konsepte sluit die [[Vier Edel Waarhede]] in as ontleding van lyding, ''anicca'' (tydelikheid) en ''anatta'' (nie-self).<ref>{{cite book|author=Richard Gombrich|title=Theravada Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=jZyJAgAAQBAJ| year=2006| publisher=Routledge| isbn=978-1-134-90352-8|page=47}}, ''Aanhaling:'' "Daar word beweer dat alle fenomalistiese bestaan (in Boeddhisme) drie ineenskakelende kenmerke het: tydelikheid, lyding en gebrek aan siel of wese."</ref><ref>{{cite book|author1=Robert E. Buswell Jr.|author2=Donald S. Lopez Jr.|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ|year=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4805-8|pages=42–47}}</ref> Na die dood van die Boeddha, het verskeie groepe begin om sy belangrikste leringe sistematies te orden, wat uiteindelik tot die ontwikkeling van omvattende filosofiese stelsels genoem "Abhidharma”aanleiding gegee.<ref>Westerhoff, Jan, ''The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy'', Oxford University Press, 2018, bl. 37.</ref> Na die Abhidharma skole, het Mahayana filosowe soos [[Nagarjuna]] en Vasubandhu die teorieë van ''sunyata'' (leegheid van alle verskynsels) en ''vijñapti-matra'' (slegs voorkoms) ontwikkel, 'n vorm van fenomenologie of transendentale idealisme. Die Dignāga skool van ''pramāṇa'' (letterlike vetraling, [[kennis]]) het 'n gesofistikeerde vorm van Boeddhistiese logika-epistemologie bevorder. Daar was talle skole, sub-skole en tradisies van Boeddhistiese filosofie in Indië. Volgens Oxford professor van Boeddhistiese filosofie Jan Westerhoff, die groot Indiese skole van 300 v.C. tot 1000 n.C. was:<ref>Westerhoff, Jan, ''The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy'', Oxford University Press, 2018, bl. xxiv.</ref> * Die Mahāsāṃghika tradisie. * Die Sthavira skole wat die volgende insluit: Sarvgestivharda, Sautrāntika, Vibhajyavāda (later bekend as Theravada in Sri Lanka), en Pudgalavharda. * Die Mahayana skole, hoofsaaklik die Madhyamaka, Yogachara, Tathāgatagarbha en Tantra. Na die verdwyning van Boeddhisme uit Indië, het sommige van hierdie filosofiese tradisies voortgegaan om te ontwikkel in die Tibetaanse Boeddhistiese, Oos-Asiatiese Boeddhistiese en Theravada Boeddhistiese tradisies. ==== Hindoeïstiese filosofie ==== [[Lêer:Raja Ravi Varma - Sankaracharya.jpg|duimnael|Adi Shankara is een van die baie bestudeerde Hindoe-filosowe]] Die Vedas-gebaseerde ortodokse skole vorm deel van die Hindoe-tradisies en word tradisioneel in ses darsanas geklassifiseer: Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Mīmāṃsā en Vedanta.<ref>{{cite journal|author=Ian Kesarcodi-Watson|title= Hindu Metaphysics and Its Philosophies: Śruti and Darsána|url=https://archive.org/details/sim_international-philosophical-quarterly_1978-12_18_4/page/413| journal= International Philosophical Quarterly|volume= 18| issue= 4| year= 1978| pages= 413–432 |doi= 10.5840/ipq197818440}}</ref><ref name="Craig2013p353">{{cite book|author= Edward Craig|title=Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy| url=https://books.google.com/books?id=G05h3H0Zq7cC |year=2013|publisher= Routledge|isbn=978-1-134-59391-0|pages=353–354}}, Aanhaling: "Hindoe-filosofie is die langste oorlewende filosofiese tradisie in Indië. […] Dit is gebruiklik om ses Hindoe-skole te noem, van die meer as 'n dosyn wat bestaan het, en sodoende verskeie in 'n enkele skool saamgevoeg het. Dit is veral die geval met Vedanta. Die ses is in drie pare gelys: Samkhya-Yoga, Vedanta-Mimamsa, Nyaya-Vaisheshika."</ref> Die Vedas as kennisbron is verskillend geïnterpreteer deur hierdie ses skole van Hindoe-filosofie, met verskillende vlakke van oorvleueling. Volgens Chadha is dit 'n versameling filosofiese sienings wat 'n tekstuele verband het'.<ref>M Chadha (2015), ''The Routledge Handbook of Contemporary Philosophy of Religion'' (Redakteur: Graham Oppy), Routledge, {{ISBN|978-1844658312}}, bl. 127–128</ref> Dit weerspieël ook 'n verdraagsaamheid vir 'n verskeidenheid filosofiese interpretasies binne [[Hindoeïsme]] terwyl hulle dieselfde grondslag deel.<ref name="Sharma1990p1">{{cite book|author=Arvind Sharma|title=A Hindu Perspective on the Philosophy of Religion|url= https://books.google.com/books?id=jKewCwAAQBAJ|year=1990|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-349-20797-8|pages=1–2}}, Aanhaling: "Die houding jeens die bestaan van God wissel binne die Hindoe-godsdienstige tradisie. Dit is miskien nie heeltemal onverwags nie, gegewe die verdraagsaamheid vir leerstellige diversiteit waarvoor die tradisie bekend is. Van die ses ortodokse stelsels van die Hindoe-filosofie is daar slegs drie wat die vraag in detail bespreek. Dit is die denkskole wat bekend staan as Nyaya, Yoga en die teïstiese vorme van Vedanta".</ref> Van die vroegste oorlewende Hindoe-mistieke en filosofiese tekste is die Upanishads uit die latere Vediese periode (1000–500 vC). Hindoe-filosowe van die ses skole het stelsels epistemologie (''pramana'') ontwikkel en onderwerpe soos [[metafisika]], [[etiek]], [[sielkunde]] (''guna''), [[hermeneutiek]] en [[soteriologie]] ondersoek binne die raamwerk van die Vediese kennis, terwyl hulle 'n uiteenlopende versameling interpretasies aangebied het.<ref>Frazier, Jessica (2011). ''The Continuum companion to Hindu studies''. London: Continuum. bl. 1–15. {{ISBN|978-0-8264-9966-0}}.</ref> === Oos-Asiatiese filosofie === Oos-Asiatiese filosofiese denke het in Antieke China begin, en Chinese filosofie begin gedurende die Westerse Zhou-dinastie en die daaropvolgende periodes na die val daarvan toe die 'Honderd Skole van denke' gefloreer het (6de eeu tot 221 vC).<ref>Garfield, Jay L., and William Edelglass, eds. 2011. "Chinese Philosophy." ''The Oxford Handbook of World Philosophy''. Oxford: [[Oxford University Press]]. {{ISBN|9780195328998}}.</ref><ref name="pe">{{cite book|last=Ebrey|first=Patricia|title=The Cambridge Illustrated History of China|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=|location=New York|page=42|pages=}}</ref> Hierdie periode is gekenmerk deur beduidende intellektuele en kulturele ontwikkelings en die opkoms van die belangrikste filosofiese skole van China, [[Konfusianisme]], Legalisme en [[Daoïsme]] asook talle ander minder invloedryke skole. Hierdie filosofiese tradisies het metafisiese, politieke en etiese teorieë ontwikkel soos Tao, [[Jin en jang]], Ren en Li, wat saam met die Chinese Boeddhisme die Koreaanse filosofie, die Vietnamese filosofie en die Japannese filosofie (wat ook die inheemse [[Shinto]]-tradisie insluit) direk beïnvloed het. Boeddhisme het gedurende die Han-dinastie (206 vC – 220 nC) in China aangekom, deur middel van 'n geleidelike transmissie deur die [[Syroete]] en deur inheemse invloede verskillende Chinese vorme (soos Chan / [[Zen]]) ontwikkel wat versprei het oor die Oos-Asiatiese kulturele sfeer. Gedurende latere Chinese dinastieë soos die [[Ming-dinastie]] (1368–1644) sowel as in die Koreaanse Joseon-dinastie (1392–1897) het 'n herlewende Neo-Konfusianisme onder leiding van denkers soos Wang Yangming (1472–1529) die dominante denkskool geword, en is deur die keiserlike staat bevorder. In die moderne era het Chinese denkers idees uit die [[Westerse filosofie]] opgeneem. Chinese Marxistiese filosofie het ontwikkel onder die invloed van [[Mao Zedong]], terwyl 'n Chinese [[pragmatisme]] onder Hu Shih en die opkoms van Neo-Konfusianisme deur Xiong Shili beïnvloed is. Moderne Japannese denke het intussen ontwikkel onder sterk Westerse invloede soos die bestudering van die Westerse wetenskappe (''Rangaku'') en die modernistiese Meirokusha-intellektuele samelewing wat voortvloei uit die Europese [[verligting]]sgedagtes. In die 20ste eeu het die staat Shinto en ook Japanese [[nasionalisme]] ontstaan. Die Kyoto-skool, 'n invloedryke en unieke Japannese filosofiese skool, het ontwikkel uit Westerse [[fenomenologie]] en Middeleeuse Japannese Boeddhistiese filosofie soos dié van Dogen. === Afrikafilosofie === Afrikafilosofie is filosofie wat geproduseer word deur Afrikane, filosofie wat [[Afrika]]-[[wêreldbeskouing]]s, idees en temas aanbied, of filosofie wat spesifieke Afrika-filosofiese metodes gebruik. Die moderne Afrika-denke is besig met etnofilosofie, veral met die definisie van die betekenis van Afrika filosofie en die unieke eienskappe daarvan en wat dit beteken om 'n Afrikaan te wees.<ref>Janz, Bruce B. 2009. ''[https://books.google.com/books?isbn=0739136682 Philosophy in an African Place]''. Plymouth, UK: Lexington Books. bl. 74–79.</ref> Gedurende die 17de eeu het die Ethiopiese filosofie 'n robuuste literêre tradisie ontwikkel soos deur Zera Yacob geïllustreer. 'n Ander vroeë Afrika filosoof was [[Anton Wilhelm Amo]] (ca. 1703-1759) wat 'n gerespekteerde filosoof in [[Duitsland]] geword het. Spesifieke filosofiese idees in Afrika sluit in Ujamaa, die Bantoe-idee van 'Magte', ''Négritude'', [[Pan-Afrikanisme]] en [[Ubuntu]]. Hedendaagse Afrika-denke het ook die ontwikkeling van die professionele filosofie en die Africana-filosofie gesien, die filosofiese literatuur van die [[Afrika-diaspora]] wat strome soos swart eksistensialisme deur [[Afro-Amerikaners]] insluit. Sommige moderne Afrika-denkers is beïnvloed deur marxisme, Afro-Amerikaanse literatuur, [[kritiese teorie]], [[kritiese rasteorie]], postkolonialisme en [[feminisme]]. === Inheemse Amerikaanse filosofie === [[Lêer:Tlamatini observe stars - Codex Mendoza.jpg|duimnael|'n ''Tlamatini'' (Asteek-filosoof) wat die [[ster]]re waarneem vanuit die Codex Mendoza.]] [[Indiane|Inheemse Amerikaanse]] filosofiese denke bestaan uit 'n wye verskeidenheid oortuigings en tradisies tussen verskillende Amerikaanse kulture. Onder sommige Inheemse Amerikaanse gemeenskappe is daar 'n geloof in 'n metafisiese beginsel wat die 'Groot Gees' genoem word (Siouan: ''wakȟáŋ tȟáŋka''; Algonquian: ''gitche manitou''). 'n Ander wyd gedeelde konsep was die van ''orenda'' ('geestelike krag'). Volgens Whiteley (1998) word vir die inheemse Amerikaanse gemeenskappe die gees krities ingelig deur "transendentale ervaring (drome, visioene, ensovoorts), sowel as deur [[rede]].”<ref name="rep.routledge.com">Whiteley, Peter M. 1998. "[https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/native-american-philosophy/v-1 Native American philosophy]." ''Routledge Encyclopedia of Philosophy.'' Taylor & Francis. {{DOI|10.4324/9780415249126-N078-1}}.</ref> Die praktyke om toegang tot hierdie transendentale ervarings te kry, word shamanisme genoem. 'n Ander kenmerk van die inheemse Amerikaanse [[wêreldbeskouing]]s was die uitbreiding van etiek tot nie-menslike diere en plante.<ref name="rep.routledge.com" /><ref>Pierotti, Raymond. 2003. "[https://web.archive.org/web/20160404090034/http://www.se.edu/nas/files/2013/03/5thNAScommunities.pdf Communities as both Ecological and Social entities in Native American thought]." ''Native American Symposium'' 5. Durant, OK: Southeastern Oklahoma State University. Geargiveer van [http://www.se.edu/nas/files/2013/03/5thNAScommunities.pdf original] 4 April 2016.</ref> In [[Meso-Amerika]] was die [[Asteke]]-filosofie 'n intellektuele tradisie wat ontwikkel is deur individue genaamd ''Tlamatini'' ('die wat iets weet')<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OI9J7R-R1awC&q=120#v=onepage&q=Tlamatini&f=false |title=Use of "Tlamatini" in ''Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Nahuatl Mind – Miguel León Portilla'' |accessdate=12 Desember 2014|isbn=978-0-8061-2295-3 |last1=Portilla |first1=Miguel León |year=1990 }}</ref> en die idees daarvan word in verskillende Asteke-kodes gehou. Die Asteke-wêreldbeskouing stel die konsep van 'n uiteindelike universele energie of krag genaamd ''Ōmeteōtl'' ('dualistiese kosmiese energie') voor, wat 'n manier gesoek het om in balans te leef met 'n voortdurend veranderende, 'gladde' wêreld. Die teorie van Teotl kan gesien word as 'n vorm van [[panteïsme]].<ref name="iep.utm.edu">IEP, Aztec Philosophy, http://www.iep.utm.edu/aztec/</ref> Asteek-filosowe het teorieë oor metafisika, epistemologie, waardes en estetika ontwikkel. Asteke-etiek was gefokus op die soek na ''tlamatiliztli'' ('kennis', 'wysheid') wat gebaseer was op matigheid en balans in alle handelinge, soos in die [[Nahua]]-spreekwoord "die middelste goed is nodig."<ref name="iep.utm.edu" /> Die [[Inka]]-beskawing het ook 'n elite-klas filosoofgeleerdes genoem, die ''Amawtakuna'', wat belangrik was in die Inka-onderwysstelsel as onderwysers van godsdiens, tradisie, geskiedenis en etiek. Sleutelkonsepte van die Andes-denke is ''Yanantin'' en ''Masintin'', wat 'n teorie bevat van 'komplementêre teenoorgesteldes' wat polariteite (soos manlik / vroulik, donker / lig) as interafhanklike dele van 'n harmonieuse geheel beskou.<ref>Webb, Hillary S. 2012. ''Yanantin and Masintin in the Andean World: Complementary Dualism in Modern Peru''.</ref> === Vroue in filosofie === [[Lêer:Hannah Arendt 1975 (cropped).jpg|duimnael|Hannah Arendt in 1975]] Alhoewel mans oor die algemeen die filosofiese diskoers oorheers het, het vrouefilosowe dwarsdeur die geskiedenis betrokke geraak. Antieke voorbeelde is Hipparchia van Maroneia (aktief ongeveer 325 vC) en Arete van Cyrene (aktief 5 tot 4de eeu vC). Sommige vrouefilosowe is aanvaar gedurende die Middeleeuse en moderne eras, maar geeneen het deel geword van die Westerse kanon tot in die 20ste en 21ste eeu toe baie mense daarop dui dat G.E.M. Anscombe, [[Hannah Arendt]], [[Simone de Beauvoir]] en Susanne Langer die kanon binnegegaan het.<ref name="Duran, Jane 2005">Duran, Jane. Eight women philosophers: theory, politics, and feminism. University of Illinois Press, 2005.</ref><ref name="read.hipporeads.com">{{cite web|url=http://read.hipporeads.com/why-i-left-academia-philosophys-homogeneity-needs-rethinking/#|title=Why I Left Academia: Philosophy's Homogeneity Needs Rethinking – Hippo Reads|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170609133754/http://read.hipporeads.com/why-i-left-academia-philosophys-homogeneity-needs-rethinking/|archivedate=9 Junie 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last=Haldane|first=John|title=In Memoriam: G. E. M. Anscombe (1919–2001)|url=https://archive.org/details/sim_review-of-metaphysics_2000-06_53_4/page/1019|journal=The Review of Metaphysics|date=Junie 2000|volume=53|issue=4|pages=1019–1021|jstor=20131480}}</ref><section end="women-in-philosophy-intro" /> In die vroeë 1800's het sommige kolleges en universiteite in die Verenigde Koninkryk en die VSA vroue begin toelaat en meer vroulike akademici opgelewer. Nietemin dui die Amerikaanse onderwysdepartemente uit die negentigerjare aan dat min vroue in die filosofie beland het, en dat filosofie een van die minste gelyke geslagsverdeling in die geesteswetenskappe aandui, terwyl vroue êrens tussen 17% en 30% van die filosofiese fakulteit uitmaak volgens enkele studies.<ref name="Salary, Promotion 1997">"Salary, Promotion, and Tenure Status of Minority and Women Faculty in U.S. Colleges and Universities."National Center for Education Statistics, Statistical Analysis Report, Maart 2000; U.S. Department of Education, Office of Education Research and Improvement, Report # NCES 2000–173; 1993 National Study of Postsecondary Faculty (NSOPF:93). Sien ook "Characteristics and Attitudes of Instructional Faculty and Staff in the Humanities." National Center For Education Statistics, E.D. Tabs, July 1997. U.S. Department of Education, Office of Education Research and Improvement, Report # NCES 97-973;1993 National Study of Postsecondary Faculty (NSOPF-93).</ref> == Velde van filosofie == Filosofiese vraagstukke kan in verskillende velde gegroepeer word. Hierdie groeperings laat filosowe toe om op 'n stel soortgelyke onderwerpe te konsentreer en met ander denkers wat in dieselfde vrae belangstel, te kommunikeer. Die groeperinge vergemaklik ook filosofie vir studente om te benader. Studente kan die basiese beginsels wat by een aspek van die veld betrokke is, leer sonder om oorweldig te word met die hele stel filosofiese teorieë. Verskeie bronne bied verskillende skemas van kategorisering aan. Die kategorieë wat in hierdie artikel aangeneem word, streef na breedte en eenvoud. Hierdie vyf hoofvertakkings kan in ondervertakkings geskei word en elke ondervertakking bevat baie spesifieke studierigtings:<ref>{{cite web|url=http://consc.net/taxonomy.html|title=A Taxonomy of Philosophy}}</ref>{{sfn|Kenny|2012}} * [[Metafisika]] en [[epistemologie]] * Waardeteorie * [[Wetenskap]], [[logika]] en [[wiskunde]] * [[Geskiedenis van die filosofie]] Hierdie indelings is nie volledig nie, en ook nie onderling uitsluitend nie. ('n Filosoof kan spesialiseer in Kantiaanse epistemologie, of Platoniese estetika, of moderne politieke filosofie). Verder oorvleuel hierdie filosofiese ondersoeke soms met mekaar en met ander navrae soos wetenskap, godsdiens of wiskunde.<ref>{{Cite book|url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/religion-science/|title=Religion and Science|last=Plantinga|first=Alvin|date=2014|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition= Spring 2014}}</ref> === Epistemologie === {{Hoofartikel|Epistemologie}} [[Lêer:218 Dignaga Teaching Buddhist Logic.jpg|duimnael|Dignaga stig 'n skool vir Boeddhistiese epistemologie en logika.]] Epistemologie is die vertakking van die filosofie wat [[kennis]] bestudeer.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Epistemology |url=https://www.britannica.com/topic/epistemology |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=22 Junie 2020}}</ref> Epistemoloë ondersoek vermoedelike bronne van kennis, waaronder perseptuele ervaring, rede, geheue en getuienis. Hulle ondersoek ook vrae oor die aard van [[waarheid]], geloof, regverdiging en rasionaliteit.<ref name="SEP Epistemology">{{cite web |title=Epistemology |url=https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=30 Junie 2020}}</ref> Een van die opvallendste epistemologiese debatte in die vroeë moderne periode was tussen [[empirisme]] en [[rasionalisme]]. Empirisme plaas klem op waarnemingsbewyse via sensoriese ervaring as die bron van kennis. Empirisme word geassosieer met 'n posteriori-kennis wat verkry word deur ervaring (soos wetenskaplike kennis). Rasionalisme plaas klem op rede as 'n bron van kennis. Rasionalisme word geassosieer met a priori-kennis, wat onafhanklik is van ervaring (soos logika en wiskunde). Filosofiese [[skeptisisme]], wat sommige of alle aansprake op kennis betwyfel, was dwarsdeur die geskiedenis van die filosofie 'n onderwerp van belang. Filosofiese skeptisisme dateer duisende jare terug uit antieke filosowe soos [[Pyrrho van Elis]], en verskyn prominent in die werke van die moderne filosowe René Descartes en David Hume. Skeptisisme is 'n sentrale onderwerp in hedendaagse epistemologiese debatte.<ref name="SEP Epistemology" /> Een sentrale debat in die hedendaagse epistemologie is oor die voorwaardes wat nodig is vir 'n opvatting om as kennis gereken te word, wat waarheid en regverdiging kan insluit. Hierdie debat was grotendeels die resultaat van pogings om die Gettier-probleem op te los.<ref name="SEP Epistemology" /> 'n Ander algemene onderwerp van kontemporêre debatte is die terugvalprobleem, wat voorkom wanneer jy probeer om enige opvatting, stelling of voorstel te bewys of te regverdig. Die probleem is dat die bron van die regverdiging ookal mag wees, die bron moet óf sonder regverdiging wees (in welke geval dit as 'n arbitrêre grondslag vir geloof moet beskou word), of dit moet 'n verdere regverdiging hê (in welke geval die regverdiging óf moet wees die resultaat van sirkulêre redenering, soos in samehang, of die resultaat van 'n oneindige terugval, soos in oneindigheid).<ref name="SEP Epistemology" /> === Metafisika === {{Hoofartikel|Metafisika}} Metafisika is die bestudering van die algemeenste kenmerke van die werklikheid, soos bestaan, [[tyd]], voorwerpe en hul eienskappe, omvang en hul dele, gebeure, prosesse en oorsaak en die verhouding tussen gees en liggaam. Metafisika sluit [[kosmologie]] in, die bestudering van die wêreld in sy geheel en ontologie, die studie van wese. 'n Groot besprekingspunt is tussen realisme, wat die standpunt handhaaf dat daar entiteite is wat onafhanklik van hul geestelike persepsie bestaan en [[idealisme]], wat meen dat die werklikheid geestelik gekonstrueer of andersins immaterieel is. Metafisika fokus op die onderwerp van identiteit. Essensie is die stel eienskappe wat 'n objek maak wat dit fundamenteel is en waarsonder dit sy identiteit verloor terwyl 'n geluk 'n eienskap is wat die voorwerp het, waarsonder die voorwerp steeds sy identiteit kan behou. Die konkrete is voorwerpe wat beweer word dat hulle in ruimte en tyd bestaan, in teenstelling met abstrakte voorwerpe, soos getalle en universele beginsels, wat eienskappe is wat gehou word deur veelvuldige besonderhede, soos rooiheid of geslag. Die tipe bestaan, indien enige, van universele beginsels en abstrakte voorwerpe is 'n debatspunt. === Logika === {{Hoofartikel|Logika}} Logika is die studie van redenasie en argumente. Deduktiewe redenasie is wanneer gevolgtrekkings onvermydelik geïmpliseer word, gegewe sekere uitgangspunte. Afleidingsreëls word gebruik om gevolgtrekkings soos ''modus ponens'' af te lei, waar gegee word dat "A" en "As A dan B", dan moet "B" afgelei word. Omdat gesonde redenering 'n noodsaaklike element van alle wetenskappe,<ref>{{Cite journal|last=Carnap|first=Rudolf|date=1953|title=Inductive Logic and Science|jstor=20023651|journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences|volume=80|issue=3|pages=189–197|doi=10.2307/20023651}}</ref> sosiale wetenskappe en geesteswetenskappe, is, het logika 'n formele wetenskap geword. Subvelde sluit in [[wiskundige logika]], filosofiese logika, modale logika, berekeningslogika en nie-klassieke logika. 'n Belangrike vraag in die filosofie van wiskunde is of wiskundige entiteite objektief is en ontdek word, wat wiskundige realisme genoem word, of uitgedink word, wat wiskundige antirealisme genoem word. == Sien ook == {{div col}} * [[Ontologie]] * [[Etiek]] * [[Estetika]] * [[Empirisme]] * [[Fenomenologie]] * [[Idealisme]] * [[logiese positivisme|Logiese Positivisme]] * [[Lys van filosowe]] * [[Kritiese teorie]] * [[Kritiese denke]] * [[Wetenskapsfilosofie]] * [[Taalfilosofie]] * [[Prosesfilosofie]] * [[Rasionalisme]] * [[Nominalisme]] * [[Logika]] * [[Antieke filosofie]] * [[Politieke filosofie]] * [[Geestesfilosofie]] * [[Filosofiese denkbewegings]] * [[Moderne filosofie]] * [[Oosterse filosofie]] * [[Westerse filosofie]] * [[Filosofie van kunsmatige intelligensie]] {{div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Philosophy|Filosofie}} * [http://wikisource.org/wiki/Wikisource:Biblioth%C3%A8que_philosophique Wikisource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030135901/http://wikisource.org/wiki/Wikisource:Biblioth%C3%A8que_philosophique |date=30 Oktober 2007 }} by [[Wikiboeke]] * {{Wikt-inlyn|filosofie}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/philosophy|title=Philosophy|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Maart 2026}} {{Geesteswetenskappe}} {{Normdata}} [[Kategorie:Filosofie| ]] 08ht1ngqvmanpswszmh7zo4z2gabc01 0 287 2970790 2965669 2026-09-25T22:38:36Z Pynappel 70858 2970790 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Suid-Afrika |volle_naam = <small>Republiek van Suid-Afrika ([[Afrikaans]])<br /> Republic of South Africa ([[Engels]])<br /> Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]])<br /> IRiphabliki yeSewula Afrika ([[Suid-Ndebele]])<br /> Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[Suid-Sotho]])<br /> IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Swazi]])<br /> Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]])<br /> Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Tswana]])<br /> Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ([[Venda (taal)|Venda]])<br /> IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[Xhosa]])<br /> IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[Zoeloe]])<br /> ''(al elf name is amptelik)''</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |title=The Constitution |publisher=[[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] |accessdate=31 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |algemene_naam = Suid-Afrika |beeld_vlag = Flag of South Africa.svg |beeld_wapen = Wapen van Suid-Afrika.png |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location South Africa AU Africa.svg |leuse = ''!ke e: ǀxarra ǁke''<br /><small>''([[ǀXam]] vir: "Verskillende mense verenig")''</small> |volkslied = ''[[Nasionale lied van Suid-Afrika]]''<br /><center>[[Lêer:South African national anthem.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]], [[Zoeloe]] en [[Gebaretaal]]<ref name="Nuus24">{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sign-language-officially-becomes-sas-12th-official-language-20230719 |title=Sign language officially becomes SA's 12th official language |publisher=[[Nuus24]] |author=Alex Patrick, Cebelihle Bhengu |date=19 Julie 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |hoofstad = [[Kaapstad]] (wetgewend)<ref name="South Africa at a glance">{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |title=South Africa at a glance |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=26 Mei 2020}}</ref><br />[[Pretoria]] (administratief)<ref name="South Africa at a glance" /><br />[[Bloemfontein]] (geregtelik)<ref name="South Africa at a glance" /> |latd = 33 |latm = 55 |latNS = S |longd = 18 |longm = 25 |longEW = O |grootste_stad = [[Johannesburg]] <small>(2006)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> {{Koördinate|26|12|S|28|2|O}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Suid-Afrika|President]]<br />• [[Adjunkpresident van Suid-Afrika|Adjunkpresident]]<br />• [[Nasionale Raad van Provinsies|Voorsitter van die NRP]]<br />• [[Speaker van die Nasionale Vergadering|Speaker van die NV]]<br />• [[Hoofregter van Suid-Afrika|Hoofregter]] |leiername = [[Cyril Ramaphosa]]<br />[[Paul Mashatile]]<br />[[Refilwe Mtsweni-Tsipane]]<br />[[Thoko Didiza]]<br />[[Mandisa Maya]] |oppervlak_rang = 24^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;220&nbsp;813<ref name="South Africa at a glance" /> |oppervlakmi² = 471&nbsp;359 |persent_water = 0,380 |bevolking_skatting = 59&nbsp;620&nbsp;000<ref name="South Africa at a glance" /> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 25^ste |bevolking_sensus = 62&nbsp;027&nbsp;503<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |date=10 Oktober 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 48,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 126,5 |bevolkingsdigtheidrang = 169^ste |BBP_PPP = $1&nbsp;026&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=199,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=South Africa |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 32^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $16&nbsp;424<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 95^ste |BBP = $373,233&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 38^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $5&nbsp;975<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 98^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Unie van Suid-Afrika]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Republiek<br />• [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|Demokratisering]]<br />• [[Grondwet van Suid-Afrika|Huidige grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[31 Mei]] [[1910]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[31 Mei]] [[1961]]<br />[[27 April]] [[1994]]<br />[[4 Februarie]] [[1997]] |MOI = {{wins}} 0,717<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |MOI_rang = 110^de |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 63<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA |title=Gini Index – South Africa |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |Gini_rang = 2^de |Gini_jaar = 2014 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|baie hoog}} |geldeenheid = [[Suid-Afrikaanse rand|Rand]] |geldeenheid_kode = ZAR |land_kode = ZA |tydsone = [[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.za]] |skakelkode = 27 |voetskrif = '''&sup1;''''n klein aantal Suid-Afrikaners gebruik die naam '''[[Azanië]]''' eerder as 'Suid-Afrika', wat hulle verwerp weens die koloniale oorsprong daarvan. Hulle is meestal lede van partye wat vanuit 'n [[Afrosentrisme|Afrosentriese]] tradisie kom, soos die ''[[Pan Africanist Congress]] of Azania'', en groepe wat uit skeurings daarvan ontstaan het, soos die ''[[Pan Africanist Congress of Azania]] (AZAPO)''. }} '''Suid-Afrika''', amptelik die '''Republiek van Suid-Afrika''', is 'n [[republiek]] aan die suidpunt van [[Afrika]]. Dit grens in die noorde aan [[Namibië]] (1&nbsp;005&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Namibië|grens]]), [[Botswana]] (1&nbsp;969&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Botswana|grens]]) en [[Zimbabwe]] (230&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe|grens]]), en in die noordooste aan [[Mosambiek]] (496&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Mosambiek|grens]]) en [[Eswatini]] (438&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Eswatini|grens]]). [[Lesotho]] (1&nbsp;106&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Lesotho|grens]]) vorm 'n [[enklawe]] binne die grense van Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |title=South Africa |publisher=The World Factbook |author=[[Central Intelligence Agency]] |date=2 Maart 2023 |accessdate=29 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129033245/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |archive-date=29 Januarie 2026 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Composite satellite image of South Africa in November 2002.jpg|duimnael|links|Saamgestelde [[Nasa]]-satellietbeeld van Suid-Afrika, geneem in November 2002]] Suid-Afrika is een van die mees etnies diverse lande in Afrika. Die land het meer [[Europa|Europese]] immigrante ontvang as enige ander land in Afrika en het die hoogste bevolking van Europese, Indiese en gemengde afkoms. Rasse- en etniese stryd was nog altyd 'n groot deel van die geskiedenis en politiek van die land. 'n Ander belangrike faktor in die ontwikkeling van die land is die ryk mineraalbronne waaroor die land beskik. [[Ekonomie van Suid-Afrika|Die land se ekonomie]] is die grootste en mees ontwikkelde op die kontinent met moderne [[infrastruktuur]] oor die hele land. Suid-Afrika is 'n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Daarbenewens is Suid-Afrika die enigste Afrikaland van die [[Groep van 20]] en het in 2010 by BRIC aangesluit, wat vervolgens [[BRICS]] geword het. Rassekonflik tussen die wit minderheid en die swart meerderheid het die Suid-Afrikaanse geskiedenis en politiek lank oorheers. Die tema het 'n hoogtepunt bereik met die [[apartheid]]sbewind tussen 1948 en die negentien-negentigs. Nadat die [[Nasionale Party]] na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|verkiesing van 1948]] aan bewind gekom het, is verskeie stelsels ingestel gegrond op eie rasse-ontwikkeling. Wette wat suiwer op eie rasse-ontwikkeling gegrond is, is vanaf 1990 afgeskaf na 'n lang en soms gewelddadige stryd teen apartheid waarin [[swart mense]] die leiding geneem het. [[Blanke Suid-Afrikaners|Wit]], [[Bruin mense|Bruin]] en [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiër-Suid-Afrikaners]] het egter ook deelgeneem en buitelandse druk was 'n belangrike faktor in die uiteindelike aftakeling van apartheid. Die dramatiese verandering in die politieke stelsel is egter op die ou einde op wonderbaarlike wyse relatief vreedsaam bewerkstellig. Suid-Afrika is een van die min lande in Afrika (en die res van die ontwikkelende lande) wat nie 'n staatsgreep ondergaan het nie. Die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|veelpartysamesprekings]], waarvolgens die ''nuwe Suid-Afrika'' in plek gestel is, het gelei tot die ontwikkeling van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] met stewige beskerming van [[menseregte]]. Vandag word daar gereeld na Suid-Afrika as die ''Reënboognasie'' verwys – 'n term wat aanvanklik deur Aartsbiskop [[Desmond Tutu]] bedink is en later op uitgebrei is deur die toenmalige president [[Nelson Mandela]] – as 'n metafoor vir die land se nuutgevonde multikulturele diversiteit na die beëindiging van die skeiding wat deur die apartheidsideologie meegebring is. Suid-Afrika is die eerste, en sover enigste, land wat [[kernwapen]]s ontwikkel het en daarna vrywillig sy hele kernwapenprogram ontbind het. == Naam == Suid-Afrika het [[Tale in Suid-Afrika|twaalf amptelike tale]], met slegs [[Zimbabwe]], [[Bolivië]] en [[Meksiko]] wat meer het. As gevolg hiervan is daar elf amptelike name vir dié land. Sewe nieamptelike tale word ook erken: [[Fanagalo]], Lobedu, [[Noord-Ndebele]], Phuthi, Khoe, [[Nama]] en San. Die naam "Suid-Afrika" is afgelei van dié land se geografiese ligging aan die suidelike punt van Afrika. By sy vorming is dié land in [[Engels]] ''[[Unie van Suid-Afrika|Union of South Africa]]'' genoem, wat sy oorsprong uit die eenwording van vier voorheen afsonderlike [[Britse Ryk|Britse kolonies]] weerspieël. Sedert die Republiekwording in 1961 is die respektiewelik die Afrikaanse en Engelse langname ''Republiek van Suid-Afrika'' en ''Republic of South Africa'' gebruik, met RSA as amptelike afkorting. Sedert 1994 het die RSA in elkeen van sy elf amptelike tale 'n amptelike naam. ''Mzansi'', afgelei van die [[Xhosa]]-naamwoord ''umzantsi'', letterlik "suide", is 'n algemene naam vir Suid-Afrika,<ref>{{en}} {{cite book|editor-first1=Sarah|editor-first2=Achille|last=Livermon|first=Xavier|title=Johannesburg: The Elusive Metropolis|chapter=Sounds in the City|year=2008|publisher=Duke University Press|location=Durham|isbn=978-0-8223-8121-1|page=283|url=https://books.google.de/books?id=hNONyzwm420C&redir_esc=y|quote=''Mzansi'' is another black urban vernacular term popular with the youth and standing for South Africa.|editor-last=Nuttall|editor2-last=Mbembé}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Mzansi DiToloki |url=http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |publisher=Deaf Federation of South Africa |accessdate=15 Januarie 2014 |quote=uMzantsi in Xhosa means 'south', Mzansi means this country, South Africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009113606/http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |archive-date=9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> terwyl sommige Pan-Afrikanistiese politieke partye die naam "[[Azanië]]" gebruik.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |title=South African Party Says Call Their Country ‘Azania’ |last=Taylor |first=Darren |newspaper=VOA |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203007/https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Suid-Afrika}} === Prehistoriese geskiedenis === [[Lêer:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|duimnael|links|Rotstekeninge van die San in die [[Drakensberge]]]] [[Lêer:Maropeng visitor centre, Cradle of Humankind, South Africa.jpg|duimnael|Vooraansig van die Maropeng-sentrum by die [[Wieg van die Mensdom]]]] [[Lêer:MapungubweHill.jpg|duimnael|Die Mapungubweberg, waar die hoofstad van die voormalige Koninkryk van Mapungubwe geleë was]] Suid-Afrika het een van die oudste [[argeologie]]se terreine in Afrika. Uitgebreide [[fossiel]]oorblyfsels by die [[Sterkfontein]]-, [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]]- en Makapansgatgrotte dui aan dat verskeie lede van ''[[Australopithecus]]'' in Suid-Afrika gewoon het vanaf ongeveer drie miljoen jaar gelede. Hulle is gevolg deur verskeie ''[[Homo]]''-spesies insluitend ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' en die moderne mens, ''[[Homo sapiens]]''. Bantoe ystergebruikende landbouers en veewagters het teen die 4de- of 5de eeu suid oor die [[Limpopo (rivier)|Limpoporivier]] in hedendaagse Suid-Afrika in beweeg (die Bantoe-uitbreiding). Hulle het stadig verder suid getrek, waar die vroegste ystergieterye in die hedendaagse [[KwaZulu-Natal]]provinsie uit ongeveer 1050 gedateer word. Die mees suidelike groep was die [[Xhosas]] wat tot by die [[Groot-Visrivier]] getrek het, wat vandag in die [[Oos-Kaap]]provinsie lê. Die [[ystertydperk]]groepe het vroeëre jagter-versamelaargroepe verplaas soos hulle suid getrek het. === Vroeë Europese kontak === {{Hoofartikel|Europese verkenning van Suid-Afrika}} [[Lêer:ZA-WC-mosselbay-diazm-2.jpg|duimnael|Replika van Dias se karveel in Mosselbaai]] [[Bartholomeus Dias|Dias]] het op 12 Maart 1488 'n 2 meter hoë [[padrão]] naby die monding van die [[Boesmansrivier (Oos-Kaap)|Rio do Infante]] te [[Kwaaihoek]] op die kruin van strandduin geplant. Dit was die verste punt van hierdie Portugese ontdekkingsreis wat namens die [[Johan II van Portugal|Portugese hof]] onderneem is. Met die terugtog is 'n tweede klipkruis op 6 Junie by [[Kaap die Goeie Hoop|Cabo de Boa Esperanza]]<!--nie reeds Cabo Tormentoso nie--> geplant. Met sy reis vanaf 1497 het [[Vasco da Gama|da Gama]] op 7 November by [[St. Helenabaai]] en op 25 November by São Brás (d.i. [[Mosselbaai]]) aangedoen. Op 25 Desember vaar hy langs die [[Pondoland]]se of [[KwaZulu-Natal|Natalse]] kus en noem dit Terra do Natal. Op 24 Mei 1500 het Dias se skip vergaan voor hy weer om die Kaap kon vaar. Met Pedro de Ataíde (in [[Pedro Álvares Cabral|Cabral]] se vloot) se terugkeer het hy Dias se dood bekend gemaak deur 'n brief by die [[Mosselbaai|Poskantoorboom]] agter te laat, waar dit meer as 'n jaar later deur João da Nova gevind is. In 1503 het [[Antonio de Saldanha|Saldanha]] in [[Tafelbaai]] geland en selfs [[Tafelberg]] uitgeklim. Op 28 Februarie 1510 het [[Francisco de Almeida|Almeida]] en 65 van sy manskappe egter in Tafelbaai voor die aanslag van 'n [[Khoikhoi]]stam gesneuwel, en in 1525 word [[Robbeneiland]] as Portugese gevangenis gebruik. In 1552 het Portugese skeepsmanne aan die ooskus (huidige KwaZulu-Natal) gestrand, en hul dagboeke getuig van 'n groot Bantoesprekende bevolking. Op 25 Maart 1593 het die Santo Alberto op die [[Wildekus]] gestrand en 125 Portugese en 160 slawe het 'n oorlewingstog aangepak. Op hul binnelandse roete het hulle einde-April die sneeubedekte [[Drakensberge]] opgemerk, en in Julie 1595 het die oorlewendes Delagoabaai bereik. In 1594 het die Nederlander [[Cornelius Houtman|Houtman]] na die Ooste vertrek, nadat die seeroete aan hom bekend geword het. Ook die Britte was gou op die toneel, en in 1615 reeds word hulle gevangenes op Robbeneiland aangehou. In 1616 het [[Dirk Hartog|Hartog]] by die Kaap aangedoen net voor sy ontdekking van Australië en [[Adam Willaerts|Willaerts]] se skildery van 1636 toon die oorlogskip Amsterdam en ander Nederlandse skepe in Tafelbaai geanker. Op 22 Maart 1647 het die Haarlem in Tafelbaai gestrand, en etlike Nederlandse matrose moes in tente binne 'n fort op 'n strandduin agterbly. Die fort het hulle Sandenburgh genoem, en 'n positiewe verslag is oor hul verblyf en hulle suksesvolle aanplantings gelewer. Die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] is hierin aangemoedig om die Kaap as halfweghawe te oorweeg, en [[Jan van Riebeeck]], wat die Kaap reeds in die Haerlem besoek het, sou ook hierdie verslag onder oë kry en repliek daarop lewer. In 1648 het van Riebeeck weereens in Tafelbaai aan land gegaan toe hy aan boord van 'n Nederlandse vloot uit [[Batavië]] arriveer. Hy het die skiereiland tot in [[Houtbaai]] verken, en twee jaar later het die VOC amptelik besluit om 'n halfwegstasie aan die Kaap de Goede Hoop te vestig. === Nederlanders en Xhosas in die Kaap === {{Hoofartikel|Nederlandse Kaapkolonie|Kaapse grensoorloë}} [[Lêer:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|duimnael|Skildery wat Jan van Riebeeck se aankoms in die Kaap uitbeeld]] Die geskrewe geskiedenis van Suid-Afrika begin op 6 April 1652 toe 'n verversingstasie by die [[Kaap die Goeie Hoop]] deur [[Jan van Riebeeck]] namens die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] gevestig is. Wat hulle hier gevind het was geen universiteite, geen biblioteke, geen tegnologie en geen kultuur. Hulle het 'n mensdom hier ontmoet genaamd die Koi San, wat op die brink van die oermens gevestig was. Dié antieke mensdom het op daardie stadium nog nie eers die wiel ontdek nie. In die Kaap was geen sien van enige ander beskawings behalwe die Koi San. Vir die grootste deel van die 17de en 18de eeue was die vestiging, wat stadig aan die uitbrei was, 'n [[Nederland]]se besitting. Die [[Pioniers (1652–1820)|Nederlandse setlaars]] het uiteindelik naby die Visrivier met die [[Xhosas]], wat besig was om in 'n suidwestelike rigting uit te brei, in aanraking gekom. Ook hulle was 'n baie primitiewe en selde beskaafde nomadiese trekvolk wat in hulle beslag geen form van ontwikkeling of tegnologie gehad het, behalwe die vorm van ystertydperk tipe assegaaie nie. Ook hulle het nog nie die wiel uitgevind nie en was afhanklik van die spies en die assegaai op oorlewing. 'n Reeks oorloë, wat as die [[Kaapse grensoorloë]] bekend staan, het hierop gevolg. Die oorloë is meestal deur botsende belange veroorsaak en veediefstal. Om arbeidstekorte in die Kaap te verlig, is [[slawerny|slawe]] uit [[Indonesië]], [[Madagaskar]], en Indië deur die Nederlandse owerheid ingevoer. Die meeste afstammelinge van dié slawe, wat gereeld met Nederlandse setlaars getrou het, is later saam met die oorblyfsels van die oorspronklike [[Khoikhoi]] as "Kaapse Kleurlinge" en "[[Kaapse Maleiers]]" geklassifiseer. Hierdie twee groepe verteenwoordig sowat vyftig persent van die bevolking van die provinsie [[Wes-Kaap]]. Die Europese immigrante uit Nederland is onder meer aangevul deur [[Duitsers]] en [[Franse]] [[Hugenoot|Hugenote]]. === Britse kolonie === {{Hoofartikel|Kaapkolonie}} [[Lêer:Cape Colony00.jpg|duimnael|links|Kaart van die Kaapkolonie in 1809]] [[Lêer:Storming the Cape 1806.jpg|duimnael|Die [[Slag van Blaauwberg]] op 8 Januarie 1806]] [[Lêer:Langlaagte.jpg|duimnael|Die eerste [[goud]]myne in Johannesburg]] [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]] neem die Kaap die Goeie Hoop in 1797 vir die eerste keer tydens die Vierde Engelse-Nederlandse oorlog in besit. Nederland is in 1795 deur die Franse weermag onder die leierskap van [[Napoleon Bonaparte]] oorwin. Brittanje wou verhoed dat die Kaap in Franse hande val en die Britse weermag, onder Generaal Sir [[James Henry Craig]] vaar na Kaapstad om die kolonie te beskerm namens die Stadhouer [[Prins Willem V van Oranje]]. Die goewerneur van Kaapstad weier aanvanklik om enige instruksies van die prins te gehoorsaam, maar na die Britte gedreig het om kragdadig op te tree, stem hy in. In Februarie 1803 lei die [[Vrede van Amiens]] daartoe dat die kolonie weer onder Nederlandse beheer kom in die vorm van die [[Bataafse Republiek]]. Ná oorlog weer uitbreek, word 'n Britse mag weereens na die Kaap gestuur en na 'n slag in Januarie 1806 op die strande van Tafelbaai gee die Nederlandse vesting van die Kasteel oor aan die Britte onder Sir [[David Baird]], en die Britte annekseer die [[Kaapkolonie]] in 1806. Die Britte sit die oorlog teen die Xhosas voort en stoot die oostelike grens ooswaarts tot by 'n lyn van [[fort]]e, wat langs die Visrivier opgerig is, en konsolideer die gebied deur [[1820-Setlaars|Britse Setlaars]] aan te moedig om hulle in dié gebied te vestig. As gevolg van druk deur afskaffingsverenigings in Brittanje, beëindig die Britse parlement sy wêreldwye slawehandel in 1806 en skaf slawerny in al sy kolonies af in 1833. Die voortslepende grensoorloë, ongelukkigheid met die wyse waarop slawerny afgeskaf is en ander verskille met die Britse owerheid lei daartoe dat 'n gedeelte van die Nederlandssprekende bevolking as deel van die [[Groot Trek]] verder in die binneland in trek buite Britse beheer. Die groep, wat eers as [[Voortrekkers]] en later as [[Boere]] bekend sou staan, kom in teenstand met swart stamme soos die [[Zoeloes]]. Hulle vestig 'n reeks [[Boererepubliek]]e, waarvan die [[Transvaal|Zuid-Afrikaansche Republiek]] en [[Oranje-Vrystaat]] die belangrikste is. === Eerste en Tweede Vryheidsoorloë === {{Hoofartikel|Eerste Vryheidsoorlog|Tweede Vryheidsoorlog}} [[Lêer:Boers at Spion Kop, 1900 - Project Gutenberg eText 16462.jpg|duimnael|Boere by Spioenkop in 1900]] Die ontdekking van [[diamant]]e in 1867 en [[goud]] in 1886 het ekonomiese groei en immigrasie aangemoedig wat tot verdere onderdrukking van die plaaslike bevolking gelei het. Die Boere weer Britse indringing in die [[Eerste Vryheidsoorlog]] (1880–1881) suksesvol af deur taktiek wat baie meer gepas tot plaaslike toestande is, te gebruik. Die Boere het byvoorbeeld kakiekleure gedra wat dieselfde kleur as die veld was terwyl die Britte helderrooi baadjies gedra het wat hulle maklike teikens vir die Boereskerpskutters gemaak het. Die Britte keer ondanks teenstand deur die Liberale Party in die Britse Parlement in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) in groter getalle terug. Ondanks aanvanklike suksesse en verbete weerstand deur die Boere, oorweldig die Britse magte die Boere as gevolg van hulle getalleoorwig en beter toevoerlyne. Nadat die Boere tot [[guerilla-oorlogvoering]] oorgaan, slaag die Britte eers daarin om die Boere tot oorgawe te dwing toe hulle die [[geskroeide aarde beleid]] en gepaardgaande [[konsentrasiekamp]]e gebruik om dit vir die Boere onmoontlik te maak om verder te veg. Met die [[Verdrag van Vereeniging]] word volle heerskappy oor die Suid-Afrikaanse republieke aan Brittanje gegee. Die Britse regering kom ooreen om die £3&nbsp;000&nbsp;000 oorlogskuld van die Boereregerings oor te neem. === Unie van Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Unie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Kaart van die provinsies van Suid-Afrika 1910-1976 met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die vier provinsies van die destydse Unie van Suid-Afrika]] Na vier jaar van onderhandelinge is die Unie van Suid-Afrika geskep uit die [[Kaapkolonie|Kaap]]- en [[Natalkolonie]]s en die [[Oranje-Vrystaat]] en [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaalse Republieke]] op 31 Mei 1910, presies agt jaar na die einde van die Tweede Vryheidsoorlog. Die nuut geskepte Unie van Suid-Afrika was 'n Britse dominium. In 1934 smelt die [[Suid-Afrikaanse Party]] en die Nasionale Party saam om die [[Verenigde Party]] te vorm, wat versoening tussen Afrikaners en Engelssprekende blankes nagestreef het. Dit skeur egter in 1939 oor die Unie se deelname aan die [[Tweede Wêreldoorlog]] as 'n bondgenoot van die [[Verenigde Koninkryk]]. Die Nasionale Party het met [[Nazi-Duitsland]] gesimpatiseer omdat baie [[Boere]] dit nie goed gedink het om die Kakies te ondersteun na wat hulle als aan die Boere volk gedoen het nie. === Bosoorlog 1966–1989 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse Grensoorlog}} Geskiedenis omtrent hierdie oorlog is 'n baie omstrede onderwerp in Suid-Afrika en word inligting oor veldslae, oorwinnings, helde en nederlae tot nog toe nie aan die wye publiek bekend gemaak nie. === Apartheid en die Nuwe Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Apartheid}} [[Lêer:Bantustans in South Africa.svg|duimnael|links|Kaart van voormalige [[Bantoestan]]s in Suid-Afrika]] [[Lêer:Apartheid.jpg|duimnael|'n Kennisgewing in die [[apartheid]]sera]] [[Lêer:SafrikaIMG 8414.JPG|duimnael|links|Gevangenisgeboue op [[Robbeneiland]], met die [[Tafelberg]] in die agtergrond]] In 1948 verslaan die Nasionale Party die Verenigde Party van genl. [[Jan Christian Smuts]] in die algemene verkiesing en mettertyd word 'n reeks strawwe afsonderingswette ingestel om die apartheidsbeleid te implementeer. Onder apartheid, is mense van verskillende rasse geskei en is swart mense stemreg binne die "wit Suid-Afrika" ontsê. Implementering van die beleid veroorsaak oneindige leed aan miljoene Suid-Afrikaners deur gedwonge verskuiwings, beperkings op beweging, indiensneming en gewelddadige onderdrukking van die stryd teen apartheid. Apartheid knou ook die ekonomiese vooruitgang van veral swart Suid-Afrikaners. Terwyl die wit minderheid van die hoogste lewenstandaarde in Afrika geniet het, in baie opsigte soortgelyk aan die in die "eerste wêreld" se westerse lande, is die swart meerderheid agtergelaat in terme van byna elke moontlike meetbare standaard, insluitend inkomste, opvoeding, behuising, en lewensverwagting. Apartheid het al hoe meer omstrede geword in die internasionale arena wat tot sanksies en onttrekking van beleggings gelei het, wat gepaard gegaan het met al hoe erger onluste. Die spanning het 'n hoogtepunt bereik in 1984–85 toe die regering met al hoe strawwer teenmaatreëls reageer. Dit het weer gelei tot feller weerstand van [[anti-apartheidbeweging]]s (veral die [[African National Congress]]). Weerstandsbewegings soos MK onder leiding van Nelson Mandela self het talle mense vermoor. Die land is geruk deur die kombinasie van internasionale boikotte en ekonomiese sanksies, stakings, optogte, betogings, en sabotasie. In 1990 doen die Nasionale Partyregering die eerste stappe tot 'n onderhandelde skikking toe dit die ANC en ander politieke organisasies ontban en ANC-leier Nelson Mandela na 27 jaar in die tronk vrylaat. Die tronk waaruit hy vrygelaat is, was nie die sel op Robbeneiland nie, maar die [[Victor Verster-gevangenis]] buite [[Paarl]]. Apartheidwetgewing is geleidelik geskrap en die eerste veelrassige verkiesing is in 1994 gehou. Die ANC het met 'n oorweldigende meerderheid gewen en is steeds aan bewind. Korrupsie en wanbesteding van staatsfondse en belastingbetalers se geld was nog nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika so erg nie. Ten spyte van die beëindiging van Apartheid leef miljoene swart Suid-Afrikaners, maar ook honderdduisende blankes steeds in armoede. Terwyl swart armoede gereeld toegeskryf word aan die nalatingskap van apartheid, skenk min waarnemers aandag aan die feit dat Suid-Afrika se ekonomiese en politieke raamwerk nooit dié van 'n moderne welvaartstaat gevolg het nie, maar dat dit eerder op 'n neoliberale vryemarkekonomie berus wat aan markkragte en globalisering blootgestel is. Al is daar ook druk op die huidige regering om dienslewering op te knap en sosiale vraagstukke aan te spreek en is baie vordering gemaak wat betref behuising, elektrisiteitsvoorsiening en toegang tot water, sal miljoene armes, wat nie by die vereistes van 'n geglobaliseerde ekonomie kan aanpas nie, die verloorders wees. So word na raming reeds 400&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners in krotbuurte en plakkerskampe gehuisves.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/magazine-22554709 ''BBC News Magazine, 19 Mei 2013: Do white people have a future in South Africa?'']</ref> Terwyl die ANC-regering hom tot die bou van 'n nierassige samelewing verbind het, word sy strategie in hierdie verband – die beleid van swart ekonomiese bemagtiging – dikwels bevraagteken. Terwyl hierdie beleid die vorming van 'n groeiende swart bourgeoisie en middelklas bevorder en versnel het, lewer ander sosiale groepe kritiek op die newe-effekte van dié beleid – [[nepotisme]], die akkumulasie van kapitaal in min swart hande, groeiende ongelykheid en inkomstegaping binne die swart gemeenskappe, en voortgesette diskriminasie teen blanke werknemers waardeur die ekonomie en die hele samelewing ook dekades ná die einde van apartheid volgens rasselyne georganiseer word.<ref>{{en}} Okechukwu C. Iheduru: ''Black economic power and nation-building in post-apartheid South Africa''. In: ''The Journal of Modern African Studies'', jaargang 42, nommer 1, Maart 2004, bl. 1–30</ref> Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] het die ANC vir die eerste keer sedert 1994 nie meer 'n volstrekte meerderheid behaal nie en was vervolgens op koalisievennote aangewese. Voor die verkiesing het Ramaphosa se voorganger Zuma by die nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] aangesluit, wat tydens die verkiesing die derde meeste stemme op hom verenig het. Ramaphosa het ná die verkiesing 'n [[nasionale eenheidsregering]] gevorm met die [[Demokratiese Alliansie]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africanews.com/2024/07/01/south-africas-president-ramaphosa-unveils-new-cabinet/ |title=South Africa's President Ramaphosa unveils new cabinet |publisher=Africanews |date=1 Julie 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> == Politiek == === Regering === {{Hoofartikel|Regering van Suid-Afrika}} [[Lêer:Pretoria CBD1.jpg|duimnael|links|Die stadskern van Pretoria, die administratiewe hoofstad van Suid-Afrika, soos vanaf [[Lukasrand]] gesien, 2006]] [[Lêer:Houses of Parliament (Cape Town).jpg|duimnael|Gebou van die [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]] in Kaapstad, setel van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] en die [[Nasionale Raad van Provinsies]]]] [[Lêer:Supreme Court of Appeal, Bloemfontein, South Africa.jpg|duimnael|Die [[Appèlhof van Suid-Afrika]] in Bloemfontein]] Suid-Afrika het 'n [[Parlement van Suid-Afrika|tweekamerparlement]] wat bestaan uit 'n [[Nasionale Raad van Provinsies]] (of hoërhuis) met 90 lede en 'n [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] (of laerhuis) met 400 lede. Lede van die laerhuis word volgens proporsionele verteenwoordiging verkies: helfte van die lede word direk verkies op grond van nasionale lyste en die ander helfte word verkies uit provinsiale lyste. Tien lede word verkies om elke provinsie in die Nasionale Raad van Provinsies te verteenwoordig, ongeag die bevolkingsgrootte van die provinsie. Verkiesings vir beide kamers word elke vyf jaar gehou. Die regering word in die laerhuis gevorm en die leier van die meerderheidsparty in die Nasionale Vergadering is die President. Tans word Suid-Afrikaanse politiek oorheers deur die [[African National Congress]] (ANC) wat 40,18% van die stemme in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] ontvang het, gevolg deur die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) wat 21,81% van die stemme ontvang het. Die derde party is die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) wat 14,58% van die stemme ontvang het, gevolg deur die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) met 9,52%. Die voorheen dominante [[Nuwe Nasionale Party]] (NNP), waarvan die voorganger, die Nasionale Party, apartheid aanvanklik ingestel het, het na 1994 spoedig steun verloor en het op 9 April 2005 gestem om finaal te ontbind. Die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het 'n groot skuif in die land se politiek gewys, waar die heersende ANC-party sy meerderheid verloor het en klein partye soos die EFF en IVP groot minderhede behaal het. Sedertdien word [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] ([[Mpho Phalatse]]) en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] (Randall Williams) saam met [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] (sedert 2006) en die Wes-Kaap (sedert 2009), deur die DA of DA-koalisies regeer. === Politieke partye in die parlement sedert 2024 === [[Lêer:2024 South African National Assembly.svg|duimnael|links|Setels in die Nasionale vergadering na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] volgens aantal setels: {{columns-list|2| {{sleutel|#006600|[[African National Congress|ANC]]: 159}} {{sleutel|#005BA6|[[Demokratiese Alliansie|DA]]: 87}} {{sleutel|#56AA48|[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]]: 58}} {{sleutel|#852A2A|[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]: 39}} {{sleutel|#FD0000|[[Inkatha-Vryheidsparty|IVP]]: 17}} {{sleutel|#378D34|[[Patriotic Alliance|PA]]: 9}} {{sleutel|#05B615|[[ActionSA]]: 6}} {{sleutel|#FF6600|[[Vryheidsfront Plus|VF+]]: 6}} {{sleutel|#B40B2D|[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]]: 3}} {{sleutel|#FFB300|[[United Democratic Movement|UDM]]: 3}} {{sleutel|#1B8C66|[[Al Jama-ah]]: 2}} {{sleutel|#00A7E6|[[African Transformation Movement|ATM]]: 2}} {{sleutel|#E7B04A|[[Build One South Africa|BOSA]]: 2}} {{sleutel|#000000|[[National Coloured Congress|CCC]]: 2}} {{sleutel|#0336D8|[[RISE Mzansi]]: 2}} {{sleutel|#EA6500|[[GOOD]]: 1}} {{sleutel|#008718|[[Pan Africanist Congress of Azania|PAC]]: 1}} {{sleutel|#363362|[[United Africans Transformation|UAT]]: 1}} }}]] [[Lêer:National Assembly of South Africa 2007.jpg|duimnael|Raadsaal van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]]]] * [[African National Congress]] (159) * [[Demokratiese Alliansie]] (87) * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] (58) * [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (39) * [[Inkatha-Vryheidsparty]] (17) * [[Patriotic Alliance]] (9) * [[Vryheidsfront Plus]] (6) * [[ActionSA]] (6) * [[Afrika Christen Demokratiese Party]] (3) * [[United Democratic Movement]] (3) * [[African Transformation Movement]] (2) * [[Al Jama-ah]] (2) * [[Build One South Africa|BOSA]] (2) * [[RISE Mzansi]] (2) * [[National Coloured Congress|CCC]] (2) * [[GOOD]] (1) * [[United Africans Transformation|UAT]] (1) * [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan Africanist Congress]] (1) === Politieke ontwikkeling === [[Lêer:Uniegebou.jpg|duimnael|links|Die [[Uniegebou]] in Pretoria, setel van die [[Regering van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse regering]]]] [[Lêer:ConstitutionalCourtofSouthAfrica-entrance-20070622.jpg|duimnael|Die [[Grondwetlike Hof van Suid-Afrika]] in Johannesburg]] Ondanks alle retoriek van 'n "reënboognasie" weerspieël verkiesingsresultate in Suid-Afrika steeds die demografiese verdeling van sy bevolking. Swart kiesers het 'n sterk neiging om vir die ANC te stem, blankes en bruines steun die DA, die OD word merendeels deur die minderheidsgroepe (bruines, blankes, Indiërs) verkies. Nasionale verkiesings het sodoende die karakter van 'n etniese sensus.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/gesellschaft/sport/fussball-wm-2010/64167/anc-forever?p=0 ''bpb – Helga Dickow: ANC forever? Innenpolitische Entwicklungen und Parteien in Südafrika. Besoek op 18 Junie 2013'']</ref> 'n Hoë persentasie stemburgers uit minderheidsgroepe is veronseker en bly buite stemming in verkiesings. Diegene, wat wél hul stemme uitbring, stem volgens rasionale oorwegings – en verkies diegene politieke leiers waarvan verwag kan word dat hulle hul eie etniese groep min of meer sal bevoordeel. Al word 'n sodanige indruk deur verkiesingsresultate geskep, vorm swart kiesers allesbehalwe 'n monolitiese blok. Verskille tussen armes en welvarendes het groter geword in die nuwe Suid-Afrika, en dit is tot dusver veral 'n klein, alhoewel groeiende, swart middelklas wat die meeste ekonomiese voordeel uit die nuwe bedeling kan trek. Hulle was die teikengroep vir die nuwe swart opposisieparty COPE wat dan ook min stemme in landelike omgewings of benadeelde woonbuurte getrek het. Binne- en buitelandse waarnemers verwys na die gevare wat die oorheersende posisie van die regerende ANC vir Suid-Afrika se demokratiese stelsel kan inhou. Tans vind ideologiese debatte eerder plaas tussen die verskillende politieke vleuels van dié party as tussen regerings- en opposisiepartye. Maar Suid-Afrika is nie die enigste demokrasie wat dekades lank deur 'n dominante meerderheidsparty geregeer is nie. Lande soos Indië (dekades lank oorheers deur die Kongresparty), Japan (oorheers deur die Liberaaldemokratiese Party) of Italië (wat lange jare deur die dominante Democrazia Cristiana geregeer is) het dieselfde politieke pad geloop voordat opposisiepartye 'n oorwinning behaal het. Die stabiliteit van dié lande se demokratiese bedeling is nooit in twyfel getrek nie. Tans word Suid-Afrika se onafhanklike regstelsel as 'n waarborg vir 'n demokratiese toekoms beskou waarin die skeiding van magte in dié Afrikaland verskans sal bly. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika}} [[Lêer:Diplomatic missions of South Africa.png|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Suid-Afrika ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Indian High Commission in Pretoria.JPG|duimnael|Indië se Hoë Kommissie in Pretoria]] [[Lêer:Joint photo session before the start of the 2016 BRICS summit in Goa.jpg|duimnael|Deelnemers aan die 8ste [[BRICS]]-spitsberaad in [[Goa]], Indië, in 2016. Van links na regs: President [[Michel Temer]] (Brasilië), president [[Wladimir Poetin]] (Russiese Federasie), premier [[Narendra Modi]] (Indië), president [[Xi Jinping]] (Volksrepubliek China) en president [[Jacob Zuma]]]] Suid-Afrika is 'n streeksmoondheid in [[Afrika suid van die Sahara]] wat in baie opsigte 'n baanbrekerrol speel en as voorbeeld vir ander Afrikalande kan dien. Ná dekades van internasionale isolasie gedurende die apartheidjare het die buitelandse beleid onder president Nelson Mandela (1994–1999) nog in 'n fase van heroriëntasie en versigtige hertoetreding tot die internasionale gemeenskap geval. Mandela se opvolger, [[Thabo Mbeki]] (1999–2008), het gedurende sy ampstermyn reeds die kans vir die herdefinisie van Suid-Afrika se buitelandse beleid gesien wat volgens hom op twee pilare gerus het – die voortsetting van strategiese samewerking met die Noorde, maar as gelykwaardige vennoot, en die uitbreiding van koöperasie met die Suide. Sentraal in die konsep van Suid-Suid-samewerking het die uitbou van bestaande multinasionale instellings op die Afrikavasteland gestaan (die sogenaamde "[[Afrika Renaissance]]"), waaronder die [[Afrika-unie]] (AU) en die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SADC), en die sogenaamde "skoenlapper-strategie" gestaan waarvolgens die samewerking met [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] uitgebou is, met Afrika in die sentrum.<ref name="rennkamp">{{de}} Britta Rennkamp: ''Außenpolitik und gesellschaftliche Entwicklung in Südafrika und Brasilien''. In: ''APuZ. Aus Politik und Zeitgeschichte''. Jaargang 63, nommer 50–51/2013, 2 Desember 2013, bl. 41</ref> Vanweë Mbeki se agterlike beleid ten opsigte van kwelvrae soos [[Vigs]] – hy het onder meer enige samehang tussen die [[MIV]]-virus en Vigs ontken – het sy internasionale reputasie egter heelwat skade gely.<ref name="rennkamp" /> Gedurende die presidentskap van [[Jacob Zuma]] het Suid-Afrika se buitelandse beleid steeds op die samewerking met ander ontluikende lande gefokus, maar hoe meer aandag aan binnelandse kwessies geskenk word, hoe meer het die Zuma-regering wegbeweeg van die vorige konsep van "presidensiële diplomasie". 'n Kernbeleid in die vroeë 21ste eeu is die samewerking met [[Brasilië]], Indië, [[Volksrepubliek China]] en [[Rusland]] binne die sogenaamde [[BRICS]]-groep van ontluikende ekonomieë nadat Suid-Afrika in 2010 uitgenooi is om tot die destydse BRIC-groep toe te tree. Ten spyte van Suid-Afrika se relatief klein ekonomie is daar tydens die jaarlikse BRICS-spitsberade konsensus met die groter lidlande oor 'n verskeidenheid politieke kwessies bereik. Met die BRICS-spitsberaad van 2013, wat in die Suid-Afrikaanse hawestad Durban gehou is, het die BRICS-groep se rol as ekonomiese belangegroep sterker na vore getree. In die eThekwini-verklaring het die staats- en regeringshoofde vier hoofdoelwitte geformuleer: die beplande daarstelling van 'n gemeenskaplike BRICS-ontwikkelingsbank, die daarstelling van 'n fonds vir onverwagte uitgawes (''Contingent Reserve Agreement, CRA''), die daarstelling van 'n sakeraad vir ondernemings en handel (''Business Council'') en die daarstelling van 'n raad wat die samewerking tussen dinkskrums uit die vyf BRICS-lande sal koördineer. Die Suid-Afrikaanse regering pleit vir die reg op [[selfbeskikking]] van beide die [[Sahrawis]] in die deur [[Marokko]] opgeëiste en deels besette [[Wes-Sahara]] as [[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201901210558.html |title=Western Sahara: Algeria and South Africa Renew Their Support to Saharawi People Right to Self-Determination and Freedom |publisher=allafrica.com |date=15 Januarie 2019 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203005/https://allafrica.com/stories/201901210558.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Palestyne]] in die deur [[Israel]] opgeëiste en deels besette [[Palestynse Grondgebiede]] as [[Staat Palestina]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201811300320.html |title=South Africa: SA Reiterates Palestine Support |publisher=allafrica.com |date=29 November 2018 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203025/https://allafrica.com/stories/201811300320.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Provinsies === {{Hoofartikel|Provinsies van Suid-Afrika}} Suid-Afrika het tot 1994 uit slegs vier provinsies bestaan: [[Transvaal]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Natal]] en die [[Kaapprovinsie]]. Sedert die totstandkoming van die volskaalse demokratiese Suid-Afrika in 1994 word die land onderverdeel in nege provinsies: [[Lêer:Kaart van Suid-Afrika met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die nege provinsies van Suid-Afrika]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" ! Provinsie ! Naam in die mees gebruikte taal ! [[ISO 3166-2:ZA]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/archive/pdf/en/newsletter_i-9.pdf |title=Changes in the list of subdivision names and code elements |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie, (ISO)]] |date=28 November 2007 |accessdate=2 Junie 2025}}</ref> ! Hoofstad ! Grootste stad ! Voormalige provinsie of [[Bantoestan]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Gauteng Province.png|20px|raam]] [[Gauteng]] ||align="left"| ''eGoli'' ([[Zoeloe]]) ||align="left"| ZA-GP ||colspan="2" align="center"| [[Johannesburg]] ||align="left"| [[Transvaal]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the KwaZulu-Natal Province.png|20px|raam]] [[KwaZulu-Natal]] ||align="left"| ''iKwaZulu-Natali'' ([[Zoeloe]]) ||align="left"| ZA-KZN ||align="left"| [[Pietermaritzburg]] ||align="left"| [[Durban]] ||align="left"| [[Natal (provinsie)|Natal]]<br />[[KwaZulu]], [[Transkei]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Limpopo Province.png|20px|raam]] [[Limpopo]] ||align="left"| ''Limpopo'' ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]) ||align="left"| ZA-LP ||colspan="2" align="center"| [[Polokwane]] (Pietersburg) ||align="left"| Transvaal<br />[[Venda (tuisland)|Venda]], [[Lebowa]], [[Gazankulu]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Mpumalanga Province.png|20px|raam]] [[Mpumalanga]] ||align="left"| ''iMpumalanga'' ([[Swazi]]) ||align="left"| ZA-MP ||colspan="2" align="center"| [[Nelspruit|Mbombela]] (Nelspruit) ||align="left"| Transvaal<br />[[KwaNdebele]], [[KaNgwane]], [[Bophuthatswana]], Lebowa |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Northern Cape Province.png|20px|raam]] [[Noord-Kaap]] ||align="left"| ''Noord-Kaap'' ([[Afrikaans]]) ||align="left"| ZA-NC ||colspan="2" align="center"| [[Kimberley]] ||align="left"| [[Kaapprovinsie|Kaap]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the North West Province.png|20px|raam]] [[Noordwes]] ||align="left"| ''Bokone Bophirima'' ([[Tswana]]) ||align="left"| ZA-NW ||align="left"| [[Mahikeng]] (Mafikeng) || align="left" | [[Rustenburg]] ||align="left"| Transvaal, Kaap<br />Bophuthatswana |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Eastern Cape Province.png|20px|raam]] [[Oos-Kaap]] || align="left" | ''iMpuma-Kapa'' ([[Xhosa]]) ||align="left"| ZA-EC ||align="left"| [[Bhisho]] (Bisho) ||align="left"| [[Gqeberha]] (Port Elizabeth) ||align="left"| Kaap<br />Transkei, [[Ciskei]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Free State Province.png|20px|raam]] [[Vrystaat]] ||align="left"| ''Freistata'' ([[Suid-Sotho]]) ||align="left"| ZA-FS ||colspan="2" align="center"| [[Bloemfontein]] ||align="left"| [[Oranje-Vrystaat]]<br />Bophuthatswana, [[Qwaqwa]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Western Cape Province.png|20px|raam]] [[Wes-Kaap]] || align="left" | ''Wes-Kaap'' ([[Afrikaans]]) ||align="left"| ZA-WC ||colspan="2" align="center"| [[Kaapstad]] ||align="left"| Kaap |} == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Namaqua park flowers pompes a eau.jpg|duimnael|links|Windpomp in Namakwaland (Noord-Kaap)]] [[Lêer:Kaart Suid-Afrika.png|duimnael|Kaart van Suid-Afrika]] [[Lêer:Upland South Africa Savanna.jpg|duimnael|links|Bosveld van die [[KwaZulu-Natal Middeland]] naby Pietermaritzburg]] [[Lêer:South Africa map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Suid-Afrika volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Suid-Afrika is aan die heel suidelikste deel van Afrika geleë met 'n lang kuslyn van meer as 2&nbsp;500&nbsp;kilometer (1&nbsp;550&nbsp;myl) wat oor twee oseane strek (die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]] en [[Indiese Oseaan|Indiese]]). Suid-Afrika het 'n groot verskeidenheid klimaatsones, van die woestyntoestande in die [[Kalahari]] naby [[Namibië]] tot welige subtropiese klimaat langs die grens met [[Mosambiek]]. Dit rys vinnig oor 'n bergagtige platorand tot die binnelandse plato wat as die hoëveld bekend staan. Selfs al word Suid-Afrika as semi-droog beskou, is daar aansienlike wisseling in klimaat sowel as topografie. Ondanks sy ligging in die subtropiese klimaatsone word groot dele van die land danksy die invloed van die oseane en die feit dat die sentrale gebiede meer as 1&nbsp;000 meter bo [[seevlak]] geleë is eerder deur 'n gematigde en sonnige klimaat gekenmerk. Pretoria se gemiddelde jaarlikse temperatuur is net 0,5&nbsp;°C hoër as dié van Kaapstad. Kaapstad se gemiddelde 8,6 daaglikse sonskynure vergelyk baie gunstig met byvoorbeeld die [[Spanje|Spaanse]] hoofstad [[Madrid]] (7,9 ure) en die [[Italië|Italiaanse]] hoofstad [[Rome]] (6,5 ure). Die Suid-Afrikaanse binneland wissel van die bergagtige en yl bevolkte [[Karoo]] tot [[grasveld|gras-]] en [[bosveld]] in die noordelike dele van die land. Die ooste van die land lê in die somerreënstreek – die oostelike kuslyn kry heelwat reën en is amper tropies in aard. Die heel suidwestelike gedeelte van die land is weer mediterreens met nat winters en warm, droë somers. Die suidwestelike gebiede van die Wes-Kaap produseer die meeste van [[Suid-Afrikaanse wyn|Suid-Afrika se wyn]]. Dit word gekenmerk deur wind, wat die grootste deel van die jaar met tussenposes in Maart en April waai. Kaapstad staan veral bekend vir sy suidoosterwind. Die felheid van die winde het die vaart om die kus van die Kaap van Goeie Hoop in die verlede lewensgevaarlik vir seevaarders gemaak en baie skipbreuke is daardeur veroorsaak. Effens verder oos aan die suidkus van die land, waar reënval in die vorm van kort buie meer gereeld deur die jaar is, word die [[Tuinroete]] aangetref, wat bestaan uit 'n beeldskone groen landskap. === Metropolitaanse gebiede === [[Lêer:Map of the metropolitan municipalities of South Africa (2016).svg|duimnael|Kaart van die agt Suid-Afrikaanse [[metropolitaanse munisipaliteit]]e in 2016]] Tydens die groot munisipale hervorming in 2000 is baie Suid-Afrikaanse stede met hul omliggende gemeentes en [[township]]s saamgesmelt. Van dié nuwe metropolitaanse gebiede is hernoem, waarvan die meeste name van [[Bantoetale]] afkomstig is en die nuwe Suid-Afrika sal verteenwoordig. {| class="wikitable sortable zebra" ! Rang ! Gemeente ! Grootste stad ! Provinsie |- | 1 || [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] || [[Johannesburg]] || [[Gauteng]] |- | 2 || [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] || [[Kaapstad]] || [[Wes-Kaap]] |- | 3 || [[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit|eThekwini]] || [[Durban]] || [[KwaZulu-Natal]] |- | 4 || [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] || [[Germiston]] || [[Gauteng]] |- | 5 || [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] || [[Pretoria]] || [[Gauteng]] |- | 6 || [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit|Nelson Mandelabaai]] || [[Gqeberha]] || [[Oos-Kaap]] |- | 7 || [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City]] || [[Oos-Londen]] || [[Oos-Kaap]] |- | 8 || [[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit|Mangaung]] || [[Bloemfontein]] || [[Vrystaat]] |} {{Sien ook|Lys van munisipaliteite in Suid-Afrika}} === Plant- en dierelewe === [[Lêer:Fynbos.jpg|duimnael|links|Fynbos, 'n plantkoninkryk uniek aan Suid-Afrika word naby [[Kaapstad]] aangetref]] Suid-Afrika het meer as 20&nbsp;000 verskillende inheemse plante, of omtrent 10% van alle spesies op aarde, wat beteken dat dit baie ryk aan [[biodiversiteit]] is. Suid-Afrika se mees algemene [[bioom]] is [[grasveld]], veral op die Hoëveld waar die plantegroei oorheers word deur verskillende grasse, lae struike en doringbome, hoofsaaklik [[kameeldoring]] en witdoring. Plantegroei is selfs yler in die noordweste as gevolg van die lae reënval. Dáár kom verskeie vetplantspesies voor wat water stoor soos [[aalwyn]]e en [[Naboom|nabome]] in die baie warm en droë Namakwaland. Die gras- en doringsavanne verander stadig in bosveld in die noordooste van die land met digter plantegroei. Daar is ook 'n beduidende hoeveelheid [[kremetartboom|kremetartbome]] in die gebied naby die noordelike punt van die [[Krugerwildtuin]]. == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Suid-Afrika|Politieke ekonomie van Suid-Afrika|Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika}} [[Lêer:Johannesburg Stock Exchange.jpg|duimnael|Die Johannesburgse Aandelebeurs is die grootste aandelebeurs in [[Afrika]]]] Suid-Afrika se nywerheidsektor is die grootste en belangrikste op die vasteland van Afrika, en met sy rykdom minerale is die republiek ook een van die wêreld se voorste mynboulande. Nogtans het die land nooit daarin geslaag om tot 'n nywerheidsland te ontwikkel nie – 'n feit wat deur sommige deskundiges aan Suid-Afrika se vroeëre beleid van Apartheid toegeskryf word.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031142327/http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html |date=31 Oktober 2009 }}</ref> Een van die grootste uitdagings vir die land bly dan ook om die swart bevolking te leer dat deur hard te werk, die regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne dan moontlik is. Die algemene verstaan van die begrip van regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne word deur politieke figure soos Julius Malema verdraai deur om sy ondersteuners te vertel dat 'n mens nie nodig het om hard te werk nie. Hy glo sy ondersteuners is geregtig op grond en rykdom sonder om 'n vinger te lig. === Mynbou === {{Hoofartikel|Mynbedryf van Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa-Cullinan Premier Mine01.jpg|duimnael|links|Die Premier-diamantmyn, Cullinan, Gauteng, Suid-Afrika]] Suid-Afrika beskik oor die wêreld se grootste reserwes goud en [[platinum]], asook reuse-reserwes van ander metale en minerale soos [[chroom]], [[mangaan]], [[steenkool]] en ystererts. Die enigste belangrike natuurlike hulpbronne, wat nie plaaslik voorkom nie, is [[bauxiet]] en ru-olie. Jaarliks word minerale en metale ter waarde van sowat 700 miljard ZAR gemyn wat grotendeels uitgevoer word. Die mynbousektor lewer 'n baie groot persentasie van die land se uitvoere en dra tussen sewe en agt persent tot Suid-Afrika se bruto geografiese produk (BGP) by. Terwyl die ontginning van goud ondanks gevorderde tegnologieë sy tradisioneel leidende rol geleidelik verloor, word platinum, steenkool en ystererts steeds belangriker. Suid-Afrika lewer tans byna 80 persent van die platinum op die wêreldmark op. In die vroeë 21ste eeu het kragtekorte die mynboubedryf belemmer en produksie met tot twintig persent verminder. === Landbou === {{Hoofartikel|Landbou in Suid-Afrika}} [[Lêer:Gauteng-Sheep Farming-001.jpg|duimnael|'n Skaapplaas in [[Gauteng]]]] Naas mynbouprodukte bly die uitvoergerigte landbou die tweede belangrikste verskaffer van buitelandse valuta vir die land. Dit lewer sowat drie persent van die BGP op. Veral Suid-Afrikaanse wyn, vrugte en groente is gewild op oorsese markte. Danksy gunstige klimaattoestande trek veral die provinsie Wes-Kaap voordeel uit die – in vergelyking met die Noordelike Halfrond – teenoorgestelde seisoene. Verskeie produkte kan sodoende langer na Europese bestemmings gelewer word. Landbou in die res van die land word egter deur swak grondgehalte, watertekorte en grondeise gestrem. === Wynbou === [[Lêer:Vignes palissées à Stellenbosch.jpg|duimnael|links|Wingerd in Stellenbosch]] [[Lêer:Harvest Parade 2014 121.jpg|duimnael|Die Stellenbosse Oesparade in 2014]] Volgens historiese oorlewering is die eerste wyn aan die Kaap reeds op 2 Februarie 1659 gekelder.<ref>{{de}} Suid-Afrikaanse Toerismeraad: ''Südafrika. Rebe, Wein und Jahrgang''. Brosjure (1984), bl. 4</ref> Maar dit was veral Franse Hugenote-vlugtelinge uit tradisionele Franse wynboustreke wat in 1688 gevorderde kennis en tegnologie van wynbou na Suid-Afrika gebring het. Hul besonderse wynvermoëns en -geheime het verseker dat duursame wyn aan die Kaap geproduseer is, wat onontbeerlik was vir verbygaande skepe. Hierdie geheimenisse van wynvervaardiging is oor generasies heen binne families bewaar wat van Hugenote-immigrante die leidende wynprodusente gemaak het.<ref>{{af}} [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512011000300005 '''n Ongelyke oes: die Franse Hugenote en die vroeë Kaapse wynbedryf''. In: ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', volume 51, nommer 3, Pretoria 2011]{{dooie skakel}}</ref> In die laat 18de eeu het die wynmaker Hendrik Cloete internasionale erkenning vir sy rooi en wit-dessertwyne gekry wat op die landgoed Constantia naby Kaapstad geproduseer is. Die deurbraak vir droë witwyne het in 1957 gekom toe op die wyngoed Twee Jonge Gezellen vir die eerste keer koue fermentasie toegepas is.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/09/22/16/6.html ''Die Burger, 22 September 1993: Twee Jonge Gezellen-wyne uniek. Besoek op 5 April 2016'']</ref> Hierdie proses van gekontroleerde fermentasie is oorbodig in Europa waar die stoor van wyne in ondergrondse kelders en koeler temperature in die najaar, wanneer druiwe geoes word, wyn van hoë gehalte waarborg. Om die fermentasieproses te optimaliseer en tot twee of drie weke te verleng, word jong witwyne aan die Kaap tot 15&nbsp;°C verkoel. Suid-Afrika is met 2,7 persent van die jaarlikse produksie, wat gelykstaan aan 730 miljoen liter, tans die negende grootste wynprodusent ter wêreld en die vierde grootste buite Europa. Sowat 4&nbsp;450 wynprodusente is in die land geregistreer. Die gewildste soorte vir die internasionale mark is [[Chenin Blanc]] en [[Cabernet Sauvignon]]. Danksy die toenemende internasionale gewildheid van Suid-Afrikaanse wyne het die uitvoersyfers sedert die jare negentig skerp gestyg en in 2010 reeds byna 400&nbsp;miljoen&nbsp;liter beloop (teenoor 'n skrale 25&nbsp;miljoen in 1991). So het Suid-Afrikaanse wynuitvoerders byvoorbeeld in 2009 op die Britse mark by hul Franse eweknieë verbygesteek en van die RSA die vierde grootste verskaffer van wyn gemaak.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w ''www.southafrica.info: SA overtakes France in UK wine sales, 29 Maart 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802081300/http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w |date= 2 Augustus 2014 }}</ref> {{Sien ook|Suid-Afrikaanse wyn|Lys van wynkelders in Suid-Afrika}} === Verwerkende nywerhede === [[Lêer:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|duimnael|Werkers verpak pere vir uitvoer in die [[Ceres]]-vallei]] Net soos Suid-Afrika se mynbou- en landbousektor is ook die land se verwerkende nywerhede sedert 1994 aan skerp internasionale mededinging en aanhoudende prysdruk op die wêreldmark blootgestel. Die plaaslike verwerking en veredeling van die land se minerale-skatte, swaar nywerhede en vervaardiging van masjiene het steeds belangriker geword. Die sterk groei in 'n aantal nywerheidsektore soos die boubedryf word deur die binnelandse vraag gedryf. Die tweede grootste nywerheidsbedryf met 'n lang tradisie van plaaslike vervaardiging is die motorbedryf. Groot Duitse produsente soos [[BMW]] en [[Volkswagen]] het 'n beduidende persentasie van hul vervaardigingskapasiteite na Suid-Afrika uitgeplaas en produseer hier ook vir oorsese markte. Nogtans het die bedryf 'n sterk sikliese karakter – weens dalende vraag van oorsese ekonomieë is produksie in 2008 en 2009 merkbaar verminder. Ander belangrike nywerheidsektore sluit chemie, inligtings- en kommunikasietegnologie asook tekstiele in. === Energiebedryf === Suid-Afrika se energiebedryf beleef in die vroeë 21ste eeu ingrypende strukturele verandering. Dit dra tans reeds sowat 15 persent tot die BGP by en sal as gevolg van stygende binnelandse vraag verdere groei toon. Om in die land se toekomstige kragbehoeftes te kan voorsien, sal nuwe kragsentrales opgerig moet word. Die nasionale energieverskaffer Eskom sal danksy 'n lening van die [[Wêreldbank]] byna vier miljard VSA-$ in sy Medupi-projek belê, tog bly hierdie konvensionele termiese kragsentrale by Suid-Afrikaanse en buitelandse nie-regeringsorganisasies omstrede. Kritici wys op die hoë koolstofdioksied-emissies van steenkoolkragsentrales. === Infrastruktuur === [[Lêer:Gautrain-rail reserve-Midrand-001.jpg|duimnael|links|Die Gautrein se dubbelspoorlyn in Midrand]] [[Lêer:Map of the National Roads of South Africa with labels.svg|duimnael|Kaart van Suid-Afrika se [[Nasionale paaie in Suid-Afrika|Nasionale Padstelsel]]]] Sedert 1994 met die oorgaan na 'n demokrasie en ook die oorgaan tot 'n vryemark stelsel, het die Suid-Afrikaanse infrastruktuur tot 'n hewige stilstand gekom. Waar daar voor 1994 nog stelselmatig aan die infrastruktuur gewerk is as gevolg van die feit dat die spoorweë, paaie en publieke vervoer aan staatbeheer onderworpe was, het die ANC as nuwe regerende party 'n liberale ekonomiese beleid gevolg en hierdie instansies geprivatiseer. Die uitbrei van infrastruktuur en die onderhoud van die alreeds bestaande infrastruktuur is vervolgens onder meer as gevolg van korrupsie tot 'n halt geruk het. Sedert 1994 is baie selde aandag aan nuwe infrastruktuurprojekte geskenk. As gevolg hiervan het die spoorlynstelsel, wat nog in 1992 as die rugstring van die Suid-Afrikaanse ekonomie bestempel is, agteruit beweeg en het die spoorlyn al hoe gevaarliker geword. Dit het beteken dat 'n groot persentasie van die spoorlynvragte deur besighede van die spoorlyne af verwyder is, en eerder aan die privaatsektor se transportryers en vervoermaatskappye oorgelaat is. Dit het opsig self ook 'n groter druk op die land se paaie geplaas, en met die instandhouding van die paaie wat sedert 1994 agteruit gegaan het, het dit beteken dat die land se paaie vandag as van die slegstes in die wêreld beskou word. Die eerste werklike poging van die nuwe bedeling om 'n plan te maak ten opsigte van infrastruktuur, is met die koms van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] onderneem. 'n Oormaat toeriste is verwag, en dus het die regerende party dit goed gedink om die wol oor almal die wêreld heen se oë te trek met die bou van snelweë en 'n passasierstreinstelsel genaamd die [[Gautrein]]. Daar is met mooi praat en beloftes aan die bevolking van Suid-Afrika vertel dat die opgradering van die infrastruktuur meestal vir die koms van toeriste sou wees met die aanbied van die Sokker-Wêreldbekertoernooi. Dit was nie die geval nie en het die regering dit goed gedink om al die kostes wat hulle aangegaan het met 'n elektroniese tolstelsel genaamd [[E-tol]] op te maak. Dit het eers na die tyd aan die lig gekom dat dit die regering se plan van die begin af was om die tolstelsel te gebruik om hulself en hul pensioenfonds aan te vul en te verryk. Dus betaal Suid-Afrikaners vandag 'n duur prys vir 'n elitegroep se voordele en vryheid. === Toerisme === [[Lêer:Pafuri Gate (North Entrance Kruger Park).jpg|duimnael|Die [[Krugerwildtuin]] se ingang]] Volgens 'n ondersoek, wat deur ''Standard Bank'' gedoen is, is [[toerisme]] tans een van die belangrikste [[Verskaffer (ekonomie)|verskaffers]] van buitelandse valuta vir die land, met 'n inkomste van R53,9&nbsp;miljard in 2003 (of sewe persent van die bruto binnelandse produk) – nog voor die goudmynbou, wat R35,3&nbsp;miljard verdien het. Volgens die voormalige minister van toerisme, [[Marthinus van Schalkwyk]], het die aantal buitelandse toeriste wat Suid-Afrika in 2009 besoek het, eksponensieel gegroei tot meer as 9,9 miljoen. Die toerismesektor se direkte en indirekte bydrae tot die ekonomie het tussen 1994 en 2009 byna verdubbel – van 4,9 tot 7,9 persent of ZAR 89,4 miljard.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 ''nuus24.com – Kortbroek: Toeriste stroom na Suid-Afrika. (Besoek op 30 September 2010)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003210419/http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 |date= 3 Oktober 2010 }}</ref> {{Sien ook|Toerismesyfers van Suid-Afrika}} == Vervoer == === Lugvervoer === [[Lêer:Ekurhuleni Aerotropolis.jpg|duimnael|Die Internasionale Oliver Tambo-lughawe is die besigste in Afrika]] Suid-Afrika se besigste lughawe is die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] naby Johannesburg, gevolg deur die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] naby Kaapstad. [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]], Suid-Afrika se staatslugredery, bied internasionale verbindings na en van hierdie twee lughawens. Daarbenewens bied ook ander groot internasionale lugrederye soos [[British Airways]], [[KLM]], [[Lufthansa]]/[[Swiss International Air Lines|Swiss]], [[IBERIA]] en [[Air France]] daaglikse vlugte na Johannesburg of Kaapstad. Vir binnelandse vlugte in Suid-Afrika of vlugte na buurlande is daar verskeie lugrederye soos [[Airlink]], [[Comair]], [[Kulula.com]], [[Mango (lugredery)|Mango]], [[Air Namibia]], [[Safair]] en [[South African Express]]. Kleiner lughawens in Suid-Afrika sluit in [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] by Bloemfontein, [[Koning Shaka Internasionale Lughawe]] by Durban, [[Kruger Mpumalanga Internasionale Lughawe]], [[Oos-Londenlughawe]], [[Polokwane Internasionale Lughawe]] en [[Port Elizabeth-lughawe]]. === Spoorvervoer === {{Hoofartikel|Spoorvervoer in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa rail network map with cities.svg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse spoornetwerk]] [[Lêer:Shosholoza Meyl roete 2012.svg|duimnael|Spoornetwerk van die Shosholoza Meyl]] [[Lêer:Kalk Bay Station 3.jpg|duimnael|'n [[Metrorail]]-trein verlaat die [[Kalkbaai]]-stasie op pad na [[Kaapstad]]]] Die diamant-, goud- en steenkoolmynbedryf in Suid-Afrika was van die begin af op spoorlyne aangewese om mynbouprodukte, wat vir uitvoer na oorsese bestemmings bestem was, na die land se seehawens te vervoer. Om koste te bespaar, het die Britse koloniale bewindhebbers spoorlyne nie volgens die Europese standaardspoorwydte van 4 voet 8,5 duim laat bou nie, maar in die smaller spoorwydte van 1067 millimeter wat oorspronklik deur die [[Noorweë|Noorse]] ingenieur Carl Abraham Pihl ontwikkel en waarna volgens sy inisiale aanvanklik as CAP-spoorwydte verwys is. Dié spoorwydte is wêreldwyd op nuwe spoorlyne toegepas, maar dit het veral in Suid-Afrika algemeen gebruiklik geword. Hier het mense ook gaandeweg hul eie etimologie vir dié spoorwydte ontwikkel en dit "Kaapspoor" begin noem.<ref>{{de}} Michael Dörflinger: ''Das große Buch der Lokomotiven. Illustrierte Technikgeschichte mit den besten Modellen der Welt.'' Zug (sonder jaargetal): Planet Medien AG, bl. 70</ref> Kaapstad is deur die Britse kolonialis Cecil John Rhodes as die beginpunt van 'n beplande [[Kaap-tot-Kairo-spoorlyn|spoorverbinding]] tussen die Kaap en [[Kairo]] aangewys wat egter nooit verwesenlik is nie. Die eerste Suid-Afrikaanse stoomtrein het op 26 Junie 1860 tussen Durban en Durban-Punt geloop. Hierdie eerste amptelike treinrit in die land oor 'n afstand van 3,2&nbsp;km het slegs sowat vyf minute geneem, maar was die beginpunt vir die bou van 'n uitgebreide spoorwegnetwerk. 'n Tweede spoorwegverbinding tussen Kaapstad en Eersterivier is op 13 Februarie 1862 amptelik geopen.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/dated-event/first-railway-line-south-africa-between-durban-and-point-officially-opened ''South African History Online: 26 June, 1860 – The first railway line in South Africa, between Durban and the Point, is officially opened. Besoek op 28 Desember 2014'']</ref> Die vinnige ontwikkeling van Suid-Afrika se mynboubedryf het die bou van steeds meer spoorlyne noodsaaklik gemaak, waaronder die Kaapse hoofspoorlyn tussen De Aar en Kimberley. Die [[stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]] op Suid-Afrikaanse spoorweë is aanvanklik in Engelse en Skotse fabrieke vervaardig. Eers vanaf die 1920's is hulle ook uit ander lande ingevoer. Een van die belangrikste reekse was [[Klas 19-stoomlokomotief|Klas 19D-lokomotiewe]] wat vanaf 1936 deur die Duitse vervaardigers Krupp en Borsig verskaf is. Hierdie 2’D1’-lokomotiewe, waarvan sommige ook ná die Tweede Wêreldoorlog deur Britse fabrieke volgens die Duitse ontwerpe gebou is, het hoofsaaklik goederetreine getrek. Om ook gebiede, wat anderkant uitgestrekte woestyne geleë was, vir spoorvervoer te ontsluit, was een van die grootste uitdagings. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Duitse ingenieurs vir die steppegebiede van die suidelike [[Sowjetunie]] sogenaamde kondenswaterlokomotiewe ontwikkel wat die grootste deel van hul stoomketelwater vir herhaalde gebruik kon herwin. Die waterverbruik kon sodoende aansienlik verminder word en het hierdie tipe lokomotiewe uiters geskik vir spoorvervoer in droë streke gemaak. Weens die hoër onderhoudkoste is kondenswaterlokomotiewe selde gebruik, maar die Suid-Afrikaanse Spoorweë het besluit om die nuwe tegnologie op sy lyne in te span. [[Klas 25-stoomlokomotief|Klas 25-kondenswaterlokomotiewe]] vir die plaaslike mark is deur [[North British Locomotive Company]] (NBL) in [[Glasgow]] en Henschel in [[Kassel]], [[Duitsland]], vervaardig. Een van hulle, Henschel se ''Red Devil'', is tans die sterkste smalspoorlokomotief ter wêreld.<ref>{{de}} Dörflinger, bl. 71</ref> 'n Tweede belangrike ontwerp vir gebruik op Suid-Afrikaanse spoorweë was [[Garratt-stoomlokomotief|Garratt-stoomlokomotiewe]] met twee dryfwiele waardeur die las op die draaionderdele beter verdeel kon word. Kenmerkend vir dié lokomotiewe was die groot stoomwaterketel op die voorste dryfwiel. 'n Belangrike reeks was [[Suid-Afrikaanse Klas NG G13 2-6-2+2-6-2|Klas NGG 13-lokomotiewe]] wat in 1927 en 1928 deur Hanomag in [[Hannover]], Duitsland, vervaardig is. Aangesien steenkool as brandstof hier volop en goedkoop was, was Suid-Afrika een van die laaste lande wat stoomlokomotiewe buite diens gestel het. == Misdaad == [[Lêer:Hi-jacking hot spot.JPG|duimnael|'n Straatbord naby Witbank waarsku teen motorkapers op die N4-snelweg]] [[Lêer:Plaas-Moored.jpg|duimnael|Naasbestaandes plant kruise vir slagoffers van [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle]]]] [[Lêer:People's March Anti Xenophobia.jpg|duimnael|'n Protesoptog teen xenofobie in April 2015 in Jeppestraat ("Klein-Ethiopië"), Johannesburg]] Naas die vigs-epidemie word [[misdaad]] in Suid-Afrika as 'n nasionale krisis beskou. Gepaardgaande met hierdie misdaad syfer kan 'n geweldige moord syfer en verkragtings syfer ook gevind word. Die moord op Afrikaners en [[plaasmoorde]] word ten sterkste deur die huidige regering ontken, maar is 'n werklikheid en 'n grootskaalse probleem wat gekoppel word aan [[volksuitwissing]] (Eng.: ''Genocide''). Suid-Afrika is een van vyf lande wêreldwyd waar georganiseerde misdaad 'n negatiewe effek op die ekonomie het en hoë ekstra koste veroorsaak. Volgens 'n ondersoek van 1997 deur die Duitse Handelskamer het sowat 15 persent van die ondernemings wat deelgeneem het, nuwe beleggings weens die hoë misdaadsyfers gestaak. Meer as tweederdes het gekla oor inbrake en motordiefstalle. Misdaad word volgens die ondersoek deur Duitse bestuurders en hulle gesinne ook as 'n persoonlike bedreiging beskou. Oor 'n gemiddelde tydsduur van sowat 18 maande word elkeen van hulle of 'n familielid die slagoffer van 'n misdaad. Twintig persent van die ondernemings het in die twee jaar voor die ondersoek medewerkers as gevolg van moord verloor. By 47 persent van die ondernemings het bestuurders of hooggekwalifiseerdes die land weens die misdaadprobleem verlaat. In 1995 was die moordsyfer in Suid-Afrika reeds van die hoogste ter wêreld – daar is gemiddeld twee mense per uur vermoor. Die provinsies Gauteng en Wes-Kaap word die meeste geraak; na Johannesburg is in dié verband in 1998 in 'n spesiale uitgawe van die Duitse tydskrif "DEG aktuell" selfs as die "wêreld se moordhoofstad van die jaar 1997" verwys. Die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake waarsku VSA-burgers dat Suid-Afrika 'n swak rekord vir misdaadbekamping het.<ref name="mg">{{en}} [https://www.osac.gov/Reports/report.cfm?contentID=61632 Overseas Security Advisory Council: South Africa 2007 Crime & Safety Report] {{dooie skakel}}, besoek op 22 Februarie 2007</ref> Die situasie het blykbaar sedert 2006 verder versleg, aangesien buitelanders nou ook in welvarende voorstede deur kriminele bendes bedreig word. In Februarie 2007 het ses Amerikaanse diplomate in Pretoria die slagoffers van 'n gewapende roof geword, en nuusberigte staaf dat buitelandse diplomate se vrees vir misdaad ná 'n reeks soortgelyke voorvalle steeds groter word. Dwelmhandel vier sedert die einde van die apartheid eweneens hoogty in die land, wat vroeër danksy sy isolasie nouliks deur hierdie probleem geraak is. Kaapstad dien nou naas [[Lagos]] in Nigerië as een van die Suid-Amerikaanse en Asiatiese kartelle se hoofinvoerhawe vir dwelmmiddels in Afrika. Suid-Afrika is een van die belangrikste lande vir die internasionale dwelmhandel en het ook die grootste produsent van dagga geword. Dagga ter waarde van 45 miljard rand is hier reeds in 1994 op 83&nbsp;000 hektaar verbou. As gevolg van politiese steunwerwing, het sekere politieke figure ook geweldmisdaad aangeblaas ter ondersteuning van hulle politiese ideale. Hierdie geweldmisdaad word veral teen sagte teikens soos plaasbewoners gepleeg. Veral [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]], die afmaai en vermoor van meestal wit plaaseienaars en hul gesinne, trek die aandag van Suid-Afrikaanse en internasionale media. Sommige van die slagoffers van plaasmoorde is nog kinders en sommige is bejaarde mense wat in hul eie kapasiteit geen bedreiging vir misdadigers kan inhou nie en as weerloos bestempel word. Politici van die regerende ANC ontken die verskynsel en maak dit af as bog. Hulle verwys na plaasmoorde, wat deur baie Afrikaners as volksmoord bestempel word, as net deel van die algemene misdaadstatistiek en weier om enige aandag daaraan te skenk. As gevolg hiervan is geen werklike statistiek daaroor beskikbaar nie, alhoewel sekere privaat instansies probeer om die syfers en getalle op te neem. Die werklike syfers van rasgebaseerde moorde in stedelike gebiede is nog minder duidelik.<ref name="Plaasmoorde">{{af}} [https://www.beeld.com/nuus/2013-06-18-plaasmoorde-hartseer-erger], besoek op 18 Junie 2013</ref> == Demografie == {{Hoofartikel|Demografie van Suid-Afrika}} === Grootste stede === {{Hoofartikel|Lys van nedersettings in Suid-Afrika}} {{Grootste stede in Suid-Afrika}} === Groei van die blanke bevolking === [[Lêer:South Africa - population migrations.svg|duimnael|links|Migrasies wat die moderne Reënboognasie gevorm het]] [[Lêer:South Africa dominant population group map.svg|duimnael|Dominante bevolkingsgroepe in Suid-Afrika {{columns-list|2| {{sleutel|#fb8072|[[Swart mense|Swartes]]}} {{sleutel|#8dd3c7|[[Bruin mense|Bruines]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]]}}}} {{sleutel|#bebada|Geen dominante nie}}]] Suid-Afrika se blanke bevolking is die enigste etniese groep waarvan die demografiese groei vanaf die middel van die 17de eeu deur amptelike sensusse en ander statistieke gedokumenteer is. Die eerste landswye sensus volgens moderne metodes het egter eers in 1904 plaasgevind sodat vroeëre statistieke nie altyd as akkuraat beskou kan word nie. Die eerste bevolkingsopname is in 1658 deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOIK) gedoen, ses jaar nadat Kaapstad as verversingspos vir VOIK-skepe op pad na Oos-Indië gestig is. Die blanke bevolking het destyds slegs 166 beloop. As aandelemaatskappy het die VOIK uitsluitlik in die winsgewendheid van sy onderneming belang gestel, en daar kon dus geen sprake wees van doelgerigte kolonisasie nie. So het die blanke bevolking teen 'n baie stadige koers gegroei. Teen die begin van die 18de eeu was daar 1&nbsp;300 Europese setlaars aan die Kaap, en toe in 1731 'n bevolkingsopname gedoen is, het die blanke bevolking op 1&nbsp;544 gestaan. Dit het verder gegroei tot 10&nbsp;000 in 1778 en sowat 22&nbsp;000 teen die einde van die eeu.<ref>{{en}} N. Worden e.a.: ''Cape Town: the making of a city''. Kaapstad: David Philip 1998, bl. 26 en 50</ref> In 1855 was daar 155&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners, en eers daarna het groter getalle immigrante na die Britse Kaapkolonie en die Boererepublieke gestroom nadat diamante en goud ontdek is. So het die getal blanke inwoners in 1891 620&nbsp;000, in 1904 reeds meer as 1,1 miljoen en in 1913, toe die eerste nasionale volkstelling gehou is, 1,3 miljoen beloop. In 1938 was 'n vyfde van die totale blanke bevolking, wat destyds op 2,1 miljoen beraam is, in die buiteland gebore. Die bydrae van internasionale migrasie, hoofsaaklik uit Europa, tot die groei van Suid-Afrika se blanke bevolking was aansienlik, veral in die tydperk ná die Tweede Wêreldoorlog. Gedurende die ekonomiese opbloei van die 1960's het die invloei van migrante merkbaar toegeen en in 1976 sy hoogtepunt bereik. Maar ook die getal emigrante het sedert 1945 merkbaar toegeneem. Tussen 1924 en 1990 het 1,86 miljoen blankes hulle in die land gevestig en 530&nbsp;000 geëmigreer; die migrasiewins was dus 1,33 miljoen.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen: ''Demografie. Handboek vir die Suid-Afrikaanse student''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing 1997, bl. 210</ref> === Britse immigrasie === ==== Vroeë kolonisasieprojekte ==== [[Lêer:Eastern Frontier, Cape of Good Hope, ca 1835.png|duimnael|Die ligging van plase in die Oos-Kaapse Albany-distrik waarop 1820-Setlaars geboer het]] [[Lêer:Thomas Baines - The British Settlers of 1820 Landing in Algoa Bay - 1853.png|duimnael|"Die Britse setlaars van 1820 land in Algoabaai", deur Thomas Baines, 1853]] [[Lêer:PMB Town Hall.JPG|duimnael|Victoriaanse boukuns in Suid-Afrika: die Raadsaal in [[Pietermaritzburg]], KwaZulu-Natal]] In die vroeë 19de eeu is Britse immigrasie na Suid-Afrika grotendeels deur die Britse regering of weldadigheidsorganisasies bevorder en gefinansier. Nadat die Kaapkolonie in 1806 onder Britse bewind gekom het, is drie klein privaat kolonisasieprojekte van stapel gestuur wat die vestiging van immigrante georganiseer het. Die belangrikste hiervan was dié van 196 arm en werklose leerjongens wat in 1817 onder leiding van ene [[Benjamin Moodie]] vanuit Leith in Skotland vertrek het om 'n nuwe heenkome aan die Kaap te vind. Die meeste van hulle was meganici of ongeskoolde werkers wat kontrakte aangegaan het om in Suid-Afrika te werk. Ná hul aankoms het die meeste van hierdie immigrante egter hul kontrakte verbreek en ander, meer lukratiewe werkgeleenthede aanvaar. Die kolonisasieprojek was onsuksesvol, en Moodie het bankrot gespeel.<ref>{{en}} William E. Van Vugt en G. Daan Cloete: ''Race and Reconciliation in South Africa. A Multicultural Dialogue in Comparative Perspective''. Lanham, Maryland: Lexington Books 2000, bl. 22–23</ref> ==== Die 1820-Setlaars ==== {{Hoofartikel|1820-Setlaars}} Die Britse regering het sy houding teenoor die vestiging van Britse setlaars vanaf 1819 om strategiese redes verander. Die Kaapkolonie, wat die Verenigde Koninkryk van Nederland oorgeneem het, was immers merendeels deur [[inheemse volke]] bewoon, en ter stabilisering van die Britse bewind was dit raadsaam om die kolonie deur middel van blanke immigrasie te ontwikkel en uit te brei en so sterk moontlik te angliseer. In 1820 het die regering 'n bedrag van £50&nbsp;000 beskikbaar gestel om sowat 5&nbsp;000 Britse setlaars – wat later as 1820-Setlaars bekend sou staan – in die Albany-gebied naby [[Algoabaai]], nie ver van die huidige [[Port Elizabeth]] nie, te vestig. Protestants-Christelike etiek en liberale houdings het by die projek hul invloed laat geld. So het die setlaars vrye landbougrond ontvang, maar hul kontrakte was aan sekere voorwaardes gebonde. Hulle is verbied om slawe aan te hou of om inboorlinge in diens te neem. Anders sou hulle hul grond weer kwytraak. Die owerheid het sowat 90&nbsp;000 aansoeke van voornemende emigrante ontvang. ==== Sosiale agtergrond ==== Vir Britse emigrante in dié tyd sou Noord-Amerika 'n meer gewilde bestemming gewees het. Alhoewel die beroepsagtergrond en -ervaring van die 5&nbsp;000 suksesvolle aansoekers op die oog af met dié van tipiese emigrante op pad na die Verenigde State ooreengekom het – sowat veertig persent was voorheen in die landboubedryf werksaam, 'n derde was opgeleide ambagsmanne of meganici, 'n tiende was in die handel werksaam en die res ander geskooldes, was daar 'n groot verskil: die meeste van hulle was werkloos of het hulle om ander redes in 'n moeilike situasie bevind. Emigrasie na 'n oorsese bestemming was dus 'n uitweg. Maar aangesien hulle nie oor die nodige finansiële middele vir emigrasie beskik het nie, was hulle aangewese op staatsubsidies. Historici het na die feit verwys dat 'n relatief groot persentasie van hierdie vroeë Britse immigrante uit ekonomies benadeelde streke in Engeland gekom het – anders as voornemende immigrante wat die VSA as bestemming gekies het. Hulle het dikwels uit graafskappe gekom waar nywerhede gefloreer en hoë lone betaal is. Nogtans was 'n groot persentasie van vroeë Britse immigrante in Suid-Afrika geletterd, in teenstelling met inheemses, en die stigting van skole, biblioteke en 'n vrye pers aan die Kaap was, net soos die verbeterde onderwys vir inheemses, aan hulle invloed te danke. Onafhanklike, selfstandige denke is deur hulle net soos die konsep van selfregering bevorder, en dit was Britse setlaars wat 'n stedelike en kommersiële beskawing na die binneland van Suider-Afrika gebring het. Die 1820-Setlaars was om verskillende redes nie suksesvol as boere nie. Hulle het nie oor die nodige landboukennis beskik nie, min van die grond wat aan hulle gegee is was werklik geskik vir boerdery, en hul plase met 'n oppervlak van gewoonlik slegs eenhonderd akkers was nie groot genoeg om 'n hele gesin te voed nie. So het baie verstedelik om in hul vroeëre beroepe te werk. Hul bydrae tot die ekonomiese ontwikkeling van die Oos-Kaap was uiteindelik groter as beplan en het die basis vir die wol- en ander florerende uitvoergerigte bedrywe geskep. Hulle het hul misnoeë oor outokratiese bewindhebbers met koloniste in Noord-Amerika gedeel en was vasbeslote om vir hul regte te baklei. Toe die kaptein van 'n Britse skip met Ierse gevangenes aan boord in 1848 in die Kaap wou aandoen, het Britse setlaars en Afrikaners saamgespan om die skip af te wys. Suid-Afrika het sodoende nooit as strafkolonie gedien nie. In 1853 het die Kaapkolonie 'n grondwet gekry wat voorsiening vir verteenwoordigende selfregering gemaak het. Ten spyte van hul relatief klein getal het Britse immigrante beslissende invloed op die Suid-Afrikaanse samelewing uitgeoefen. In die dekades tot 1840 het die meeste Britse immigrante hul vaart na Suid-Afrika self betaal, maar slegs enkele honderd het jaarliks na die Kaap vertrek. Die oorgrote meerderheid emigrante het hulle in Noord-Amerika gevestig. Eers met die [[Groot Ierse Hongersnood|Groot Hongersnood in Ierland]] het die getal Britse immigrante in Suid-Afrika toegeneem. Volgens die ''Colonial Land and Emigration Commission Reports'' vir 1851 het nogtans vir elke Brit, wat hom in Suid-Afrika gevestig het, vier na Australië en Nieu-Seeland vertrek, sewe na Brits-Noord-Amerika (tans Kanada), en 49 na die Verenigde State.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25">{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 25</ref> ==== Nuwe emigrasiepatrone ==== Tussen 1825 en 1845 het Britse immigrante geen finansiële steun van regeringskant of privaat liggame ontvang nie. Amptelike rekords vir dié periode gee 'n totaal van 5&nbsp;345 immigrante uit Groot-Brittanje en Ierland. Daar word geen verskil gemaak tussen Engelse, Skotse, Walliese en Ierse immigrante nie.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 34</ref> Teen die middel van die 19de eeu het emigrasiepatrone met betrekking tot Suid-Afrika ingrypend verander. Net soos die 1820-Setlaars het baie van die emigrante in dié periode staatsubsidies ontvang, hoofsaaklik om die Britse Ryk te stabiliseer en uit te bou, terwyl ander deur kapitaliste ondersteun is wat finansiële voordeel uit die ekonomiese ontwikkeling van die Kaapkolonie kon trek. So het in die periode tussen 1847 en 1866 byna 11&nbsp;000 Engelse, Skotse en Walliese immigrante danksy regeringsubsidies in Suid-Afrika aangekom om hulle in die Kaapkolonie of in Natal te vestig, terwyl ander met behulp van privaat immigrasieskema's 'n nuwe tuiste in die land gevind het. ==== Immigrasie na Natal ==== [[Lêer:West Street, Durban - ca. 1900.jpg|duimnael|West Street, Durban, omstreeks 1900]] [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM De City Hall in Durban TMnr 20014807.jpg|duimnael|Vir die ontwerp van Durban se stadhuis het ''Belfast City Hall'' in [[Noord-Ierland]] as voorbeeld gedien]] Nadat Natal in 1843 tot Britse kolonie verklaar is, was die plaaslike immigrasiebeleid weer eens daarop gemik om die Britse bewind te stabiliseer en te verhoed dat die gebied tot "'n kolonie van inboorlinge sou degenereer", soos die destydse goewerneur Sir P. Maitland dit gestel het.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25" /> Ooreenkomstig die koloniale regering se beleid is 'n aantal immigrasieskema's in werking gestel waarvolgens Britse immigrante finansiële steun ontvang het. Tussen 1849 en 1852 het byna 5&nbsp;000 Engelse en Skotse immigrante in Natal aangekom. Baie van hulle is met beloftes van vrye grond en 'n aangename lewe in 'n "land van melk en heuning" na die kolonie gelok. Sowat twee derdes van die Natalse [[Byrne-Setlaars|immigrante]] het onder leiding van Joseph Charles Byrne na die kolonie gekom. Byrne, die seun van 'n Ierse veehandelaar wat tydelik na Australië geëmigreer en op sy terugvaart na Groot-Brittanje in Kaapstad aangekom het, het daar sakemanne ontmoet wat van voorneme was om Natal ekonomies te ontwikkel. Terug in Engeland, het Byrne 'n fortuin met spekulatiewe transaksies verdien en kennis gemaak met sakelui in die skeepvaartbedryf wat dieselfde belang in die ontwikkeling van Natal gestel het. Byrne het 'n ooreenkoms met die Britse ''Colonial Office'' aangegaan waarvolgens hy die vervoer van Britse emigrante na Natal sou reël. Mits die setlaars met sukses op plase in Natal gevestig sou word, sou die ''Colonial Office'' sy koste vergoed. Vir Byrne was dit duidelik dat die kolonie slegs deur boere met kapitaal en ambagsmanne ontwikkel kon word, en so het hy 'n aansoekprosedure ontwikkel wat daarop gemik was om boere, plaaswerkers en ambagsmanne te werf. Die aansoeke, wat ontvang is, het uiteindelik van stedelike fabriekarbeiders, dagloner en klerke gekom wat hulle as landboukundiges voorgegee het – moontlik het slegs een persent van die applikante werklik oor die nodige kennis en ervaring vir suksesvolle boerdery beskik. Daarbenewens was die grond, wat in Natal aan voornemende boere beskikbaar gestel is, nie geskik vir kleinboere nie. So het Byrne sy belegging van £14&nbsp;000 kwytgeraak en moes bankrot speel. Die immigrante was beter daaraan toe. Sowat 1&nbsp;000 van hulle het in 1852 na Australië vertrek nadat daar goud ontdek is. Die res het uit Byrne se skema bedank en hulle in die nuut ontwikkelende stedelike nedersettings, veral Durban, gevestig waar hulle hul oorspronklike beroepe weer uitgeoefen of werk in ander bedrywe gevind het. Net soos die 1820-Setlaars het ook die Natalse immigrante uiteindelik grootliks bygedra tot die ontwikkeling van die kolonie, al was dit op 'n heel ander manier as beplan. Sommige het selfs aktief aan die politieke lewe deelgeneem, maar in 'n omgewing waar daar geen Afrikaners was nie, was hulle ook nie genoodsaak om kragte met bruines of swartes saam te snoer om 'n teengewig teen 'n Afrikanermeerderheid te vorm nie. So het hulle die liberale houding, wat kenmerkend vir die Kaapse samelewing was, laat vaar en 'n beleid van [[wit bevoorregting]] en rasseskeiding ingestel. Daardie beleid was gedeeltelik ook die gevolg van ekonomiese en politieke druk wat deur vroeëre Britse immigrante uitgeoefen is. Baie van hulle het hulle in die Oos-Kaap as suksesvolle skaapboere, wolprodusente en handelaars bekwaam en het nou daarop aangedring dat hulle weivelde in rigting van Ciskei uitgebrei moes word. ==== Immigrasie van vroue ==== Daar was ook suksesvolle pogings om arm jong vroue in Suid-Afrika te vestig. So het byvoorbeeld vroulike huisbediendes finansiële steun ontvang om die tekort aan vroue in Suid-Afrika effens te probeer verlig. In 1857 het sowat 1&nbsp;000 Ierse vroue in Suid-Afrika aangekom.<ref>{{de}} Ulrike Kirchberger: ''Aspekte deutsch-britischer Expansion. Die Überseeinteressen der deutschen Migranten in Großbritannien in der Mitte des 19. Jahrhunderts''. Stuttgart: Franz Steiner Verlag 1999, bl. 80</ref> Ander skema's, soos dié wat deur die ''Female Middle Class Emigration Society'' van stapel gestuur is, het die immigrasie van gekwalifiseerde en gesofistikeerde vroue bevorder wat as sendelinge en onderwysers gewerk het en 'n waardevolle bydrae tot die opvoeding van inheemses gelewer en op politieke en sosiale hervorming aangedring het. ==== Laat 19de eeuse immigrasie ==== [[Lêer:Gold Reef City 002.jpg|duimnael|Die sitkamer van 'n vroeë 20ste eeuse huis waarin mynwerkers gevestig is.<br /><small>Gold Reef City, Johannesburg</small>]] In die 1870's en 1880's het jaarliks duisende Britte na Suid-Afrika geëmigreer, waarby immigrasieskema's steeds 'n belangruike rol gespeel het. In die dekade tussen 1873 en 1883 het byvoorbeeld 22&nbsp;300 Britse immigrante finansiële steun ontvang. Die koloniale owerheid aan die Kaap het hiervoor 'n kwartmiljoen pond beskikbaar gestel. Van die laat 19de eeuse immigrante was kunshandwerkers en ambagsmanne wat as gevolg van ekonomiese depressie en meganisering in die Verenigde Koninkryk na die buiteland uitgewyk het, spoorwegarbeiders, ongeskoolde werkers en gekwalifiseerdes uit die mynboubedryf. In 1891 het Suid-Afrika se Britsgebore bevolking op 188&nbsp;000 gestaan. Migrasiesyfers in [[Cornwall]] was die hoogstes in die Verenigde Koninkryk, veral in 'n tyd toe die Corniese tin- en mangaanmyne uitgeput was. Cornwallisers was meestal bereid om te migreer indien mynbouaktiwiteite elders werkgeleenthede vir hulle kon bied, en so het baie van hulle ook in Suid-Afrika aangekom. Die eerste Corniese immigrante was steengroefwerkers wat saam met die 1820-Setlaars na die Kaap geëmigreer het en stene vir die eerste permanente geboue ontgin het. Toe die Britse koloniale grens in 1847 tot by die Oranjerivier geskuif is, het Corniese mynwerkers, wat in Engels dikwels ''Cousin Jacks'' genoem word, met die ontginning van kopermyne in Namakwaland begin. In 1854 en 1855 het koperontginning in Suid-Afrika 'n nuwe hoogtepunt bereik, en dit was veral Corniese immigrante wat in die vraag na gekwalifiseerde mynbouwerkers voorsien het. Omstreeks 1900 was 'n kwart van die blanke mynwerkers aan die Witwatersrand Corniese immigrante. Die meeste van hulle het as ongetroude mans na die Kaap gekom, en 'n relatief groot persentasie het vanweë die skaarste aan Corniese vroue met inheemse swartes getrou. Corniese immigrante het hul spore in die bou- en [[Suid-Afrikaanse kookkuns|kookkuns]] gelaat, en daar is tans nog meer as honderd plekname van Corniese oorsprong in Suid-Afrika. Britse mynbouwerkers het daarnaas ook hul tradisionele vakbondstrukture na die land gebring. Die verdraagsaamheid van Corniese immigrante teenoor swart Suid-Afrikaners het onder meer uit godsdienstige tradisies voortgespruit. So was baie van hulle Wesleyaanse Metodiste wat 'n matigende invloed op die ruwe leefwyse in Suid-Afrikaanse mynbougemeenskappe uitgeoefen het. Hoë misdaadsyfers en drankmisbruik was die knellendste vraagstukke. Corniese immigrante het kerkgemeentes en krieketspanne gestig waarby, soos in die geval van Namakwaland, ook swart spelers welkom was. ==== Sosiale gaping ==== [[Lêer:Boerfamily1886.jpg|duimnael|Wit armoede: 'n Afrikanergesin in 1886]] [[Lêer:SouthAfricaTownship1989.jpg|duimnael|Kinders in 'n [[township]] naby Kaapstad in 1989]] Die unieke geologie van Suid-Afrika het die sosiale gaping tussen hoogs gekwalifiseerde mynboudeskundiges en ongeskoolde werkers nog versterk. Die land se laegraadse goud- en ertsneerslae lê diep sodat die plaaslike mynboubedryf op ingenieurs en kapitaal aangewese is. Die Britse immigrante, wat poste in die bedryf gevul het, net soos dié in ander sektore soos handel en finansies, het 'n elite gevorm. Mynbou-ondernemings se aggressiewe uitbreiding was een van die beslissende faktore wat die ontstaan van 'n rasgebaseerde, ongelyke arbeidsmark met wetlike en sosiale benadeling vir swartes bevorder het.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 31–32</ref> Maar ook Afrikaners is deur die vestiging van 'n mynboubedryf en die toenemende industrialisasie geraak. Groot getalle arm blankes het na die stede gestroom waar veelrassige krotbuurte ontstaan het. Vanaf die 1880's tot in die laat 1930's het 'n reeks natuurrampe, oorloë en ekonomiese agteruitgang tienduisende Afrikaanssprekendes in grootskeepse armoede gedompel. Terwyl die getal armblankes in amptelike statistieke op meer as 121&nbsp;000 beraam is, het omstreeks 1924 reeds 'n kwart van die Afrikanerbevolking in die armblanke-kategorie geval. Die situasie het dramaties versleg met die ekonomiese insinkings van die Groot Depressie waartydens 'n derde van alle Afrikaners, sowat 300&nbsp;000 mense, as armlastig beskou is.<ref>{{af}} Edward-John Bottomley: ''Armblankes''. e-Boek//Kindle-uitgawe. Kaapstad: Tafelberg, pos. 60</ref> Vir die koloniale owerheid – en latere blanke Suid-Afrikaanse regerings – was wit armoede 'n besondere probleem wat wit aansien kon bedreig. Deur middel van rasseskeiding, waarby benadeelde blankes in die volgende dekades in wit enklawes van armoede en in werkskeppingskemas van staatsondernemings en nywerhede in staatsbesit weggesteek is, is die vraagstuk opgelos totdat dit in 1994 skielik weer opgeduik het. Die Tweede Suid-Afrikaanse Oorlog het potensiële immigrante afgeskrik sodat min Britte hulle in die laaste jare van die 19de eeu aan die Kaap gevestig het. Die Britse besluit om Afrikanervroue en -kinders as 'n soort gyselaars in konsentrasiekampe aan te hou, het net soos die Afrikaners se guerilla-oorlogtaktiek verbittering veroorsaak. Uiteindelik was blanke politieke eenheid, en die stabiliteit wat dit vir die Britse Ryk in Suider-Afrika sou verseker, vir die Britse ''Colonial Office'' meer belangrik as die politieke regte van swart en bruin Suid-Afrikaners. Toe die land in 1910 selfregering as Unie van Suid-Afrika gekry het en 'n einde aan politieke inmenging uit Londen gemaak is, is die weg gebaan vir 'n politieke stelsel wat dekades lank op rasseskeiding berus het. Nog voor die Uniewording het Groot-Brittanje pogings onderneem om meer Britse immigrante as boere na die Suid-Afrikaanse platteland te bring. Een doelwit was om die kloof tussen die twee wit bevolkingsgroepe te oorbrug, 'n ander was die bestryding van Afrikanernasionalisme deur anglisering. Die skema is uiteindelik gestaak aangesien ander oorsese bestemmings soos Kanada en Australië met hul eie skema's vir Britse immigrante meer aanloklik was. Die hoeveelheid geskikte landbougrond in Suid-Afrika was beperk, en die nuut ontwikkelende nywerheidsektor was danksy die beskikbaarheid van swart mannekrag nie aangewese op groot getalle immigrante nie. Britse immigrasie was dus beperk. In 1910 het 8&nbsp;314 Britse immigrante in Suid-Afrika aangekom, in 1913 (een van min jare in dié tyd met uitvoerige statistieke) het 14&nbsp;251 nuwe aankomelinge hulle in die land gevestig, waarvan 10&nbsp;009 Britte.<ref>{{en}} Stephen Constantine (red.): ''Emigrants and Empire. British Settlement in the Dominions Between the Wars''. Manchester: Manchester University Press 1990, bl. 174</ref> Maar ook in die volgende dekades het Britte hulle in Suid-Afrika gevestig, en immigrasiesyfers het in die tyd ná die Tweede Wêreldoorlog selfs gestyg. Tradisioneel is Britse immigrante en hul nakomelinge as meer liberaal gesind beskou as Afrikaners, tog is hierdie soort stereotipes in die nuwe Suid-Afrika afgebreek. Die aantal Britse migrante in Suid-Afrika is in 2015 op 318&nbsp;000 beraam.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/uk-politics-eu-referendum-36560519 ''BBC News, 17 Junie 2016: Reality Check: Which EU countries have the most UK citizens? Besoek op 19 Junie 2016'']</ref> === Duitse immigrasie === [[Lêer:Natal 1910 BomannMuseum@20150903.JPG|duimnael|'n Kaart van die Hermannsburgse sending in Natal]] [[Lêer:Martin Melck House, Strand Street.jpg|duimnael|[[Martin Melck Huis|Martin Melck-huis]] in Strandstraat, Kaapstad, met versierings van [[Anton Anreith]]]] [[Lêer:German colonial claims in South Africa 1880s.jpg|duimnael|Afrika suid van die ewenaar, met politieke grense van die 1880's. Die Berlynse Koloniale Konferensie van 1884 was verantwoordelik vir die onderlinge afbakening en beslissing van koloniale gebiedsaansprake]] Volgens skeepslyste was sowat veertig persent van die eerste setlaars aan die Kaap Duitsers wat in diens van die Verenigde Oos-Indiese Kompanie (VOIK) op Nederlandse skepe gevaar het. Volgens 'n verordening van die VOIK, wat in 1657 uitgereik is, is slegs [[Nederlanders]] en Duitsers in diens geneem. Gewoonlik was Duitse bemanningslede op VOIK-skepe van Nederduitse afkoms en het sodoende min moeite ondervind om Nederlands aan te leer. Vyf van die eerste vryburgers aan die Kaap, wat in 1657 uit hul diens by die VOIK getree het om hulle as boere te vestig, was van Duitse afkoms. Steeds meer Duitse immigrante het na die Kaap gestroom en, weens die gebrek aan Duitse vroue, dikwels met Nederlandse, Franse of slawevroue uit Afrika en Asië getrou. Duitse huursoldate en ander personeel in diens van die VOIK was, anders as die breë massa in hul tyd, meestal geletterd. Baie van hulle het weens die moeilike ekonomiese situasie in Duitsland ná die einde van die [[Dertigjarige Oorlog]] na Nederland geëmigreer. So verskyn op VOIK-lyste onder meer seuns van dominees en amptenare, adellikes en sakelui, en selfs akademici soos wiskundiges, landopmeters en botanici.<ref>{{de}} Dieter en Elke Losskarn: ''Südafrika''. Ostfildern: Dumont 2006, bl. 40</ref> Die eerste wetenskaplike publikasies oor Suid-Afrika se natuurlewe en ander onderwerpe is deur Duitse navorsers geskryf wat verskeie kere verkenningstogte in die binneland van Suid-Afrika onderneem het. Die eerste Khoi-woordeboek is in die vroeë 1660's deur 'n boorling van [[Hannover]], Georg Friedrich Wende, saamgestel. Naas Franse Hugenote het Duitse immigrante 'n belangrike rol by die vestiging van die wynboubedryf aan die Kaap gespeel. Een van hulle, Henning Hüsing, het sy loopbaan as arm soldaat by die VOIK en veewagter begin. As vryburger was hy een van vyf boere wat hulle as veetelers bekwaam en vleis aan die VOIK verskaf het. As een van die welvarendste burgers aan die Kaap het Hüsing later groot graanvelde aangelê en raadslid in Stellenbosch geword waar hy herehuise soos [[Meerlust]] en ander woongeboue laat bou het. Volgens oorlewerings het hy meer as 100&nbsp;000 wingerdstokke geplant. 'n Ander wynboer was Carl Georg Wieser, 'n boorling van [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]], wat ná sy loopbaan as soldaat in 1731 met 'n Kaapstadse vrou getrou en later die Constantia-wyngoed gekoop het. Suksesvolle huwelike het van [[Martin Melck]], 'n boorling van [[Oos-Pruise]], die welvarendste man aan die 18de eeuse Kaap gemaak. Baie wynboere het hulle wonings deur Duitse boumeesters laat bou. Die bekendste van hulle was [[Anton Anreith]] (1754–1822), 'n boorling van [[Freiburg im Breisgau]], wat sy kunsvolle gewels en houtsnywerk in Constantia en Kaapstad (soos die leeue waarmee die kansel van die Lutherse kerk versier is) geskep het. Ander domeine van Duitse immigrante was gesondheidsdienste en politiek. In die Nederlandse tyd het sowat vyftig Duitse geneeskundiges aan die Kaap gepraktiseer. Jan van Riebeeck se opvolger as kommandeur was Zacharias Wagenaar (Wagner), 'n boorling van [[Dresden]]. Maar dit was ook Duitsers wat dikwels protes teen VOIK-besluite aangeteken het. Boeregesinne van Duitse afkoms soos die Bothas, Pretoriuse en Albrechts was in die geledere van die eerste groep van die Groot Trek. Die tweede groep is aangevoer deur Johannes van Rensburg, 'n boorling van Rendsburg in [[Sleeswyk-Holstein]]. Die derde Boereleier, Andries Hendrik Potgieter, het sy wortels in [[Osnabrück]] gehad. 'n Voorouer van [[Paul Kruger]], die latere president van die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal), Jacob(us) Kruger (ook Cruger of Krüger gespel), is in 1690 in [[Prignitz]], 'n streek in [[Brandenburg]] gebore en het in 1713 as soldaat in diens van die VOIK getree. Tussen 1848 en 1858 het groot getalle Duitse immigrante hulle in die Oos-Kaap, veral rondom Oos-Londen, gevestig – in 'n gebied wat deur die Britse koloniale owerheid as 'n soort buffersone tussen blanke gebiede en die Xhosa-stamland geskep is. Sowat 4&nbsp;000 Duitse setlaars het hier 'n nuwe tuiste gevind nadat hulle gratis seevervoer en finansiële steun ontvang het. Die Duitse invloed is steeds sterk, sowel op ekonomiese asook kulturele gebied. Suid-Afrika is daarnaas 'n gewilde reisbestemming vir Duitse toeriste asook die gewildste bestemming vir Duitse emigrante op die vasteland van Afrika. Volgens amptelike Duitse statistieke het in 2013 1&nbsp;100 Duitsers na Suid-Afrika geëmigreer, terwyl 1&nbsp;102 na hul geboorteland teruggekeer het.<ref>{{de}} [http://auswandern-info.com/suedafrika.html ''Auswandern nach Südafrika aktuell. Besoek op 2 Junie 2015''] {{dooie skakel}}</ref> In 2018 het 798 Duitsers hulle in Suid-Afrika gevestig, terwyl 1&nbsp;216 burgers met 'n Duitse paspoort na Duitsland teruggekeer het. In die dekade tussen 2008 en 2017 het altesaam 10&nbsp;375 Duitsers hulle volgens amptelike statistieke hier gevestig, terwyl 11&nbsp;195 na Duitsland verhuis het.<ref>{{de}} [https://auswandern-info.com/suedafrika ''auswandern-info.com: Auswandern nach Südafrika aktuell – Infos zur Einwanderung. Besoek op 20 November 2019'']</ref> {{Sien ook|Duitsers in Natal}} === Noorse immigrasie === 'n Dertigtal Noorse gesinne uit Ålesund het op 29 Augustus 1882 in Natal aangekom. Voor 1880 het Noorse emigrante hulle merendeels in die Verenigde State gevestig, maar danksy die persartikels van 'n Noorse sendeling in Zululand, ene kaptein Landmark, het voornemende Noorse emigrante belang daarin gestel om 'n nuwe tuiste in Natal te vind. Hul vaart na Natal is onder meer deur die Regering van Natal se agente in Londen gereël. Nakomelinge van die Noorse immigrante het die ''Norwegian Settlers Association of Marburg'' gestig.<ref>{{en}} [http://www.norsettler.co.za/history.htm ''www.norsettler.co.za: How it began. Besoek op 17 Maart 2016'']</ref> === Joodse immigrasie === {{Hoofartikel|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|Helen Suzman in 1959]] Al het die eerste Joodse immigrante hulle reeds in die 17de eeu aan die Kaap gevestig, kon daar eers met die grootskaalse immigrasie van Russies-Litause [[Jode]] vanaf die 1880's sprake van 'n georganiseerde Joodse gemeentelewe in Suid-Afrika wees. Omstreeks 1880 is die plaaslike Joodse bevolking op sowat 4&nbsp;000 beraam, met 40&nbsp;000 nuwe aankomelinge in die volgende drie dekades. Gedurende die 1930's was Suid-Afrika 'n toevlugsoord vir Joodse vlugtelinge uit die Duitse Ryk. So het die Joodse bevolking gegroei tot 90&nbsp;000 in 1936 en 115&nbsp;000&nbsp; in 1960.<ref name="Brenner">{{de}} {{cite book |last=Brenner |first= Michael |title=Kleine jüdische Geschichte|year=2008 |page=341, 342|publisher= C.H. Beck/Bundeszentrale für politische Bildung|location= München en Bonn}}</ref> In die ou bedeling het Joodse burgers dieselfde bevoorregte status geniet soos ander blankes, ondanks anti-semitiese tendense in bepaalde nasionalistiese Afrikanerkringe, so in die verregse vleuel van die regerende Nasionale Party. Die anti-semitiese rassisme in dele van Europa, wat sy hoogtepunt in die stelselmatige [[Sjoa|Sjoa-volksmoord]] deur die Nasionaal-Sosialistiese Duitse bewind tydens die Tweede Wêreldoorlog gevind het, was vir baie Suid-Afrikaanse Jode rede genoeg om openlik weerstand te bied teen die beleid van rasseskeiding. So het 'n relatief groot persentasie Joodse Suid-Afrikaners by die anti-Apartheid-beweging aangesluit, onder wie die skryweres en wenner van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], [[Nadine Gordimer]], die politikus [[Helen Suzman]] wat jare lank, tussen 1961 en 1974, die enigste afgevaardigde van die [[Progressiewe Party]] in die Suid-Afrikaanse parlement was, en [[Joe Slovo]], 'n kommunistiese stryder wat – ná meer as twintig jaar in ballingskap – na Suid-Afrika teruggekeer het as een van min blanke leiersfigure in die African National Congress.<ref name="Brenner" /> Ander Joodse burgers het die NP-bewind gesteun. Opvallend was die groot persentasie aanhangers van Sionisme wat nou betrekkinge met Israel gehandhaaf het – meer as in enige ander land. So het Suid-Afrika voor 1994 steeds goeie betrekkinge met Israel onderhou, ondanks dié land se afkeuring van Pretoria se rassebeleid. Ná die eerste demokratiese verkiesing in 1994 het baie Joodse inwoners by die groot golf van blanke emigrante aangesluit.<ref name="Brenner" /> === Immigrasiebeleid voor 1994 === [[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-1-9.jpg|duimnael|Februarie 1960: die Britse premier Harold Macmillan bring 'n amptelike besoek aan Suid-Afrika en lewer sy befaamde "Wind-van-verandering"-toespraak in die Suid-Afrikaanse parlement. Desondanks stroom duisende Britse immigrante na die Kaap<br /><small>The National Archives UK</small>]] Saam met die implementering van die Apartheids-wetgewing, waarvolgens die toegang van swart Suid-Afrikaners tot die arbeidsmark in 'n toenemende mate gereguleer en beperk is, net soos die vrye beweging van swart werknemers, en met die oog op die beplande uiteindelike ontneming van Suid-Afrikaanse burgerskap van swart inwoners in die laaste stadium van die Apartheidstelsel, was daar 'n dringende behoefte om die getalle van gekwalifiseerde blankes te verhoog. In 1958 het die Viljoen-kommissie, wat die toekomstige ontwikkeling van Suid-Afrika se nywerheidsektor ondersoek het, in sy verslag bevind dat die heersende groeikoers van die ekonomie net volgehou kon word met die werwing van jaarliks sowat 25&nbsp;000 immigrante.<ref>{{en}} Daniel Conway and Pauline Leonard: ''Migration, Space and Transnational Identities. The British in South Africa''. Basingstoke: Palgrave Macmillan 2014, bl. 39</ref> Die NP-bewind het die Suid-Afrikaanse Immigrante-organisasie (Samorgan) in die lewe geroep om blanke immigrasie te bevorder, maar hierby aanvanklik veral op Nederland en Duitsland gefokus – en nie op die Verenigde Koninkryk as die tradisioneel belangrikste land van herkoms van immigrante nie. Vir die eerste minister Hendrik F. Verwoerd, 'n immigrant van Nederlandse herkoms, was Suid-Afrika se republiekwording en onttrekking aan die Britse Gemenebes in 1960/1961 'n persoonlike triomf wat hy as een van die beslissende gebeurtenisse in die geskiedenis van die land en as die Afrikanervolk se uiteindelike onafhanklikwording van Britse kolonialisme beskou het. Gevolglik het die NP-bewind se houding teenoor Britse immigrasie ingrypend verander. Gepaardgaande met hierdie maatreëls is Engelssprekende Suid-Afrikaners stelselmatig uit die staatsburokrasie en die weermag verwyder en is die grense van kiesafdelings aangepas om meerderhede vir NP-kandidate te verseker en die Verenigde Party se politieke invloed te verminder. Verwoerd was daarvan oortuig dat Engelssprekende Suid-Afrikaners in die nuutgestigte republiek maklik aan Afrikaners geassimileer kon word en dat Britse immigrante sodoende nie meer as 'n moontlike nasionale bedreiging beskou moes word nie. Met jaarlikse groeisyfers van tussen ses en agt persent in die periode tussen 1964 en 1972 en voortgesette werkreservering, wat wit en bruin Suid-Afrikaners bevoorregte toegang tot sekere kategorieë werk gegee het, was die Suid-Afrikaanse ekonomie dringend aangewese op gekwalifiseerde immigrante. Die nuut benoemde Engelssprekende minister van immigrasie, A. E. Trollip, het dit duidelik gestel dat die ekonomie sonder immigrasie sou disintegreer. In 1961 is 'n nuwe immigrasieskema ingevoer wat voorsiening vir ruim finansiële bystand aan immigrante gemaak het, en die regering was realisties genoeg om weer op voornemende immigrante uit die Verenigde Koninkryk te fokus. Die regering se doelwit was om jaarliks sowat 30&nbsp;000 immigrante te werf. Immigrasie het inderdaad skerp toegeneem van net 9&nbsp;789 blankes in 1960 tot 48&nbsp;048 in 1966. Die staat het tagtig persent van gekwalifiseerde immigrante se reiskoste oorgeneem, ruim lenings toegestaan (wat in 1966 deur skenkings vervang is), gratis huisvesting vir 'n beperkte tydperk ná aankoms in Suid-Afrika gewaarborg en geen minimum-verblyfvereistes gestel nie. Met dié skema was die Suid-Afrikaanse regering destyds vrygewiger as byvoorbeeld Kanada of Australië. Naas sy bestaande immigrasiekantoor in [[Suid-Afrika-huis (Londen)|Suid-Afrika-huis]] op Londen se [[Trafalgarplein]] het Samorgan nuwe kantore in Cockspur-straat, Londen (in dieselfde gebou waar amptenare van die 1820 Settlers Memorial Association gesetel was), Manchester, Birmingham, Glasgow, Sheffield en Newcastle geopen. Vir voornemende Britse immigrante was die vooruitsig op 'n beter toekoms vir hul kinders in 'n opkomende land, 'n hoër lewensstandaard, die aangename klimaat en laer belastingtariewe aantreklik genoeg om immigrasiesyfers te laat styg. In die na-oorlogse periode voor die invoering van die nuwe immigrasieskema (tussen 1946 en 1961) het 115&nbsp;395 Britse burgers hulle in Suid-Afrika gevestig. In die periode tussen 1961 en 1977, toe die Europese immigrasie na die Kaap danksy die finansiële bystand van regeringskant sy hoogtepunt bereik het, het dié getal toegeneem tot 243&nbsp;000. Nettomigrasie het vanaf die 1960's tot en met 1975 jaarliks tussen 20&nbsp;000 en 35&nbsp;000 beloop. Immigrasie het met 46 persent byna die helfte bygedra tot die blanke bevolkingsgroei in dié tydperk. === Onlangse bevolkingsopnames === [[Lêer:South-africa-demography.svg|duimnael|Ontwikkeling van Suid-Afrika se bevolking]] In Julie 2017 is die bevolking van Suid-Afrika deur Statistieke Suid-Afrika op 56&nbsp;520&nbsp;000 geskat. Dit verteenwoordig 'n styging van meer as 1,5 miljoen sedert die middel van 2015 toe dit op 54&nbsp;956&nbsp;900 beraam is, onder wie 44&nbsp;228&nbsp;000 swartes (80,5 persent van die totale bevolking), 4&nbsp;832&nbsp;900 bruinmense (8,8 persent), 4&nbsp;534&nbsp;000 blankes (8,3 persent) en 1&nbsp;362&nbsp;000 Asiërs (2,5 persent) was. Van die totale bevolking was 28&nbsp;900&nbsp;000 mense vroulik en 27&nbsp;600&nbsp;000 manlik.<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022015.pdf ''Statistieke Suid-Afrika – Mid-year population estimates 2015'']</ref> Teen die middel van 2017 is die swart bevolking op 45&nbsp;656&nbsp;400 of 80,8 persent van die totale bevolking beraam. 4&nbsp;962&nbsp;900 was bruin Suid-Afrikaners (8,8 persent), 4&nbsp;493&nbsp;500 blankes (8,0 persent) en 1&nbsp;409&nbsp;100 Asiërs (2,5 persent).<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022017.pdf ''Stats SA: Mid-year population estimates 2017. Besoek op 31 Julie 2017'']</ref> In die sensus van 9 Oktober 2011 het 41 miljoen Suid-Afrikaners hulself as swart beskryf, 4,62 miljoen as bruin, 4,59 miljoen as wit en 1,3 miljoen as Indiërs of ander Asiërs. 0,3 miljoen mense het hulself as "ander" beskryf – 'n kategorie wat ook mense insluit wat volgens sensusbeamptes weier om hulself in terme van ras of etniese groep te beskryf. Die totale bevolking het op die dag van die sensus 51,8 miljoen beloop. Die aantal ekonomiese immigrante, wat onwettiglik in die land bly, word op tussen drie en vier miljoen beraam.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 ''nuus24.com: Ses buitelanders vas vir vals paspoorte, 25 Junie 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709032257/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 |date= 9 Julie 2010 }}</ref> === Godsdiens === {{Hoofartikel|Boeddhisme in Suid-Afrika|Godsdiens in Suid-Afrika|Islam in Suid-Afrika|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Groote Kerk Adderley Street Cape Town - Frontal view.JPG|duimnael|Die Groote Kerk in Kaapstad is die oudste bestaande kerk in Suider-Afrika]] [[Lêer:South Africa-Ladysmith-Sufi Mosque-01.jpg|duimnael|Soefi-[[Moskee]] in [[Ladysmith]], KwaZulu-Natal]] Omtrent 63% van Suid-Afrikaners is religieus.<ref>{{en}} http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009125315/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 |date= 9 Oktober 2019 }}</ref> Die grootste godsdiens is die [[Christendom]] met sowat 80% van die totale bevolking in 2001, gevolg deur 15% ongebonde, 1,5% [[Moslem]]s, 1,2% [[Hindoeïsme|Hindoes]], 0,3% tradisionele Afrika-godsdienste en 0,2% Jode. Ondanks 'n meerderheid aan Christene is daar nie een dominante denominasie nie. Belangrike Christelike kerke sluit in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (7,1%), die Nederduits Gereformeerde kerke ([[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] en [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] met 6,7%) en die [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika]] (3,8%). Volgens die sensus van 1991 was blanke Suid-Afrikaners hoofsaaklik Protestants (70 persent), Rooms-Katoliek of Grieks-Ortodoks (7 persent) of Joods (1 persent). 21 persent het nie aan enige godsdiens of kerk behoort nie of wou gedurende die sensus geen inligting omtrent hul geloofsoortuiging verstrek nie.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen (1997), bl. 129-130</ref> Die [[Islam]] het Suid-Afrika in drie fases bereik. Die eerste het met die aankoms van die Nederlandse koloniste in die 17de eeu begin. Die eerste Moslems is as slawe deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie uit die [[Maleise argipel]] aan die Kaap gebring en was die voorouers van die Kaapse Maleiers. Die tweede was die immigrasie van Indiërs uit [[Brits-Indië]] ná die [[Natal (kolonie)|Natalkolonie]], waar hulle in die Britse suikerplantasies gewerk het. Sowat 176&nbsp;000 Indiërs van alle gelowe is ná Natal gebring, waarvan 7–10% Moslems. Die derde fase het met die einde van Apartheid begin, nadat Moslems uit Afrika en Indië ná Suid-Afrika begin migreer. Die meeste Moslems is Soenniete, gevolg deur Ahmadi, veral in Kaapstad.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=eR019JqPbBkC&pg=PA104&dq&hl=en&sa=X&ei=ibqJU8mLNYO7PeKPgfgK&ved=0CEUQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false | title=Islamic Resurgence in South Africa: The Muslim Youth Movement | author=Abdulkader Tayob | page=104 | accessdate=21 Maart 2019}}</ref> [[Lêer:Old Sinagogue, Pretoria.JPG|duimnael|Die [[Sinagoge, Paul Krugerstraat|Sinagoge in Paul Krugerstraat]], Pretoria]] In Suid-Afrika leef sowat 70&nbsp;000 Jode, die grootste groep in Afrika. Die eerste Jode het tydens die Britse Kaapkolonie in die 19de eeu ná Suid-Afrika gekom. Tydens die apartheidsbewind het Suid-Afrikaanse Jode 'n belangrike rol in die Anti-apartheidsbeweging gespeel, terwyl ander hulself vir nou bande tussen Suid-Afrika en Israel beywer het.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=P.W. Botha felt Israel had betrayed him |accessdate=2 November 2006 |publisher=Jerusalem Post |date=2 November 2006 |archive-date= 6 Julie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130706010337/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |url-status=dead }}</ref> Suid-Afrika se 550&nbsp;000 Hindoes vorm die tweede grootste Hindoebevolking in Afrika ná dié van [[Mauritius]], waarvan die meeste in die provinsie KwaZulu-Natal leef.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |title=South Africa – Section I. Religious Demography |publisher=U.S. Department of State |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502215032/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste Hindoes is nakomelinge van Indiërs wat uit Brits-Indië ná KwaZulu-Natal geneem is om daar te werk. Suid-Afrika beskik moontlik oor die grootste bevolking aan Boeddhiste in Afrika, waarvan die meeste van Asiatiese afkoms is. === Internasionale net-migrasie === Die blanke bevolking het as gevolg van laer geboortesyfers en migrasie na oorsese bestemmings sedert 1986 merkbaar afgeneem. {| class="wikitable" ! Periode !! Afrikane !! Indiërs/Asiate !! Blankes |- | 1986–2000 || 828&nbsp;750 || 14&nbsp;476 || -304&nbsp;512 |- | 2001–2005 || 561&nbsp;398 || 23&nbsp;335 || -133&nbsp;782 |- | 2006–2011 || 673&nbsp;706 || 34&nbsp;689 || -112&nbsp;046 |- | 2011–2015 || 779&nbsp;593 || 40&nbsp;929 || -95&nbsp;158 |} === Verstedeliking === [[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|duimnael|Johannesburg is die grootste stedelike sentrum van Suid-Afrika]] In 2000 was 95 persent van die Blanke en Asiatiese, 79 persent van die [[Bruin mense|Bruin]] en 41 persent van die Swart bevolking verstedelik. Die persentasie van die totale bevolking, wat in stedelike nedersettings woon, het tussen 2005 en 2015 gestyg van 59,5 tot 64,8 persent.<ref>{{en}} [https://www.statista.com/statistics/455931/urbanization-in-south-africa/ ''statista – The Statistics Portal: South Africa: Urbanization from 2005 to 2015. Besoek op 8 Oktober 2017'']</ref> Behuisingstekorte en onvoldoende infrastruktuur is veral in die metropolitaanse gebiede 'n groot probleem, en as gevolg daarvan word veral die randgebiede van stede deur informele woonstrukture soos plakkerskampe gekenmerk. Die boubedryf is tans nie in staat om in die groeiende aanvraag na behuising te voorsien nie. Swart stedelike gebiede soos Soweto ly onder oorbevolking; in hierdie stad woon nog steeds tussen drie en vier miljoen mense op 'n oppervlakte van net 130 vierkante kilometer. Tradisioneel-blanke woongebiede van die middel- en opperklas is minder geraak deur die sosiale veranderings ná die einde van die geografiese rasseskeiding. Die ou stelsel van "groepsgebiede" word hier grotendeels nog bewaar, aangesien net 'n minderheid van Swartes huispryse en huurgelde in hierdie gebiede kan bekostig. Die klein getalle nie-blanke bewoners, wat na die eertydse blanke woongebiede verhuis, kan maklik geïntegreer word. Die verstedelikingsproses van die swart bevolking sal ook in die vroeë dekades van die 21ste eeu voortgaan, terwyl die landelike bevolking met tussen vyf en tien persent sal krimp. === Uitdagings vir plattelandse gemeenskappe === [[Lêer:SouthAfricaFieldwork21989.jpg|duimnael|Suid-Afrikaanse plaaswerkers in 1989]] Nedersettings op die platteland staar, net soos hul eweknieë elders op aarde, ernstige uitdagings in die gesig. Volgens die sensus van 2011 word 61 persent van die Suid-Afrikaanse bevolking in nedersettings buite die munisipale grense van metropolitaanse gebiede gehuisves. Terwyl die vyf grootste metropolitaanse gebiede die ekonomie oorheers en meer as die helfte van die bruto toegevoegde waarde genereer, is die ekonomiese agteruitgang van groot dele van die platteland reeds in akademiese ondersoeke van die 1980's beskryf. Dit geld ook vir streke met 'n groeiende bevolking.<ref>{{en}} Ronnie Donaldson: ''Small Town Tourism in South Africa''. Cham: Springer International Publishing 2018, bl. 3</ref> Die agteruitgang van plattelandse nedersettings het menigvuldige oorsake: * Oorspronklik welvarende mynbounedersettings – soos dié in KwaZulu-Natal se steenkoolstreke – het as gevolg van veranderende vraag ekonomiese agteruitgang ervaar. Dieselfde geld vir nedersettings waar ekonomiese vooruitgang op vervoerinfrastruktuur soos spoorweë gesteun het. * Met die afname in tradisionele landbou-aktiwiteite het baie landelike nedersettings hul oorspronklike rol as plaaslike kleinhandel- en dienstespilpunte kwytgeraak. * Die beskikbaarheid van meer gevorderde vervoergeriewe, wat toegang tot verder af geleë streekspilpunte vergemaklik, en veranderende strukture in die kleinhandelbedryf het eweneens bygedra tot die agteruitgang van kleiner dorpe wat as diensverskaffers vir die landbousektor gedien het. * Die samesmelting van nedersettings tot nuwe, groter administratiewe eenhede het baie dorpe van hul vroeëre plaaslike regerings beroof, terwyl die nuwe munisipaliteite weens 'n gebrek aan fondse en behoorlik opgeleide personeel nie in staat is om benodigde munisipale dienste te verskaf nie. * Daarnaas het groter nedersettings, wat reeds voor die ANC-owerheid se munisipale hervormings bestaan het, hul dienste- en ander sektore uitgebrei tot 'n punt waar hulle groter geografiese streke kan bedien en sodoende die ekonomiese funksies van omliggende kleiner sentrums maklik absorbeer.<ref>{{en}} Donaldson (2018), bl. 4</ref> === Sosiale struktuur === Suid-Afrika bly 'n land wat langs ras-, etniese-, taal-, godsdiens- en klaslyne, maar ook langs die lyn tussen sentrum en periferie verdeel is. Die plaaslike historiese ontwikkeling het van die Suid-Afrikaanse samelewing 'n soort rasgebaseerde kastestelsel gemaak – ras en velkleur het daarin meer betekenis gekry as klas, taal en ander sosiale kriteria.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/gesellschaft.html#c1608 ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Samelewing en kultuur'']</ref> === Engels in Suid-Afrika === [[Lêer:South Africa 2011 English speakers proportion map.svg|duimnael|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van Engelstaliges in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa 2011 English speakers density map.svg|duimnael|Geografiese verspreiding van Engels in Suid-Afrika volgens bevolkingsdigtheid per vierkante kilometer in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|&lt;1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|&gt;3000/km²}}}}]] Terwyl Suid-Afrika algemeen as 'n multikulturele, veelrassige en veeltalige staat beskryf word, het Engels – ongeag sy relatief klein demografiese basis van ongeveer drie miljoen moedertaalsprekers en sy beperkte geografiese verspreiding – tans die status van 'n [[lingua franca]] in die meeste openbare domeine, waaronder politiek en ekonomie. Hoe meer dit as 'n taal van hoër status waargeneem word, hoe meer vind taalverskuiwing plaas. Daarnaas word dit ter wille van kostebesparing (vertalings in die ander tien ampstale geniet lae prioriteit as beskikbare finansiële middele beperk is) en om praktiese redes (daar word veronderstel dat die meeste Suid-Afrikaners Engels min of meer magtig as) bo Suid-Afrika se ander tale verkies, ongeag die feit dat die regering homself tot veeltaligheid verbind het. So word die aktiewe gebruik van Afrikaans toenemend beperk tot die gesinsdomein, opvoedkundige instellings wat die beginsel van moedertaalonderwys volg, die Afrikaanse kultuurbedryf en Afrikaanse media. Van alle openbare domeine is godsdiens die minste geraak deur taalverskuiwing na Engels. In sy gesproke vorm toon Engels in Suid-Afrika dieselfde dinamiese ontwikkeling soos in ander Afrikalande waar Engels as oorkoepelende taal dien. Naas Engels as tweede taal, soos dit deur baie swart Suid-Afrikaners gebesig word, vorm Britse immigrante, wat hul streeksgebonde moedertaalvariëteit van Engels na die Kaap saamgebring het, en vastelandse Europese en Asiatiese immigrante, wat deur Britse Engelssprekendes geassimileer is, die demografiese basis van Suid-Afrikaanse Engels. Net soos in ander Britse kolonies is Engels aanvanklik deur soldate en amptenare aan die Kaap ingevoer. Hulle is opgevolg deur sendelinge, setlaars en fortuinsoekers.<ref>{{en}} [http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ ''Oxford English Dictionary: South African English. Besoek op 16 Maart 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120134/http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ |date=16 Maart 2016 }}</ref> Met die stigting van Engelse nedersettings in die Oos-Kaap vanaf 1820 en in Natal (1841–51) asook die diamantstormloop van Kimberley en die goudstormloop aan die Witwatersrand het Engels posgevat as een van die tale van Suider-Afrika. Die vroegste variëteit van Engels was dié van Suidoos-Engeland se laer klasse wat deur die eerste Britse immigrante, onder wie die 1820-setlaars, gepraat is en vanweë vergelykbare immigrasiepatrone baie ooreenkomste, veral ten opsigte van uitspraakgewoontes, met Australiese Engels toon sodat daar dikwels na 'n gemeenskaplike variëteit van Suidelike Halfrond-Engels verwys word.<ref>{{de}} Gerhard Leitner: ''Weltsprache Englisch. Vom angelsächsischen Dialekt zur globalen Lingua franca''. München: C. H. Beck 2009, bl. 214</ref> 'n Tweede golf van Engelssprekende setlaars het tussen die 1840's en laat 1860's in Suid-Afrika aangekom. Hul sosiale, kulturele en geografiese agtergrond het merkbaar verskil van dié van vroeëre immigrante. So was die meeste setlaars in dié periode afkomstig uit die middelklas van die ''Midlands'' van Sentraal-Engeland en die noorde van Engeland en hulle vestigingsgebied hoofsaaklik beperk tot Natal. Naas die breë werkersklasaksent van die Kaap is sodoende 'n tweede variëteit van Engels in Suid-Afrika gevestig wat as meer respektabel geag is. Anders as byvoorbeld in Australië het die verskillende variëteite in Suid-Afrika min neiging getoon om met mekaar te vermeng. Die derde golf van immigrante uit Europa, Australië en die Verenigde State, wat ná die ontdekking van diamante en goud na Suid-Afrika gestroom het, het Engels as algemene omgangstaal van stedelike omgewings en die sakesektor gevestig en sodoende ook taalverskuiwing van Afrikaans na Engels in groter omvang tot gevolg gehad. Die status en rol van Engels is van begin af bepaal deur politieke omstandighede. Engels was in die 19de eeu die taal van die bewindhebbers wat in 1822 Nederlands as ampstaal van die Kaapkolonie vervang het. Die bevordering van Afrikaans was een van die hoofdoelwitte van 20ste eeuse Afrikaner-nasionaliste wat ná die regeringsoorname deur die Nasionale Party (NP) in 1948 verwesenlik is deur die verdringing van Engels op regerings- en administratiewe vlak, binne die polisie en die weermag. Nogtans het Engels sy oorheersende rol in die sakelewe en die tersiêre onderwys gedurende die NP-bewind, wat tot 1994 sou voortduur, nooit ingeboet nie. Dit was ook die taal wat deur die African National Congress en ander swart bevrydingsbewegings vir hul kommunikasie met sowel sprekers van Suid-Afrika se ander inheemse tale asook die buitewêreld gekies is – 'n keuse wat nog verstewig is deur die feit dat baie ANC-lede hul ballingskap in Engelssprekende omgewings soos die Verenigde Koninkryk deurgebring het. === Taalbeleid === {{Hoofartikel|Tale in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa 2011 dominant language map.svg|duimnael|'n Kaart wat die meerderheidstale in Suid-Afrikaanse aandui {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#bebada|[[Suid-Ndebele]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Zoeloe]]}} {{sleutel|#fdb462|[[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]}} {{sleutel|#b3de69|[[Suid-Sotho]]}} {{sleutel|#fccde5|[[Tswana]]}} {{sleutel|#bc80bd|[[Swazi]]}} {{sleutel|#ccebc5|[[Venda (taal)|Venda]]}} {{sleutel|#ffed6f|[[Tsonga]]}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen}}}}]] Gedurende die Britse koloniale bewind in Suid-Afrika is Afrikaans as die sentrale element van Afrikaneridentiteit beskou. Die Britse beleid van assimilasie was dus hoofsaaklik daarop gemik om Afrikaans deur Engels te vervang – 'n doelwit wat, gegewe die beperkte hulpbronne, onmoontlik geblyk het om te bereik. 'n Verslag oor die onderwysstelsel het in 1901 getoon dat die status van Afrikaans en Nederlands as omgangstaal onaanvegbaar was.<ref>{{en}} Jon Orman: ''Language Policy and Nation-Building in Post-Apartheid South Africa''. Springer Science + Business Media B.V. 2008, bl. 84</ref> Maar ook swart Suid-Afrikaners was teikens van die Britse beleid van taalkundige en kulturele assimilasie. Veral Engelsmedium-sendingskole het 'n belangrike bydrae gelewer om Britse invloed nie net op godsdienstige en ekonomiese gebied te versterk nie, maar ook om 'n hele kulturele konteks te skep waarin Engelse gedagtes, tradisies en waardes kon floreer en waarin vroue en mans met 'n uitstekende taalvaardigheid in Engels opgevoed is. Hierdie beleid het steeds uitwerkings op Suid-Afrika se politieke, kulturele en sosiale lewe waar 'n klein geangliseerde swart elite taalvaardigheid in Engels as paspoort vir opwaartse sosiale en ekonomiese mobiliteit beskou. Die gaping tussen hierdie elitêre swart minderheidsbewind en die groot onderdrukte massa het groter geword en sal deur die volgende generasies nie maklik oorbrug kan word nie.<ref>{{en}} Orman (2008), bl. 84</ref> Volgens sy [[Grondwet van Suid-Afrika|1996-grondwet]] het Suid-Afrika elf [[Amptelike taal|amptelike tale]]: [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]] en [[Zoeloe]].<ref name="Grondwet">{{af}} {{cite web |url=https://www.justice.gov.za/constitution/SAConstitution-web-afr.pdf |title=Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=7 Februarie 2025}}</ref> In 2023 het die [[Gebaretaal]] Suid-Afrika se twaalfde ampstaal geword.<ref name="Nuus24" /> Volgens die grondwet moet die ampstale gelyk en billik behandel word. Die [[Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad]] het die grondwetlike mandaat om die ampstale se ontwikkeling en gebruik te bevorder. Dieselfde geld vir die [[Khoisan-tale|Khoisan]]- en [[Nama]]-tale asook die Gebaretaal. Die Suid-Afrikaanse grondwet erken daarnaas ook [[Duits]], [[Grieks]], [[Goedjarati]], [[Hindi]], [[Portugees]], [[Tamil]], [[Telugu]] en [[Oerdoe]] as tale van gemeenskappe asook [[Arabies]], [[Hebreeus]] en [[Sanskrit]] as godsdienstale. Die Taalraad het die grondwetlike mandaat, respek vir dié tale te bevorder en te verseker.<ref name="Grondwet" /> == Onderwys == {{Hoofartikel|Onderwys in Suid-Afrika}} === Opvoedkundige beleid === [[Lêer:Die skip University of pretoria.JPG|duimnael|"[[Administrasiegebou UP|Die skip]]", 'n administratiewe gebou van die [[Universiteit van Pretoria]] (UP)]] Die herorganisasie van Suid-Afrika se onderwysstelsel en sy nasionale opvoedkundige beleid word deur die ANC-regering as 'n sleuteltaak van sy kulturele beleid beskou. Die onderwysstelsel van die ou bedeling is vanweë sy rasseskeiding en die beperking van kwaliteitonderwys tot blanke leerders steeds as een van die ooglopendste kenmerke van die apartheidsteldsel ervaar.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Suid-Afrika – Kulturele en opvoedkundige beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724010502/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=24 Julie 2010 }}</ref> Suid-Afrikaanse openbare skole het hul deure eers in April 1994 vir leerders van alle bevolkingsgroepe geopen. Op hierdie datum is 'n nuwe nie-rasgebaseerde nasionale onderwysstelsel en algemene skoolplig ingevoer. Hervormings ten opsigte van kurrikula en onderwysstrukture is daarop gemik om toegang tot en beskikbaarheid van gehalte-onderwys vir alle Suid-Afrikaanse leerders te verseker. In Februarie 2010 is die Departement van Onderwys in twee nuwe departemente verdeel: die Departement van Basiese Onderwys (onderrig tot matriekvlak) en die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. In die praktyk word die kanse van Suid-Afrikaanse leerders en studente op gehalte-onderwys egter deur die HIV/Vigs-problematiek, skool-, universiteitslosies- en klasgelde, die tekort aan wiskunde- en natuurwetenskappe-onderwysers asook die feit dat daar min aansporing vir matrikulante is om 'n onderwyskwalifikasie te behaal, ondermyn. Die veeltaligheid van Suid-Afrika word van regeringskant in beginsel erken, met slagspreuke soos "Eenheid in verskeidenheid", en naas die elf amptelike word ook dertien vreemde tale bevorder. === Hoër onderwys === [[Lêer:Mitchells-plain-schoolkids.jpg|duimnael|Skoolkinders in [[Mitchells Plein]]]] Met die Wet op Hoër Onderwys het die regering in 1997 begin om die Suid-Afrikaanse universiteitstelsel te transformeer. Die aantal tersiêre instellings (waaronder universiteite en tegnikons) is in 2004 en 2005 verminder van 36 tot 21, onder meer om die ou skeiding tussen "blanke" en "nie-blanke" instellings uit te wis. Hierdie ingewikkelde proses sal nie oor die kort termyn afgesluit kan wees nie, en verskeie kwessies wat steeds bestaan – onder meer bekommernis oor Afrikaans se toekomstige rol as wetenskapstaal – het net soos die gebrek aan finansiële hulpbronne tot studenteproteste gelei. == Boukuns == === Kaap-Hollandse boustyl === {{Hoofartikel|Kaaps-Hollandse styl}} [[Lêer:Reinet House Graaff Reinet-001.jpg|duimnael|Die Reinethuis in [[Graaff-Reinet]] met neo-klassieke driehoekige Rhône-gewel]] [[Lêer:Old house in Tulbagh.jpg|duimnael|Wittedrif-herehuis in Tulbagh met oorspronklike barokgewel (Joostenberg-Languedoc-styl), maklik herkenbaar aan sy sagte kurwes]] Die Kaap-Hollandse boustyl is vanaf die laat 17de eeu in Kaapstad en omgewing ontwikkel. Sy mees uitstaande kenmerk, die sentrale voorgewel oor die ingang, is aan [[Amsterdam]] se gegewelde huise ontleen. Daar is egter ook Franse en Maleise invloed as voorbeeld gedien het, het vakmanne uit die Ooste, wat as slawe na die Kaap geneem is, hul invloed by die ontwikkeling van 'n eie Kaapse boukuns gespeel. Ewe belangrik was die beperkings wat boumeesters aan die Kaap opgelê is – deur klimaatsomstandighede en die gebrek aan tradisionele Europese boumateriale. Kaap-Hollandse huise het simmetriese fasades, dik, witgekalkte mure en grasrietdakke gehad waarby die twee laasgenoemdes geskikte teenvoeters teen temperatuurskommelinge was. Die vroegste Kaapse gewels was sogenaamde solder- of skaapboudgewels. Hulle is opgevolg deur sogenaamde Joostenberg-gewels wat veral gewild was in die tydperk tussen 1780 en 1800 en verder onderverdeel kan word in Klipheuwel- en Languedoc-styl. Die derde styl het die baroktradisie voortgesit, maar in plaas van sagte kurwes is die voorkeur aan neo-klassieke stylelemente gegee, gewoonlik driehoekige pedimente met pleisterwerkkruike aan weerskante. Hierdie gewels word deur argitektuurhistorici as Rhône-gewels beskryf. Gewels was geen suiwer versierings nie. 'n Klein venster in die solder het daglig binnegelaat, terwyl bewoners teen reënwater beskerm is wat van die grasdak af op die stoep kon afdrup. Omrede rietdakke vinnig aan die brand kon raak, het gewels vlugtende bewoners ook teen brandende [[Elegia tectorum|dekriet]] beskerm. Gewels het mettertyd statussimbole en dus hoër, swieriger en kronkelend geword. Dikwels is hulle van gevormde omlystings voorsien (as sogenaamde holbolgewels), terwyl die voorkant met figure verfraai is. Gewilde motiewe was diere, blomme, vrugte, harte of sterre. Die vroegste omlystings en versierings word as die werk van Oosterse slawe beskou. Wit gewels het mooi gekontrasteer met rietdakke. === 19de eeuse koloniale boukuns === [[Lêer:Paleis van Justitie, noordekant, Pretoria.jpg|duimnael|Die [[Paleis van Justisie, Pretoria|Paleis van Justisie]] in Pretoria]] Met die Britse bewind aan die Kaap en in Natal het koloniale Victoriaanse boukuns ingang tot Suid-Afrika gevind. Kunsvolle openbare geboue soos Pietermaritzburg se stadsaal weerspieël die ambisies van 'n nuwe Engelssprekende burgerklas. Ook in die onafhanklike Afrikanerrepublieke Transvaal en Oranje-Vrystaat het boumeesters die voorkeur gegee aan massiewe, statige geboue soos dié wat rondom Pretoria se Kerkplein en langs Bloemfontein se Brandstraat ontstaan het – in 'n styl wat as Eklektiese Wilhelmiense boukuns beskryf word. Groeiende ekonomiese welvaart in Johannesburg is in die vroeë 20ste eeu weerspieël in Edwardiaanse, Georgiaanse en neoklassieke ontwerpe. 'n Eie Suid-Afrikaanse vormtaal, waarin Britse periodestyle met die plaaslike landskap en inheemse boumateriale versmelt, is deur Sir Herbert Baker ontwikkel. Sy belangrikste werk, die Uniegebou in Pretoria, word onder Suid-Afrika se mees elegante ontwerpe gereken. === 20ste eeuse style === Vir hul ontwerpe in stedelike omgewings het Suid-Afrikaanse argitekte Europese en Amerikaanse style toegepas. So het in die 1930's [[Art Deco]]-geboue in Kaapstad, Durban en Johannesburg ontstaan. Maar reeds laat in dié dekade het radikale nuwe gedagtes hul invloed laat geld. Modernistiese boukuns, ook bekend as [[Internasionale Styl]], wat in Europa met meesters soos [[Le Corbusier]] en [[Ludwig Mies van der Rohe]] verbind is, is deur geesdriftige argitekte, wat hul opleiding aan die Universiteit van die Witwatersrand gevolg het, ook in Suid-Afrika ingevoer. Noemenswaardig was die bydraes van [[Rex Distin Martienssen]] en die sogenaamde [[Transvaal-groep]]. Martienssen se streng modernisme is vanaf die laat 1940's deur Transvaalse argitekte soos Norman Hansen en Roy Kantorowich nuut gedefinieer en versag. In Suid-Afrika se metropole was argitekte in pas met die nuutste strominge in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In Johannesburg, of "Manhattan van die Veld", soos dit soms genoem is, het ook ander tendense soos [[Oscar Niemeyer]] se [[Brasilië|Brasiliaanse]] modernisme hul invloed laat geld, so in die voorstad [[Hillbrow]] wat – nadat hoogtebeperkings op geboue opgehef is – vanaf die 1950's tot 'n [[wolkekrabber]]buurt gegroei het.<ref>{{en}} Philip Harrison: ''Arts & Culture''. Kenilworth: Spearhead / New Africa Books 2005, bl. 25</ref> == Kultuur == {{Hoofartikel|Kultuur in Suid-Afrika}} === Kuns === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse kuns}} [[Lêer:Thomas Baines Baobab.jpg|duimnael|Thomas Baines: Kremetartboom]] Die Suid-Afrikaanse kunstradisie kan as die oudste in die menslike geskiedenis beskryf word – die [[rotskuns]] van inheemse San of Boesmans het 'n ononderbroke tradisie wat tot in prehistoriese tye terugstrek en tot in die 19de eeu gedokumenteer kan word. Hul skilderye en rotstekeninge kan op meer as 3&nbsp;000 plekke in die land aangetref word.<ref>{{de}} Johannes Haape (red.): ''Südafrika''. München: APA Publications 1997, bl. 89</ref> Houtsnykuns, pêrelwerk, mandjiewerk en pottebakkery is al eeue lank kenmerkend vir Suid-Afrikaanse kunshandwerk wat in baie landsdele steeds beoefen word. Tans word dikwels ook moderne materiale soos kunsvesels gebruik. Europese ontdekkingsreisigers en geograwe het Westerse invloede na Suid-Afrika gebring. Skilders soos [[John Thomas Baines|Thomas Baines]] (1820–1875), [[Frederick Timpson l'Ons]] (1802–1887) en [[Thomas Bowler]] (1812–1869) is bekende verteenwoordigers van Suid-Afrika se vroeë moderne skilderkuns wat homself veral op landskapskilderye toegespits het. Hierdie tradisie is voortgesit deur skilders soos [[Frans Oerder]] (1867–1944) en [[Pieter Wenning]] (1873–1921) wat hul opleiding in Nederland ontvang en groot invloed op skilders soos [[Jan Volschenk|J.E.A. Volschenk]] (1853–1936) en [[Hugo Naudé]] (1869–1938) uitgeoefen het. Ander bekende Suid-Afrikaanse landskapskilders sluit [[Jacobus Hendrik Pierneef]] (1886–1957) en lede van die [[Die Everard-groep|Everard-groep]] in. === Musiek === ==== Europese en Afrika-erfenis ==== [[Lêer:Sontonga.jpg|duimnael|upright|[[Enoch Sontonga]], die komponis van [[Nkosi Sikelel' iAfrika]]]] Blanke Suid-Afrikaners put uit die bronne van Europese musikale tradisies en het 'n hoogs gesofistikeerde musikale kultuur in die land gevestig wat vakkennis, besondere vaardighede en 'n musikale opleiding aan die kant van die luisteraar vereis. 'n Tiental departemente aan universiteite bied professionele akademiese opleiding vir musikale kunstenaars, komponiste en onderwysers aan. 'n Tweede komponent naas Europese tradisies, wat na die Kaap oorgeplant is, is musiektradisies wat in die San-beskawing en in swart gemeenskappe ontwikkel is. Afrikamusiek is dikwels vol energie en passie en vereis aktiewe deelname om 'n gemeenskaplike belewenis te kan wees. Die San het 'n soort boog as musiekinstrument gebruik. Volgens oorlewerings is die [[Portugal|Portugese]] ontdekkingsreisiger Vasco da Gama deur die inheemse Khoi-khoi met 'n soort fluitkonsert verwelkom toe hy in 1497 naby die huidige Mosselbaai voet aan wal gesit het. Waarskynlik is destyds 'n melodie met vier tone op vier fluite gespeel – 'n musikale beginsel wat vandag nog steeds deur die Venda in die noorde van die land toegepas word, al gebruik hulle 'n groter aantal fluitspelers wat almal byna, maar nie presies dieselfde toonhoogte speel nie. Die resultaat is 'n konglomeraat van klein toonverskille rondom vier basistone. ==== Die musiek van Kaapse Maleiers en bruin Afrikane ==== [[Lêer:Malay Choir Competition.jpg|duimnael|'n Koorkompetisie van [[Kaapse Maleiers]]]] Toe Maleisiese slawe uit die Nederlandse besittings in Oos-Indië na die Kaap oorgeplant is, is die kulturele spektrum van die land deur 'n baie musikale etniese groep verryk. Dikwels het Nederlandse base hul Maleisiese slawe gedwing om 'n musikale bydrae tot plegtige bankette te lewer. Asiatiese invloede kan maklik in die musiekstyle van Kaapse Maleiers herken word – in ritmiese instrumente soos draagbare tromme, die rebana-tamboeryn en die tipiese sangstyl met "karienkels" of stemglydings rondom bepaalde melodietone. Tradisionele sangvorme uit Oos-Indië is deur die eeue bewaar, soms met 'n godsdienstige agtergrond. Maar ook twee eeue van slawerny word weerspieël. Kaapse Maleiers en bruin Afrikane het daarnaas musiekstyle ontwikkel wat ten opsigte van die taal by die inheemse Afrikaanse musiektradisies gereken kan word en sy besondere karakter aan improvisasies, dinamiese ritmes en die oorheersende banjo-klanke te danke het. [[Ghomma]]- of piekniekliedere val in hierdie kategorie. ==== Afrikaanse volksmusiek ==== Die tradisionele Afrikaner-dansmusiek sluit laat 19de eeuse balsaal-styldanse in wat by Europeërs dwarsoor die wêreld gewild was. In Suid-Afrika was dit veral wals (wat, soos die meeste ander genoemde danse, heel waarskynlik deur Britse militêre orkeste aan die Kaap ingevoer is), polkas, settees (ook gespel as setees in Afrikaans) en masurka (in Kaapstad gedans sedert 1848), maar ook danse soos kadriel (''quadrille''), ''cotillions'' en kontradanse. Die 19de eeuse kadriel het in Ierland bekend gestaan as ''set dance'', ''[[square dance]]'' in die Verenigde State en as ''quadrille'' in Engeland en Australië.<ref>Dan M. Worrall: ''The Anglo-German Concertina. A Social History''. Volume 2. Third edition. Fulshear, TX: Concertina Press 2010, bl. 18</ref> Trekklavier en konsertina was die gewildste musiekinstrumente vir die blanke Afrikaanssprekende bevolking. Afrikaanse volks- of boeremusiek – 'n term wat eers in die vroeë 20ste eeu gebruiklik geraak en hoofsaaklik na dansmusiek verwys het – het sy oorsprong in skuurpartytjies. Nuwe instrumente soos banjo of kitaar het bygedra tot dié musiek se besonderse karakter, terwyl omstreeks 1930 die vastrap as nuwe plaaslike dansstyl in die mode was. Tiekiedraai was een van die gewildste (en vinnigste) danse waarby paartjies in die rondte gedraai het – in 'n spasie wat so groot was soos 'n tiekie.<ref>''Alles oor Suid-Afrika; Ons Land, sy Mense, Geskiedenis, Kulture, Ekonomie en Natuurlewe'' Sewende uitgawe. Kaapstad: Struik Lifestyle 2013, bl. 59</ref> ==== Moderne musiekstyle ==== [[Lêer:Drum Struck Gumboots.jpg|duimnael|Swart Suid-Afrikaners se waterstewel- of ''gumboot''-dans is in die mynwerkerskampe van die land gebore, met kunstige uitdrukkings en polsende ritmes]] Die kulturele veelsydigheid van Suid-Afrika word weerspieël in 'n groot verskeidenheid moderne musiekstyle. Suid-Afrikaanse musikante het oorsese musiekstyle soos [[jazz]], rhythm & blues, Christelike gospelliedere en disco-musiek oorgeneem, maar ook hul eie musikale tradisies ontwikkel waarin hulle hul lewensgevoel vertolk het. 'n Spesifieke vorm van protes- en vryheidsliedere liedere het in die konteks van diskriminasie en apartheid ontstaan, en dit was nie beperk tot swart etniese groepe nie. Ook Afrikaanse musikante – veral die sogenaamde Voëlvrybeweging – het in die 1980's hul misnoeë oor die apartheidsbewind met musiek laat blyk.<ref>{{af}} [http://m.news24.com/beeld/By/Nuus/Skiet-die-vul-iets-hier-in-20110218 Albert Grundlingh: ''Skiet die (vul hier iets in...)''. In: ''Beeld'', 19 Februarie 2011]</ref> Huidige Afrikaanse [[protesmusiek]] behandel politieke en kulturele ontworteling, misdaad en korrupsie. Moderne Afro-popmusiek – 'n mengsel van stedelike en elektroniese ritmes – het as dansmusiek ook by gehore buite Suid-Afrika aanklank gevind. Groepe soos ''Malaika'' en ''Mafikizolo'' het oorsee sukses behaal, net soos ''[[Freshlyground]]'' wat in 2006 'n MTV-Award ontvang het. Suid-Afrikaanse beatmusiek word veral deur ''[[kwaito]]'' verteenwoordig, 'n musiekstyl wat invloede van house-musiek, rhythm & blues, hip hop en tradisionele swart musiek toon. Swart woonbuurte was die bakermat van kwaito waarin swart jongmense van hul droom sing dat hulle eendag 'n musikale loopbaan sal begin wat hulle in staat stel om 'n nuwe lewe buite hul krotbuurt te begin. Bekende sterre soos [[Brenda Fassie]], Dantai en TKZee het kwaito tot spreekbuis van Suid-Afrika se swart jeug gemaak en ook in Europa en Amerika sukses behaal. === Rolprentbedryf === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse filmbedryf}} [[Lêer:AIRSCREEN Africa.jpg|duimnael|Opelug-bioskoop in Johannesburg]] Die eerste weeklikse nuusbulletin, wat plaaslik vervaardig en in rolprentteaters vertoon is, het gedurende die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) ontstaan. Hierdie weeklikse nuusoorsig is vervolgens meer as ses dekades lank in Suid-Afrikaanse bioskope aangebied. Die plaaslike vervaardiging van rolprente het in 1916 begin toe [[I.W. Schlesinger|Isidore W. Schlesinger]] sy [[Killarney Film Studios|Killarney-filmateljee]] in Johannesburg gevestig het. Tussen 1916 en 1922 is altesaam 42 rolprente in dié ateljee vervaardig, maar die beperkte toegang tot die internasionale mark gedurende die 1920's het nadelige invloed op die bedryf gehad. Dit het eers weer in die 1950's 'n oplewing getoon met die nuwe belangstelling van Afrikaanse rolprentmakers. Gedurende die 1980's het die Suid-Afrikaanse regering belastingvoordele aan internasionale vervaardigers verskaf wat rolprente plaaslik geskiet het.<ref>{{en}} [http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf ''South Africa Yearbook 2015/16: Arts and Culture. Besoek op 17 Januarie 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108183548/http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf |date= 8 Januarie 2017 }}</ref> === Mode === [[Lêer:Abigail Keats Autumn winter 2010 3.JPG|duimnael|links|upright|Abigail Keats: herfs-&nbsp;/wintermodeversameling 2010<br /><small>Sandton Convention Centre, Johannesburg</small>]] [[Lêer:Abigail Keats photo.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse mode-ontwerper [[Abigail Keats]]]] [[Lêer:Suzaan in her Johannesburg Studio.jpg|duimnael|Die Johannesburgse mode-ontwerper [[Suzaan Heyns]] in haar ateljee]] Ontwerpers soos Gavin Rajah en Jenni Button en etikette soos ''Stoned Cherrie'' en ''Sun Goddess'' het Suid-Afrika op die internasionale kaart van [[mode]] geplaas. Kaapstad en Johannesburg is die land se leidende modesentrums vanwaar plaaslike mode-etikette en -ontwerpers ook na Europese markte begin uitvoer het en hul verskyning op Paryse en Londense modeskoue gemaak het. Johannesburg is sedert 1997 die gasheerstad vir die ''Sanlam SA Modeweek'' wat jaarliks in April (lente- en somerreekse) en in Oktober (herfs- en wintermodeversamelings) gehou word. 'n Tweede skou, die Joburg-modeweek, vind jaaliks in laat Augustus plaas. Die Goudstad se modebedryf is in die sogenaamde Modedistrik gekonsentreer waar meer as 100 modeondernemings – van tekstielprodusente tot top-ontwerpers – hul fabrieke en ateljees gevestig het. Die modewinkelsentrum ''Fashion Kapitol'' fungeer met 'n dertigtal boetieke as die Modedistrik se middelpunt. Hier word ook gereeld modeskoue gehou. Kaapstad is die gasheerstad vir die internasionaal belangrikste modeskou in Afrika, die Kaapstad Modeweek, wat jaarliks vroeg in Augustus plaasvind en meer as 30&nbsp;000 besoekers, mediaverslaggewers en inkopers lok. === Sport === [[Lêer:Toutrek.jpg|duimnael|Toutrek, 'n tradisionele Afrikanersport, tydens 'n Afrikanersportfees in Namibië]] Suid-Afrika se gewildste [[sport]]soorte is [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.info|accessdate=21 September 2016|archive-date=29 Junie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629152527/http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|url-status=dead}}</ref> Ander sporte met 'n belangrike ondersteuning is [[swem]], [[atletiek]], [[gholf]], [[boks]], [[tennis]], [[netbal]] en [[veldhokkie]]. Sportsoorte wat in Suid-Afrika ontstaan het sluit in [[jukskei]], [[musangwe]], [[ringbal]], [[stokgevegte]] en [[spinning]] ('n soort fietstrap). Die Suid-Afrikaanse sport is onder toesig van die Minister van Sport, Kuns & Kultuur, tans [[Nathi Mthethwa]] ([[ANC|African National Congress]]). Die nasionale beheerliggaam vir alle sport in Suid-Afrika is die [[Suid-Afrikaanse Sportkonfederasie en Olimpiese Komitee]] (SASKOK). {{Sien ook|Suid-Afrika op die Olimpiese Spele}} ==== Krieket ==== [[Lêer:South African Cricket team 2008.jpg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse [[Proteas]] in 2008]] Krieket is tradisioneel die sport van die [[Anglo-Afrikane]] en die [[Indiese Suid-Afrikaners]], maar word vandag deur mense van al die [[etniese groep]]e beoefen. Suid-Afrika se nasionale krieketspan staan bekend as die [[Proteas]] en neem as volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aan [[toetskrieket]] sowel as [[Internasionale eendagwedstryd]]e (EDIs) en [[Twintig20]] (T20Is) deel. Suid-Afrika het sedert [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en reeds vyf keer die halfeindrondte gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]), maar kon dié toernooi tot op hede nie wen nie. Tydens die [[Kampioenetrofee 1998]] kon Suid-Afrika sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm en by die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het die Proteas vir die eerste keer die eindstryd van ’n krieket- of [[T20I-wêreldbeker]]toernooi vir mans gehaal. In Junie 2025 het Suid-Afrika in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|derde Wêreldtoetskampioenskap]] [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report-4 |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=15 Junie 2025}}</ref> Suid-Afrika het in [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] saam met Kenia en Zimbabwe as gasheer van die krieketwêreldbeker opgetree, wat deur Australië gewen is. Daarbenewens was Suid-Afrika gasheer van die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]], die [[T20I-wêreldbeker 2007]], die [[Kampioenetrofee 2009]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]], waartydens die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|nasionale vrouekrieketspan]] die eerste Suid-Afrikaanse span geword het wat 'n wêreldbekereindstryd gehaal het. In November 2021 is Suid-Afrika saam met Namibië en Zimbabwe as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> Tydens beide die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] het die nasionale vrouekrieketspan hul prestasie herhaal en telkens in die eindstryd verskyn. ==== Rugby ==== [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|Die [[Springbokke]] nadat hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]] gewen het]] Rugby is histories veral gewild onder persone van Afrikaanse afkoms. Suid-Afrika se nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Springbokke]] en het sedert 1995 aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en reeds 'n rekord van vier keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] op eie bodem, [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] in [[Frankryk]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] in [[Japan]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] in Frankryk). Suid-Afrika is een van die sterkste rugbyspanne en neem gereeld aan toernooie soos [[die Rugbykampioenskap]] (saam met [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en [[All Blacks|Nieu-Seeland]]) deel. Voorheen het Suid-Afrikaanse rugbyspanne met spanne uit [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] asook een span elk van [[Argentinië]] en [[Japan]] die jaarlikse [[Superrugby]]-toernooi uitgespook. Die Suid-Afrikaanse [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] kon hierdie toernooi tot op hede drie keer wen. Sedert die 2021-’22-seisoen ding vier Suid-Afrikaanse spanne, die [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]], [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]], [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] en [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]], met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Wallis in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]-kompetisie (voorheen die Pro14) mee. Met hul eerste deelname het die Stormers met die titel weggestap. Die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] neem ook gereeld aan [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deel en hul beste prestasie tot dusver was die kwarteindrondte in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]]. Die tweede nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Opkomende Springbokke]] en word saamgestel uit spelers wat nog nie vir die Springbokke uitgedraf het nie. Die [[Junior Bokke]] is Suid-Afrika se nasionale onder-20 rugbyspan en neem sedert 2008 aan Wêreldrugby se [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap|o/20-kampioenskap]] deel. Die nasionale [[sewesrugby]]span word die [[Blitsbokke]] genoem en verteenwoordig Suid-Afrika tydens die Wêreldrugby Sewesreeks, die Sewesrugbywêreldbeker, die [[Olimpiese Somerspele]] en die [[Statebondspele]]. ==== Sokker ==== [[Lêer:Southafrica soccerteam.PNG|duimnael|links|[[Bafana-Bafana]] tydens 'n opwarmingswedstryd in 2008]] Sokker is Suid-Afrika se gewildste sportsoort, veral onder swart mense. Die hoogste sokkerafdeling is die [[Premiersokkerliga]] en bekende sokkerspanne sluit in [[Mamelodi Sundowns]], [[Orlando Pirates FC]] en [[Kaizer Chiefs]]. Suid-Afrika se nasionale sokkerspan staan bekend as [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Bafana-Bafana]], terwyl die vrouesokkerspan [[Banyana-Banyana]] genoem word. Bafana-Bafana het tot op hede aan drie [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar kon nie een keer tot die uitklopfase deurdring nie. Suid-Afrika self het die Sokker-Wêreldbekertoernooi van 2010 aangebied, wat deur [[Spanje]] gewen is. In voorbereiding op dié toernooi het Suid-Afrika die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009]] aangebied. [[CAF]] se [[Afrikanasiesbeker]] het Suid-Afrika twee keer aangebied, in [[Afrikanasiesbeker 1996|1996]] en in [[Afrikanasiesbeker 2013|2013]] en een keer gewen, in 1996. In vergelyking met die mansspan is die vrouespan meer suksesvol en hulle kon die Afrikanasiesbeker 2022 wen. ==== Branderplankry ==== [[Lêer:JBay-BillabongPro-001.JPG|duimnael|Strandaktiwiteite tydens die Vereniging van Beroepsbranderplankryers (ASP) se jaarlikse "Billabong Pro" in Jeffreysbaai, Oos-Kaap]] Branderplankry het in die jare ná die Eerste Wêreldoorlog in Suid-Afrika posgevat. Soos elders op aarde is aanvanklik baie lang en swaar borde van hout gebruik wat beweeglikheid beperk het. Met die beskikbaarheid van smaller en ligter borde het 'n verskeidenheid nuwe branderplankstyle ontwikkel. Suid-Afrika het wêreldkampioene soos Shaun Thomson en Jordy Smith voortgebring. In [[Jeffreysbaai]] naby Gqeberha word jaarliks 'n Billabong Pro-byeenkoms aangebied waarby in sommige jare ook vroue in 'n eie afdeling deelgeneem het. Ander Billabong Pro-wedstryde, wat deur die Australiese branderplankpak-vervaardiger Billabong geborg word, is of word op North Shore, Oahu (Amerikaanse deelstaat Hawaii), in Queensland, Australië en op Tahiti gehou. Op Jeffreysbaai word die klemtoon eerder op gehaltegolwe gelê as op beach break-skoue soos byvoorbeeld in die Kaliforniese Huntington Beach en Rio de Janeiro. In 1983 is ''The Jeffreys Bay Country Feeling Surf Classic'' gevestig.<ref>{{en}} Matt Warshaw: ''The Encyclopedia of Surfing''. Orlando • Austin • New York • San Diego • Toronto • London: Harvest/Harcourt Inc. 2005, bl. 62</ref> === Vakansiedae === {{Hoofartikel|Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika}} [[Lêer:Cilliers-gelofte, 1938-film, Die bou van 'n nasie.jpg||duimnael|Uitbeelding van Cilliers se voordrag van die gelofte in die rolprent [[Bou van ’n Nasie]]]] [[Lêer:Stephanie Traynor SA Freedom Day.jpg|duimnael|Suid-Afrika se [[Vryheidsdag]] word in Londen gevier]] {|border="2" align="center" cellpadding="2" cellspacing="1" class="wikitable" |- bgcolor=#eeeeee !Datum !Naam !Opmerkings |- |[[1 Januarie]] |[[Nuwejaarsdag]] |Eerste dag van die jaar. |- |[[21 Maart]] |[[Menseregtedag]] |Ter nagedagtenis aan die [[Sharpeville-slagting]] in 1960. |- | |[[Goeie Vrydag]] |Vrydag voor [[Paasfees]]. |- | |[[Gesinsdag]] |Maandag ná Paasfees. |- |[[27 April]] |[[Vryheidsdag]] |Herdenking van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing in 1994]]. |- |[[1 Mei]] |[[Werkersdag]] |Solidariteit met die internasionale arbeidersbewegings. |- |[[16 Junie]] |[[Jeugdag]] |Die dag van die [[Soweto-opstand]] in 1976. |- |[[9 Augustus]] |[[Nasionale Vrouedag]] |In herinnering aan die nasionale optog van vroue op hierdie dag in 1956. |- |[[24 September]] |[[Erfenisdag (Suid-Afrika)|Erfenisdag]] |Voorheen Shakadag. |- |[[16 Desember]] |[[Geloftedag]] |Voorheen Geloftedag of Dingaansdag. |- |[[25 Desember]] |[[Kersfees|Kersdag]] |Die Geboortedag van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]. |- |[[26 Desember]] |[[Welwillendheidsdag]] |Dag ná Kersdag. |} == Simbole == {{Suid-Afrika Simbole}} == Sien ook == ; Posgeskiedenis * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Kaap die Goeie Hoop]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Natal]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Oranje-Vrystaat]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Transvaal]] ; Suid-Afrikaanse lyste * [[Lys van jare in Suid-Afrika]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse komponiste]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse kunstenaars]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse politici]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Africa|title=South Africa|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Julie 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/|title=South Africa|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Julie 2024}} ; Misdaad ---- * {{de}} Brandt, H.: ''Leben mit dem Verbrechen''. In: DEG aktuell, Sonderausgabe 1/1998, S. 16–18 * {{de}} FAZ, DEG, Afrika-Verein, Safri, Deloitte & Touche: ''Investitionsführer Südliches Afrika''. Frankfurt am Main 2000: F.A.Z-Institut für Management-, Markt- und Medieninformationen GmbH * {{de}} Ulrich Jürgens: ''Alte und neue Disparitäten in Südafrika''. In: Geographie und Schule, vol. 21, nommer 121, bladsye 20–29 * {{en}} Daniel D. Ntanda Nsereko: ''When Crime Crosses Borders. A Southern African Perspective''. In: Journal of African Law, Vol. 41, nommer 2 (1997), bladsye 192–200 * {{en}} Martin Pabst: ''Südafrika''. München 1997: C.H. Beck * {{en}} SADC/EU (uitgewers): ''Regional Conference on Illicit Cross-Border Drug Trafficking'' (1995) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Africa|Suid-Afrika}} {{Wikt|Suid-Afrika}} {{Wikinews-kategorie|Suid-Afrika}} ; Regering ---- * {{en}} [http://www.gov.za/ Regering van Suid-Afrika] * {{en}} [http://www.thepresidency.gov.za/ Presidentskap van Suid-Afrika] ; Inligting ---- * {{en}} [https://www.brandsouthafrica.com/ ''Brand South Africa''] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|South_Africa|Suid-Afrika}} * {{en}} [https://visitsouthafrica.co/ Toerisme in Suid-Afrika] ; Betrekkinge met die Verenigde Koninkryk ---- * {{en}} [https://www.gov.uk/world/south-africa/news ''Gov.uk: South Africa and the UK''] ; Betrekkinge met die Verenigde State ---- * {{en}} [https://www.state.gov/u-s-relations-with-south-africa/ ''U.S. Department of State: U.S. Relations With South Africa''] * {{en}} [https://history.state.gov/countries/south-africa ''Office of the Historian: A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: South Africa''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Noord = {{vlagland|Botswana}} | Noordoos = {{vlagland|Zimbabwe}} • {{vlagland|Mosambiek}}<br />{{vlagland|eSwatini}} | Oos = [[Indiese Oseaan]] | Suidoos = [[Indiese Oseaan]] | Suid = [[Indiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Tristan da Cunha}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Namibië}}<br />[[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Namibië}} }} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Lande van Afrika}} {{G20}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Afrika| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] k05adx5jncxm3n859iardp3dyz2y2kc 2970791 2970790 2026-09-25T22:39:07Z Pynappel 70858 /* Immigrasie van vroue */ 2970791 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Suid-Afrika |volle_naam = <small>Republiek van Suid-Afrika ([[Afrikaans]])<br /> Republic of South Africa ([[Engels]])<br /> Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]])<br /> IRiphabliki yeSewula Afrika ([[Suid-Ndebele]])<br /> Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[Suid-Sotho]])<br /> IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Swazi]])<br /> Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]])<br /> Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Tswana]])<br /> Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ([[Venda (taal)|Venda]])<br /> IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[Xhosa]])<br /> IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[Zoeloe]])<br /> ''(al elf name is amptelik)''</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |title=The Constitution |publisher=[[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] |accessdate=31 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |algemene_naam = Suid-Afrika |beeld_vlag = Flag of South Africa.svg |beeld_wapen = Wapen van Suid-Afrika.png |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location South Africa AU Africa.svg |leuse = ''!ke e: ǀxarra ǁke''<br /><small>''([[ǀXam]] vir: "Verskillende mense verenig")''</small> |volkslied = ''[[Nasionale lied van Suid-Afrika]]''<br /><center>[[Lêer:South African national anthem.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]], [[Zoeloe]] en [[Gebaretaal]]<ref name="Nuus24">{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sign-language-officially-becomes-sas-12th-official-language-20230719 |title=Sign language officially becomes SA's 12th official language |publisher=[[Nuus24]] |author=Alex Patrick, Cebelihle Bhengu |date=19 Julie 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |hoofstad = [[Kaapstad]] (wetgewend)<ref name="South Africa at a glance">{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |title=South Africa at a glance |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=26 Mei 2020}}</ref><br />[[Pretoria]] (administratief)<ref name="South Africa at a glance" /><br />[[Bloemfontein]] (geregtelik)<ref name="South Africa at a glance" /> |latd = 33 |latm = 55 |latNS = S |longd = 18 |longm = 25 |longEW = O |grootste_stad = [[Johannesburg]] <small>(2006)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> {{Koördinate|26|12|S|28|2|O}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Suid-Afrika|President]]<br />• [[Adjunkpresident van Suid-Afrika|Adjunkpresident]]<br />• [[Nasionale Raad van Provinsies|Voorsitter van die NRP]]<br />• [[Speaker van die Nasionale Vergadering|Speaker van die NV]]<br />• [[Hoofregter van Suid-Afrika|Hoofregter]] |leiername = [[Cyril Ramaphosa]]<br />[[Paul Mashatile]]<br />[[Refilwe Mtsweni-Tsipane]]<br />[[Thoko Didiza]]<br />[[Mandisa Maya]] |oppervlak_rang = 24^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;220&nbsp;813<ref name="South Africa at a glance" /> |oppervlakmi² = 471&nbsp;359 |persent_water = 0,380 |bevolking_skatting = 59&nbsp;620&nbsp;000<ref name="South Africa at a glance" /> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 25^ste |bevolking_sensus = 62&nbsp;027&nbsp;503<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |date=10 Oktober 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 48,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 126,5 |bevolkingsdigtheidrang = 169^ste |BBP_PPP = $1&nbsp;026&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=199,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=South Africa |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 32^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $16&nbsp;424<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 95^ste |BBP = $373,233&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 38^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $5&nbsp;975<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 98^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Unie van Suid-Afrika]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Republiek<br />• [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|Demokratisering]]<br />• [[Grondwet van Suid-Afrika|Huidige grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[31 Mei]] [[1910]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[31 Mei]] [[1961]]<br />[[27 April]] [[1994]]<br />[[4 Februarie]] [[1997]] |MOI = {{wins}} 0,717<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |MOI_rang = 110^de |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 63<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA |title=Gini Index – South Africa |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |Gini_rang = 2^de |Gini_jaar = 2014 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|baie hoog}} |geldeenheid = [[Suid-Afrikaanse rand|Rand]] |geldeenheid_kode = ZAR |land_kode = ZA |tydsone = [[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.za]] |skakelkode = 27 |voetskrif = '''&sup1;''''n klein aantal Suid-Afrikaners gebruik die naam '''[[Azanië]]''' eerder as 'Suid-Afrika', wat hulle verwerp weens die koloniale oorsprong daarvan. Hulle is meestal lede van partye wat vanuit 'n [[Afrosentrisme|Afrosentriese]] tradisie kom, soos die ''[[Pan Africanist Congress]] of Azania'', en groepe wat uit skeurings daarvan ontstaan het, soos die ''[[Pan Africanist Congress of Azania]] (AZAPO)''. }} '''Suid-Afrika''', amptelik die '''Republiek van Suid-Afrika''', is 'n [[republiek]] aan die suidpunt van [[Afrika]]. Dit grens in die noorde aan [[Namibië]] (1&nbsp;005&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Namibië|grens]]), [[Botswana]] (1&nbsp;969&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Botswana|grens]]) en [[Zimbabwe]] (230&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe|grens]]), en in die noordooste aan [[Mosambiek]] (496&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Mosambiek|grens]]) en [[Eswatini]] (438&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Eswatini|grens]]). [[Lesotho]] (1&nbsp;106&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Lesotho|grens]]) vorm 'n [[enklawe]] binne die grense van Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |title=South Africa |publisher=The World Factbook |author=[[Central Intelligence Agency]] |date=2 Maart 2023 |accessdate=29 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129033245/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |archive-date=29 Januarie 2026 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Composite satellite image of South Africa in November 2002.jpg|duimnael|links|Saamgestelde [[Nasa]]-satellietbeeld van Suid-Afrika, geneem in November 2002]] Suid-Afrika is een van die mees etnies diverse lande in Afrika. Die land het meer [[Europa|Europese]] immigrante ontvang as enige ander land in Afrika en het die hoogste bevolking van Europese, Indiese en gemengde afkoms. Rasse- en etniese stryd was nog altyd 'n groot deel van die geskiedenis en politiek van die land. 'n Ander belangrike faktor in die ontwikkeling van die land is die ryk mineraalbronne waaroor die land beskik. [[Ekonomie van Suid-Afrika|Die land se ekonomie]] is die grootste en mees ontwikkelde op die kontinent met moderne [[infrastruktuur]] oor die hele land. Suid-Afrika is 'n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Daarbenewens is Suid-Afrika die enigste Afrikaland van die [[Groep van 20]] en het in 2010 by BRIC aangesluit, wat vervolgens [[BRICS]] geword het. Rassekonflik tussen die wit minderheid en die swart meerderheid het die Suid-Afrikaanse geskiedenis en politiek lank oorheers. Die tema het 'n hoogtepunt bereik met die [[apartheid]]sbewind tussen 1948 en die negentien-negentigs. Nadat die [[Nasionale Party]] na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|verkiesing van 1948]] aan bewind gekom het, is verskeie stelsels ingestel gegrond op eie rasse-ontwikkeling. Wette wat suiwer op eie rasse-ontwikkeling gegrond is, is vanaf 1990 afgeskaf na 'n lang en soms gewelddadige stryd teen apartheid waarin [[swart mense]] die leiding geneem het. [[Blanke Suid-Afrikaners|Wit]], [[Bruin mense|Bruin]] en [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiër-Suid-Afrikaners]] het egter ook deelgeneem en buitelandse druk was 'n belangrike faktor in die uiteindelike aftakeling van apartheid. Die dramatiese verandering in die politieke stelsel is egter op die ou einde op wonderbaarlike wyse relatief vreedsaam bewerkstellig. Suid-Afrika is een van die min lande in Afrika (en die res van die ontwikkelende lande) wat nie 'n staatsgreep ondergaan het nie. Die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|veelpartysamesprekings]], waarvolgens die ''nuwe Suid-Afrika'' in plek gestel is, het gelei tot die ontwikkeling van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] met stewige beskerming van [[menseregte]]. Vandag word daar gereeld na Suid-Afrika as die ''Reënboognasie'' verwys – 'n term wat aanvanklik deur Aartsbiskop [[Desmond Tutu]] bedink is en later op uitgebrei is deur die toenmalige president [[Nelson Mandela]] – as 'n metafoor vir die land se nuutgevonde multikulturele diversiteit na die beëindiging van die skeiding wat deur die apartheidsideologie meegebring is. Suid-Afrika is die eerste, en sover enigste, land wat [[kernwapen]]s ontwikkel het en daarna vrywillig sy hele kernwapenprogram ontbind het. == Naam == Suid-Afrika het [[Tale in Suid-Afrika|twaalf amptelike tale]], met slegs [[Zimbabwe]], [[Bolivië]] en [[Meksiko]] wat meer het. As gevolg hiervan is daar elf amptelike name vir dié land. Sewe nieamptelike tale word ook erken: [[Fanagalo]], Lobedu, [[Noord-Ndebele]], Phuthi, Khoe, [[Nama]] en San. Die naam "Suid-Afrika" is afgelei van dié land se geografiese ligging aan die suidelike punt van Afrika. By sy vorming is dié land in [[Engels]] ''[[Unie van Suid-Afrika|Union of South Africa]]'' genoem, wat sy oorsprong uit die eenwording van vier voorheen afsonderlike [[Britse Ryk|Britse kolonies]] weerspieël. Sedert die Republiekwording in 1961 is die respektiewelik die Afrikaanse en Engelse langname ''Republiek van Suid-Afrika'' en ''Republic of South Africa'' gebruik, met RSA as amptelike afkorting. Sedert 1994 het die RSA in elkeen van sy elf amptelike tale 'n amptelike naam. ''Mzansi'', afgelei van die [[Xhosa]]-naamwoord ''umzantsi'', letterlik "suide", is 'n algemene naam vir Suid-Afrika,<ref>{{en}} {{cite book|editor-first1=Sarah|editor-first2=Achille|last=Livermon|first=Xavier|title=Johannesburg: The Elusive Metropolis|chapter=Sounds in the City|year=2008|publisher=Duke University Press|location=Durham|isbn=978-0-8223-8121-1|page=283|url=https://books.google.de/books?id=hNONyzwm420C&redir_esc=y|quote=''Mzansi'' is another black urban vernacular term popular with the youth and standing for South Africa.|editor-last=Nuttall|editor2-last=Mbembé}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Mzansi DiToloki |url=http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |publisher=Deaf Federation of South Africa |accessdate=15 Januarie 2014 |quote=uMzantsi in Xhosa means 'south', Mzansi means this country, South Africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009113606/http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |archive-date=9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> terwyl sommige Pan-Afrikanistiese politieke partye die naam "[[Azanië]]" gebruik.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |title=South African Party Says Call Their Country ‘Azania’ |last=Taylor |first=Darren |newspaper=VOA |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203007/https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Suid-Afrika}} === Prehistoriese geskiedenis === [[Lêer:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|duimnael|links|Rotstekeninge van die San in die [[Drakensberge]]]] [[Lêer:Maropeng visitor centre, Cradle of Humankind, South Africa.jpg|duimnael|Vooraansig van die Maropeng-sentrum by die [[Wieg van die Mensdom]]]] [[Lêer:MapungubweHill.jpg|duimnael|Die Mapungubweberg, waar die hoofstad van die voormalige Koninkryk van Mapungubwe geleë was]] Suid-Afrika het een van die oudste [[argeologie]]se terreine in Afrika. Uitgebreide [[fossiel]]oorblyfsels by die [[Sterkfontein]]-, [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]]- en Makapansgatgrotte dui aan dat verskeie lede van ''[[Australopithecus]]'' in Suid-Afrika gewoon het vanaf ongeveer drie miljoen jaar gelede. Hulle is gevolg deur verskeie ''[[Homo]]''-spesies insluitend ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' en die moderne mens, ''[[Homo sapiens]]''. Bantoe ystergebruikende landbouers en veewagters het teen die 4de- of 5de eeu suid oor die [[Limpopo (rivier)|Limpoporivier]] in hedendaagse Suid-Afrika in beweeg (die Bantoe-uitbreiding). Hulle het stadig verder suid getrek, waar die vroegste ystergieterye in die hedendaagse [[KwaZulu-Natal]]provinsie uit ongeveer 1050 gedateer word. Die mees suidelike groep was die [[Xhosas]] wat tot by die [[Groot-Visrivier]] getrek het, wat vandag in die [[Oos-Kaap]]provinsie lê. Die [[ystertydperk]]groepe het vroeëre jagter-versamelaargroepe verplaas soos hulle suid getrek het. === Vroeë Europese kontak === {{Hoofartikel|Europese verkenning van Suid-Afrika}} [[Lêer:ZA-WC-mosselbay-diazm-2.jpg|duimnael|Replika van Dias se karveel in Mosselbaai]] [[Bartholomeus Dias|Dias]] het op 12 Maart 1488 'n 2 meter hoë [[padrão]] naby die monding van die [[Boesmansrivier (Oos-Kaap)|Rio do Infante]] te [[Kwaaihoek]] op die kruin van strandduin geplant. Dit was die verste punt van hierdie Portugese ontdekkingsreis wat namens die [[Johan II van Portugal|Portugese hof]] onderneem is. Met die terugtog is 'n tweede klipkruis op 6 Junie by [[Kaap die Goeie Hoop|Cabo de Boa Esperanza]]<!--nie reeds Cabo Tormentoso nie--> geplant. Met sy reis vanaf 1497 het [[Vasco da Gama|da Gama]] op 7 November by [[St. Helenabaai]] en op 25 November by São Brás (d.i. [[Mosselbaai]]) aangedoen. Op 25 Desember vaar hy langs die [[Pondoland]]se of [[KwaZulu-Natal|Natalse]] kus en noem dit Terra do Natal. Op 24 Mei 1500 het Dias se skip vergaan voor hy weer om die Kaap kon vaar. Met Pedro de Ataíde (in [[Pedro Álvares Cabral|Cabral]] se vloot) se terugkeer het hy Dias se dood bekend gemaak deur 'n brief by die [[Mosselbaai|Poskantoorboom]] agter te laat, waar dit meer as 'n jaar later deur João da Nova gevind is. In 1503 het [[Antonio de Saldanha|Saldanha]] in [[Tafelbaai]] geland en selfs [[Tafelberg]] uitgeklim. Op 28 Februarie 1510 het [[Francisco de Almeida|Almeida]] en 65 van sy manskappe egter in Tafelbaai voor die aanslag van 'n [[Khoikhoi]]stam gesneuwel, en in 1525 word [[Robbeneiland]] as Portugese gevangenis gebruik. In 1552 het Portugese skeepsmanne aan die ooskus (huidige KwaZulu-Natal) gestrand, en hul dagboeke getuig van 'n groot Bantoesprekende bevolking. Op 25 Maart 1593 het die Santo Alberto op die [[Wildekus]] gestrand en 125 Portugese en 160 slawe het 'n oorlewingstog aangepak. Op hul binnelandse roete het hulle einde-April die sneeubedekte [[Drakensberge]] opgemerk, en in Julie 1595 het die oorlewendes Delagoabaai bereik. In 1594 het die Nederlander [[Cornelius Houtman|Houtman]] na die Ooste vertrek, nadat die seeroete aan hom bekend geword het. Ook die Britte was gou op die toneel, en in 1615 reeds word hulle gevangenes op Robbeneiland aangehou. In 1616 het [[Dirk Hartog|Hartog]] by die Kaap aangedoen net voor sy ontdekking van Australië en [[Adam Willaerts|Willaerts]] se skildery van 1636 toon die oorlogskip Amsterdam en ander Nederlandse skepe in Tafelbaai geanker. Op 22 Maart 1647 het die Haarlem in Tafelbaai gestrand, en etlike Nederlandse matrose moes in tente binne 'n fort op 'n strandduin agterbly. Die fort het hulle Sandenburgh genoem, en 'n positiewe verslag is oor hul verblyf en hulle suksesvolle aanplantings gelewer. Die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] is hierin aangemoedig om die Kaap as halfweghawe te oorweeg, en [[Jan van Riebeeck]], wat die Kaap reeds in die Haerlem besoek het, sou ook hierdie verslag onder oë kry en repliek daarop lewer. In 1648 het van Riebeeck weereens in Tafelbaai aan land gegaan toe hy aan boord van 'n Nederlandse vloot uit [[Batavië]] arriveer. Hy het die skiereiland tot in [[Houtbaai]] verken, en twee jaar later het die VOC amptelik besluit om 'n halfwegstasie aan die Kaap de Goede Hoop te vestig. === Nederlanders en Xhosas in die Kaap === {{Hoofartikel|Nederlandse Kaapkolonie|Kaapse grensoorloë}} [[Lêer:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|duimnael|Skildery wat Jan van Riebeeck se aankoms in die Kaap uitbeeld]] Die geskrewe geskiedenis van Suid-Afrika begin op 6 April 1652 toe 'n verversingstasie by die [[Kaap die Goeie Hoop]] deur [[Jan van Riebeeck]] namens die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] gevestig is. Wat hulle hier gevind het was geen universiteite, geen biblioteke, geen tegnologie en geen kultuur. Hulle het 'n mensdom hier ontmoet genaamd die Koi San, wat op die brink van die oermens gevestig was. Dié antieke mensdom het op daardie stadium nog nie eers die wiel ontdek nie. In die Kaap was geen sien van enige ander beskawings behalwe die Koi San. Vir die grootste deel van die 17de en 18de eeue was die vestiging, wat stadig aan die uitbrei was, 'n [[Nederland]]se besitting. Die [[Pioniers (1652–1820)|Nederlandse setlaars]] het uiteindelik naby die Visrivier met die [[Xhosas]], wat besig was om in 'n suidwestelike rigting uit te brei, in aanraking gekom. Ook hulle was 'n baie primitiewe en selde beskaafde nomadiese trekvolk wat in hulle beslag geen form van ontwikkeling of tegnologie gehad het, behalwe die vorm van ystertydperk tipe assegaaie nie. Ook hulle het nog nie die wiel uitgevind nie en was afhanklik van die spies en die assegaai op oorlewing. 'n Reeks oorloë, wat as die [[Kaapse grensoorloë]] bekend staan, het hierop gevolg. Die oorloë is meestal deur botsende belange veroorsaak en veediefstal. Om arbeidstekorte in die Kaap te verlig, is [[slawerny|slawe]] uit [[Indonesië]], [[Madagaskar]], en Indië deur die Nederlandse owerheid ingevoer. Die meeste afstammelinge van dié slawe, wat gereeld met Nederlandse setlaars getrou het, is later saam met die oorblyfsels van die oorspronklike [[Khoikhoi]] as "Kaapse Kleurlinge" en "[[Kaapse Maleiers]]" geklassifiseer. Hierdie twee groepe verteenwoordig sowat vyftig persent van die bevolking van die provinsie [[Wes-Kaap]]. Die Europese immigrante uit Nederland is onder meer aangevul deur [[Duitsers]] en [[Franse]] [[Hugenoot|Hugenote]]. === Britse kolonie === {{Hoofartikel|Kaapkolonie}} [[Lêer:Cape Colony00.jpg|duimnael|links|Kaart van die Kaapkolonie in 1809]] [[Lêer:Storming the Cape 1806.jpg|duimnael|Die [[Slag van Blaauwberg]] op 8 Januarie 1806]] [[Lêer:Langlaagte.jpg|duimnael|Die eerste [[goud]]myne in Johannesburg]] [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]] neem die Kaap die Goeie Hoop in 1797 vir die eerste keer tydens die Vierde Engelse-Nederlandse oorlog in besit. Nederland is in 1795 deur die Franse weermag onder die leierskap van [[Napoleon Bonaparte]] oorwin. Brittanje wou verhoed dat die Kaap in Franse hande val en die Britse weermag, onder Generaal Sir [[James Henry Craig]] vaar na Kaapstad om die kolonie te beskerm namens die Stadhouer [[Prins Willem V van Oranje]]. Die goewerneur van Kaapstad weier aanvanklik om enige instruksies van die prins te gehoorsaam, maar na die Britte gedreig het om kragdadig op te tree, stem hy in. In Februarie 1803 lei die [[Vrede van Amiens]] daartoe dat die kolonie weer onder Nederlandse beheer kom in die vorm van die [[Bataafse Republiek]]. Ná oorlog weer uitbreek, word 'n Britse mag weereens na die Kaap gestuur en na 'n slag in Januarie 1806 op die strande van Tafelbaai gee die Nederlandse vesting van die Kasteel oor aan die Britte onder Sir [[David Baird]], en die Britte annekseer die [[Kaapkolonie]] in 1806. Die Britte sit die oorlog teen die Xhosas voort en stoot die oostelike grens ooswaarts tot by 'n lyn van [[fort]]e, wat langs die Visrivier opgerig is, en konsolideer die gebied deur [[1820-Setlaars|Britse Setlaars]] aan te moedig om hulle in dié gebied te vestig. As gevolg van druk deur afskaffingsverenigings in Brittanje, beëindig die Britse parlement sy wêreldwye slawehandel in 1806 en skaf slawerny in al sy kolonies af in 1833. Die voortslepende grensoorloë, ongelukkigheid met die wyse waarop slawerny afgeskaf is en ander verskille met die Britse owerheid lei daartoe dat 'n gedeelte van die Nederlandssprekende bevolking as deel van die [[Groot Trek]] verder in die binneland in trek buite Britse beheer. Die groep, wat eers as [[Voortrekkers]] en later as [[Boere]] bekend sou staan, kom in teenstand met swart stamme soos die [[Zoeloes]]. Hulle vestig 'n reeks [[Boererepubliek]]e, waarvan die [[Transvaal|Zuid-Afrikaansche Republiek]] en [[Oranje-Vrystaat]] die belangrikste is. === Eerste en Tweede Vryheidsoorloë === {{Hoofartikel|Eerste Vryheidsoorlog|Tweede Vryheidsoorlog}} [[Lêer:Boers at Spion Kop, 1900 - Project Gutenberg eText 16462.jpg|duimnael|Boere by Spioenkop in 1900]] Die ontdekking van [[diamant]]e in 1867 en [[goud]] in 1886 het ekonomiese groei en immigrasie aangemoedig wat tot verdere onderdrukking van die plaaslike bevolking gelei het. Die Boere weer Britse indringing in die [[Eerste Vryheidsoorlog]] (1880–1881) suksesvol af deur taktiek wat baie meer gepas tot plaaslike toestande is, te gebruik. Die Boere het byvoorbeeld kakiekleure gedra wat dieselfde kleur as die veld was terwyl die Britte helderrooi baadjies gedra het wat hulle maklike teikens vir die Boereskerpskutters gemaak het. Die Britte keer ondanks teenstand deur die Liberale Party in die Britse Parlement in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) in groter getalle terug. Ondanks aanvanklike suksesse en verbete weerstand deur die Boere, oorweldig die Britse magte die Boere as gevolg van hulle getalleoorwig en beter toevoerlyne. Nadat die Boere tot [[guerilla-oorlogvoering]] oorgaan, slaag die Britte eers daarin om die Boere tot oorgawe te dwing toe hulle die [[geskroeide aarde beleid]] en gepaardgaande [[konsentrasiekamp]]e gebruik om dit vir die Boere onmoontlik te maak om verder te veg. Met die [[Verdrag van Vereeniging]] word volle heerskappy oor die Suid-Afrikaanse republieke aan Brittanje gegee. Die Britse regering kom ooreen om die £3&nbsp;000&nbsp;000 oorlogskuld van die Boereregerings oor te neem. === Unie van Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Unie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Kaart van die provinsies van Suid-Afrika 1910-1976 met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die vier provinsies van die destydse Unie van Suid-Afrika]] Na vier jaar van onderhandelinge is die Unie van Suid-Afrika geskep uit die [[Kaapkolonie|Kaap]]- en [[Natalkolonie]]s en die [[Oranje-Vrystaat]] en [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaalse Republieke]] op 31 Mei 1910, presies agt jaar na die einde van die Tweede Vryheidsoorlog. Die nuut geskepte Unie van Suid-Afrika was 'n Britse dominium. In 1934 smelt die [[Suid-Afrikaanse Party]] en die Nasionale Party saam om die [[Verenigde Party]] te vorm, wat versoening tussen Afrikaners en Engelssprekende blankes nagestreef het. Dit skeur egter in 1939 oor die Unie se deelname aan die [[Tweede Wêreldoorlog]] as 'n bondgenoot van die [[Verenigde Koninkryk]]. Die Nasionale Party het met [[Nazi-Duitsland]] gesimpatiseer omdat baie [[Boere]] dit nie goed gedink het om die Kakies te ondersteun na wat hulle als aan die Boere volk gedoen het nie. === Bosoorlog 1966–1989 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse Grensoorlog}} Geskiedenis omtrent hierdie oorlog is 'n baie omstrede onderwerp in Suid-Afrika en word inligting oor veldslae, oorwinnings, helde en nederlae tot nog toe nie aan die wye publiek bekend gemaak nie. === Apartheid en die Nuwe Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Apartheid}} [[Lêer:Bantustans in South Africa.svg|duimnael|links|Kaart van voormalige [[Bantoestan]]s in Suid-Afrika]] [[Lêer:Apartheid.jpg|duimnael|'n Kennisgewing in die [[apartheid]]sera]] [[Lêer:SafrikaIMG 8414.JPG|duimnael|links|Gevangenisgeboue op [[Robbeneiland]], met die [[Tafelberg]] in die agtergrond]] In 1948 verslaan die Nasionale Party die Verenigde Party van genl. [[Jan Christian Smuts]] in die algemene verkiesing en mettertyd word 'n reeks strawwe afsonderingswette ingestel om die apartheidsbeleid te implementeer. Onder apartheid, is mense van verskillende rasse geskei en is swart mense stemreg binne die "wit Suid-Afrika" ontsê. Implementering van die beleid veroorsaak oneindige leed aan miljoene Suid-Afrikaners deur gedwonge verskuiwings, beperkings op beweging, indiensneming en gewelddadige onderdrukking van die stryd teen apartheid. Apartheid knou ook die ekonomiese vooruitgang van veral swart Suid-Afrikaners. Terwyl die wit minderheid van die hoogste lewenstandaarde in Afrika geniet het, in baie opsigte soortgelyk aan die in die "eerste wêreld" se westerse lande, is die swart meerderheid agtergelaat in terme van byna elke moontlike meetbare standaard, insluitend inkomste, opvoeding, behuising, en lewensverwagting. Apartheid het al hoe meer omstrede geword in die internasionale arena wat tot sanksies en onttrekking van beleggings gelei het, wat gepaard gegaan het met al hoe erger onluste. Die spanning het 'n hoogtepunt bereik in 1984–85 toe die regering met al hoe strawwer teenmaatreëls reageer. Dit het weer gelei tot feller weerstand van [[anti-apartheidbeweging]]s (veral die [[African National Congress]]). Weerstandsbewegings soos MK onder leiding van Nelson Mandela self het talle mense vermoor. Die land is geruk deur die kombinasie van internasionale boikotte en ekonomiese sanksies, stakings, optogte, betogings, en sabotasie. In 1990 doen die Nasionale Partyregering die eerste stappe tot 'n onderhandelde skikking toe dit die ANC en ander politieke organisasies ontban en ANC-leier Nelson Mandela na 27 jaar in die tronk vrylaat. Die tronk waaruit hy vrygelaat is, was nie die sel op Robbeneiland nie, maar die [[Victor Verster-gevangenis]] buite [[Paarl]]. Apartheidwetgewing is geleidelik geskrap en die eerste veelrassige verkiesing is in 1994 gehou. Die ANC het met 'n oorweldigende meerderheid gewen en is steeds aan bewind. Korrupsie en wanbesteding van staatsfondse en belastingbetalers se geld was nog nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika so erg nie. Ten spyte van die beëindiging van Apartheid leef miljoene swart Suid-Afrikaners, maar ook honderdduisende blankes steeds in armoede. Terwyl swart armoede gereeld toegeskryf word aan die nalatingskap van apartheid, skenk min waarnemers aandag aan die feit dat Suid-Afrika se ekonomiese en politieke raamwerk nooit dié van 'n moderne welvaartstaat gevolg het nie, maar dat dit eerder op 'n neoliberale vryemarkekonomie berus wat aan markkragte en globalisering blootgestel is. Al is daar ook druk op die huidige regering om dienslewering op te knap en sosiale vraagstukke aan te spreek en is baie vordering gemaak wat betref behuising, elektrisiteitsvoorsiening en toegang tot water, sal miljoene armes, wat nie by die vereistes van 'n geglobaliseerde ekonomie kan aanpas nie, die verloorders wees. So word na raming reeds 400&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners in krotbuurte en plakkerskampe gehuisves.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/magazine-22554709 ''BBC News Magazine, 19 Mei 2013: Do white people have a future in South Africa?'']</ref> Terwyl die ANC-regering hom tot die bou van 'n nierassige samelewing verbind het, word sy strategie in hierdie verband – die beleid van swart ekonomiese bemagtiging – dikwels bevraagteken. Terwyl hierdie beleid die vorming van 'n groeiende swart bourgeoisie en middelklas bevorder en versnel het, lewer ander sosiale groepe kritiek op die newe-effekte van dié beleid – [[nepotisme]], die akkumulasie van kapitaal in min swart hande, groeiende ongelykheid en inkomstegaping binne die swart gemeenskappe, en voortgesette diskriminasie teen blanke werknemers waardeur die ekonomie en die hele samelewing ook dekades ná die einde van apartheid volgens rasselyne georganiseer word.<ref>{{en}} Okechukwu C. Iheduru: ''Black economic power and nation-building in post-apartheid South Africa''. In: ''The Journal of Modern African Studies'', jaargang 42, nommer 1, Maart 2004, bl. 1–30</ref> Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] het die ANC vir die eerste keer sedert 1994 nie meer 'n volstrekte meerderheid behaal nie en was vervolgens op koalisievennote aangewese. Voor die verkiesing het Ramaphosa se voorganger Zuma by die nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] aangesluit, wat tydens die verkiesing die derde meeste stemme op hom verenig het. Ramaphosa het ná die verkiesing 'n [[nasionale eenheidsregering]] gevorm met die [[Demokratiese Alliansie]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africanews.com/2024/07/01/south-africas-president-ramaphosa-unveils-new-cabinet/ |title=South Africa's President Ramaphosa unveils new cabinet |publisher=Africanews |date=1 Julie 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> == Politiek == === Regering === {{Hoofartikel|Regering van Suid-Afrika}} [[Lêer:Pretoria CBD1.jpg|duimnael|links|Die stadskern van Pretoria, die administratiewe hoofstad van Suid-Afrika, soos vanaf [[Lukasrand]] gesien, 2006]] [[Lêer:Houses of Parliament (Cape Town).jpg|duimnael|Gebou van die [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]] in Kaapstad, setel van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] en die [[Nasionale Raad van Provinsies]]]] [[Lêer:Supreme Court of Appeal, Bloemfontein, South Africa.jpg|duimnael|Die [[Appèlhof van Suid-Afrika]] in Bloemfontein]] Suid-Afrika het 'n [[Parlement van Suid-Afrika|tweekamerparlement]] wat bestaan uit 'n [[Nasionale Raad van Provinsies]] (of hoërhuis) met 90 lede en 'n [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] (of laerhuis) met 400 lede. Lede van die laerhuis word volgens proporsionele verteenwoordiging verkies: helfte van die lede word direk verkies op grond van nasionale lyste en die ander helfte word verkies uit provinsiale lyste. Tien lede word verkies om elke provinsie in die Nasionale Raad van Provinsies te verteenwoordig, ongeag die bevolkingsgrootte van die provinsie. Verkiesings vir beide kamers word elke vyf jaar gehou. Die regering word in die laerhuis gevorm en die leier van die meerderheidsparty in die Nasionale Vergadering is die President. Tans word Suid-Afrikaanse politiek oorheers deur die [[African National Congress]] (ANC) wat 40,18% van die stemme in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] ontvang het, gevolg deur die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) wat 21,81% van die stemme ontvang het. Die derde party is die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) wat 14,58% van die stemme ontvang het, gevolg deur die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) met 9,52%. Die voorheen dominante [[Nuwe Nasionale Party]] (NNP), waarvan die voorganger, die Nasionale Party, apartheid aanvanklik ingestel het, het na 1994 spoedig steun verloor en het op 9 April 2005 gestem om finaal te ontbind. Die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het 'n groot skuif in die land se politiek gewys, waar die heersende ANC-party sy meerderheid verloor het en klein partye soos die EFF en IVP groot minderhede behaal het. Sedertdien word [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] ([[Mpho Phalatse]]) en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] (Randall Williams) saam met [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] (sedert 2006) en die Wes-Kaap (sedert 2009), deur die DA of DA-koalisies regeer. === Politieke partye in die parlement sedert 2024 === [[Lêer:2024 South African National Assembly.svg|duimnael|links|Setels in die Nasionale vergadering na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] volgens aantal setels: {{columns-list|2| {{sleutel|#006600|[[African National Congress|ANC]]: 159}} {{sleutel|#005BA6|[[Demokratiese Alliansie|DA]]: 87}} {{sleutel|#56AA48|[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]]: 58}} {{sleutel|#852A2A|[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]: 39}} {{sleutel|#FD0000|[[Inkatha-Vryheidsparty|IVP]]: 17}} {{sleutel|#378D34|[[Patriotic Alliance|PA]]: 9}} {{sleutel|#05B615|[[ActionSA]]: 6}} {{sleutel|#FF6600|[[Vryheidsfront Plus|VF+]]: 6}} {{sleutel|#B40B2D|[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]]: 3}} {{sleutel|#FFB300|[[United Democratic Movement|UDM]]: 3}} {{sleutel|#1B8C66|[[Al Jama-ah]]: 2}} {{sleutel|#00A7E6|[[African Transformation Movement|ATM]]: 2}} {{sleutel|#E7B04A|[[Build One South Africa|BOSA]]: 2}} {{sleutel|#000000|[[National Coloured Congress|CCC]]: 2}} {{sleutel|#0336D8|[[RISE Mzansi]]: 2}} {{sleutel|#EA6500|[[GOOD]]: 1}} {{sleutel|#008718|[[Pan Africanist Congress of Azania|PAC]]: 1}} {{sleutel|#363362|[[United Africans Transformation|UAT]]: 1}} }}]] [[Lêer:National Assembly of South Africa 2007.jpg|duimnael|Raadsaal van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]]]] * [[African National Congress]] (159) * [[Demokratiese Alliansie]] (87) * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] (58) * [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (39) * [[Inkatha-Vryheidsparty]] (17) * [[Patriotic Alliance]] (9) * [[Vryheidsfront Plus]] (6) * [[ActionSA]] (6) * [[Afrika Christen Demokratiese Party]] (3) * [[United Democratic Movement]] (3) * [[African Transformation Movement]] (2) * [[Al Jama-ah]] (2) * [[Build One South Africa|BOSA]] (2) * [[RISE Mzansi]] (2) * [[National Coloured Congress|CCC]] (2) * [[GOOD]] (1) * [[United Africans Transformation|UAT]] (1) * [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan Africanist Congress]] (1) === Politieke ontwikkeling === [[Lêer:Uniegebou.jpg|duimnael|links|Die [[Uniegebou]] in Pretoria, setel van die [[Regering van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse regering]]]] [[Lêer:ConstitutionalCourtofSouthAfrica-entrance-20070622.jpg|duimnael|Die [[Grondwetlike Hof van Suid-Afrika]] in Johannesburg]] Ondanks alle retoriek van 'n "reënboognasie" weerspieël verkiesingsresultate in Suid-Afrika steeds die demografiese verdeling van sy bevolking. Swart kiesers het 'n sterk neiging om vir die ANC te stem, blankes en bruines steun die DA, die OD word merendeels deur die minderheidsgroepe (bruines, blankes, Indiërs) verkies. Nasionale verkiesings het sodoende die karakter van 'n etniese sensus.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/gesellschaft/sport/fussball-wm-2010/64167/anc-forever?p=0 ''bpb – Helga Dickow: ANC forever? Innenpolitische Entwicklungen und Parteien in Südafrika. Besoek op 18 Junie 2013'']</ref> 'n Hoë persentasie stemburgers uit minderheidsgroepe is veronseker en bly buite stemming in verkiesings. Diegene, wat wél hul stemme uitbring, stem volgens rasionale oorwegings – en verkies diegene politieke leiers waarvan verwag kan word dat hulle hul eie etniese groep min of meer sal bevoordeel. Al word 'n sodanige indruk deur verkiesingsresultate geskep, vorm swart kiesers allesbehalwe 'n monolitiese blok. Verskille tussen armes en welvarendes het groter geword in die nuwe Suid-Afrika, en dit is tot dusver veral 'n klein, alhoewel groeiende, swart middelklas wat die meeste ekonomiese voordeel uit die nuwe bedeling kan trek. Hulle was die teikengroep vir die nuwe swart opposisieparty COPE wat dan ook min stemme in landelike omgewings of benadeelde woonbuurte getrek het. Binne- en buitelandse waarnemers verwys na die gevare wat die oorheersende posisie van die regerende ANC vir Suid-Afrika se demokratiese stelsel kan inhou. Tans vind ideologiese debatte eerder plaas tussen die verskillende politieke vleuels van dié party as tussen regerings- en opposisiepartye. Maar Suid-Afrika is nie die enigste demokrasie wat dekades lank deur 'n dominante meerderheidsparty geregeer is nie. Lande soos Indië (dekades lank oorheers deur die Kongresparty), Japan (oorheers deur die Liberaaldemokratiese Party) of Italië (wat lange jare deur die dominante Democrazia Cristiana geregeer is) het dieselfde politieke pad geloop voordat opposisiepartye 'n oorwinning behaal het. Die stabiliteit van dié lande se demokratiese bedeling is nooit in twyfel getrek nie. Tans word Suid-Afrika se onafhanklike regstelsel as 'n waarborg vir 'n demokratiese toekoms beskou waarin die skeiding van magte in dié Afrikaland verskans sal bly. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika}} [[Lêer:Diplomatic missions of South Africa.png|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Suid-Afrika ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Indian High Commission in Pretoria.JPG|duimnael|Indië se Hoë Kommissie in Pretoria]] [[Lêer:Joint photo session before the start of the 2016 BRICS summit in Goa.jpg|duimnael|Deelnemers aan die 8ste [[BRICS]]-spitsberaad in [[Goa]], Indië, in 2016. Van links na regs: President [[Michel Temer]] (Brasilië), president [[Wladimir Poetin]] (Russiese Federasie), premier [[Narendra Modi]] (Indië), president [[Xi Jinping]] (Volksrepubliek China) en president [[Jacob Zuma]]]] Suid-Afrika is 'n streeksmoondheid in [[Afrika suid van die Sahara]] wat in baie opsigte 'n baanbrekerrol speel en as voorbeeld vir ander Afrikalande kan dien. Ná dekades van internasionale isolasie gedurende die apartheidjare het die buitelandse beleid onder president Nelson Mandela (1994–1999) nog in 'n fase van heroriëntasie en versigtige hertoetreding tot die internasionale gemeenskap geval. Mandela se opvolger, [[Thabo Mbeki]] (1999–2008), het gedurende sy ampstermyn reeds die kans vir die herdefinisie van Suid-Afrika se buitelandse beleid gesien wat volgens hom op twee pilare gerus het – die voortsetting van strategiese samewerking met die Noorde, maar as gelykwaardige vennoot, en die uitbreiding van koöperasie met die Suide. Sentraal in die konsep van Suid-Suid-samewerking het die uitbou van bestaande multinasionale instellings op die Afrikavasteland gestaan (die sogenaamde "[[Afrika Renaissance]]"), waaronder die [[Afrika-unie]] (AU) en die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SADC), en die sogenaamde "skoenlapper-strategie" gestaan waarvolgens die samewerking met [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] uitgebou is, met Afrika in die sentrum.<ref name="rennkamp">{{de}} Britta Rennkamp: ''Außenpolitik und gesellschaftliche Entwicklung in Südafrika und Brasilien''. In: ''APuZ. Aus Politik und Zeitgeschichte''. Jaargang 63, nommer 50–51/2013, 2 Desember 2013, bl. 41</ref> Vanweë Mbeki se agterlike beleid ten opsigte van kwelvrae soos [[Vigs]] – hy het onder meer enige samehang tussen die [[MIV]]-virus en Vigs ontken – het sy internasionale reputasie egter heelwat skade gely.<ref name="rennkamp" /> Gedurende die presidentskap van [[Jacob Zuma]] het Suid-Afrika se buitelandse beleid steeds op die samewerking met ander ontluikende lande gefokus, maar hoe meer aandag aan binnelandse kwessies geskenk word, hoe meer het die Zuma-regering wegbeweeg van die vorige konsep van "presidensiële diplomasie". 'n Kernbeleid in die vroeë 21ste eeu is die samewerking met [[Brasilië]], Indië, [[Volksrepubliek China]] en [[Rusland]] binne die sogenaamde [[BRICS]]-groep van ontluikende ekonomieë nadat Suid-Afrika in 2010 uitgenooi is om tot die destydse BRIC-groep toe te tree. Ten spyte van Suid-Afrika se relatief klein ekonomie is daar tydens die jaarlikse BRICS-spitsberade konsensus met die groter lidlande oor 'n verskeidenheid politieke kwessies bereik. Met die BRICS-spitsberaad van 2013, wat in die Suid-Afrikaanse hawestad Durban gehou is, het die BRICS-groep se rol as ekonomiese belangegroep sterker na vore getree. In die eThekwini-verklaring het die staats- en regeringshoofde vier hoofdoelwitte geformuleer: die beplande daarstelling van 'n gemeenskaplike BRICS-ontwikkelingsbank, die daarstelling van 'n fonds vir onverwagte uitgawes (''Contingent Reserve Agreement, CRA''), die daarstelling van 'n sakeraad vir ondernemings en handel (''Business Council'') en die daarstelling van 'n raad wat die samewerking tussen dinkskrums uit die vyf BRICS-lande sal koördineer. Die Suid-Afrikaanse regering pleit vir die reg op [[selfbeskikking]] van beide die [[Sahrawis]] in die deur [[Marokko]] opgeëiste en deels besette [[Wes-Sahara]] as [[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201901210558.html |title=Western Sahara: Algeria and South Africa Renew Their Support to Saharawi People Right to Self-Determination and Freedom |publisher=allafrica.com |date=15 Januarie 2019 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203005/https://allafrica.com/stories/201901210558.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Palestyne]] in die deur [[Israel]] opgeëiste en deels besette [[Palestynse Grondgebiede]] as [[Staat Palestina]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201811300320.html |title=South Africa: SA Reiterates Palestine Support |publisher=allafrica.com |date=29 November 2018 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203025/https://allafrica.com/stories/201811300320.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Provinsies === {{Hoofartikel|Provinsies van Suid-Afrika}} Suid-Afrika het tot 1994 uit slegs vier provinsies bestaan: [[Transvaal]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Natal]] en die [[Kaapprovinsie]]. Sedert die totstandkoming van die volskaalse demokratiese Suid-Afrika in 1994 word die land onderverdeel in nege provinsies: [[Lêer:Kaart van Suid-Afrika met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die nege provinsies van Suid-Afrika]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" ! Provinsie ! Naam in die mees gebruikte taal ! [[ISO 3166-2:ZA]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/archive/pdf/en/newsletter_i-9.pdf |title=Changes in the list of subdivision names and code elements |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie, (ISO)]] |date=28 November 2007 |accessdate=2 Junie 2025}}</ref> ! Hoofstad ! Grootste stad ! Voormalige provinsie of [[Bantoestan]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Gauteng Province.png|20px|raam]] [[Gauteng]] ||align="left"| ''eGoli'' ([[Zoeloe]]) ||align="left"| ZA-GP ||colspan="2" align="center"| [[Johannesburg]] ||align="left"| [[Transvaal]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the KwaZulu-Natal Province.png|20px|raam]] [[KwaZulu-Natal]] ||align="left"| ''iKwaZulu-Natali'' ([[Zoeloe]]) ||align="left"| ZA-KZN ||align="left"| [[Pietermaritzburg]] ||align="left"| [[Durban]] ||align="left"| [[Natal (provinsie)|Natal]]<br />[[KwaZulu]], [[Transkei]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Limpopo Province.png|20px|raam]] [[Limpopo]] ||align="left"| ''Limpopo'' ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]) ||align="left"| ZA-LP ||colspan="2" align="center"| [[Polokwane]] (Pietersburg) ||align="left"| Transvaal<br />[[Venda (tuisland)|Venda]], [[Lebowa]], [[Gazankulu]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Mpumalanga Province.png|20px|raam]] [[Mpumalanga]] ||align="left"| ''iMpumalanga'' ([[Swazi]]) ||align="left"| ZA-MP ||colspan="2" align="center"| [[Nelspruit|Mbombela]] (Nelspruit) ||align="left"| Transvaal<br />[[KwaNdebele]], [[KaNgwane]], [[Bophuthatswana]], Lebowa |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Northern Cape Province.png|20px|raam]] [[Noord-Kaap]] ||align="left"| ''Noord-Kaap'' ([[Afrikaans]]) ||align="left"| ZA-NC ||colspan="2" align="center"| [[Kimberley]] ||align="left"| [[Kaapprovinsie|Kaap]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the North West Province.png|20px|raam]] [[Noordwes]] ||align="left"| ''Bokone Bophirima'' ([[Tswana]]) ||align="left"| ZA-NW ||align="left"| [[Mahikeng]] (Mafikeng) || align="left" | [[Rustenburg]] ||align="left"| Transvaal, Kaap<br />Bophuthatswana |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Eastern Cape Province.png|20px|raam]] [[Oos-Kaap]] || align="left" | ''iMpuma-Kapa'' ([[Xhosa]]) ||align="left"| ZA-EC ||align="left"| [[Bhisho]] (Bisho) ||align="left"| [[Gqeberha]] (Port Elizabeth) ||align="left"| Kaap<br />Transkei, [[Ciskei]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Free State Province.png|20px|raam]] [[Vrystaat]] ||align="left"| ''Freistata'' ([[Suid-Sotho]]) ||align="left"| ZA-FS ||colspan="2" align="center"| [[Bloemfontein]] ||align="left"| [[Oranje-Vrystaat]]<br />Bophuthatswana, [[Qwaqwa]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Western Cape Province.png|20px|raam]] [[Wes-Kaap]] || align="left" | ''Wes-Kaap'' ([[Afrikaans]]) ||align="left"| ZA-WC ||colspan="2" align="center"| [[Kaapstad]] ||align="left"| Kaap |} == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Namaqua park flowers pompes a eau.jpg|duimnael|links|Windpomp in Namakwaland (Noord-Kaap)]] [[Lêer:Kaart Suid-Afrika.png|duimnael|Kaart van Suid-Afrika]] [[Lêer:Upland South Africa Savanna.jpg|duimnael|links|Bosveld van die [[KwaZulu-Natal Middeland]] naby Pietermaritzburg]] [[Lêer:South Africa map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Suid-Afrika volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Suid-Afrika is aan die heel suidelikste deel van Afrika geleë met 'n lang kuslyn van meer as 2&nbsp;500&nbsp;kilometer (1&nbsp;550&nbsp;myl) wat oor twee oseane strek (die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]] en [[Indiese Oseaan|Indiese]]). Suid-Afrika het 'n groot verskeidenheid klimaatsones, van die woestyntoestande in die [[Kalahari]] naby [[Namibië]] tot welige subtropiese klimaat langs die grens met [[Mosambiek]]. Dit rys vinnig oor 'n bergagtige platorand tot die binnelandse plato wat as die hoëveld bekend staan. Selfs al word Suid-Afrika as semi-droog beskou, is daar aansienlike wisseling in klimaat sowel as topografie. Ondanks sy ligging in die subtropiese klimaatsone word groot dele van die land danksy die invloed van die oseane en die feit dat die sentrale gebiede meer as 1&nbsp;000 meter bo [[seevlak]] geleë is eerder deur 'n gematigde en sonnige klimaat gekenmerk. Pretoria se gemiddelde jaarlikse temperatuur is net 0,5&nbsp;°C hoër as dié van Kaapstad. Kaapstad se gemiddelde 8,6 daaglikse sonskynure vergelyk baie gunstig met byvoorbeeld die [[Spanje|Spaanse]] hoofstad [[Madrid]] (7,9 ure) en die [[Italië|Italiaanse]] hoofstad [[Rome]] (6,5 ure). Die Suid-Afrikaanse binneland wissel van die bergagtige en yl bevolkte [[Karoo]] tot [[grasveld|gras-]] en [[bosveld]] in die noordelike dele van die land. Die ooste van die land lê in die somerreënstreek – die oostelike kuslyn kry heelwat reën en is amper tropies in aard. Die heel suidwestelike gedeelte van die land is weer mediterreens met nat winters en warm, droë somers. Die suidwestelike gebiede van die Wes-Kaap produseer die meeste van [[Suid-Afrikaanse wyn|Suid-Afrika se wyn]]. Dit word gekenmerk deur wind, wat die grootste deel van die jaar met tussenposes in Maart en April waai. Kaapstad staan veral bekend vir sy suidoosterwind. Die felheid van die winde het die vaart om die kus van die Kaap van Goeie Hoop in die verlede lewensgevaarlik vir seevaarders gemaak en baie skipbreuke is daardeur veroorsaak. Effens verder oos aan die suidkus van die land, waar reënval in die vorm van kort buie meer gereeld deur die jaar is, word die [[Tuinroete]] aangetref, wat bestaan uit 'n beeldskone groen landskap. === Metropolitaanse gebiede === [[Lêer:Map of the metropolitan municipalities of South Africa (2016).svg|duimnael|Kaart van die agt Suid-Afrikaanse [[metropolitaanse munisipaliteit]]e in 2016]] Tydens die groot munisipale hervorming in 2000 is baie Suid-Afrikaanse stede met hul omliggende gemeentes en [[township]]s saamgesmelt. Van dié nuwe metropolitaanse gebiede is hernoem, waarvan die meeste name van [[Bantoetale]] afkomstig is en die nuwe Suid-Afrika sal verteenwoordig. {| class="wikitable sortable zebra" ! Rang ! Gemeente ! Grootste stad ! Provinsie |- | 1 || [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] || [[Johannesburg]] || [[Gauteng]] |- | 2 || [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] || [[Kaapstad]] || [[Wes-Kaap]] |- | 3 || [[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit|eThekwini]] || [[Durban]] || [[KwaZulu-Natal]] |- | 4 || [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] || [[Germiston]] || [[Gauteng]] |- | 5 || [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] || [[Pretoria]] || [[Gauteng]] |- | 6 || [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit|Nelson Mandelabaai]] || [[Gqeberha]] || [[Oos-Kaap]] |- | 7 || [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City]] || [[Oos-Londen]] || [[Oos-Kaap]] |- | 8 || [[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit|Mangaung]] || [[Bloemfontein]] || [[Vrystaat]] |} {{Sien ook|Lys van munisipaliteite in Suid-Afrika}} === Plant- en dierelewe === [[Lêer:Fynbos.jpg|duimnael|links|Fynbos, 'n plantkoninkryk uniek aan Suid-Afrika word naby [[Kaapstad]] aangetref]] Suid-Afrika het meer as 20&nbsp;000 verskillende inheemse plante, of omtrent 10% van alle spesies op aarde, wat beteken dat dit baie ryk aan [[biodiversiteit]] is. Suid-Afrika se mees algemene [[bioom]] is [[grasveld]], veral op die Hoëveld waar die plantegroei oorheers word deur verskillende grasse, lae struike en doringbome, hoofsaaklik [[kameeldoring]] en witdoring. Plantegroei is selfs yler in die noordweste as gevolg van die lae reënval. Dáár kom verskeie vetplantspesies voor wat water stoor soos [[aalwyn]]e en [[Naboom|nabome]] in die baie warm en droë Namakwaland. Die gras- en doringsavanne verander stadig in bosveld in die noordooste van die land met digter plantegroei. Daar is ook 'n beduidende hoeveelheid [[kremetartboom|kremetartbome]] in die gebied naby die noordelike punt van die [[Krugerwildtuin]]. == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Suid-Afrika|Politieke ekonomie van Suid-Afrika|Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika}} [[Lêer:Johannesburg Stock Exchange.jpg|duimnael|Die Johannesburgse Aandelebeurs is die grootste aandelebeurs in [[Afrika]]]] Suid-Afrika se nywerheidsektor is die grootste en belangrikste op die vasteland van Afrika, en met sy rykdom minerale is die republiek ook een van die wêreld se voorste mynboulande. Nogtans het die land nooit daarin geslaag om tot 'n nywerheidsland te ontwikkel nie – 'n feit wat deur sommige deskundiges aan Suid-Afrika se vroeëre beleid van Apartheid toegeskryf word.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031142327/http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html |date=31 Oktober 2009 }}</ref> Een van die grootste uitdagings vir die land bly dan ook om die swart bevolking te leer dat deur hard te werk, die regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne dan moontlik is. Die algemene verstaan van die begrip van regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne word deur politieke figure soos Julius Malema verdraai deur om sy ondersteuners te vertel dat 'n mens nie nodig het om hard te werk nie. Hy glo sy ondersteuners is geregtig op grond en rykdom sonder om 'n vinger te lig. === Mynbou === {{Hoofartikel|Mynbedryf van Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa-Cullinan Premier Mine01.jpg|duimnael|links|Die Premier-diamantmyn, Cullinan, Gauteng, Suid-Afrika]] Suid-Afrika beskik oor die wêreld se grootste reserwes goud en [[platinum]], asook reuse-reserwes van ander metale en minerale soos [[chroom]], [[mangaan]], [[steenkool]] en ystererts. Die enigste belangrike natuurlike hulpbronne, wat nie plaaslik voorkom nie, is [[bauxiet]] en ru-olie. Jaarliks word minerale en metale ter waarde van sowat 700 miljard ZAR gemyn wat grotendeels uitgevoer word. Die mynbousektor lewer 'n baie groot persentasie van die land se uitvoere en dra tussen sewe en agt persent tot Suid-Afrika se bruto geografiese produk (BGP) by. Terwyl die ontginning van goud ondanks gevorderde tegnologieë sy tradisioneel leidende rol geleidelik verloor, word platinum, steenkool en ystererts steeds belangriker. Suid-Afrika lewer tans byna 80 persent van die platinum op die wêreldmark op. In die vroeë 21ste eeu het kragtekorte die mynboubedryf belemmer en produksie met tot twintig persent verminder. === Landbou === {{Hoofartikel|Landbou in Suid-Afrika}} [[Lêer:Gauteng-Sheep Farming-001.jpg|duimnael|'n Skaapplaas in [[Gauteng]]]] Naas mynbouprodukte bly die uitvoergerigte landbou die tweede belangrikste verskaffer van buitelandse valuta vir die land. Dit lewer sowat drie persent van die BGP op. Veral Suid-Afrikaanse wyn, vrugte en groente is gewild op oorsese markte. Danksy gunstige klimaattoestande trek veral die provinsie Wes-Kaap voordeel uit die – in vergelyking met die Noordelike Halfrond – teenoorgestelde seisoene. Verskeie produkte kan sodoende langer na Europese bestemmings gelewer word. Landbou in die res van die land word egter deur swak grondgehalte, watertekorte en grondeise gestrem. === Wynbou === [[Lêer:Vignes palissées à Stellenbosch.jpg|duimnael|links|Wingerd in Stellenbosch]] [[Lêer:Harvest Parade 2014 121.jpg|duimnael|Die Stellenbosse Oesparade in 2014]] Volgens historiese oorlewering is die eerste wyn aan die Kaap reeds op 2 Februarie 1659 gekelder.<ref>{{de}} Suid-Afrikaanse Toerismeraad: ''Südafrika. Rebe, Wein und Jahrgang''. Brosjure (1984), bl. 4</ref> Maar dit was veral Franse Hugenote-vlugtelinge uit tradisionele Franse wynboustreke wat in 1688 gevorderde kennis en tegnologie van wynbou na Suid-Afrika gebring het. Hul besonderse wynvermoëns en -geheime het verseker dat duursame wyn aan die Kaap geproduseer is, wat onontbeerlik was vir verbygaande skepe. Hierdie geheimenisse van wynvervaardiging is oor generasies heen binne families bewaar wat van Hugenote-immigrante die leidende wynprodusente gemaak het.<ref>{{af}} [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512011000300005 '''n Ongelyke oes: die Franse Hugenote en die vroeë Kaapse wynbedryf''. In: ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', volume 51, nommer 3, Pretoria 2011]{{dooie skakel}}</ref> In die laat 18de eeu het die wynmaker Hendrik Cloete internasionale erkenning vir sy rooi en wit-dessertwyne gekry wat op die landgoed Constantia naby Kaapstad geproduseer is. Die deurbraak vir droë witwyne het in 1957 gekom toe op die wyngoed Twee Jonge Gezellen vir die eerste keer koue fermentasie toegepas is.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/09/22/16/6.html ''Die Burger, 22 September 1993: Twee Jonge Gezellen-wyne uniek. Besoek op 5 April 2016'']</ref> Hierdie proses van gekontroleerde fermentasie is oorbodig in Europa waar die stoor van wyne in ondergrondse kelders en koeler temperature in die najaar, wanneer druiwe geoes word, wyn van hoë gehalte waarborg. Om die fermentasieproses te optimaliseer en tot twee of drie weke te verleng, word jong witwyne aan die Kaap tot 15&nbsp;°C verkoel. Suid-Afrika is met 2,7 persent van die jaarlikse produksie, wat gelykstaan aan 730 miljoen liter, tans die negende grootste wynprodusent ter wêreld en die vierde grootste buite Europa. Sowat 4&nbsp;450 wynprodusente is in die land geregistreer. Die gewildste soorte vir die internasionale mark is [[Chenin Blanc]] en [[Cabernet Sauvignon]]. Danksy die toenemende internasionale gewildheid van Suid-Afrikaanse wyne het die uitvoersyfers sedert die jare negentig skerp gestyg en in 2010 reeds byna 400&nbsp;miljoen&nbsp;liter beloop (teenoor 'n skrale 25&nbsp;miljoen in 1991). So het Suid-Afrikaanse wynuitvoerders byvoorbeeld in 2009 op die Britse mark by hul Franse eweknieë verbygesteek en van die RSA die vierde grootste verskaffer van wyn gemaak.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w ''www.southafrica.info: SA overtakes France in UK wine sales, 29 Maart 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802081300/http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w |date= 2 Augustus 2014 }}</ref> {{Sien ook|Suid-Afrikaanse wyn|Lys van wynkelders in Suid-Afrika}} === Verwerkende nywerhede === [[Lêer:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|duimnael|Werkers verpak pere vir uitvoer in die [[Ceres]]-vallei]] Net soos Suid-Afrika se mynbou- en landbousektor is ook die land se verwerkende nywerhede sedert 1994 aan skerp internasionale mededinging en aanhoudende prysdruk op die wêreldmark blootgestel. Die plaaslike verwerking en veredeling van die land se minerale-skatte, swaar nywerhede en vervaardiging van masjiene het steeds belangriker geword. Die sterk groei in 'n aantal nywerheidsektore soos die boubedryf word deur die binnelandse vraag gedryf. Die tweede grootste nywerheidsbedryf met 'n lang tradisie van plaaslike vervaardiging is die motorbedryf. Groot Duitse produsente soos [[BMW]] en [[Volkswagen]] het 'n beduidende persentasie van hul vervaardigingskapasiteite na Suid-Afrika uitgeplaas en produseer hier ook vir oorsese markte. Nogtans het die bedryf 'n sterk sikliese karakter – weens dalende vraag van oorsese ekonomieë is produksie in 2008 en 2009 merkbaar verminder. Ander belangrike nywerheidsektore sluit chemie, inligtings- en kommunikasietegnologie asook tekstiele in. === Energiebedryf === Suid-Afrika se energiebedryf beleef in die vroeë 21ste eeu ingrypende strukturele verandering. Dit dra tans reeds sowat 15 persent tot die BGP by en sal as gevolg van stygende binnelandse vraag verdere groei toon. Om in die land se toekomstige kragbehoeftes te kan voorsien, sal nuwe kragsentrales opgerig moet word. Die nasionale energieverskaffer Eskom sal danksy 'n lening van die [[Wêreldbank]] byna vier miljard VSA-$ in sy Medupi-projek belê, tog bly hierdie konvensionele termiese kragsentrale by Suid-Afrikaanse en buitelandse nie-regeringsorganisasies omstrede. Kritici wys op die hoë koolstofdioksied-emissies van steenkoolkragsentrales. === Infrastruktuur === [[Lêer:Gautrain-rail reserve-Midrand-001.jpg|duimnael|links|Die Gautrein se dubbelspoorlyn in Midrand]] [[Lêer:Map of the National Roads of South Africa with labels.svg|duimnael|Kaart van Suid-Afrika se [[Nasionale paaie in Suid-Afrika|Nasionale Padstelsel]]]] Sedert 1994 met die oorgaan na 'n demokrasie en ook die oorgaan tot 'n vryemark stelsel, het die Suid-Afrikaanse infrastruktuur tot 'n hewige stilstand gekom. Waar daar voor 1994 nog stelselmatig aan die infrastruktuur gewerk is as gevolg van die feit dat die spoorweë, paaie en publieke vervoer aan staatbeheer onderworpe was, het die ANC as nuwe regerende party 'n liberale ekonomiese beleid gevolg en hierdie instansies geprivatiseer. Die uitbrei van infrastruktuur en die onderhoud van die alreeds bestaande infrastruktuur is vervolgens onder meer as gevolg van korrupsie tot 'n halt geruk het. Sedert 1994 is baie selde aandag aan nuwe infrastruktuurprojekte geskenk. As gevolg hiervan het die spoorlynstelsel, wat nog in 1992 as die rugstring van die Suid-Afrikaanse ekonomie bestempel is, agteruit beweeg en het die spoorlyn al hoe gevaarliker geword. Dit het beteken dat 'n groot persentasie van die spoorlynvragte deur besighede van die spoorlyne af verwyder is, en eerder aan die privaatsektor se transportryers en vervoermaatskappye oorgelaat is. Dit het opsig self ook 'n groter druk op die land se paaie geplaas, en met die instandhouding van die paaie wat sedert 1994 agteruit gegaan het, het dit beteken dat die land se paaie vandag as van die slegstes in die wêreld beskou word. Die eerste werklike poging van die nuwe bedeling om 'n plan te maak ten opsigte van infrastruktuur, is met die koms van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] onderneem. 'n Oormaat toeriste is verwag, en dus het die regerende party dit goed gedink om die wol oor almal die wêreld heen se oë te trek met die bou van snelweë en 'n passasierstreinstelsel genaamd die [[Gautrein]]. Daar is met mooi praat en beloftes aan die bevolking van Suid-Afrika vertel dat die opgradering van die infrastruktuur meestal vir die koms van toeriste sou wees met die aanbied van die Sokker-Wêreldbekertoernooi. Dit was nie die geval nie en het die regering dit goed gedink om al die kostes wat hulle aangegaan het met 'n elektroniese tolstelsel genaamd [[E-tol]] op te maak. Dit het eers na die tyd aan die lig gekom dat dit die regering se plan van die begin af was om die tolstelsel te gebruik om hulself en hul pensioenfonds aan te vul en te verryk. Dus betaal Suid-Afrikaners vandag 'n duur prys vir 'n elitegroep se voordele en vryheid. === Toerisme === [[Lêer:Pafuri Gate (North Entrance Kruger Park).jpg|duimnael|Die [[Krugerwildtuin]] se ingang]] Volgens 'n ondersoek, wat deur ''Standard Bank'' gedoen is, is [[toerisme]] tans een van die belangrikste [[Verskaffer (ekonomie)|verskaffers]] van buitelandse valuta vir die land, met 'n inkomste van R53,9&nbsp;miljard in 2003 (of sewe persent van die bruto binnelandse produk) – nog voor die goudmynbou, wat R35,3&nbsp;miljard verdien het. Volgens die voormalige minister van toerisme, [[Marthinus van Schalkwyk]], het die aantal buitelandse toeriste wat Suid-Afrika in 2009 besoek het, eksponensieel gegroei tot meer as 9,9 miljoen. Die toerismesektor se direkte en indirekte bydrae tot die ekonomie het tussen 1994 en 2009 byna verdubbel – van 4,9 tot 7,9 persent of ZAR 89,4 miljard.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 ''nuus24.com – Kortbroek: Toeriste stroom na Suid-Afrika. (Besoek op 30 September 2010)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003210419/http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 |date= 3 Oktober 2010 }}</ref> {{Sien ook|Toerismesyfers van Suid-Afrika}} == Vervoer == === Lugvervoer === [[Lêer:Ekurhuleni Aerotropolis.jpg|duimnael|Die Internasionale Oliver Tambo-lughawe is die besigste in Afrika]] Suid-Afrika se besigste lughawe is die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] naby Johannesburg, gevolg deur die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] naby Kaapstad. [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]], Suid-Afrika se staatslugredery, bied internasionale verbindings na en van hierdie twee lughawens. Daarbenewens bied ook ander groot internasionale lugrederye soos [[British Airways]], [[KLM]], [[Lufthansa]]/[[Swiss International Air Lines|Swiss]], [[IBERIA]] en [[Air France]] daaglikse vlugte na Johannesburg of Kaapstad. Vir binnelandse vlugte in Suid-Afrika of vlugte na buurlande is daar verskeie lugrederye soos [[Airlink]], [[Comair]], [[Kulula.com]], [[Mango (lugredery)|Mango]], [[Air Namibia]], [[Safair]] en [[South African Express]]. Kleiner lughawens in Suid-Afrika sluit in [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] by Bloemfontein, [[Koning Shaka Internasionale Lughawe]] by Durban, [[Kruger Mpumalanga Internasionale Lughawe]], [[Oos-Londenlughawe]], [[Polokwane Internasionale Lughawe]] en [[Port Elizabeth-lughawe]]. === Spoorvervoer === {{Hoofartikel|Spoorvervoer in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa rail network map with cities.svg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse spoornetwerk]] [[Lêer:Shosholoza Meyl roete 2012.svg|duimnael|Spoornetwerk van die Shosholoza Meyl]] [[Lêer:Kalk Bay Station 3.jpg|duimnael|'n [[Metrorail]]-trein verlaat die [[Kalkbaai]]-stasie op pad na [[Kaapstad]]]] Die diamant-, goud- en steenkoolmynbedryf in Suid-Afrika was van die begin af op spoorlyne aangewese om mynbouprodukte, wat vir uitvoer na oorsese bestemmings bestem was, na die land se seehawens te vervoer. Om koste te bespaar, het die Britse koloniale bewindhebbers spoorlyne nie volgens die Europese standaardspoorwydte van 4 voet 8,5 duim laat bou nie, maar in die smaller spoorwydte van 1067 millimeter wat oorspronklik deur die [[Noorweë|Noorse]] ingenieur Carl Abraham Pihl ontwikkel en waarna volgens sy inisiale aanvanklik as CAP-spoorwydte verwys is. Dié spoorwydte is wêreldwyd op nuwe spoorlyne toegepas, maar dit het veral in Suid-Afrika algemeen gebruiklik geword. Hier het mense ook gaandeweg hul eie etimologie vir dié spoorwydte ontwikkel en dit "Kaapspoor" begin noem.<ref>{{de}} Michael Dörflinger: ''Das große Buch der Lokomotiven. Illustrierte Technikgeschichte mit den besten Modellen der Welt.'' Zug (sonder jaargetal): Planet Medien AG, bl. 70</ref> Kaapstad is deur die Britse kolonialis Cecil John Rhodes as die beginpunt van 'n beplande [[Kaap-tot-Kairo-spoorlyn|spoorverbinding]] tussen die Kaap en [[Kairo]] aangewys wat egter nooit verwesenlik is nie. Die eerste Suid-Afrikaanse stoomtrein het op 26 Junie 1860 tussen Durban en Durban-Punt geloop. Hierdie eerste amptelike treinrit in die land oor 'n afstand van 3,2&nbsp;km het slegs sowat vyf minute geneem, maar was die beginpunt vir die bou van 'n uitgebreide spoorwegnetwerk. 'n Tweede spoorwegverbinding tussen Kaapstad en Eersterivier is op 13 Februarie 1862 amptelik geopen.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/dated-event/first-railway-line-south-africa-between-durban-and-point-officially-opened ''South African History Online: 26 June, 1860 – The first railway line in South Africa, between Durban and the Point, is officially opened. Besoek op 28 Desember 2014'']</ref> Die vinnige ontwikkeling van Suid-Afrika se mynboubedryf het die bou van steeds meer spoorlyne noodsaaklik gemaak, waaronder die Kaapse hoofspoorlyn tussen De Aar en Kimberley. Die [[stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]] op Suid-Afrikaanse spoorweë is aanvanklik in Engelse en Skotse fabrieke vervaardig. Eers vanaf die 1920's is hulle ook uit ander lande ingevoer. Een van die belangrikste reekse was [[Klas 19-stoomlokomotief|Klas 19D-lokomotiewe]] wat vanaf 1936 deur die Duitse vervaardigers Krupp en Borsig verskaf is. Hierdie 2’D1’-lokomotiewe, waarvan sommige ook ná die Tweede Wêreldoorlog deur Britse fabrieke volgens die Duitse ontwerpe gebou is, het hoofsaaklik goederetreine getrek. Om ook gebiede, wat anderkant uitgestrekte woestyne geleë was, vir spoorvervoer te ontsluit, was een van die grootste uitdagings. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Duitse ingenieurs vir die steppegebiede van die suidelike [[Sowjetunie]] sogenaamde kondenswaterlokomotiewe ontwikkel wat die grootste deel van hul stoomketelwater vir herhaalde gebruik kon herwin. Die waterverbruik kon sodoende aansienlik verminder word en het hierdie tipe lokomotiewe uiters geskik vir spoorvervoer in droë streke gemaak. Weens die hoër onderhoudkoste is kondenswaterlokomotiewe selde gebruik, maar die Suid-Afrikaanse Spoorweë het besluit om die nuwe tegnologie op sy lyne in te span. [[Klas 25-stoomlokomotief|Klas 25-kondenswaterlokomotiewe]] vir die plaaslike mark is deur [[North British Locomotive Company]] (NBL) in [[Glasgow]] en Henschel in [[Kassel]], [[Duitsland]], vervaardig. Een van hulle, Henschel se ''Red Devil'', is tans die sterkste smalspoorlokomotief ter wêreld.<ref>{{de}} Dörflinger, bl. 71</ref> 'n Tweede belangrike ontwerp vir gebruik op Suid-Afrikaanse spoorweë was [[Garratt-stoomlokomotief|Garratt-stoomlokomotiewe]] met twee dryfwiele waardeur die las op die draaionderdele beter verdeel kon word. Kenmerkend vir dié lokomotiewe was die groot stoomwaterketel op die voorste dryfwiel. 'n Belangrike reeks was [[Suid-Afrikaanse Klas NG G13 2-6-2+2-6-2|Klas NGG 13-lokomotiewe]] wat in 1927 en 1928 deur Hanomag in [[Hannover]], Duitsland, vervaardig is. Aangesien steenkool as brandstof hier volop en goedkoop was, was Suid-Afrika een van die laaste lande wat stoomlokomotiewe buite diens gestel het. == Misdaad == [[Lêer:Hi-jacking hot spot.JPG|duimnael|'n Straatbord naby Witbank waarsku teen motorkapers op die N4-snelweg]] [[Lêer:Plaas-Moored.jpg|duimnael|Naasbestaandes plant kruise vir slagoffers van [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle]]]] [[Lêer:People's March Anti Xenophobia.jpg|duimnael|'n Protesoptog teen xenofobie in April 2015 in Jeppestraat ("Klein-Ethiopië"), Johannesburg]] Naas die vigs-epidemie word [[misdaad]] in Suid-Afrika as 'n nasionale krisis beskou. Gepaardgaande met hierdie misdaad syfer kan 'n geweldige moord syfer en verkragtings syfer ook gevind word. Die moord op Afrikaners en [[plaasmoorde]] word ten sterkste deur die huidige regering ontken, maar is 'n werklikheid en 'n grootskaalse probleem wat gekoppel word aan [[volksuitwissing]] (Eng.: ''Genocide''). Suid-Afrika is een van vyf lande wêreldwyd waar georganiseerde misdaad 'n negatiewe effek op die ekonomie het en hoë ekstra koste veroorsaak. Volgens 'n ondersoek van 1997 deur die Duitse Handelskamer het sowat 15 persent van die ondernemings wat deelgeneem het, nuwe beleggings weens die hoë misdaadsyfers gestaak. Meer as tweederdes het gekla oor inbrake en motordiefstalle. Misdaad word volgens die ondersoek deur Duitse bestuurders en hulle gesinne ook as 'n persoonlike bedreiging beskou. Oor 'n gemiddelde tydsduur van sowat 18 maande word elkeen van hulle of 'n familielid die slagoffer van 'n misdaad. Twintig persent van die ondernemings het in die twee jaar voor die ondersoek medewerkers as gevolg van moord verloor. By 47 persent van die ondernemings het bestuurders of hooggekwalifiseerdes die land weens die misdaadprobleem verlaat. In 1995 was die moordsyfer in Suid-Afrika reeds van die hoogste ter wêreld – daar is gemiddeld twee mense per uur vermoor. Die provinsies Gauteng en Wes-Kaap word die meeste geraak; na Johannesburg is in dié verband in 1998 in 'n spesiale uitgawe van die Duitse tydskrif "DEG aktuell" selfs as die "wêreld se moordhoofstad van die jaar 1997" verwys. Die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake waarsku VSA-burgers dat Suid-Afrika 'n swak rekord vir misdaadbekamping het.<ref name="mg">{{en}} [https://www.osac.gov/Reports/report.cfm?contentID=61632 Overseas Security Advisory Council: South Africa 2007 Crime & Safety Report] {{dooie skakel}}, besoek op 22 Februarie 2007</ref> Die situasie het blykbaar sedert 2006 verder versleg, aangesien buitelanders nou ook in welvarende voorstede deur kriminele bendes bedreig word. In Februarie 2007 het ses Amerikaanse diplomate in Pretoria die slagoffers van 'n gewapende roof geword, en nuusberigte staaf dat buitelandse diplomate se vrees vir misdaad ná 'n reeks soortgelyke voorvalle steeds groter word. Dwelmhandel vier sedert die einde van die apartheid eweneens hoogty in die land, wat vroeër danksy sy isolasie nouliks deur hierdie probleem geraak is. Kaapstad dien nou naas [[Lagos]] in Nigerië as een van die Suid-Amerikaanse en Asiatiese kartelle se hoofinvoerhawe vir dwelmmiddels in Afrika. Suid-Afrika is een van die belangrikste lande vir die internasionale dwelmhandel en het ook die grootste produsent van dagga geword. Dagga ter waarde van 45 miljard rand is hier reeds in 1994 op 83&nbsp;000 hektaar verbou. As gevolg van politiese steunwerwing, het sekere politieke figure ook geweldmisdaad aangeblaas ter ondersteuning van hulle politiese ideale. Hierdie geweldmisdaad word veral teen sagte teikens soos plaasbewoners gepleeg. Veral [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]], die afmaai en vermoor van meestal wit plaaseienaars en hul gesinne, trek die aandag van Suid-Afrikaanse en internasionale media. Sommige van die slagoffers van plaasmoorde is nog kinders en sommige is bejaarde mense wat in hul eie kapasiteit geen bedreiging vir misdadigers kan inhou nie en as weerloos bestempel word. Politici van die regerende ANC ontken die verskynsel en maak dit af as bog. Hulle verwys na plaasmoorde, wat deur baie Afrikaners as volksmoord bestempel word, as net deel van die algemene misdaadstatistiek en weier om enige aandag daaraan te skenk. As gevolg hiervan is geen werklike statistiek daaroor beskikbaar nie, alhoewel sekere privaat instansies probeer om die syfers en getalle op te neem. Die werklike syfers van rasgebaseerde moorde in stedelike gebiede is nog minder duidelik.<ref name="Plaasmoorde">{{af}} [https://www.beeld.com/nuus/2013-06-18-plaasmoorde-hartseer-erger], besoek op 18 Junie 2013</ref> == Demografie == {{Hoofartikel|Demografie van Suid-Afrika}} === Grootste stede === {{Hoofartikel|Lys van nedersettings in Suid-Afrika}} {{Grootste stede in Suid-Afrika}} === Groei van die blanke bevolking === [[Lêer:South Africa - population migrations.svg|duimnael|links|Migrasies wat die moderne Reënboognasie gevorm het]] [[Lêer:South Africa dominant population group map.svg|duimnael|Dominante bevolkingsgroepe in Suid-Afrika {{columns-list|2| {{sleutel|#fb8072|[[Swart mense|Swartes]]}} {{sleutel|#8dd3c7|[[Bruin mense|Bruines]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]]}}}} {{sleutel|#bebada|Geen dominante nie}}]] Suid-Afrika se blanke bevolking is die enigste etniese groep waarvan die demografiese groei vanaf die middel van die 17de eeu deur amptelike sensusse en ander statistieke gedokumenteer is. Die eerste landswye sensus volgens moderne metodes het egter eers in 1904 plaasgevind sodat vroeëre statistieke nie altyd as akkuraat beskou kan word nie. Die eerste bevolkingsopname is in 1658 deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOIK) gedoen, ses jaar nadat Kaapstad as verversingspos vir VOIK-skepe op pad na Oos-Indië gestig is. Die blanke bevolking het destyds slegs 166 beloop. As aandelemaatskappy het die VOIK uitsluitlik in die winsgewendheid van sy onderneming belang gestel, en daar kon dus geen sprake wees van doelgerigte kolonisasie nie. So het die blanke bevolking teen 'n baie stadige koers gegroei. Teen die begin van die 18de eeu was daar 1&nbsp;300 Europese setlaars aan die Kaap, en toe in 1731 'n bevolkingsopname gedoen is, het die blanke bevolking op 1&nbsp;544 gestaan. Dit het verder gegroei tot 10&nbsp;000 in 1778 en sowat 22&nbsp;000 teen die einde van die eeu.<ref>{{en}} N. Worden e.a.: ''Cape Town: the making of a city''. Kaapstad: David Philip 1998, bl. 26 en 50</ref> In 1855 was daar 155&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners, en eers daarna het groter getalle immigrante na die Britse Kaapkolonie en die Boererepublieke gestroom nadat diamante en goud ontdek is. So het die getal blanke inwoners in 1891 620&nbsp;000, in 1904 reeds meer as 1,1 miljoen en in 1913, toe die eerste nasionale volkstelling gehou is, 1,3 miljoen beloop. In 1938 was 'n vyfde van die totale blanke bevolking, wat destyds op 2,1 miljoen beraam is, in die buiteland gebore. Die bydrae van internasionale migrasie, hoofsaaklik uit Europa, tot die groei van Suid-Afrika se blanke bevolking was aansienlik, veral in die tydperk ná die Tweede Wêreldoorlog. Gedurende die ekonomiese opbloei van die 1960's het die invloei van migrante merkbaar toegeen en in 1976 sy hoogtepunt bereik. Maar ook die getal emigrante het sedert 1945 merkbaar toegeneem. Tussen 1924 en 1990 het 1,86 miljoen blankes hulle in die land gevestig en 530&nbsp;000 geëmigreer; die migrasiewins was dus 1,33 miljoen.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen: ''Demografie. Handboek vir die Suid-Afrikaanse student''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing 1997, bl. 210</ref> === Britse immigrasie === ==== Vroeë kolonisasieprojekte ==== [[Lêer:Eastern Frontier, Cape of Good Hope, ca 1835.png|duimnael|Die ligging van plase in die Oos-Kaapse Albany-distrik waarop 1820-Setlaars geboer het]] [[Lêer:Thomas Baines - The British Settlers of 1820 Landing in Algoa Bay - 1853.png|duimnael|"Die Britse setlaars van 1820 land in Algoabaai", deur Thomas Baines, 1853]] [[Lêer:PMB Town Hall.JPG|duimnael|Victoriaanse boukuns in Suid-Afrika: die Raadsaal in [[Pietermaritzburg]], KwaZulu-Natal]] In die vroeë 19de eeu is Britse immigrasie na Suid-Afrika grotendeels deur die Britse regering of weldadigheidsorganisasies bevorder en gefinansier. Nadat die Kaapkolonie in 1806 onder Britse bewind gekom het, is drie klein privaat kolonisasieprojekte van stapel gestuur wat die vestiging van immigrante georganiseer het. Die belangrikste hiervan was dié van 196 arm en werklose leerjongens wat in 1817 onder leiding van ene [[Benjamin Moodie]] vanuit Leith in Skotland vertrek het om 'n nuwe heenkome aan die Kaap te vind. Die meeste van hulle was meganici of ongeskoolde werkers wat kontrakte aangegaan het om in Suid-Afrika te werk. Ná hul aankoms het die meeste van hierdie immigrante egter hul kontrakte verbreek en ander, meer lukratiewe werkgeleenthede aanvaar. Die kolonisasieprojek was onsuksesvol, en Moodie het bankrot gespeel.<ref>{{en}} William E. Van Vugt en G. Daan Cloete: ''Race and Reconciliation in South Africa. A Multicultural Dialogue in Comparative Perspective''. Lanham, Maryland: Lexington Books 2000, bl. 22–23</ref> ==== Die 1820-Setlaars ==== {{Hoofartikel|1820-Setlaars}} Die Britse regering het sy houding teenoor die vestiging van Britse setlaars vanaf 1819 om strategiese redes verander. Die Kaapkolonie, wat die Verenigde Koninkryk van Nederland oorgeneem het, was immers merendeels deur [[inheemse volke]] bewoon, en ter stabilisering van die Britse bewind was dit raadsaam om die kolonie deur middel van blanke immigrasie te ontwikkel en uit te brei en so sterk moontlik te angliseer. In 1820 het die regering 'n bedrag van £50&nbsp;000 beskikbaar gestel om sowat 5&nbsp;000 Britse setlaars – wat later as 1820-Setlaars bekend sou staan – in die Albany-gebied naby [[Algoabaai]], nie ver van die huidige [[Port Elizabeth]] nie, te vestig. Protestants-Christelike etiek en liberale houdings het by die projek hul invloed laat geld. So het die setlaars vrye landbougrond ontvang, maar hul kontrakte was aan sekere voorwaardes gebonde. Hulle is verbied om slawe aan te hou of om inboorlinge in diens te neem. Anders sou hulle hul grond weer kwytraak. Die owerheid het sowat 90&nbsp;000 aansoeke van voornemende emigrante ontvang. ==== Sosiale agtergrond ==== Vir Britse emigrante in dié tyd sou Noord-Amerika 'n meer gewilde bestemming gewees het. Alhoewel die beroepsagtergrond en -ervaring van die 5&nbsp;000 suksesvolle aansoekers op die oog af met dié van tipiese emigrante op pad na die Verenigde State ooreengekom het – sowat veertig persent was voorheen in die landboubedryf werksaam, 'n derde was opgeleide ambagsmanne of meganici, 'n tiende was in die handel werksaam en die res ander geskooldes, was daar 'n groot verskil: die meeste van hulle was werkloos of het hulle om ander redes in 'n moeilike situasie bevind. Emigrasie na 'n oorsese bestemming was dus 'n uitweg. Maar aangesien hulle nie oor die nodige finansiële middele vir emigrasie beskik het nie, was hulle aangewese op staatsubsidies. Historici het na die feit verwys dat 'n relatief groot persentasie van hierdie vroeë Britse immigrante uit ekonomies benadeelde streke in Engeland gekom het – anders as voornemende immigrante wat die VSA as bestemming gekies het. Hulle het dikwels uit graafskappe gekom waar nywerhede gefloreer en hoë lone betaal is. Nogtans was 'n groot persentasie van vroeë Britse immigrante in Suid-Afrika geletterd, in teenstelling met inheemses, en die stigting van skole, biblioteke en 'n vrye pers aan die Kaap was, net soos die verbeterde onderwys vir inheemses, aan hulle invloed te danke. Onafhanklike, selfstandige denke is deur hulle net soos die konsep van selfregering bevorder, en dit was Britse setlaars wat 'n stedelike en kommersiële beskawing na die binneland van Suider-Afrika gebring het. Die 1820-Setlaars was om verskillende redes nie suksesvol as boere nie. Hulle het nie oor die nodige landboukennis beskik nie, min van die grond wat aan hulle gegee is was werklik geskik vir boerdery, en hul plase met 'n oppervlak van gewoonlik slegs eenhonderd akkers was nie groot genoeg om 'n hele gesin te voed nie. So het baie verstedelik om in hul vroeëre beroepe te werk. Hul bydrae tot die ekonomiese ontwikkeling van die Oos-Kaap was uiteindelik groter as beplan en het die basis vir die wol- en ander florerende uitvoergerigte bedrywe geskep. Hulle het hul misnoeë oor outokratiese bewindhebbers met koloniste in Noord-Amerika gedeel en was vasbeslote om vir hul regte te baklei. Toe die kaptein van 'n Britse skip met Ierse gevangenes aan boord in 1848 in die Kaap wou aandoen, het Britse setlaars en Afrikaners saamgespan om die skip af te wys. Suid-Afrika het sodoende nooit as strafkolonie gedien nie. In 1853 het die Kaapkolonie 'n grondwet gekry wat voorsiening vir verteenwoordigende selfregering gemaak het. Ten spyte van hul relatief klein getal het Britse immigrante beslissende invloed op die Suid-Afrikaanse samelewing uitgeoefen. In die dekades tot 1840 het die meeste Britse immigrante hul vaart na Suid-Afrika self betaal, maar slegs enkele honderd het jaarliks na die Kaap vertrek. Die oorgrote meerderheid emigrante het hulle in Noord-Amerika gevestig. Eers met die [[Groot Ierse Hongersnood|Groot Hongersnood in Ierland]] het die getal Britse immigrante in Suid-Afrika toegeneem. Volgens die ''Colonial Land and Emigration Commission Reports'' vir 1851 het nogtans vir elke Brit, wat hom in Suid-Afrika gevestig het, vier na Australië en Nieu-Seeland vertrek, sewe na Brits-Noord-Amerika (tans Kanada), en 49 na die Verenigde State.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25">{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 25</ref> ==== Nuwe emigrasiepatrone ==== Tussen 1825 en 1845 het Britse immigrante geen finansiële steun van regeringskant of privaat liggame ontvang nie. Amptelike rekords vir dié periode gee 'n totaal van 5&nbsp;345 immigrante uit Groot-Brittanje en Ierland. Daar word geen verskil gemaak tussen Engelse, Skotse, Walliese en Ierse immigrante nie.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 34</ref> Teen die middel van die 19de eeu het emigrasiepatrone met betrekking tot Suid-Afrika ingrypend verander. Net soos die 1820-Setlaars het baie van die emigrante in dié periode staatsubsidies ontvang, hoofsaaklik om die Britse Ryk te stabiliseer en uit te bou, terwyl ander deur kapitaliste ondersteun is wat finansiële voordeel uit die ekonomiese ontwikkeling van die Kaapkolonie kon trek. So het in die periode tussen 1847 en 1866 byna 11&nbsp;000 Engelse, Skotse en Walliese immigrante danksy regeringsubsidies in Suid-Afrika aangekom om hulle in die Kaapkolonie of in Natal te vestig, terwyl ander met behulp van privaat immigrasieskema's 'n nuwe tuiste in die land gevind het. ==== Immigrasie na Natal ==== [[Lêer:West Street, Durban - ca. 1900.jpg|duimnael|West Street, Durban, omstreeks 1900]] [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM De City Hall in Durban TMnr 20014807.jpg|duimnael|Vir die ontwerp van Durban se stadhuis het ''Belfast City Hall'' in [[Noord-Ierland]] as voorbeeld gedien]] Nadat Natal in 1843 tot Britse kolonie verklaar is, was die plaaslike immigrasiebeleid weer eens daarop gemik om die Britse bewind te stabiliseer en te verhoed dat die gebied tot "'n kolonie van inboorlinge sou degenereer", soos die destydse goewerneur Sir P. Maitland dit gestel het.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25" /> Ooreenkomstig die koloniale regering se beleid is 'n aantal immigrasieskema's in werking gestel waarvolgens Britse immigrante finansiële steun ontvang het. Tussen 1849 en 1852 het byna 5&nbsp;000 Engelse en Skotse immigrante in Natal aangekom. Baie van hulle is met beloftes van vrye grond en 'n aangename lewe in 'n "land van melk en heuning" na die kolonie gelok. Sowat twee derdes van die Natalse [[Byrne-Setlaars|immigrante]] het onder leiding van Joseph Charles Byrne na die kolonie gekom. Byrne, die seun van 'n Ierse veehandelaar wat tydelik na Australië geëmigreer en op sy terugvaart na Groot-Brittanje in Kaapstad aangekom het, het daar sakemanne ontmoet wat van voorneme was om Natal ekonomies te ontwikkel. Terug in Engeland, het Byrne 'n fortuin met spekulatiewe transaksies verdien en kennis gemaak met sakelui in die skeepvaartbedryf wat dieselfde belang in die ontwikkeling van Natal gestel het. Byrne het 'n ooreenkoms met die Britse ''Colonial Office'' aangegaan waarvolgens hy die vervoer van Britse emigrante na Natal sou reël. Mits die setlaars met sukses op plase in Natal gevestig sou word, sou die ''Colonial Office'' sy koste vergoed. Vir Byrne was dit duidelik dat die kolonie slegs deur boere met kapitaal en ambagsmanne ontwikkel kon word, en so het hy 'n aansoekprosedure ontwikkel wat daarop gemik was om boere, plaaswerkers en ambagsmanne te werf. Die aansoeke, wat ontvang is, het uiteindelik van stedelike fabriekarbeiders, dagloner en klerke gekom wat hulle as landboukundiges voorgegee het – moontlik het slegs een persent van die applikante werklik oor die nodige kennis en ervaring vir suksesvolle boerdery beskik. Daarbenewens was die grond, wat in Natal aan voornemende boere beskikbaar gestel is, nie geskik vir kleinboere nie. So het Byrne sy belegging van £14&nbsp;000 kwytgeraak en moes bankrot speel. Die immigrante was beter daaraan toe. Sowat 1&nbsp;000 van hulle het in 1852 na Australië vertrek nadat daar goud ontdek is. Die res het uit Byrne se skema bedank en hulle in die nuut ontwikkelende stedelike nedersettings, veral Durban, gevestig waar hulle hul oorspronklike beroepe weer uitgeoefen of werk in ander bedrywe gevind het. Net soos die 1820-Setlaars het ook die Natalse immigrante uiteindelik grootliks bygedra tot die ontwikkeling van die kolonie, al was dit op 'n heel ander manier as beplan. Sommige het selfs aktief aan die politieke lewe deelgeneem, maar in 'n omgewing waar daar geen Afrikaners was nie, was hulle ook nie genoodsaak om kragte met bruines of swartes saam te snoer om 'n teengewig teen 'n Afrikanermeerderheid te vorm nie. So het hulle die liberale houding, wat kenmerkend vir die Kaapse samelewing was, laat vaar en 'n beleid van [[wit bevoorregting]] en rasseskeiding ingestel. Daardie beleid was gedeeltelik ook die gevolg van ekonomiese en politieke druk wat deur vroeëre Britse immigrante uitgeoefen is. Baie van hulle het hulle in die Oos-Kaap as suksesvolle skaapboere, wolprodusente en handelaars bekwaam en het nou daarop aangedring dat hulle weivelde in rigting van Ciskei uitgebrei moes word. ==== Immigrasie van vroue ==== Daar was ook suksesvolle pogings om arm jong vroue in Suid-Afrika te vestig. So het byvoorbeeld vroulike huisbediendes finansiële steun ontvang om die tekort aan vroue in Suid-Afrika effens te probeer verlig. In 1857 het sowat 1&nbsp;000 Ierse vroue in Suid-Afrika aangekom.<ref>{{de}} Ulrike Kirchberger: ''Aspekte deutsch-britischer Expansion. Die Überseeinteressen der deutschen Migranten in Großbritannien in der Mitte des 19. Jahrhunderts''. Stuttgart: Franz Steiner Verlag 1999, bl. 80</ref> Ander skemas, soos dié wat deur die ''Female Middle Class Emigration Society'' van stapel gestuur is, het die immigrasie van gekwalifiseerde en gesofistikeerde vroue bevorder wat as sendelinge en onderwysers gewerk het en 'n waardevolle bydrae tot die opvoeding van inheemses gelewer en op politieke en sosiale hervorming aangedring het. ==== Laat 19de eeuse immigrasie ==== [[Lêer:Gold Reef City 002.jpg|duimnael|Die sitkamer van 'n vroeë 20ste eeuse huis waarin mynwerkers gevestig is.<br /><small>Gold Reef City, Johannesburg</small>]] In die 1870's en 1880's het jaarliks duisende Britte na Suid-Afrika geëmigreer, waarby immigrasieskema's steeds 'n belangruike rol gespeel het. In die dekade tussen 1873 en 1883 het byvoorbeeld 22&nbsp;300 Britse immigrante finansiële steun ontvang. Die koloniale owerheid aan die Kaap het hiervoor 'n kwartmiljoen pond beskikbaar gestel. Van die laat 19de eeuse immigrante was kunshandwerkers en ambagsmanne wat as gevolg van ekonomiese depressie en meganisering in die Verenigde Koninkryk na die buiteland uitgewyk het, spoorwegarbeiders, ongeskoolde werkers en gekwalifiseerdes uit die mynboubedryf. In 1891 het Suid-Afrika se Britsgebore bevolking op 188&nbsp;000 gestaan. Migrasiesyfers in [[Cornwall]] was die hoogstes in die Verenigde Koninkryk, veral in 'n tyd toe die Corniese tin- en mangaanmyne uitgeput was. Cornwallisers was meestal bereid om te migreer indien mynbouaktiwiteite elders werkgeleenthede vir hulle kon bied, en so het baie van hulle ook in Suid-Afrika aangekom. Die eerste Corniese immigrante was steengroefwerkers wat saam met die 1820-Setlaars na die Kaap geëmigreer het en stene vir die eerste permanente geboue ontgin het. Toe die Britse koloniale grens in 1847 tot by die Oranjerivier geskuif is, het Corniese mynwerkers, wat in Engels dikwels ''Cousin Jacks'' genoem word, met die ontginning van kopermyne in Namakwaland begin. In 1854 en 1855 het koperontginning in Suid-Afrika 'n nuwe hoogtepunt bereik, en dit was veral Corniese immigrante wat in die vraag na gekwalifiseerde mynbouwerkers voorsien het. Omstreeks 1900 was 'n kwart van die blanke mynwerkers aan die Witwatersrand Corniese immigrante. Die meeste van hulle het as ongetroude mans na die Kaap gekom, en 'n relatief groot persentasie het vanweë die skaarste aan Corniese vroue met inheemse swartes getrou. Corniese immigrante het hul spore in die bou- en [[Suid-Afrikaanse kookkuns|kookkuns]] gelaat, en daar is tans nog meer as honderd plekname van Corniese oorsprong in Suid-Afrika. Britse mynbouwerkers het daarnaas ook hul tradisionele vakbondstrukture na die land gebring. Die verdraagsaamheid van Corniese immigrante teenoor swart Suid-Afrikaners het onder meer uit godsdienstige tradisies voortgespruit. So was baie van hulle Wesleyaanse Metodiste wat 'n matigende invloed op die ruwe leefwyse in Suid-Afrikaanse mynbougemeenskappe uitgeoefen het. Hoë misdaadsyfers en drankmisbruik was die knellendste vraagstukke. Corniese immigrante het kerkgemeentes en krieketspanne gestig waarby, soos in die geval van Namakwaland, ook swart spelers welkom was. ==== Sosiale gaping ==== [[Lêer:Boerfamily1886.jpg|duimnael|Wit armoede: 'n Afrikanergesin in 1886]] [[Lêer:SouthAfricaTownship1989.jpg|duimnael|Kinders in 'n [[township]] naby Kaapstad in 1989]] Die unieke geologie van Suid-Afrika het die sosiale gaping tussen hoogs gekwalifiseerde mynboudeskundiges en ongeskoolde werkers nog versterk. Die land se laegraadse goud- en ertsneerslae lê diep sodat die plaaslike mynboubedryf op ingenieurs en kapitaal aangewese is. Die Britse immigrante, wat poste in die bedryf gevul het, net soos dié in ander sektore soos handel en finansies, het 'n elite gevorm. Mynbou-ondernemings se aggressiewe uitbreiding was een van die beslissende faktore wat die ontstaan van 'n rasgebaseerde, ongelyke arbeidsmark met wetlike en sosiale benadeling vir swartes bevorder het.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 31–32</ref> Maar ook Afrikaners is deur die vestiging van 'n mynboubedryf en die toenemende industrialisasie geraak. Groot getalle arm blankes het na die stede gestroom waar veelrassige krotbuurte ontstaan het. Vanaf die 1880's tot in die laat 1930's het 'n reeks natuurrampe, oorloë en ekonomiese agteruitgang tienduisende Afrikaanssprekendes in grootskeepse armoede gedompel. Terwyl die getal armblankes in amptelike statistieke op meer as 121&nbsp;000 beraam is, het omstreeks 1924 reeds 'n kwart van die Afrikanerbevolking in die armblanke-kategorie geval. Die situasie het dramaties versleg met die ekonomiese insinkings van die Groot Depressie waartydens 'n derde van alle Afrikaners, sowat 300&nbsp;000 mense, as armlastig beskou is.<ref>{{af}} Edward-John Bottomley: ''Armblankes''. e-Boek//Kindle-uitgawe. Kaapstad: Tafelberg, pos. 60</ref> Vir die koloniale owerheid – en latere blanke Suid-Afrikaanse regerings – was wit armoede 'n besondere probleem wat wit aansien kon bedreig. Deur middel van rasseskeiding, waarby benadeelde blankes in die volgende dekades in wit enklawes van armoede en in werkskeppingskemas van staatsondernemings en nywerhede in staatsbesit weggesteek is, is die vraagstuk opgelos totdat dit in 1994 skielik weer opgeduik het. Die Tweede Suid-Afrikaanse Oorlog het potensiële immigrante afgeskrik sodat min Britte hulle in die laaste jare van die 19de eeu aan die Kaap gevestig het. Die Britse besluit om Afrikanervroue en -kinders as 'n soort gyselaars in konsentrasiekampe aan te hou, het net soos die Afrikaners se guerilla-oorlogtaktiek verbittering veroorsaak. Uiteindelik was blanke politieke eenheid, en die stabiliteit wat dit vir die Britse Ryk in Suider-Afrika sou verseker, vir die Britse ''Colonial Office'' meer belangrik as die politieke regte van swart en bruin Suid-Afrikaners. Toe die land in 1910 selfregering as Unie van Suid-Afrika gekry het en 'n einde aan politieke inmenging uit Londen gemaak is, is die weg gebaan vir 'n politieke stelsel wat dekades lank op rasseskeiding berus het. Nog voor die Uniewording het Groot-Brittanje pogings onderneem om meer Britse immigrante as boere na die Suid-Afrikaanse platteland te bring. Een doelwit was om die kloof tussen die twee wit bevolkingsgroepe te oorbrug, 'n ander was die bestryding van Afrikanernasionalisme deur anglisering. Die skema is uiteindelik gestaak aangesien ander oorsese bestemmings soos Kanada en Australië met hul eie skema's vir Britse immigrante meer aanloklik was. Die hoeveelheid geskikte landbougrond in Suid-Afrika was beperk, en die nuut ontwikkelende nywerheidsektor was danksy die beskikbaarheid van swart mannekrag nie aangewese op groot getalle immigrante nie. Britse immigrasie was dus beperk. In 1910 het 8&nbsp;314 Britse immigrante in Suid-Afrika aangekom, in 1913 (een van min jare in dié tyd met uitvoerige statistieke) het 14&nbsp;251 nuwe aankomelinge hulle in die land gevestig, waarvan 10&nbsp;009 Britte.<ref>{{en}} Stephen Constantine (red.): ''Emigrants and Empire. British Settlement in the Dominions Between the Wars''. Manchester: Manchester University Press 1990, bl. 174</ref> Maar ook in die volgende dekades het Britte hulle in Suid-Afrika gevestig, en immigrasiesyfers het in die tyd ná die Tweede Wêreldoorlog selfs gestyg. Tradisioneel is Britse immigrante en hul nakomelinge as meer liberaal gesind beskou as Afrikaners, tog is hierdie soort stereotipes in die nuwe Suid-Afrika afgebreek. Die aantal Britse migrante in Suid-Afrika is in 2015 op 318&nbsp;000 beraam.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/uk-politics-eu-referendum-36560519 ''BBC News, 17 Junie 2016: Reality Check: Which EU countries have the most UK citizens? Besoek op 19 Junie 2016'']</ref> === Duitse immigrasie === [[Lêer:Natal 1910 BomannMuseum@20150903.JPG|duimnael|'n Kaart van die Hermannsburgse sending in Natal]] [[Lêer:Martin Melck House, Strand Street.jpg|duimnael|[[Martin Melck Huis|Martin Melck-huis]] in Strandstraat, Kaapstad, met versierings van [[Anton Anreith]]]] [[Lêer:German colonial claims in South Africa 1880s.jpg|duimnael|Afrika suid van die ewenaar, met politieke grense van die 1880's. Die Berlynse Koloniale Konferensie van 1884 was verantwoordelik vir die onderlinge afbakening en beslissing van koloniale gebiedsaansprake]] Volgens skeepslyste was sowat veertig persent van die eerste setlaars aan die Kaap Duitsers wat in diens van die Verenigde Oos-Indiese Kompanie (VOIK) op Nederlandse skepe gevaar het. Volgens 'n verordening van die VOIK, wat in 1657 uitgereik is, is slegs [[Nederlanders]] en Duitsers in diens geneem. Gewoonlik was Duitse bemanningslede op VOIK-skepe van Nederduitse afkoms en het sodoende min moeite ondervind om Nederlands aan te leer. Vyf van die eerste vryburgers aan die Kaap, wat in 1657 uit hul diens by die VOIK getree het om hulle as boere te vestig, was van Duitse afkoms. Steeds meer Duitse immigrante het na die Kaap gestroom en, weens die gebrek aan Duitse vroue, dikwels met Nederlandse, Franse of slawevroue uit Afrika en Asië getrou. Duitse huursoldate en ander personeel in diens van die VOIK was, anders as die breë massa in hul tyd, meestal geletterd. Baie van hulle het weens die moeilike ekonomiese situasie in Duitsland ná die einde van die [[Dertigjarige Oorlog]] na Nederland geëmigreer. So verskyn op VOIK-lyste onder meer seuns van dominees en amptenare, adellikes en sakelui, en selfs akademici soos wiskundiges, landopmeters en botanici.<ref>{{de}} Dieter en Elke Losskarn: ''Südafrika''. Ostfildern: Dumont 2006, bl. 40</ref> Die eerste wetenskaplike publikasies oor Suid-Afrika se natuurlewe en ander onderwerpe is deur Duitse navorsers geskryf wat verskeie kere verkenningstogte in die binneland van Suid-Afrika onderneem het. Die eerste Khoi-woordeboek is in die vroeë 1660's deur 'n boorling van [[Hannover]], Georg Friedrich Wende, saamgestel. Naas Franse Hugenote het Duitse immigrante 'n belangrike rol by die vestiging van die wynboubedryf aan die Kaap gespeel. Een van hulle, Henning Hüsing, het sy loopbaan as arm soldaat by die VOIK en veewagter begin. As vryburger was hy een van vyf boere wat hulle as veetelers bekwaam en vleis aan die VOIK verskaf het. As een van die welvarendste burgers aan die Kaap het Hüsing later groot graanvelde aangelê en raadslid in Stellenbosch geword waar hy herehuise soos [[Meerlust]] en ander woongeboue laat bou het. Volgens oorlewerings het hy meer as 100&nbsp;000 wingerdstokke geplant. 'n Ander wynboer was Carl Georg Wieser, 'n boorling van [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]], wat ná sy loopbaan as soldaat in 1731 met 'n Kaapstadse vrou getrou en later die Constantia-wyngoed gekoop het. Suksesvolle huwelike het van [[Martin Melck]], 'n boorling van [[Oos-Pruise]], die welvarendste man aan die 18de eeuse Kaap gemaak. Baie wynboere het hulle wonings deur Duitse boumeesters laat bou. Die bekendste van hulle was [[Anton Anreith]] (1754–1822), 'n boorling van [[Freiburg im Breisgau]], wat sy kunsvolle gewels en houtsnywerk in Constantia en Kaapstad (soos die leeue waarmee die kansel van die Lutherse kerk versier is) geskep het. Ander domeine van Duitse immigrante was gesondheidsdienste en politiek. In die Nederlandse tyd het sowat vyftig Duitse geneeskundiges aan die Kaap gepraktiseer. Jan van Riebeeck se opvolger as kommandeur was Zacharias Wagenaar (Wagner), 'n boorling van [[Dresden]]. Maar dit was ook Duitsers wat dikwels protes teen VOIK-besluite aangeteken het. Boeregesinne van Duitse afkoms soos die Bothas, Pretoriuse en Albrechts was in die geledere van die eerste groep van die Groot Trek. Die tweede groep is aangevoer deur Johannes van Rensburg, 'n boorling van Rendsburg in [[Sleeswyk-Holstein]]. Die derde Boereleier, Andries Hendrik Potgieter, het sy wortels in [[Osnabrück]] gehad. 'n Voorouer van [[Paul Kruger]], die latere president van die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal), Jacob(us) Kruger (ook Cruger of Krüger gespel), is in 1690 in [[Prignitz]], 'n streek in [[Brandenburg]] gebore en het in 1713 as soldaat in diens van die VOIK getree. Tussen 1848 en 1858 het groot getalle Duitse immigrante hulle in die Oos-Kaap, veral rondom Oos-Londen, gevestig – in 'n gebied wat deur die Britse koloniale owerheid as 'n soort buffersone tussen blanke gebiede en die Xhosa-stamland geskep is. Sowat 4&nbsp;000 Duitse setlaars het hier 'n nuwe tuiste gevind nadat hulle gratis seevervoer en finansiële steun ontvang het. Die Duitse invloed is steeds sterk, sowel op ekonomiese asook kulturele gebied. Suid-Afrika is daarnaas 'n gewilde reisbestemming vir Duitse toeriste asook die gewildste bestemming vir Duitse emigrante op die vasteland van Afrika. Volgens amptelike Duitse statistieke het in 2013 1&nbsp;100 Duitsers na Suid-Afrika geëmigreer, terwyl 1&nbsp;102 na hul geboorteland teruggekeer het.<ref>{{de}} [http://auswandern-info.com/suedafrika.html ''Auswandern nach Südafrika aktuell. Besoek op 2 Junie 2015''] {{dooie skakel}}</ref> In 2018 het 798 Duitsers hulle in Suid-Afrika gevestig, terwyl 1&nbsp;216 burgers met 'n Duitse paspoort na Duitsland teruggekeer het. In die dekade tussen 2008 en 2017 het altesaam 10&nbsp;375 Duitsers hulle volgens amptelike statistieke hier gevestig, terwyl 11&nbsp;195 na Duitsland verhuis het.<ref>{{de}} [https://auswandern-info.com/suedafrika ''auswandern-info.com: Auswandern nach Südafrika aktuell – Infos zur Einwanderung. Besoek op 20 November 2019'']</ref> {{Sien ook|Duitsers in Natal}} === Noorse immigrasie === 'n Dertigtal Noorse gesinne uit Ålesund het op 29 Augustus 1882 in Natal aangekom. Voor 1880 het Noorse emigrante hulle merendeels in die Verenigde State gevestig, maar danksy die persartikels van 'n Noorse sendeling in Zululand, ene kaptein Landmark, het voornemende Noorse emigrante belang daarin gestel om 'n nuwe tuiste in Natal te vind. Hul vaart na Natal is onder meer deur die Regering van Natal se agente in Londen gereël. Nakomelinge van die Noorse immigrante het die ''Norwegian Settlers Association of Marburg'' gestig.<ref>{{en}} [http://www.norsettler.co.za/history.htm ''www.norsettler.co.za: How it began. Besoek op 17 Maart 2016'']</ref> === Joodse immigrasie === {{Hoofartikel|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|Helen Suzman in 1959]] Al het die eerste Joodse immigrante hulle reeds in die 17de eeu aan die Kaap gevestig, kon daar eers met die grootskaalse immigrasie van Russies-Litause [[Jode]] vanaf die 1880's sprake van 'n georganiseerde Joodse gemeentelewe in Suid-Afrika wees. Omstreeks 1880 is die plaaslike Joodse bevolking op sowat 4&nbsp;000 beraam, met 40&nbsp;000 nuwe aankomelinge in die volgende drie dekades. Gedurende die 1930's was Suid-Afrika 'n toevlugsoord vir Joodse vlugtelinge uit die Duitse Ryk. So het die Joodse bevolking gegroei tot 90&nbsp;000 in 1936 en 115&nbsp;000&nbsp; in 1960.<ref name="Brenner">{{de}} {{cite book |last=Brenner |first= Michael |title=Kleine jüdische Geschichte|year=2008 |page=341, 342|publisher= C.H. Beck/Bundeszentrale für politische Bildung|location= München en Bonn}}</ref> In die ou bedeling het Joodse burgers dieselfde bevoorregte status geniet soos ander blankes, ondanks anti-semitiese tendense in bepaalde nasionalistiese Afrikanerkringe, so in die verregse vleuel van die regerende Nasionale Party. Die anti-semitiese rassisme in dele van Europa, wat sy hoogtepunt in die stelselmatige [[Sjoa|Sjoa-volksmoord]] deur die Nasionaal-Sosialistiese Duitse bewind tydens die Tweede Wêreldoorlog gevind het, was vir baie Suid-Afrikaanse Jode rede genoeg om openlik weerstand te bied teen die beleid van rasseskeiding. So het 'n relatief groot persentasie Joodse Suid-Afrikaners by die anti-Apartheid-beweging aangesluit, onder wie die skryweres en wenner van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], [[Nadine Gordimer]], die politikus [[Helen Suzman]] wat jare lank, tussen 1961 en 1974, die enigste afgevaardigde van die [[Progressiewe Party]] in die Suid-Afrikaanse parlement was, en [[Joe Slovo]], 'n kommunistiese stryder wat – ná meer as twintig jaar in ballingskap – na Suid-Afrika teruggekeer het as een van min blanke leiersfigure in die African National Congress.<ref name="Brenner" /> Ander Joodse burgers het die NP-bewind gesteun. Opvallend was die groot persentasie aanhangers van Sionisme wat nou betrekkinge met Israel gehandhaaf het – meer as in enige ander land. So het Suid-Afrika voor 1994 steeds goeie betrekkinge met Israel onderhou, ondanks dié land se afkeuring van Pretoria se rassebeleid. Ná die eerste demokratiese verkiesing in 1994 het baie Joodse inwoners by die groot golf van blanke emigrante aangesluit.<ref name="Brenner" /> === Immigrasiebeleid voor 1994 === [[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-1-9.jpg|duimnael|Februarie 1960: die Britse premier Harold Macmillan bring 'n amptelike besoek aan Suid-Afrika en lewer sy befaamde "Wind-van-verandering"-toespraak in die Suid-Afrikaanse parlement. Desondanks stroom duisende Britse immigrante na die Kaap<br /><small>The National Archives UK</small>]] Saam met die implementering van die Apartheids-wetgewing, waarvolgens die toegang van swart Suid-Afrikaners tot die arbeidsmark in 'n toenemende mate gereguleer en beperk is, net soos die vrye beweging van swart werknemers, en met die oog op die beplande uiteindelike ontneming van Suid-Afrikaanse burgerskap van swart inwoners in die laaste stadium van die Apartheidstelsel, was daar 'n dringende behoefte om die getalle van gekwalifiseerde blankes te verhoog. In 1958 het die Viljoen-kommissie, wat die toekomstige ontwikkeling van Suid-Afrika se nywerheidsektor ondersoek het, in sy verslag bevind dat die heersende groeikoers van die ekonomie net volgehou kon word met die werwing van jaarliks sowat 25&nbsp;000 immigrante.<ref>{{en}} Daniel Conway and Pauline Leonard: ''Migration, Space and Transnational Identities. The British in South Africa''. Basingstoke: Palgrave Macmillan 2014, bl. 39</ref> Die NP-bewind het die Suid-Afrikaanse Immigrante-organisasie (Samorgan) in die lewe geroep om blanke immigrasie te bevorder, maar hierby aanvanklik veral op Nederland en Duitsland gefokus – en nie op die Verenigde Koninkryk as die tradisioneel belangrikste land van herkoms van immigrante nie. Vir die eerste minister Hendrik F. Verwoerd, 'n immigrant van Nederlandse herkoms, was Suid-Afrika se republiekwording en onttrekking aan die Britse Gemenebes in 1960/1961 'n persoonlike triomf wat hy as een van die beslissende gebeurtenisse in die geskiedenis van die land en as die Afrikanervolk se uiteindelike onafhanklikwording van Britse kolonialisme beskou het. Gevolglik het die NP-bewind se houding teenoor Britse immigrasie ingrypend verander. Gepaardgaande met hierdie maatreëls is Engelssprekende Suid-Afrikaners stelselmatig uit die staatsburokrasie en die weermag verwyder en is die grense van kiesafdelings aangepas om meerderhede vir NP-kandidate te verseker en die Verenigde Party se politieke invloed te verminder. Verwoerd was daarvan oortuig dat Engelssprekende Suid-Afrikaners in die nuutgestigte republiek maklik aan Afrikaners geassimileer kon word en dat Britse immigrante sodoende nie meer as 'n moontlike nasionale bedreiging beskou moes word nie. Met jaarlikse groeisyfers van tussen ses en agt persent in die periode tussen 1964 en 1972 en voortgesette werkreservering, wat wit en bruin Suid-Afrikaners bevoorregte toegang tot sekere kategorieë werk gegee het, was die Suid-Afrikaanse ekonomie dringend aangewese op gekwalifiseerde immigrante. Die nuut benoemde Engelssprekende minister van immigrasie, A. E. Trollip, het dit duidelik gestel dat die ekonomie sonder immigrasie sou disintegreer. In 1961 is 'n nuwe immigrasieskema ingevoer wat voorsiening vir ruim finansiële bystand aan immigrante gemaak het, en die regering was realisties genoeg om weer op voornemende immigrante uit die Verenigde Koninkryk te fokus. Die regering se doelwit was om jaarliks sowat 30&nbsp;000 immigrante te werf. Immigrasie het inderdaad skerp toegeneem van net 9&nbsp;789 blankes in 1960 tot 48&nbsp;048 in 1966. Die staat het tagtig persent van gekwalifiseerde immigrante se reiskoste oorgeneem, ruim lenings toegestaan (wat in 1966 deur skenkings vervang is), gratis huisvesting vir 'n beperkte tydperk ná aankoms in Suid-Afrika gewaarborg en geen minimum-verblyfvereistes gestel nie. Met dié skema was die Suid-Afrikaanse regering destyds vrygewiger as byvoorbeeld Kanada of Australië. Naas sy bestaande immigrasiekantoor in [[Suid-Afrika-huis (Londen)|Suid-Afrika-huis]] op Londen se [[Trafalgarplein]] het Samorgan nuwe kantore in Cockspur-straat, Londen (in dieselfde gebou waar amptenare van die 1820 Settlers Memorial Association gesetel was), Manchester, Birmingham, Glasgow, Sheffield en Newcastle geopen. Vir voornemende Britse immigrante was die vooruitsig op 'n beter toekoms vir hul kinders in 'n opkomende land, 'n hoër lewensstandaard, die aangename klimaat en laer belastingtariewe aantreklik genoeg om immigrasiesyfers te laat styg. In die na-oorlogse periode voor die invoering van die nuwe immigrasieskema (tussen 1946 en 1961) het 115&nbsp;395 Britse burgers hulle in Suid-Afrika gevestig. In die periode tussen 1961 en 1977, toe die Europese immigrasie na die Kaap danksy die finansiële bystand van regeringskant sy hoogtepunt bereik het, het dié getal toegeneem tot 243&nbsp;000. Nettomigrasie het vanaf die 1960's tot en met 1975 jaarliks tussen 20&nbsp;000 en 35&nbsp;000 beloop. Immigrasie het met 46 persent byna die helfte bygedra tot die blanke bevolkingsgroei in dié tydperk. === Onlangse bevolkingsopnames === [[Lêer:South-africa-demography.svg|duimnael|Ontwikkeling van Suid-Afrika se bevolking]] In Julie 2017 is die bevolking van Suid-Afrika deur Statistieke Suid-Afrika op 56&nbsp;520&nbsp;000 geskat. Dit verteenwoordig 'n styging van meer as 1,5 miljoen sedert die middel van 2015 toe dit op 54&nbsp;956&nbsp;900 beraam is, onder wie 44&nbsp;228&nbsp;000 swartes (80,5 persent van die totale bevolking), 4&nbsp;832&nbsp;900 bruinmense (8,8 persent), 4&nbsp;534&nbsp;000 blankes (8,3 persent) en 1&nbsp;362&nbsp;000 Asiërs (2,5 persent) was. Van die totale bevolking was 28&nbsp;900&nbsp;000 mense vroulik en 27&nbsp;600&nbsp;000 manlik.<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022015.pdf ''Statistieke Suid-Afrika – Mid-year population estimates 2015'']</ref> Teen die middel van 2017 is die swart bevolking op 45&nbsp;656&nbsp;400 of 80,8 persent van die totale bevolking beraam. 4&nbsp;962&nbsp;900 was bruin Suid-Afrikaners (8,8 persent), 4&nbsp;493&nbsp;500 blankes (8,0 persent) en 1&nbsp;409&nbsp;100 Asiërs (2,5 persent).<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022017.pdf ''Stats SA: Mid-year population estimates 2017. Besoek op 31 Julie 2017'']</ref> In die sensus van 9 Oktober 2011 het 41 miljoen Suid-Afrikaners hulself as swart beskryf, 4,62 miljoen as bruin, 4,59 miljoen as wit en 1,3 miljoen as Indiërs of ander Asiërs. 0,3 miljoen mense het hulself as "ander" beskryf – 'n kategorie wat ook mense insluit wat volgens sensusbeamptes weier om hulself in terme van ras of etniese groep te beskryf. Die totale bevolking het op die dag van die sensus 51,8 miljoen beloop. Die aantal ekonomiese immigrante, wat onwettiglik in die land bly, word op tussen drie en vier miljoen beraam.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 ''nuus24.com: Ses buitelanders vas vir vals paspoorte, 25 Junie 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709032257/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 |date= 9 Julie 2010 }}</ref> === Godsdiens === {{Hoofartikel|Boeddhisme in Suid-Afrika|Godsdiens in Suid-Afrika|Islam in Suid-Afrika|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Groote Kerk Adderley Street Cape Town - Frontal view.JPG|duimnael|Die Groote Kerk in Kaapstad is die oudste bestaande kerk in Suider-Afrika]] [[Lêer:South Africa-Ladysmith-Sufi Mosque-01.jpg|duimnael|Soefi-[[Moskee]] in [[Ladysmith]], KwaZulu-Natal]] Omtrent 63% van Suid-Afrikaners is religieus.<ref>{{en}} http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009125315/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 |date= 9 Oktober 2019 }}</ref> Die grootste godsdiens is die [[Christendom]] met sowat 80% van die totale bevolking in 2001, gevolg deur 15% ongebonde, 1,5% [[Moslem]]s, 1,2% [[Hindoeïsme|Hindoes]], 0,3% tradisionele Afrika-godsdienste en 0,2% Jode. Ondanks 'n meerderheid aan Christene is daar nie een dominante denominasie nie. Belangrike Christelike kerke sluit in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (7,1%), die Nederduits Gereformeerde kerke ([[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] en [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] met 6,7%) en die [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika]] (3,8%). Volgens die sensus van 1991 was blanke Suid-Afrikaners hoofsaaklik Protestants (70 persent), Rooms-Katoliek of Grieks-Ortodoks (7 persent) of Joods (1 persent). 21 persent het nie aan enige godsdiens of kerk behoort nie of wou gedurende die sensus geen inligting omtrent hul geloofsoortuiging verstrek nie.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen (1997), bl. 129-130</ref> Die [[Islam]] het Suid-Afrika in drie fases bereik. Die eerste het met die aankoms van die Nederlandse koloniste in die 17de eeu begin. Die eerste Moslems is as slawe deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie uit die [[Maleise argipel]] aan die Kaap gebring en was die voorouers van die Kaapse Maleiers. Die tweede was die immigrasie van Indiërs uit [[Brits-Indië]] ná die [[Natal (kolonie)|Natalkolonie]], waar hulle in die Britse suikerplantasies gewerk het. Sowat 176&nbsp;000 Indiërs van alle gelowe is ná Natal gebring, waarvan 7–10% Moslems. Die derde fase het met die einde van Apartheid begin, nadat Moslems uit Afrika en Indië ná Suid-Afrika begin migreer. Die meeste Moslems is Soenniete, gevolg deur Ahmadi, veral in Kaapstad.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=eR019JqPbBkC&pg=PA104&dq&hl=en&sa=X&ei=ibqJU8mLNYO7PeKPgfgK&ved=0CEUQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false | title=Islamic Resurgence in South Africa: The Muslim Youth Movement | author=Abdulkader Tayob | page=104 | accessdate=21 Maart 2019}}</ref> [[Lêer:Old Sinagogue, Pretoria.JPG|duimnael|Die [[Sinagoge, Paul Krugerstraat|Sinagoge in Paul Krugerstraat]], Pretoria]] In Suid-Afrika leef sowat 70&nbsp;000 Jode, die grootste groep in Afrika. Die eerste Jode het tydens die Britse Kaapkolonie in die 19de eeu ná Suid-Afrika gekom. Tydens die apartheidsbewind het Suid-Afrikaanse Jode 'n belangrike rol in die Anti-apartheidsbeweging gespeel, terwyl ander hulself vir nou bande tussen Suid-Afrika en Israel beywer het.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=P.W. Botha felt Israel had betrayed him |accessdate=2 November 2006 |publisher=Jerusalem Post |date=2 November 2006 |archive-date= 6 Julie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130706010337/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |url-status=dead }}</ref> Suid-Afrika se 550&nbsp;000 Hindoes vorm die tweede grootste Hindoebevolking in Afrika ná dié van [[Mauritius]], waarvan die meeste in die provinsie KwaZulu-Natal leef.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |title=South Africa – Section I. Religious Demography |publisher=U.S. Department of State |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502215032/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste Hindoes is nakomelinge van Indiërs wat uit Brits-Indië ná KwaZulu-Natal geneem is om daar te werk. Suid-Afrika beskik moontlik oor die grootste bevolking aan Boeddhiste in Afrika, waarvan die meeste van Asiatiese afkoms is. === Internasionale net-migrasie === Die blanke bevolking het as gevolg van laer geboortesyfers en migrasie na oorsese bestemmings sedert 1986 merkbaar afgeneem. {| class="wikitable" ! Periode !! Afrikane !! Indiërs/Asiate !! Blankes |- | 1986–2000 || 828&nbsp;750 || 14&nbsp;476 || -304&nbsp;512 |- | 2001–2005 || 561&nbsp;398 || 23&nbsp;335 || -133&nbsp;782 |- | 2006–2011 || 673&nbsp;706 || 34&nbsp;689 || -112&nbsp;046 |- | 2011–2015 || 779&nbsp;593 || 40&nbsp;929 || -95&nbsp;158 |} === Verstedeliking === [[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|duimnael|Johannesburg is die grootste stedelike sentrum van Suid-Afrika]] In 2000 was 95 persent van die Blanke en Asiatiese, 79 persent van die [[Bruin mense|Bruin]] en 41 persent van die Swart bevolking verstedelik. Die persentasie van die totale bevolking, wat in stedelike nedersettings woon, het tussen 2005 en 2015 gestyg van 59,5 tot 64,8 persent.<ref>{{en}} [https://www.statista.com/statistics/455931/urbanization-in-south-africa/ ''statista – The Statistics Portal: South Africa: Urbanization from 2005 to 2015. Besoek op 8 Oktober 2017'']</ref> Behuisingstekorte en onvoldoende infrastruktuur is veral in die metropolitaanse gebiede 'n groot probleem, en as gevolg daarvan word veral die randgebiede van stede deur informele woonstrukture soos plakkerskampe gekenmerk. Die boubedryf is tans nie in staat om in die groeiende aanvraag na behuising te voorsien nie. Swart stedelike gebiede soos Soweto ly onder oorbevolking; in hierdie stad woon nog steeds tussen drie en vier miljoen mense op 'n oppervlakte van net 130 vierkante kilometer. Tradisioneel-blanke woongebiede van die middel- en opperklas is minder geraak deur die sosiale veranderings ná die einde van die geografiese rasseskeiding. Die ou stelsel van "groepsgebiede" word hier grotendeels nog bewaar, aangesien net 'n minderheid van Swartes huispryse en huurgelde in hierdie gebiede kan bekostig. Die klein getalle nie-blanke bewoners, wat na die eertydse blanke woongebiede verhuis, kan maklik geïntegreer word. Die verstedelikingsproses van die swart bevolking sal ook in die vroeë dekades van die 21ste eeu voortgaan, terwyl die landelike bevolking met tussen vyf en tien persent sal krimp. === Uitdagings vir plattelandse gemeenskappe === [[Lêer:SouthAfricaFieldwork21989.jpg|duimnael|Suid-Afrikaanse plaaswerkers in 1989]] Nedersettings op die platteland staar, net soos hul eweknieë elders op aarde, ernstige uitdagings in die gesig. Volgens die sensus van 2011 word 61 persent van die Suid-Afrikaanse bevolking in nedersettings buite die munisipale grense van metropolitaanse gebiede gehuisves. Terwyl die vyf grootste metropolitaanse gebiede die ekonomie oorheers en meer as die helfte van die bruto toegevoegde waarde genereer, is die ekonomiese agteruitgang van groot dele van die platteland reeds in akademiese ondersoeke van die 1980's beskryf. Dit geld ook vir streke met 'n groeiende bevolking.<ref>{{en}} Ronnie Donaldson: ''Small Town Tourism in South Africa''. Cham: Springer International Publishing 2018, bl. 3</ref> Die agteruitgang van plattelandse nedersettings het menigvuldige oorsake: * Oorspronklik welvarende mynbounedersettings – soos dié in KwaZulu-Natal se steenkoolstreke – het as gevolg van veranderende vraag ekonomiese agteruitgang ervaar. Dieselfde geld vir nedersettings waar ekonomiese vooruitgang op vervoerinfrastruktuur soos spoorweë gesteun het. * Met die afname in tradisionele landbou-aktiwiteite het baie landelike nedersettings hul oorspronklike rol as plaaslike kleinhandel- en dienstespilpunte kwytgeraak. * Die beskikbaarheid van meer gevorderde vervoergeriewe, wat toegang tot verder af geleë streekspilpunte vergemaklik, en veranderende strukture in die kleinhandelbedryf het eweneens bygedra tot die agteruitgang van kleiner dorpe wat as diensverskaffers vir die landbousektor gedien het. * Die samesmelting van nedersettings tot nuwe, groter administratiewe eenhede het baie dorpe van hul vroeëre plaaslike regerings beroof, terwyl die nuwe munisipaliteite weens 'n gebrek aan fondse en behoorlik opgeleide personeel nie in staat is om benodigde munisipale dienste te verskaf nie. * Daarnaas het groter nedersettings, wat reeds voor die ANC-owerheid se munisipale hervormings bestaan het, hul dienste- en ander sektore uitgebrei tot 'n punt waar hulle groter geografiese streke kan bedien en sodoende die ekonomiese funksies van omliggende kleiner sentrums maklik absorbeer.<ref>{{en}} Donaldson (2018), bl. 4</ref> === Sosiale struktuur === Suid-Afrika bly 'n land wat langs ras-, etniese-, taal-, godsdiens- en klaslyne, maar ook langs die lyn tussen sentrum en periferie verdeel is. Die plaaslike historiese ontwikkeling het van die Suid-Afrikaanse samelewing 'n soort rasgebaseerde kastestelsel gemaak – ras en velkleur het daarin meer betekenis gekry as klas, taal en ander sosiale kriteria.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/gesellschaft.html#c1608 ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Samelewing en kultuur'']</ref> === Engels in Suid-Afrika === [[Lêer:South Africa 2011 English speakers proportion map.svg|duimnael|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van Engelstaliges in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa 2011 English speakers density map.svg|duimnael|Geografiese verspreiding van Engels in Suid-Afrika volgens bevolkingsdigtheid per vierkante kilometer in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|&lt;1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|&gt;3000/km²}}}}]] Terwyl Suid-Afrika algemeen as 'n multikulturele, veelrassige en veeltalige staat beskryf word, het Engels – ongeag sy relatief klein demografiese basis van ongeveer drie miljoen moedertaalsprekers en sy beperkte geografiese verspreiding – tans die status van 'n [[lingua franca]] in die meeste openbare domeine, waaronder politiek en ekonomie. Hoe meer dit as 'n taal van hoër status waargeneem word, hoe meer vind taalverskuiwing plaas. Daarnaas word dit ter wille van kostebesparing (vertalings in die ander tien ampstale geniet lae prioriteit as beskikbare finansiële middele beperk is) en om praktiese redes (daar word veronderstel dat die meeste Suid-Afrikaners Engels min of meer magtig as) bo Suid-Afrika se ander tale verkies, ongeag die feit dat die regering homself tot veeltaligheid verbind het. So word die aktiewe gebruik van Afrikaans toenemend beperk tot die gesinsdomein, opvoedkundige instellings wat die beginsel van moedertaalonderwys volg, die Afrikaanse kultuurbedryf en Afrikaanse media. Van alle openbare domeine is godsdiens die minste geraak deur taalverskuiwing na Engels. In sy gesproke vorm toon Engels in Suid-Afrika dieselfde dinamiese ontwikkeling soos in ander Afrikalande waar Engels as oorkoepelende taal dien. Naas Engels as tweede taal, soos dit deur baie swart Suid-Afrikaners gebesig word, vorm Britse immigrante, wat hul streeksgebonde moedertaalvariëteit van Engels na die Kaap saamgebring het, en vastelandse Europese en Asiatiese immigrante, wat deur Britse Engelssprekendes geassimileer is, die demografiese basis van Suid-Afrikaanse Engels. Net soos in ander Britse kolonies is Engels aanvanklik deur soldate en amptenare aan die Kaap ingevoer. Hulle is opgevolg deur sendelinge, setlaars en fortuinsoekers.<ref>{{en}} [http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ ''Oxford English Dictionary: South African English. Besoek op 16 Maart 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120134/http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ |date=16 Maart 2016 }}</ref> Met die stigting van Engelse nedersettings in die Oos-Kaap vanaf 1820 en in Natal (1841–51) asook die diamantstormloop van Kimberley en die goudstormloop aan die Witwatersrand het Engels posgevat as een van die tale van Suider-Afrika. Die vroegste variëteit van Engels was dié van Suidoos-Engeland se laer klasse wat deur die eerste Britse immigrante, onder wie die 1820-setlaars, gepraat is en vanweë vergelykbare immigrasiepatrone baie ooreenkomste, veral ten opsigte van uitspraakgewoontes, met Australiese Engels toon sodat daar dikwels na 'n gemeenskaplike variëteit van Suidelike Halfrond-Engels verwys word.<ref>{{de}} Gerhard Leitner: ''Weltsprache Englisch. Vom angelsächsischen Dialekt zur globalen Lingua franca''. München: C. H. Beck 2009, bl. 214</ref> 'n Tweede golf van Engelssprekende setlaars het tussen die 1840's en laat 1860's in Suid-Afrika aangekom. Hul sosiale, kulturele en geografiese agtergrond het merkbaar verskil van dié van vroeëre immigrante. So was die meeste setlaars in dié periode afkomstig uit die middelklas van die ''Midlands'' van Sentraal-Engeland en die noorde van Engeland en hulle vestigingsgebied hoofsaaklik beperk tot Natal. Naas die breë werkersklasaksent van die Kaap is sodoende 'n tweede variëteit van Engels in Suid-Afrika gevestig wat as meer respektabel geag is. Anders as byvoorbeld in Australië het die verskillende variëteite in Suid-Afrika min neiging getoon om met mekaar te vermeng. Die derde golf van immigrante uit Europa, Australië en die Verenigde State, wat ná die ontdekking van diamante en goud na Suid-Afrika gestroom het, het Engels as algemene omgangstaal van stedelike omgewings en die sakesektor gevestig en sodoende ook taalverskuiwing van Afrikaans na Engels in groter omvang tot gevolg gehad. Die status en rol van Engels is van begin af bepaal deur politieke omstandighede. Engels was in die 19de eeu die taal van die bewindhebbers wat in 1822 Nederlands as ampstaal van die Kaapkolonie vervang het. Die bevordering van Afrikaans was een van die hoofdoelwitte van 20ste eeuse Afrikaner-nasionaliste wat ná die regeringsoorname deur die Nasionale Party (NP) in 1948 verwesenlik is deur die verdringing van Engels op regerings- en administratiewe vlak, binne die polisie en die weermag. Nogtans het Engels sy oorheersende rol in die sakelewe en die tersiêre onderwys gedurende die NP-bewind, wat tot 1994 sou voortduur, nooit ingeboet nie. Dit was ook die taal wat deur die African National Congress en ander swart bevrydingsbewegings vir hul kommunikasie met sowel sprekers van Suid-Afrika se ander inheemse tale asook die buitewêreld gekies is – 'n keuse wat nog verstewig is deur die feit dat baie ANC-lede hul ballingskap in Engelssprekende omgewings soos die Verenigde Koninkryk deurgebring het. === Taalbeleid === {{Hoofartikel|Tale in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa 2011 dominant language map.svg|duimnael|'n Kaart wat die meerderheidstale in Suid-Afrikaanse aandui {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#bebada|[[Suid-Ndebele]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Zoeloe]]}} {{sleutel|#fdb462|[[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]}} {{sleutel|#b3de69|[[Suid-Sotho]]}} {{sleutel|#fccde5|[[Tswana]]}} {{sleutel|#bc80bd|[[Swazi]]}} {{sleutel|#ccebc5|[[Venda (taal)|Venda]]}} {{sleutel|#ffed6f|[[Tsonga]]}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen}}}}]] Gedurende die Britse koloniale bewind in Suid-Afrika is Afrikaans as die sentrale element van Afrikaneridentiteit beskou. Die Britse beleid van assimilasie was dus hoofsaaklik daarop gemik om Afrikaans deur Engels te vervang – 'n doelwit wat, gegewe die beperkte hulpbronne, onmoontlik geblyk het om te bereik. 'n Verslag oor die onderwysstelsel het in 1901 getoon dat die status van Afrikaans en Nederlands as omgangstaal onaanvegbaar was.<ref>{{en}} Jon Orman: ''Language Policy and Nation-Building in Post-Apartheid South Africa''. Springer Science + Business Media B.V. 2008, bl. 84</ref> Maar ook swart Suid-Afrikaners was teikens van die Britse beleid van taalkundige en kulturele assimilasie. Veral Engelsmedium-sendingskole het 'n belangrike bydrae gelewer om Britse invloed nie net op godsdienstige en ekonomiese gebied te versterk nie, maar ook om 'n hele kulturele konteks te skep waarin Engelse gedagtes, tradisies en waardes kon floreer en waarin vroue en mans met 'n uitstekende taalvaardigheid in Engels opgevoed is. Hierdie beleid het steeds uitwerkings op Suid-Afrika se politieke, kulturele en sosiale lewe waar 'n klein geangliseerde swart elite taalvaardigheid in Engels as paspoort vir opwaartse sosiale en ekonomiese mobiliteit beskou. Die gaping tussen hierdie elitêre swart minderheidsbewind en die groot onderdrukte massa het groter geword en sal deur die volgende generasies nie maklik oorbrug kan word nie.<ref>{{en}} Orman (2008), bl. 84</ref> Volgens sy [[Grondwet van Suid-Afrika|1996-grondwet]] het Suid-Afrika elf [[Amptelike taal|amptelike tale]]: [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]] en [[Zoeloe]].<ref name="Grondwet">{{af}} {{cite web |url=https://www.justice.gov.za/constitution/SAConstitution-web-afr.pdf |title=Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=7 Februarie 2025}}</ref> In 2023 het die [[Gebaretaal]] Suid-Afrika se twaalfde ampstaal geword.<ref name="Nuus24" /> Volgens die grondwet moet die ampstale gelyk en billik behandel word. Die [[Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad]] het die grondwetlike mandaat om die ampstale se ontwikkeling en gebruik te bevorder. Dieselfde geld vir die [[Khoisan-tale|Khoisan]]- en [[Nama]]-tale asook die Gebaretaal. Die Suid-Afrikaanse grondwet erken daarnaas ook [[Duits]], [[Grieks]], [[Goedjarati]], [[Hindi]], [[Portugees]], [[Tamil]], [[Telugu]] en [[Oerdoe]] as tale van gemeenskappe asook [[Arabies]], [[Hebreeus]] en [[Sanskrit]] as godsdienstale. Die Taalraad het die grondwetlike mandaat, respek vir dié tale te bevorder en te verseker.<ref name="Grondwet" /> == Onderwys == {{Hoofartikel|Onderwys in Suid-Afrika}} === Opvoedkundige beleid === [[Lêer:Die skip University of pretoria.JPG|duimnael|"[[Administrasiegebou UP|Die skip]]", 'n administratiewe gebou van die [[Universiteit van Pretoria]] (UP)]] Die herorganisasie van Suid-Afrika se onderwysstelsel en sy nasionale opvoedkundige beleid word deur die ANC-regering as 'n sleuteltaak van sy kulturele beleid beskou. Die onderwysstelsel van die ou bedeling is vanweë sy rasseskeiding en die beperking van kwaliteitonderwys tot blanke leerders steeds as een van die ooglopendste kenmerke van die apartheidsteldsel ervaar.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Suid-Afrika – Kulturele en opvoedkundige beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724010502/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=24 Julie 2010 }}</ref> Suid-Afrikaanse openbare skole het hul deure eers in April 1994 vir leerders van alle bevolkingsgroepe geopen. Op hierdie datum is 'n nuwe nie-rasgebaseerde nasionale onderwysstelsel en algemene skoolplig ingevoer. Hervormings ten opsigte van kurrikula en onderwysstrukture is daarop gemik om toegang tot en beskikbaarheid van gehalte-onderwys vir alle Suid-Afrikaanse leerders te verseker. In Februarie 2010 is die Departement van Onderwys in twee nuwe departemente verdeel: die Departement van Basiese Onderwys (onderrig tot matriekvlak) en die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. In die praktyk word die kanse van Suid-Afrikaanse leerders en studente op gehalte-onderwys egter deur die HIV/Vigs-problematiek, skool-, universiteitslosies- en klasgelde, die tekort aan wiskunde- en natuurwetenskappe-onderwysers asook die feit dat daar min aansporing vir matrikulante is om 'n onderwyskwalifikasie te behaal, ondermyn. Die veeltaligheid van Suid-Afrika word van regeringskant in beginsel erken, met slagspreuke soos "Eenheid in verskeidenheid", en naas die elf amptelike word ook dertien vreemde tale bevorder. === Hoër onderwys === [[Lêer:Mitchells-plain-schoolkids.jpg|duimnael|Skoolkinders in [[Mitchells Plein]]]] Met die Wet op Hoër Onderwys het die regering in 1997 begin om die Suid-Afrikaanse universiteitstelsel te transformeer. Die aantal tersiêre instellings (waaronder universiteite en tegnikons) is in 2004 en 2005 verminder van 36 tot 21, onder meer om die ou skeiding tussen "blanke" en "nie-blanke" instellings uit te wis. Hierdie ingewikkelde proses sal nie oor die kort termyn afgesluit kan wees nie, en verskeie kwessies wat steeds bestaan – onder meer bekommernis oor Afrikaans se toekomstige rol as wetenskapstaal – het net soos die gebrek aan finansiële hulpbronne tot studenteproteste gelei. == Boukuns == === Kaap-Hollandse boustyl === {{Hoofartikel|Kaaps-Hollandse styl}} [[Lêer:Reinet House Graaff Reinet-001.jpg|duimnael|Die Reinethuis in [[Graaff-Reinet]] met neo-klassieke driehoekige Rhône-gewel]] [[Lêer:Old house in Tulbagh.jpg|duimnael|Wittedrif-herehuis in Tulbagh met oorspronklike barokgewel (Joostenberg-Languedoc-styl), maklik herkenbaar aan sy sagte kurwes]] Die Kaap-Hollandse boustyl is vanaf die laat 17de eeu in Kaapstad en omgewing ontwikkel. Sy mees uitstaande kenmerk, die sentrale voorgewel oor die ingang, is aan [[Amsterdam]] se gegewelde huise ontleen. Daar is egter ook Franse en Maleise invloed as voorbeeld gedien het, het vakmanne uit die Ooste, wat as slawe na die Kaap geneem is, hul invloed by die ontwikkeling van 'n eie Kaapse boukuns gespeel. Ewe belangrik was die beperkings wat boumeesters aan die Kaap opgelê is – deur klimaatsomstandighede en die gebrek aan tradisionele Europese boumateriale. Kaap-Hollandse huise het simmetriese fasades, dik, witgekalkte mure en grasrietdakke gehad waarby die twee laasgenoemdes geskikte teenvoeters teen temperatuurskommelinge was. Die vroegste Kaapse gewels was sogenaamde solder- of skaapboudgewels. Hulle is opgevolg deur sogenaamde Joostenberg-gewels wat veral gewild was in die tydperk tussen 1780 en 1800 en verder onderverdeel kan word in Klipheuwel- en Languedoc-styl. Die derde styl het die baroktradisie voortgesit, maar in plaas van sagte kurwes is die voorkeur aan neo-klassieke stylelemente gegee, gewoonlik driehoekige pedimente met pleisterwerkkruike aan weerskante. Hierdie gewels word deur argitektuurhistorici as Rhône-gewels beskryf. Gewels was geen suiwer versierings nie. 'n Klein venster in die solder het daglig binnegelaat, terwyl bewoners teen reënwater beskerm is wat van die grasdak af op die stoep kon afdrup. Omrede rietdakke vinnig aan die brand kon raak, het gewels vlugtende bewoners ook teen brandende [[Elegia tectorum|dekriet]] beskerm. Gewels het mettertyd statussimbole en dus hoër, swieriger en kronkelend geword. Dikwels is hulle van gevormde omlystings voorsien (as sogenaamde holbolgewels), terwyl die voorkant met figure verfraai is. Gewilde motiewe was diere, blomme, vrugte, harte of sterre. Die vroegste omlystings en versierings word as die werk van Oosterse slawe beskou. Wit gewels het mooi gekontrasteer met rietdakke. === 19de eeuse koloniale boukuns === [[Lêer:Paleis van Justitie, noordekant, Pretoria.jpg|duimnael|Die [[Paleis van Justisie, Pretoria|Paleis van Justisie]] in Pretoria]] Met die Britse bewind aan die Kaap en in Natal het koloniale Victoriaanse boukuns ingang tot Suid-Afrika gevind. Kunsvolle openbare geboue soos Pietermaritzburg se stadsaal weerspieël die ambisies van 'n nuwe Engelssprekende burgerklas. Ook in die onafhanklike Afrikanerrepublieke Transvaal en Oranje-Vrystaat het boumeesters die voorkeur gegee aan massiewe, statige geboue soos dié wat rondom Pretoria se Kerkplein en langs Bloemfontein se Brandstraat ontstaan het – in 'n styl wat as Eklektiese Wilhelmiense boukuns beskryf word. Groeiende ekonomiese welvaart in Johannesburg is in die vroeë 20ste eeu weerspieël in Edwardiaanse, Georgiaanse en neoklassieke ontwerpe. 'n Eie Suid-Afrikaanse vormtaal, waarin Britse periodestyle met die plaaslike landskap en inheemse boumateriale versmelt, is deur Sir Herbert Baker ontwikkel. Sy belangrikste werk, die Uniegebou in Pretoria, word onder Suid-Afrika se mees elegante ontwerpe gereken. === 20ste eeuse style === Vir hul ontwerpe in stedelike omgewings het Suid-Afrikaanse argitekte Europese en Amerikaanse style toegepas. So het in die 1930's [[Art Deco]]-geboue in Kaapstad, Durban en Johannesburg ontstaan. Maar reeds laat in dié dekade het radikale nuwe gedagtes hul invloed laat geld. Modernistiese boukuns, ook bekend as [[Internasionale Styl]], wat in Europa met meesters soos [[Le Corbusier]] en [[Ludwig Mies van der Rohe]] verbind is, is deur geesdriftige argitekte, wat hul opleiding aan die Universiteit van die Witwatersrand gevolg het, ook in Suid-Afrika ingevoer. Noemenswaardig was die bydraes van [[Rex Distin Martienssen]] en die sogenaamde [[Transvaal-groep]]. Martienssen se streng modernisme is vanaf die laat 1940's deur Transvaalse argitekte soos Norman Hansen en Roy Kantorowich nuut gedefinieer en versag. In Suid-Afrika se metropole was argitekte in pas met die nuutste strominge in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In Johannesburg, of "Manhattan van die Veld", soos dit soms genoem is, het ook ander tendense soos [[Oscar Niemeyer]] se [[Brasilië|Brasiliaanse]] modernisme hul invloed laat geld, so in die voorstad [[Hillbrow]] wat – nadat hoogtebeperkings op geboue opgehef is – vanaf die 1950's tot 'n [[wolkekrabber]]buurt gegroei het.<ref>{{en}} Philip Harrison: ''Arts & Culture''. Kenilworth: Spearhead / New Africa Books 2005, bl. 25</ref> == Kultuur == {{Hoofartikel|Kultuur in Suid-Afrika}} === Kuns === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse kuns}} [[Lêer:Thomas Baines Baobab.jpg|duimnael|Thomas Baines: Kremetartboom]] Die Suid-Afrikaanse kunstradisie kan as die oudste in die menslike geskiedenis beskryf word – die [[rotskuns]] van inheemse San of Boesmans het 'n ononderbroke tradisie wat tot in prehistoriese tye terugstrek en tot in die 19de eeu gedokumenteer kan word. Hul skilderye en rotstekeninge kan op meer as 3&nbsp;000 plekke in die land aangetref word.<ref>{{de}} Johannes Haape (red.): ''Südafrika''. München: APA Publications 1997, bl. 89</ref> Houtsnykuns, pêrelwerk, mandjiewerk en pottebakkery is al eeue lank kenmerkend vir Suid-Afrikaanse kunshandwerk wat in baie landsdele steeds beoefen word. Tans word dikwels ook moderne materiale soos kunsvesels gebruik. Europese ontdekkingsreisigers en geograwe het Westerse invloede na Suid-Afrika gebring. Skilders soos [[John Thomas Baines|Thomas Baines]] (1820–1875), [[Frederick Timpson l'Ons]] (1802–1887) en [[Thomas Bowler]] (1812–1869) is bekende verteenwoordigers van Suid-Afrika se vroeë moderne skilderkuns wat homself veral op landskapskilderye toegespits het. Hierdie tradisie is voortgesit deur skilders soos [[Frans Oerder]] (1867–1944) en [[Pieter Wenning]] (1873–1921) wat hul opleiding in Nederland ontvang en groot invloed op skilders soos [[Jan Volschenk|J.E.A. Volschenk]] (1853–1936) en [[Hugo Naudé]] (1869–1938) uitgeoefen het. Ander bekende Suid-Afrikaanse landskapskilders sluit [[Jacobus Hendrik Pierneef]] (1886–1957) en lede van die [[Die Everard-groep|Everard-groep]] in. === Musiek === ==== Europese en Afrika-erfenis ==== [[Lêer:Sontonga.jpg|duimnael|upright|[[Enoch Sontonga]], die komponis van [[Nkosi Sikelel' iAfrika]]]] Blanke Suid-Afrikaners put uit die bronne van Europese musikale tradisies en het 'n hoogs gesofistikeerde musikale kultuur in die land gevestig wat vakkennis, besondere vaardighede en 'n musikale opleiding aan die kant van die luisteraar vereis. 'n Tiental departemente aan universiteite bied professionele akademiese opleiding vir musikale kunstenaars, komponiste en onderwysers aan. 'n Tweede komponent naas Europese tradisies, wat na die Kaap oorgeplant is, is musiektradisies wat in die San-beskawing en in swart gemeenskappe ontwikkel is. Afrikamusiek is dikwels vol energie en passie en vereis aktiewe deelname om 'n gemeenskaplike belewenis te kan wees. Die San het 'n soort boog as musiekinstrument gebruik. Volgens oorlewerings is die [[Portugal|Portugese]] ontdekkingsreisiger Vasco da Gama deur die inheemse Khoi-khoi met 'n soort fluitkonsert verwelkom toe hy in 1497 naby die huidige Mosselbaai voet aan wal gesit het. Waarskynlik is destyds 'n melodie met vier tone op vier fluite gespeel – 'n musikale beginsel wat vandag nog steeds deur die Venda in die noorde van die land toegepas word, al gebruik hulle 'n groter aantal fluitspelers wat almal byna, maar nie presies dieselfde toonhoogte speel nie. Die resultaat is 'n konglomeraat van klein toonverskille rondom vier basistone. ==== Die musiek van Kaapse Maleiers en bruin Afrikane ==== [[Lêer:Malay Choir Competition.jpg|duimnael|'n Koorkompetisie van [[Kaapse Maleiers]]]] Toe Maleisiese slawe uit die Nederlandse besittings in Oos-Indië na die Kaap oorgeplant is, is die kulturele spektrum van die land deur 'n baie musikale etniese groep verryk. Dikwels het Nederlandse base hul Maleisiese slawe gedwing om 'n musikale bydrae tot plegtige bankette te lewer. Asiatiese invloede kan maklik in die musiekstyle van Kaapse Maleiers herken word – in ritmiese instrumente soos draagbare tromme, die rebana-tamboeryn en die tipiese sangstyl met "karienkels" of stemglydings rondom bepaalde melodietone. Tradisionele sangvorme uit Oos-Indië is deur die eeue bewaar, soms met 'n godsdienstige agtergrond. Maar ook twee eeue van slawerny word weerspieël. Kaapse Maleiers en bruin Afrikane het daarnaas musiekstyle ontwikkel wat ten opsigte van die taal by die inheemse Afrikaanse musiektradisies gereken kan word en sy besondere karakter aan improvisasies, dinamiese ritmes en die oorheersende banjo-klanke te danke het. [[Ghomma]]- of piekniekliedere val in hierdie kategorie. ==== Afrikaanse volksmusiek ==== Die tradisionele Afrikaner-dansmusiek sluit laat 19de eeuse balsaal-styldanse in wat by Europeërs dwarsoor die wêreld gewild was. In Suid-Afrika was dit veral wals (wat, soos die meeste ander genoemde danse, heel waarskynlik deur Britse militêre orkeste aan die Kaap ingevoer is), polkas, settees (ook gespel as setees in Afrikaans) en masurka (in Kaapstad gedans sedert 1848), maar ook danse soos kadriel (''quadrille''), ''cotillions'' en kontradanse. Die 19de eeuse kadriel het in Ierland bekend gestaan as ''set dance'', ''[[square dance]]'' in die Verenigde State en as ''quadrille'' in Engeland en Australië.<ref>Dan M. Worrall: ''The Anglo-German Concertina. A Social History''. Volume 2. Third edition. Fulshear, TX: Concertina Press 2010, bl. 18</ref> Trekklavier en konsertina was die gewildste musiekinstrumente vir die blanke Afrikaanssprekende bevolking. Afrikaanse volks- of boeremusiek – 'n term wat eers in die vroeë 20ste eeu gebruiklik geraak en hoofsaaklik na dansmusiek verwys het – het sy oorsprong in skuurpartytjies. Nuwe instrumente soos banjo of kitaar het bygedra tot dié musiek se besonderse karakter, terwyl omstreeks 1930 die vastrap as nuwe plaaslike dansstyl in die mode was. Tiekiedraai was een van die gewildste (en vinnigste) danse waarby paartjies in die rondte gedraai het – in 'n spasie wat so groot was soos 'n tiekie.<ref>''Alles oor Suid-Afrika; Ons Land, sy Mense, Geskiedenis, Kulture, Ekonomie en Natuurlewe'' Sewende uitgawe. Kaapstad: Struik Lifestyle 2013, bl. 59</ref> ==== Moderne musiekstyle ==== [[Lêer:Drum Struck Gumboots.jpg|duimnael|Swart Suid-Afrikaners se waterstewel- of ''gumboot''-dans is in die mynwerkerskampe van die land gebore, met kunstige uitdrukkings en polsende ritmes]] Die kulturele veelsydigheid van Suid-Afrika word weerspieël in 'n groot verskeidenheid moderne musiekstyle. Suid-Afrikaanse musikante het oorsese musiekstyle soos [[jazz]], rhythm & blues, Christelike gospelliedere en disco-musiek oorgeneem, maar ook hul eie musikale tradisies ontwikkel waarin hulle hul lewensgevoel vertolk het. 'n Spesifieke vorm van protes- en vryheidsliedere liedere het in die konteks van diskriminasie en apartheid ontstaan, en dit was nie beperk tot swart etniese groepe nie. Ook Afrikaanse musikante – veral die sogenaamde Voëlvrybeweging – het in die 1980's hul misnoeë oor die apartheidsbewind met musiek laat blyk.<ref>{{af}} [http://m.news24.com/beeld/By/Nuus/Skiet-die-vul-iets-hier-in-20110218 Albert Grundlingh: ''Skiet die (vul hier iets in...)''. In: ''Beeld'', 19 Februarie 2011]</ref> Huidige Afrikaanse [[protesmusiek]] behandel politieke en kulturele ontworteling, misdaad en korrupsie. Moderne Afro-popmusiek – 'n mengsel van stedelike en elektroniese ritmes – het as dansmusiek ook by gehore buite Suid-Afrika aanklank gevind. Groepe soos ''Malaika'' en ''Mafikizolo'' het oorsee sukses behaal, net soos ''[[Freshlyground]]'' wat in 2006 'n MTV-Award ontvang het. Suid-Afrikaanse beatmusiek word veral deur ''[[kwaito]]'' verteenwoordig, 'n musiekstyl wat invloede van house-musiek, rhythm & blues, hip hop en tradisionele swart musiek toon. Swart woonbuurte was die bakermat van kwaito waarin swart jongmense van hul droom sing dat hulle eendag 'n musikale loopbaan sal begin wat hulle in staat stel om 'n nuwe lewe buite hul krotbuurt te begin. Bekende sterre soos [[Brenda Fassie]], Dantai en TKZee het kwaito tot spreekbuis van Suid-Afrika se swart jeug gemaak en ook in Europa en Amerika sukses behaal. === Rolprentbedryf === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse filmbedryf}} [[Lêer:AIRSCREEN Africa.jpg|duimnael|Opelug-bioskoop in Johannesburg]] Die eerste weeklikse nuusbulletin, wat plaaslik vervaardig en in rolprentteaters vertoon is, het gedurende die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) ontstaan. Hierdie weeklikse nuusoorsig is vervolgens meer as ses dekades lank in Suid-Afrikaanse bioskope aangebied. Die plaaslike vervaardiging van rolprente het in 1916 begin toe [[I.W. Schlesinger|Isidore W. Schlesinger]] sy [[Killarney Film Studios|Killarney-filmateljee]] in Johannesburg gevestig het. Tussen 1916 en 1922 is altesaam 42 rolprente in dié ateljee vervaardig, maar die beperkte toegang tot die internasionale mark gedurende die 1920's het nadelige invloed op die bedryf gehad. Dit het eers weer in die 1950's 'n oplewing getoon met die nuwe belangstelling van Afrikaanse rolprentmakers. Gedurende die 1980's het die Suid-Afrikaanse regering belastingvoordele aan internasionale vervaardigers verskaf wat rolprente plaaslik geskiet het.<ref>{{en}} [http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf ''South Africa Yearbook 2015/16: Arts and Culture. Besoek op 17 Januarie 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108183548/http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf |date= 8 Januarie 2017 }}</ref> === Mode === [[Lêer:Abigail Keats Autumn winter 2010 3.JPG|duimnael|links|upright|Abigail Keats: herfs-&nbsp;/wintermodeversameling 2010<br /><small>Sandton Convention Centre, Johannesburg</small>]] [[Lêer:Abigail Keats photo.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse mode-ontwerper [[Abigail Keats]]]] [[Lêer:Suzaan in her Johannesburg Studio.jpg|duimnael|Die Johannesburgse mode-ontwerper [[Suzaan Heyns]] in haar ateljee]] Ontwerpers soos Gavin Rajah en Jenni Button en etikette soos ''Stoned Cherrie'' en ''Sun Goddess'' het Suid-Afrika op die internasionale kaart van [[mode]] geplaas. Kaapstad en Johannesburg is die land se leidende modesentrums vanwaar plaaslike mode-etikette en -ontwerpers ook na Europese markte begin uitvoer het en hul verskyning op Paryse en Londense modeskoue gemaak het. Johannesburg is sedert 1997 die gasheerstad vir die ''Sanlam SA Modeweek'' wat jaarliks in April (lente- en somerreekse) en in Oktober (herfs- en wintermodeversamelings) gehou word. 'n Tweede skou, die Joburg-modeweek, vind jaaliks in laat Augustus plaas. Die Goudstad se modebedryf is in die sogenaamde Modedistrik gekonsentreer waar meer as 100 modeondernemings – van tekstielprodusente tot top-ontwerpers – hul fabrieke en ateljees gevestig het. Die modewinkelsentrum ''Fashion Kapitol'' fungeer met 'n dertigtal boetieke as die Modedistrik se middelpunt. Hier word ook gereeld modeskoue gehou. Kaapstad is die gasheerstad vir die internasionaal belangrikste modeskou in Afrika, die Kaapstad Modeweek, wat jaarliks vroeg in Augustus plaasvind en meer as 30&nbsp;000 besoekers, mediaverslaggewers en inkopers lok. === Sport === [[Lêer:Toutrek.jpg|duimnael|Toutrek, 'n tradisionele Afrikanersport, tydens 'n Afrikanersportfees in Namibië]] Suid-Afrika se gewildste [[sport]]soorte is [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.info|accessdate=21 September 2016|archive-date=29 Junie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629152527/http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|url-status=dead}}</ref> Ander sporte met 'n belangrike ondersteuning is [[swem]], [[atletiek]], [[gholf]], [[boks]], [[tennis]], [[netbal]] en [[veldhokkie]]. Sportsoorte wat in Suid-Afrika ontstaan het sluit in [[jukskei]], [[musangwe]], [[ringbal]], [[stokgevegte]] en [[spinning]] ('n soort fietstrap). Die Suid-Afrikaanse sport is onder toesig van die Minister van Sport, Kuns & Kultuur, tans [[Nathi Mthethwa]] ([[ANC|African National Congress]]). Die nasionale beheerliggaam vir alle sport in Suid-Afrika is die [[Suid-Afrikaanse Sportkonfederasie en Olimpiese Komitee]] (SASKOK). {{Sien ook|Suid-Afrika op die Olimpiese Spele}} ==== Krieket ==== [[Lêer:South African Cricket team 2008.jpg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse [[Proteas]] in 2008]] Krieket is tradisioneel die sport van die [[Anglo-Afrikane]] en die [[Indiese Suid-Afrikaners]], maar word vandag deur mense van al die [[etniese groep]]e beoefen. Suid-Afrika se nasionale krieketspan staan bekend as die [[Proteas]] en neem as volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aan [[toetskrieket]] sowel as [[Internasionale eendagwedstryd]]e (EDIs) en [[Twintig20]] (T20Is) deel. Suid-Afrika het sedert [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en reeds vyf keer die halfeindrondte gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]), maar kon dié toernooi tot op hede nie wen nie. Tydens die [[Kampioenetrofee 1998]] kon Suid-Afrika sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm en by die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het die Proteas vir die eerste keer die eindstryd van ’n krieket- of [[T20I-wêreldbeker]]toernooi vir mans gehaal. In Junie 2025 het Suid-Afrika in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|derde Wêreldtoetskampioenskap]] [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report-4 |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=15 Junie 2025}}</ref> Suid-Afrika het in [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] saam met Kenia en Zimbabwe as gasheer van die krieketwêreldbeker opgetree, wat deur Australië gewen is. Daarbenewens was Suid-Afrika gasheer van die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]], die [[T20I-wêreldbeker 2007]], die [[Kampioenetrofee 2009]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]], waartydens die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|nasionale vrouekrieketspan]] die eerste Suid-Afrikaanse span geword het wat 'n wêreldbekereindstryd gehaal het. In November 2021 is Suid-Afrika saam met Namibië en Zimbabwe as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> Tydens beide die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] het die nasionale vrouekrieketspan hul prestasie herhaal en telkens in die eindstryd verskyn. ==== Rugby ==== [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|Die [[Springbokke]] nadat hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]] gewen het]] Rugby is histories veral gewild onder persone van Afrikaanse afkoms. Suid-Afrika se nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Springbokke]] en het sedert 1995 aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en reeds 'n rekord van vier keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] op eie bodem, [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] in [[Frankryk]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] in [[Japan]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] in Frankryk). Suid-Afrika is een van die sterkste rugbyspanne en neem gereeld aan toernooie soos [[die Rugbykampioenskap]] (saam met [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en [[All Blacks|Nieu-Seeland]]) deel. Voorheen het Suid-Afrikaanse rugbyspanne met spanne uit [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] asook een span elk van [[Argentinië]] en [[Japan]] die jaarlikse [[Superrugby]]-toernooi uitgespook. Die Suid-Afrikaanse [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] kon hierdie toernooi tot op hede drie keer wen. Sedert die 2021-’22-seisoen ding vier Suid-Afrikaanse spanne, die [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]], [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]], [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] en [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]], met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Wallis in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]-kompetisie (voorheen die Pro14) mee. Met hul eerste deelname het die Stormers met die titel weggestap. Die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] neem ook gereeld aan [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deel en hul beste prestasie tot dusver was die kwarteindrondte in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]]. Die tweede nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Opkomende Springbokke]] en word saamgestel uit spelers wat nog nie vir die Springbokke uitgedraf het nie. Die [[Junior Bokke]] is Suid-Afrika se nasionale onder-20 rugbyspan en neem sedert 2008 aan Wêreldrugby se [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap|o/20-kampioenskap]] deel. Die nasionale [[sewesrugby]]span word die [[Blitsbokke]] genoem en verteenwoordig Suid-Afrika tydens die Wêreldrugby Sewesreeks, die Sewesrugbywêreldbeker, die [[Olimpiese Somerspele]] en die [[Statebondspele]]. ==== Sokker ==== [[Lêer:Southafrica soccerteam.PNG|duimnael|links|[[Bafana-Bafana]] tydens 'n opwarmingswedstryd in 2008]] Sokker is Suid-Afrika se gewildste sportsoort, veral onder swart mense. Die hoogste sokkerafdeling is die [[Premiersokkerliga]] en bekende sokkerspanne sluit in [[Mamelodi Sundowns]], [[Orlando Pirates FC]] en [[Kaizer Chiefs]]. Suid-Afrika se nasionale sokkerspan staan bekend as [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Bafana-Bafana]], terwyl die vrouesokkerspan [[Banyana-Banyana]] genoem word. Bafana-Bafana het tot op hede aan drie [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar kon nie een keer tot die uitklopfase deurdring nie. Suid-Afrika self het die Sokker-Wêreldbekertoernooi van 2010 aangebied, wat deur [[Spanje]] gewen is. In voorbereiding op dié toernooi het Suid-Afrika die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009]] aangebied. [[CAF]] se [[Afrikanasiesbeker]] het Suid-Afrika twee keer aangebied, in [[Afrikanasiesbeker 1996|1996]] en in [[Afrikanasiesbeker 2013|2013]] en een keer gewen, in 1996. In vergelyking met die mansspan is die vrouespan meer suksesvol en hulle kon die Afrikanasiesbeker 2022 wen. ==== Branderplankry ==== [[Lêer:JBay-BillabongPro-001.JPG|duimnael|Strandaktiwiteite tydens die Vereniging van Beroepsbranderplankryers (ASP) se jaarlikse "Billabong Pro" in Jeffreysbaai, Oos-Kaap]] Branderplankry het in die jare ná die Eerste Wêreldoorlog in Suid-Afrika posgevat. Soos elders op aarde is aanvanklik baie lang en swaar borde van hout gebruik wat beweeglikheid beperk het. Met die beskikbaarheid van smaller en ligter borde het 'n verskeidenheid nuwe branderplankstyle ontwikkel. Suid-Afrika het wêreldkampioene soos Shaun Thomson en Jordy Smith voortgebring. In [[Jeffreysbaai]] naby Gqeberha word jaarliks 'n Billabong Pro-byeenkoms aangebied waarby in sommige jare ook vroue in 'n eie afdeling deelgeneem het. Ander Billabong Pro-wedstryde, wat deur die Australiese branderplankpak-vervaardiger Billabong geborg word, is of word op North Shore, Oahu (Amerikaanse deelstaat Hawaii), in Queensland, Australië en op Tahiti gehou. Op Jeffreysbaai word die klemtoon eerder op gehaltegolwe gelê as op beach break-skoue soos byvoorbeeld in die Kaliforniese Huntington Beach en Rio de Janeiro. In 1983 is ''The Jeffreys Bay Country Feeling Surf Classic'' gevestig.<ref>{{en}} Matt Warshaw: ''The Encyclopedia of Surfing''. Orlando • Austin • New York • San Diego • Toronto • London: Harvest/Harcourt Inc. 2005, bl. 62</ref> === Vakansiedae === {{Hoofartikel|Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika}} [[Lêer:Cilliers-gelofte, 1938-film, Die bou van 'n nasie.jpg||duimnael|Uitbeelding van Cilliers se voordrag van die gelofte in die rolprent [[Bou van ’n Nasie]]]] [[Lêer:Stephanie Traynor SA Freedom Day.jpg|duimnael|Suid-Afrika se [[Vryheidsdag]] word in Londen gevier]] {|border="2" align="center" cellpadding="2" cellspacing="1" class="wikitable" |- bgcolor=#eeeeee !Datum !Naam !Opmerkings |- |[[1 Januarie]] |[[Nuwejaarsdag]] |Eerste dag van die jaar. |- |[[21 Maart]] |[[Menseregtedag]] |Ter nagedagtenis aan die [[Sharpeville-slagting]] in 1960. |- | |[[Goeie Vrydag]] |Vrydag voor [[Paasfees]]. |- | |[[Gesinsdag]] |Maandag ná Paasfees. |- |[[27 April]] |[[Vryheidsdag]] |Herdenking van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing in 1994]]. |- |[[1 Mei]] |[[Werkersdag]] |Solidariteit met die internasionale arbeidersbewegings. |- |[[16 Junie]] |[[Jeugdag]] |Die dag van die [[Soweto-opstand]] in 1976. |- |[[9 Augustus]] |[[Nasionale Vrouedag]] |In herinnering aan die nasionale optog van vroue op hierdie dag in 1956. |- |[[24 September]] |[[Erfenisdag (Suid-Afrika)|Erfenisdag]] |Voorheen Shakadag. |- |[[16 Desember]] |[[Geloftedag]] |Voorheen Geloftedag of Dingaansdag. |- |[[25 Desember]] |[[Kersfees|Kersdag]] |Die Geboortedag van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]. |- |[[26 Desember]] |[[Welwillendheidsdag]] |Dag ná Kersdag. |} == Simbole == {{Suid-Afrika Simbole}} == Sien ook == ; Posgeskiedenis * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Kaap die Goeie Hoop]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Natal]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Oranje-Vrystaat]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Transvaal]] ; Suid-Afrikaanse lyste * [[Lys van jare in Suid-Afrika]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse komponiste]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse kunstenaars]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse politici]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Africa|title=South Africa|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Julie 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/|title=South Africa|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Julie 2024}} ; Misdaad ---- * {{de}} Brandt, H.: ''Leben mit dem Verbrechen''. In: DEG aktuell, Sonderausgabe 1/1998, S. 16–18 * {{de}} FAZ, DEG, Afrika-Verein, Safri, Deloitte & Touche: ''Investitionsführer Südliches Afrika''. Frankfurt am Main 2000: F.A.Z-Institut für Management-, Markt- und Medieninformationen GmbH * {{de}} Ulrich Jürgens: ''Alte und neue Disparitäten in Südafrika''. In: Geographie und Schule, vol. 21, nommer 121, bladsye 20–29 * {{en}} Daniel D. Ntanda Nsereko: ''When Crime Crosses Borders. A Southern African Perspective''. In: Journal of African Law, Vol. 41, nommer 2 (1997), bladsye 192–200 * {{en}} Martin Pabst: ''Südafrika''. München 1997: C.H. Beck * {{en}} SADC/EU (uitgewers): ''Regional Conference on Illicit Cross-Border Drug Trafficking'' (1995) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Africa|Suid-Afrika}} {{Wikt|Suid-Afrika}} {{Wikinews-kategorie|Suid-Afrika}} ; Regering ---- * {{en}} [http://www.gov.za/ Regering van Suid-Afrika] * {{en}} [http://www.thepresidency.gov.za/ Presidentskap van Suid-Afrika] ; Inligting ---- * {{en}} [https://www.brandsouthafrica.com/ ''Brand South Africa''] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|South_Africa|Suid-Afrika}} * {{en}} [https://visitsouthafrica.co/ Toerisme in Suid-Afrika] ; Betrekkinge met die Verenigde Koninkryk ---- * {{en}} [https://www.gov.uk/world/south-africa/news ''Gov.uk: South Africa and the UK''] ; Betrekkinge met die Verenigde State ---- * {{en}} [https://www.state.gov/u-s-relations-with-south-africa/ ''U.S. Department of State: U.S. Relations With South Africa''] * {{en}} [https://history.state.gov/countries/south-africa ''Office of the Historian: A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: South Africa''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Noord = {{vlagland|Botswana}} | Noordoos = {{vlagland|Zimbabwe}} • {{vlagland|Mosambiek}}<br />{{vlagland|eSwatini}} | Oos = [[Indiese Oseaan]] | Suidoos = [[Indiese Oseaan]] | Suid = [[Indiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Tristan da Cunha}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Namibië}}<br />[[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Namibië}} }} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Lande van Afrika}} {{G20}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Afrika| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] lmri2p3wr5992itwzn6j5p3zckcb304 0 460 2970676 2922266 2026-09-25T14:40:49Z Sobaka 328 /* Geboortes */ byvoeg 2970676 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Uys_Krige_2.jpg|teks=Uys_Krige}} Die '''jaar 1987''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dit was die 87ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. [[Lêer:MTB cycling 2012 Olympics M cross-country RSA Burry Stander.jpg|duimnael|Burry Stander tydens die 2012 Olimpiese Somerspele.]] == Gebeure == * [[12 Januarie]] – [[Frank Quint]], [[Suid-Afrika]] se eerste bruin ambassadeur, begin sy ampstermyn in [[Nederland]]. * [[6 Maart]] – 193 mense aanboord van die [[Britse]] [[veerboot]] ''M/S Herald of Free Enterprise'' kom om toe dit omslaan terwyl dit die hawe van [[Zeebrugge]], [[België]] verlaat onderweg na [[Dover, Engeland|Dover]], [[Engeland]] oor die [[Engelse Kanaal]]. * [[19 April]] – ''[[The Simpsons]]'' word vir die eerste keer uitgesaai op ''The Tracey Ullman Show''. * [[11 Mei]] – [[Klaus Barbie]] word in [[Lyon]] vir oorlogsmisdade wat gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] gepleeg is, verhoor. * [[17 Mei]] – [[Iran-Irakse Oorlog]]: Die USS ''Stark'' (FFG-31) word getref deur 'n missiel van 'n [[Irak]]se Mirage-vliegtuig. Van die bemanning sterf 37 en 21 word gewond. * [[20 Mei]] – Vier polisiemanne sterf en talle mense word beseer nadat twee motorbomme buite die [[Johannesburg]]se Landdroshof ontplof het. * [[21 Mei]] – Die [[ANC]] ontken, net soos die [[PAC]], enige verantwoordelikheid vir die motorbomontploffings in Johannesburg. * [[22 Mei]]–[[20 Junie]] – Die [[Rugbywêreldbeker 1987|1ste Rugbywêreldbeker]] word in [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] aangebied en deur [[All Blacks|Nieu-Seeland]] gewen. * [[22 Julie]] – Die eerste onderneming in swart besit, "Lebowa Bakkerye", word op die Johannesburgse Effektebeurs (JEB) genoteer. * [[30 Augustus]] – [[Stefka Kostadinova]] spring die wêreldrekordhoogte vir vroue van 2.09 meter in [[Rome]]. * [[31 Augustus]] – 62 mynwerkers sterf in 'n ontploffing in die Sint Helena-[[goud]]myn naby [[Welkom]] in die [[Vrystaat]]. * [[10 September]] – Begin van die [[Slag van Cuito Cuanavale]] in [[Angola]], die grootste veldslag in [[Afrika]] sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]]. * [[8 Oktober]]–[[8 November]] – Die [[Krieketwêreldbeker 1987|4de Krieketwêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Pakistan]] aangebied en deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gewen. * [[5 November]] – [[Apartheid]]: [[Govan Mbeki]] word vrygelaat nadat hy 24 jaar op [[Robbeneiland]]gevangenis deurgebring het. Hy is voorheen lewenslange tronkstraf opgelê vir hoogverraad. * [[27 November]] – Die ''[[Suid-Afrikaanse Lugdiens Vlug 295|Helderberg]]'', 'n Boeing 747-makrostraler van die [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]], stort naby die eiland [[Mauritius]] in die see nadat 'n brand in sy vragruim uitgebreek het. 159 passasiers en bemanningslede sterf in die ramp. * [[30 November]] – In die [[Transkei]] lei generaalmajoor [[Bantu Holomisa]], hoof van die Transkeise Weermag, 'n bloedlose staatsgreep teen die Transkeise regering van Eerste Minister [[Stella Sigcau]]. Hy vorm 'n militêre regering wat die tuisland onder hom regeer. * [[22 Desember]] – [[Robert Mugabe]] word President van [[Zimbabwe]], nadat hy sedert 1980 die [[Eerste Minister]] van Zimbabwe was. * [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]], [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]], die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] word deur die [[Wêreldrugby|Internasionale Rugbyvoetbalraad]] (IRVR; nou Wêreldrugby) genooi om aan die eerste rugbywêreldbekertoernooi deel te neem wat gepaard gaan met volle lidmaatskaap. == Geboortes == * [[6 Januarie]] – [[Bongani Khumalo]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler, in Swaziland gebore. * [[8 Januarie]] – [[Cao Zhen]], Chinese professionele vroue[[tafeltennis]]speler. * [[11 Januarie]] – [[Armand Aucamp]], Suid-Afrikaanse [[akteur]]. * [[12 Januarie]] – [[Naya Rivera]], [[Amerikaanse]] [[aktrise]] († [[2020]]). * [[13 Februarie]] – [[Vlad Tenev]], Bulgaars-Amerikaanse tegnologie entrepreneur. * [[22 Februarie]] – [[Dewald Potgieter]], Suid-Afrikaanse [[rugby]]speler. * [[28 Februarie]] – [[Bongani Baloyi]], Suid-Afrikaanse [[politikus]]. * [[6 Maart]] – [[Bobby van Jaarsveld]], Afrikaanse sanger en akteur. * [[25 Maart]] – [[Rob Jetten]], Nederlandse politikus. * [[6 April]] – [[Diaan Lawrenson]], Suid-Afrikaanse aktrise, rol van ''Paula'' gespeel in [[7de Laan]]. * [[6 April]] – [[Jesse McCartney]], Amerikaanse sanger, liedjieskrywer, komponis, en akteur. * [[19 April]] – [[Maria Sharapova]], Russiese tennisster. * [[27 April]] – [[Johannes Radebe]], Suid-Afrikaanse danser en choreograaf. * [[29 April]] – [[Mark Stanley]], [[Engeland|Engelse]] akteur. * [[30 April]] – [[Rohit Sharma]], [[Indië|Indiese]] [[krieket]]speler. * [[2 Mei]] – [[Sexy Cora]], [[Duitsers|Duitse]] [[pornografiese aktrise]] († [[2011]]). * [[20 Junie]] – [[Itumeleng Khune]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler, [[Bafana Bafana]] se doelwagter by die 2010-FIFA-wêreldbeker. * [[24 Junie]] – [[Lionel Messi]], Argentynse sokkerspeler, FIFA-wêreldbekerkampioen in 2022. * [[3 Julie]] – [[Sebastian Vettel]], [[Duitsers|Duitse]] [[Formule Een]]-renjaer, viermalige wêreldkampioen. * [[5 Julie]] – [[Irvette van Zyl]], Suid-Afrikaanse langafstandatleet en wêreldkampioen oor 50&nbsp;km. * [[8 Julie]] – [[Cintaine Schutte]], Suid-Afrikaanse aktrise en vervaardiger. * [[15 Julie]] – [[James Rees (komediant)|James Rees]], Australiese akteur en komediant. * [[17 Julie]] – [[Meghan Camarena]], Amerikaanse aktrise en regisseuse. * [[27 Julie]] – [[Thamsanqa Gabuza]], Suid-Afrikaanse [[sokker]]speler. * [[30 Julie]] – [[Georgia Chara]], Australiese aktrise. * [[19 Augustus]] – [[Nico Hülkenberg]], Duitse Formule Een-renjaer. * [[25 Augustus]] – [[Blake Lively]], Amerikaanse aktrise. * [[16 September]] – [[Burry Stander]], Suid-Afrikaanse [[bergfiets]]-kampioen en onder-23 Wêreldkampioen († [[2013]]). * [[24 September]] – [[Senzo Meyiwa]], Suid-Afrikaanse [[sokker]]speler, kaptein en doelwagter van [[Bafana-Bafana]] en [[Orlando Pirates]] († [[2014]]). * [[3 Oktober]] – [[Cleo von Adelsheim]], [[Duitsers|Duitse]] TV-[[aktrise]]. * [[17 Oktober]] – [[Andriëtte Norman]], Afrikaanse sangeres. * [[21 Oktober]] – [[Sophie Willan]], Britse aktrise, verteller, skrywer en komediant. * [[7 Desember]] – [[Aaron Carter]], Amerikaanse akteur, [[kletsrym]]er en sanger († [[2022]]). == Sterftes == * ''datum onbekend'' – [[Heiwee]] (skuilnaam van prof H.M. van der Westhuysen), Afrikaanse digter (* [[1904]]). * [[2 Februarie]] – [[Alistair Stuart MacLean]], Skotse skrywer van populêre rillers en avontuurverhale (* [[1922]]) * [[22 Februarie]] – [[Andy Warhol]], Amerikaanse kunstenaar (* [[1928]]). * [[9 Maart]] – [[Bertrand de Jouvenel]], [[Franse]] [[filosoof]], politieke ekonoom en [[futuris]] (* [[1903]]). * [[9 Maart]] – [[Bobby Locke]], Suid-Afrikaanse gholfspeler (* [[1917]]). * [[13 Maart]] – [[Bernhard Grzimek]], Duitse [[outeur]] en dierebeskermer (* [[1909]]). * [[11 April]] – [[Primo Levi]], Italiaans-Joodse chemikus, komponis en outeur (* [[1919]]). * [[10 Mei]] – [[Dalida]], Franse sangeres en aktrise (* [[1933]]). * [[10 Mei]] – [[Sita]], [[Afrikaans]]e [[skrywer]] van kinderverhale, jeugverhale, dramas en romans (* [[1898]]). * [[14 Mei]] – [[Rita Hayworth]], Amerikaanse rolprentaktrise en danseres (* [[1918]]). * [[22 Junie]] – [[Fred Astaire]], Amerikaanse danser, akteur (* [[1899]]). * [[10 Augustus]] – [[Uys Krige]], [[Suid-Afrika]]anse [[skrywer]] (* [[1910]]). * [[17 Augustus]] – [[Rudolf Hess]], [[Nazi]]-leier (* [[1894]]). * [[29 September]] – [[Henry Ford II]], president van die [[Ford Motormaatskappy]] (* [[1917]]). * [[3 Oktober]] – [[Jean Anouilh]], Franse dramaturg (* [[1910]]). * [[15 Oktober]] – [[Thomas Sankara]], rewolusionêre president van [[Burkina Faso]] vanaf 1983 tot 1987 (* [[1949]]). * [[1 Desember]] – [[Donn F. Eisele]], Amerikaanse kolonel, toetsvlieënier en [[ruimtevaarder]] (* [[1930]]). [[Kategorie:1987| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] lcl2wkotvkl9lq1br6wwhlemqxlhzzv 0 530 2970616 2827032 2026-09-25T12:05:06Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ * [[26 Augustus]] – [[Joseph Solomon]], Suid-Afrikaanse argitek (* [[1883]]). 2970616 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=William Clarke Wontner07.jpg|teks=Vrou in 1920-mode deur William Clarke Wontner}} Die '''jaar 1920''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dit was die 20ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == * [[28 Januarie]] – Die ''Afrikaanse Hogere Skool'', voorganger van die [[Afrikaanse Hoër Seunskool]], open. * [[14 Februarie]] – Stigting van ''Université de [[Montréal]]'' ([[Kanada]]). * [[20 April]]-[[12 September]] – Die sewende [[Olimpiese Somerspele 1920|Olimpiese Somerspele]] word in [[Antwerpen]], [[België]], aangebied. * [[16 Mei]] – [[Pous Benedictus XV]] verklaar [[Johanna van Arkel]] (Jeanne d'Arc) heilig. * [[29 Mei]] – [[Giovanni Battista Montini]] (later [[Pous Paulus VI]]) word priester. * [[31 Augustus]] – Die eerste [[radio]] nuusuitsending word in [[Detroit]], [[Michigan]] gemaak. * [[15 November]] – Die eerste algemene vergadering van die [[Volkebond]] word in [[Genève]], [[Switserland]], gehou. * Onbekend – [[Warden]] in die [[Oos-Vrystaat]] word 'n munisipaliteit. == Geboortes == * [[2 Januarie]] – [[Isaac Asimov]], Amerikaanse wetenskapfiksie-skrywer († [[6 April]] [[1992]]). * [[19 Januarie]] – [[Javier Pérez de Cuéllar]], 'n [[Peru|Peruviaanse]] diplomaat en politikus († [[2020]]). * 19 Januarie – [[Johnny Haymer]], Amerikaanse akteur († [[1989]]). * [[22 Februarie]] – [[Hannah du Plessis]], Afrikaanse skrywer van liefdes[[roman]]s († [[1990]]). * [[29 Februarie]] – [[James Mitchell (akteur)|James Mitchell]], Amerikaanse akteur († [[2010]]). * [[11 Maart]] – [[Ben Ferencz]], Amerikaanse aanklaer by die [[Neurenberg-verhore]] († [[2023]]). * [[3 Maart]] – [[James Doohan]], Kanadese akteur ("Scotty" in die TV-reeks ''[[Star Trek]]''; † [[2005]]). * [[16 Maart]] – [[Alba Bouwer]], Suid-Afrikaanse kinderboekskryfster, joernalis en maatskaplike werker († [[2010]]). * [[17 Maart]] – [[Sheikh Mujibur Rahman]], Eerste Minister van [[Bangladesj]] in die vroeë 1970's († [[1975]]). * [[2 April]] – [[Jack Webb]], Amerikaanse akteur, regisseur en vervaardiger († [[1982]]). * [[18 Mei]] − [[Fritz Eloff]], Professor in dierkunde en jarelange rugbyadministrateur († [[2013]]). * [[18 Mei]] – [[Pous Johannes Paulus II]], 264ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] in Wadowice, [[Pole]] († [[2005]]). * [[26 Mei]] – [[Peggy Lee]], Amerikaanse aktrise († [[2002]]). * [[12 Junie]] – [[Peter Jones (akteur)|Peter Jones]], Britse akteur († [[2000]]). * [[18 Junie]] – [[Aster Berkhof]], Vlaamse skrywer († [[2020]]). * [[15 Julie]] – [[Kathryn Adams Doty]], Amerikaanse akteur († [[2016]]). * [[3 Augustus]] – [[P. D. James]], Engelse skryfster van misdaadfiksie († [[2014]]). * [[7 Augustus]] – [[Willie Maree]], Suid-Afrikaanse boer en politikus, leier van die Nasionale Party in Natal († [[1980]]). * [[13 Augustus]] – [[Neville Brand]], Amerikaanse akteur († [[1992]]). * [[16 Augustus]] – [[Charles Bukowski]], Duits-Amerikaanse digter, romanskrywer en kortverhaalskrywer († [[1994]]). * [[22 Augustus]] – [[Ray Bradbury]], Amerikaanse skrywer († [[2012]]). * [[29 Augustus]] – [[Charlie Parker]], Amerikaanse [[jazz]] [[saxofoon]]speler en [[komponis]] († [[1955]]). * [[18 September]] – [[Jack Warden]], Amerikaanse akteur († [[2006]]). * [[1 Oktober]] – [[Walter Matthau]], Amerikaanse filmakteur († [[2000]]). * [[8 Oktober]] – [[Frank Herbert]], Amerikaanse wetenskapfiksieskrywer († [[1986]]). * [[12 Oktober]] – [[Braam Raubenheimer]], Suid-Afrikaanse politikus en minister van waterwese († [[2014]]). * [[16 Oktober]] – [[Gert van den Bergh]], Suid-Afrikaanse akteur († [[1968]]). * [[17 Oktober]] – [[Montgomery Clift]], Amerikaanse [[rolprent]]- en teater[[akteur]] († [[1966]]). * [[20 Oktober]] – [[P.H. Nortjé]], [[Afrikaanse skrywer]] en storieverteller († [[2012]]). * 20 Oktober – [[G.P.L. van der Linde|Dr. Gert van der Linde]], predikant van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] († [[2001]]). * [[14 November]] – [[Jan Rabie]], [[Afrikaanse skrywers|Afrikaanse skrywer]] († [[2001]]). * [[24 November]] – Prof. [[M.C.E. van Schoor]], ook bekend as Tienie van Schoor, bekende Afrikaanse historikus en skrywer († [[2009]]). * [[26 November]] − [[Paul Rodenko]], belangrike Nederlandse digter, kritikus, essayis en vertaler († [[1976]]). * [[6 Desember]] – [[Dave Brubeck]], Amerikaanse [[jazz]]pianis († [[2012]]). * [[20 Desember]] – [[Vlasta Depetrisová]], vroue-[[tafeltennis]]speler uit [[Tsjeggo-Slowakye]] († [[2003]]). * Onbekend – [[Trevor Lloyd Wadley]], [[Suid-Afrika]]anse [[fisikus]] en uitvinder († [[1981]]). == Sterftes == * [[3 Mei]] – [[Nettie Bredell]], 'n kleindogter van pres. Paul Kruger (* [[1877]]). * [[25 Mei]] – [[Henry Barber]], grootwildjagter, ontdekkingsreisiger en sakeman (* [[1850]]). * [[14 Junie]] – [[Max Weber]], Duitse ekonoom (* [[1864]]). * [[17 Junie]] – Ds. [[Johannes Rudolph Albertyn]], een van die mees gevierde kanselredenaars in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (* [[1847]]). * [[26 Augustus]] – [[Joseph Solomon]], Suid-Afrikaanse argitek (* [[1883]]). * [[2 Oktober]] – [[Max Bruch]], Duitse komponis (* [[1838]]). * [[11 Desember]] – [[Olive Schreiner]], Suid-Afrikaanse skrywer, pasifis, feminis en intellektuele (* [[1855]]). * [[13 Desember]] – [[Willem Postma]] een van die eerste voorstanders vir Afrikaans as skryftaal (* [[1874]]). [[Kategorie:1920| ]] 7l5kvd8yuk1ic82rrqe21mnjojxf4uf 0 566 2970617 2861893 2026-09-25T12:05:31Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ [[Joseph Solomon]], Suid-Afrikaanse argitek 2970617 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Equus quagga quagga, coloured.jpg|teks=Die kwagga}} Die '''jaar 1883''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Maandag]] begin het. Dit was die 83ste jaar van die [[19de eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. [[Lêer:Paul Kruger.jpg|duimnael|240px|Paul Kruger word op 30 Desember die President van Transvaal.]] == Gebeure == * Die eerste wêreldrekord deur 'n [[Suid-Afrika]]ner word deur die verspringer Izak Prinsloo op [[Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]] in [[Pretoria]] opgestel is. In die tyd het die plein ook as 'n mark en sportveld gedien. * [[Jane Elizabeth Waterston]] kom in die Kaap aan as Suid-Afrika se eerste vrouedokter. * [[1 Mei]] – [[Buffalo Bill]] se eerste Wild West Show. * [[22 Mei]] – [[Afrikanerbond]] en die Zuid-Afrikaansche [[Boeren Beschermings Vereeniging]] smelt saam onder die naam Afrikanerbond. * [[24 Mei]] – Die Brooklyn Bridge geopen vir verkeer na 14 jaar van konstruksie. * [[27 Mei]] – [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] word gekroon as [[tsaar]] van [[Rusland]] ná die sluipmoord op sy pa, [[Aleksander II van Rusland]]. * [[30 Mei]] – New York Stad: 'n Gerug dat die [[Brooklyn-brug]] gaan ineenstort, veroorsaak paniek waardeur twaalf mense sterf. * [[7 Augustus]] – Die eertydse [[onafhanklikheid|onafhanklike]] [[republiek]], [[Stellaland]], verenig met [[Goosen]] in die noorde van die [[Kaapkolonie]]. * [[12 Augustus]] – Die laaste ''[[kwagga]]'' sterf in 'n [[Amsterdam]]se [[dieretuin]]. * [[26 Augustus]] – [[Vulkaan|Vulkaniese]] uitbarsting van [[Krakatoa]] in [[Indonesië]] veroorsaak 'n rampspoedige [[tsoenami]] wat baie nedersettings vernietig en 36&nbsp;000 lewens in [[Java (eiland)|Java]] en [[Sumatra]] eis. * [[29 Augustus]] – Opening van die [[Hoërskool Chris van Niekerk]] in [[Vredefort]], [[Noord-Vrystaat]]. * [[30 Desember]] – [[Paul Kruger]] word president van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. == Geboortes == * [[3 Januarie]] – [[Clement Attlee]], [[Eerste minister van die Verenigde Koninkryk]] († [[1967]]). * 3 Januarie – [[Austin Roberts]], [[Suid-Afrika]]anse [[dierkunde|dierkundige]] en [[ornitoloog]] († [[1948]]). * [[10 Januarie]] – Ds. [[Dirk du Plessis]], predikant in 3 [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde kerke]] († [[1941]]). * [[13 Januarie]] – [[Prins Arthur van Connaught]], Britse politikus en derde [[Goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (1920–1924) († [[1938]]). * [[5 Februarie]] – [[Terence Macleane Salter]], Brits-Suid-Afrikaanse plantversamelaar en [[Plantkunde|plantkundige]] († [[1969]]). * [[10 Februarie]] – [[Edith Clarke]], Amerikaner en die eerste vroulike elektriese [[ingenieur]] († [[1959]]). * [[11 Februarie]] – [[Grete Berger]], [[Duitsland|Duitse]] aktrise († [[1944]]). * [[18 Mei]] – [[Walter Gropius]], [[argitek]] van [[Duitsland]] († [[1969]]). * [[5 Junie]] – [[John Maynard Keynes]], Britse ekonoom († [[1946]]). * [[3 Julie]] – [[Franz Kafka]], een van die grootste fiksieskrywers van die 20ste eeu († [[1924]]). * [[28 Junie]] – [[Pierre Laval]], voormalige eerste minister van [[Frankryk]] († [[1945]]). * [[10 Julie]] – [[Harry Allen]], Amerikaanse akteur († [[1951]]). * [[29 Julie]] – [[Benito Mussolini]], Italiaanse [[diktator]] († 1945). * [[6 Augustus]] – [[Margaret Joslin]], Amerikaanse aktrise († [[1956]]) * [[9 Augustus]] – [[Charles Wynand Malan]], Suid-Afrikaanse politikus († [[1933]]). * [[19 Augustus]] – [[Coco Chanel]], Franse mode-ontwerper († [[1971]]). * 19 Augustus – [[Elsie Ferguson]], Amerikaanse aktrise († [[1961]]). * [[26 Oktober]] – [[Napoleon Hill]], Amerikaanse skrywer († [[1970]]). * [[6 November]] – [[Billy Millar]], Suid-Afrika se elfde [[Springbokkaptein]] († [[1949]]). * [[11 November]] – [[Ernest Ansermet]], Switserse dirigent († [[1969]]). * [[10 Desember]] – [[Giovanni Messe]], Italiaanse generaal en politikus († [[1968]]). * [[11 Desember]] – [[Joseph Solomon]], Suid-Afrikaanse argitek († [[1920]]). * [[15 Desember]] – Ds. [[Pieter Bingle|Pieter Willem Bingle]], predikant in 2 [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde kerke]], nl. [[Gereformeerde kerk Colesberg|Colesberg]] en [[Gereformeerde kerk Venterstad|Venterstad]]. († [[1923]]) == Sterftes == * [[13 Februarie]] – [[Richard Wagner]], Duitse komponis (* [[1813]]). * [[14 Maart]] – [[Karl Marx]], Duitse [[filosoof]], ekonoom, sosioloog en joernalis (* [[1818]]). * [[30 April]] – [[Édouard Manet]], Franse impressionistiese skilder (* [[1832]]). * [[15 Junie]] – [[Simeon Jacobs]], Prokureur-generaal van die [[Kaapkolonie]] (* [[1830]]). * [[20 Junie]] – [[Johannes Nicolaas de Beer]], boer van [[Kimberley]] en die diamantmaatskappy [[De Beers]] is na hom vernoem (* [[1830]]). * 20 Junie – [[John William Colenso]], die eerste biskop van die Anglikaanse Kerk in [[Natal]] (* [[1814]]). * [[9 Augustus]] – [[Robert Moffat]], 'n Suid-Afrikaanse sendeling van Skotse herkoms (* [[1795]]). * [[10 September]] – [[Hendrik Conscience]], [[Vlaminge|Vlaamse]] skrywer (* [[1812]]) [[Kategorie:19de eeu]] [[Kategorie:1883]] oaygm24lf63hyib91jmwlxpip5tb9tv 0 574 2970684 2911783 2026-09-25T15:00:07Z JMK 649 /* Gebeure */ +item, teksdetails 2970684 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Cetshwayo-c1875.jpg|teks=Koning Cetshwayo}} Die '''jaar 1879''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Woensdag]] begin het. Dit was die 79ste jaar van die [[19de eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[11 Januarie]] – Die [[Anglo-Zoeloeoorlog]] breek uit. * [[22 Januarie]] – Anglo-Zoeloeoorlog: Tydens die [[Slag van Isandlwana]] word 'n Britse mag uitgewis. * 22 Januarie – Anglo-Zoeloeoorlog: Die [[Slag van Rorke's Drift]] vind plaas. * [[25 Februarie]] – NG gemeente [[Porterville]] van NG gemeente [[Piketberg]] afgestig. * [[4 Julie]] – Anglo-Zoeloeoorlog: Die [[Slag van Ulundi]] vind plaas. * [[28 Augustus]] – Zoeloekoning [[Cetshwayo]] word naby Ngomebos gevange geneem. * [[20 September]] – [[Pous Pius IX]] kapituleer en koning Victor Emmanuel lyf [[Rome]] by [[Italië]] in. * [[20 Desember]] – [[Achille Ratti]], (later [[Pous Pius XI]]) word priester. * [[28 Desember]] – Die middelste deel van die Tay-treinbrug in Dundee, [[Skotland]] sak ineen terwyl ’n trein daaroor beweeg, 75 mense sterf. * Die eiland [[Mont-Saint-Michel]] word deur middel van 'n pad met die vasteland verbind. == Geboortes == * ''Onbekend'' – [[Ida Labia]], vrou van die Italiaanse prins Natale Labia († [[1961]]). * [[1 Januarie]] – [[E.M. Forster]], Engelse [[roman]]sier, kortverhaalskrywer, essayis († [[1970]]). * [[14 Februarie]] – Dr. [[Willem Petrus Steenkamp]], Suid-Afrikaanse predikant, dokter en politikus († [[1956]]) * [[24 Februarie]] – [[Herman Teirlinck]], Vlaamse skrywer († [[1967]]) * [[12 Maart]] – [[Alfred Abel]], Duitse akteur en filmregisseur († [[1937]]) * [[14 Maart]] – [[Albert Einstein]], Duitse fisikus en ontvanger van die [[Nobelprys vir Fisika]], [[1921]] († [[1955]]). * [[27 Maart]] – [[Edward Steichen]], Amerikaanse fotograaf en skilder († [[1973]]). * [[29 April]] – [[Thomas Beecham]], Britse [[dirigent]] († [[1961]]). * [[8 Mei]] – [[Tielman Roos]], advokaat, regter, politikus en Suid-Afrikaanse minister van justisie († [[1935]]). * [[22 Mei]] – [[Jean Cras]], [[Historiese Bretagne|Bretonse]] [[komponis]] en vlootoffisier († [[1932]]). * [[2 Junie]] – [[Adolf Herckenrath]], Vlaamse digter, dramaturg, uitgewer en boekhandelaar. († [[1958]]). * [[3 Julie]] – [[Alfred Korzybski]], Pools-Amerikaanse filosoof († [[1950]]). * [[5 Julie]] – [[Dwight F. Davis]], die stigter van die ''Davis Cup'' († [[1945]]). * [[10 Julie]] – [[Paul Charles Édouard Bertrand]], [[Frankryk|Franse]] paleobotanis († [[1944]]). * [[15 Julie]] – [[Ferdinand Postma]], eerste rektor van die PU vir CHO († [[1950]]). * [[9 Augustus]] – [[Mabel Malherbe]], ’n [[Suid-Afrika]]anse politikus, joernalis, die tweede vrou wat tot die Volksraad verkies is en die eerste burgemeesteres van ’n Suid-Afrikaanse stad ([[Pretoria]]) († [[1964]]). * [[24 Augustus]] – [[D.G. Conradie]], [[joernalis]], redakteur van ''[[Volksblad|Die Volksblad]]'', [[politikus]] en administrateur-generaal van [[Suidwes-Afrika]] († [[1966]]). * [[10 Oktober]] – [[Uncle Dobbin]], [[Suid-Afrika]] se twaalfde [[Springbokkaptein]] († [[1950]]). * 10 Oktober – [[Louise Guthrie]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] en botaniese kunstenaar († [[1966]]). * [[24 Desember]] – [[Émile Nelligan]], Franssprekende Kanadese digter († [[1941]]). == Sterftes == * [[27 Februarie]] – [[Groothertog Wjatsjeslaf Konstantinowitsj van Rusland]], jongste seun van [[Groothertog Konstantyn Nikolajewitsj van Rusland|groothertog Konstantyn Nikolajewitsj]] (* [[1862]]). * [[1 Junie]] – [[Napoléon Eugène Louis Bonaparte]], seun van [[Napoleon III]] sterf in die [[Anglo-Zoeloe-oorlog]] (* [[1856]]). * [[14 Julie]] – Sir [[Thomas Maclear]], Suid-Afrikaanse 'n [[sterrekundige]] aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] (* [[1794]]). * [[17 September]] – [[Eugène Viollet-le-Duc]], Franse argitek (* [[1814]]). * Onbekend – [[Sias Hoffman]], die eerste president van die [[Oranje-Vrystaat]] (* [[1807]]). [[Kategorie:19de eeu]] [[Kategorie:1879]] 0xeg9c2s1id5uog0z2ycjce76fd6w0h 0 1770 2970615 2718472 2026-09-25T12:03:29Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ [[Joseph Solomon]] 2970615 wikitext text/x-wiki {{DesemberKalender}} '''11 Desember''' is die 345ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]], (346ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 20 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1205]] – John Grey, die Biskop van [[Norwich]], word verkies as die [[Aartsbiskop van Kantelberg]]. * [[1282]] – Llywelyn ap Gruffudd, die laaste onafhanklike [[Prins van Wallis]], sterf in 'n lokval naby Builth Wells. * [[1553]] – [[Gian Pietro Carafa]] (later [[Pous Paulus IV]]) word kardinaal-biskop van Ostia. * [[1780]] – [[Pous Pius VI]] stel Paolo Francesco Antamori, verkose biskop van Orvieto, aan as kardinaal. * [[1792]] – Koning [[Lodewyk XVI van Frankryk]] word verhoor vir verraad. * [[1816]] – [[Indiana]] word die 19de [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] van die [[Verenigde State]]. * [[1843]] – Stigting van die Spesiale Bondgenootskap van Katolieke Kantons (“Sonderbund”) binne die Switserse Bondgenootskap. Die Kantone binne nuwe bondgenootskap is: [[Luzern]], Uri, Schwyz, Unterwalden, Zug, Freiburg en Wallis. * [[1899]] – [[Tweede Vryheidsoorlog]]: Die [[Slag van Magersfontein]] vind plaas, een van die mees oortuigende Boere-oorwinnings in die vroeë fase van die Boere-oorlog. * [[1917]] – [[Litaue]] verklaar sy onafhanklikheid van die [[Russiese Ryk]]. * [[1931]] – Die Statuut van Westminster gee volkome wetlike onafhanklikheid aan Kanada, [[Australië]], [[Nieu-Seeland]], [[Suid-Afrika]], [[Ierland]] en Newfoundland. * [[1936]] – [[Edward VIII van die Verenigde Koninkryk|Edward VIII]] se abdikasie as koning van die [[Verenigde Koninkryk]] tree in werking. * [[1941]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Italië]] verklaar oorlog teen die Verenigde State. * [[1958]] – [[Burkina Faso|Bo-Volta]] verklaar onafhanklikheid van [[Frankryk]]. * [[1972]] – Die laaste bemande maansending [[Apollo 17]] land op die [[Maan]]. * [[1981]] – [[Javier Pérez de Cuéllar]] van [[Peru]] word die Sekretaris-Generaal van die [[VN]]. * [[1994]] – [[Boris Jeltsin]] stuur [[Rusland|Russiese]] soldate in [[Tsjetsjnië]] in. * [[2001]] – [[Volksrepubliek China]] sluit hom aan by die [[Wêreldhandelsorganisasie]]. * [[2006]] – Die [[dwelmoorlog in Meksiko]] begin nadat president Felipe Calderón lede van die Meksikaanse polisie en weermag na die deelstaat Michoacán stuur. == Geboortes == * [[1475]] – [[Pous Leo X]], die 217de [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] van 1513 tot 1521 († [[1521]]). * [[1803]] – [[Hector Berlioz]], Franse komponis († [[1869]]). * [[1843]] – [[Robert Koch]], bakterioloog en [[1905]] [[Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde|Nobel]]pryswenner († [[1910]]). * [[1883]] – [[Joseph Solomon]], Suid-Afrikaanse argitek († [[1920]]). * [[1911]] – [[Naguib Mahfouz]], [[Egiptiese]] skrywer, [[1988]] pryswenner: [[Nobelprys vir Letterkunde]] († [[2006]]). * [[1918]] – [[Aleksandr Solzhenitsyn]], Russiese skrywer, [[1970]] Nobelpryswenner († [[2008]]). * [[1937]] – [[Adriaan Vlok]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetsminister († [[2023]]). * [[1954]] – [[Susanne Beyers]], Suid-Afrikaanse aktrise en skrywer. * [[1969]] – [[Viswanathan Anand]], Indiese skaakspeler. == Sterftes == * [[384]] – [[Pous Damasus I]], die 37ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[304]]). * [[711]] – [[Justinianus II van Bisantium|Justinianus II]], [[keiser]] van die [[Bisantynse Ryk]] (* 668/9). * [[1241]] – [[Ögedei Khan]], tweede Groot Khan van die [[Mongoolse Ryk]] (* omstreeks [[1186]]). * [[1282]] – [[Michael VIII Palaiologos]], keiser van die [[Bisantynse Ryk]] (* [[1223]]). * [[1953]] – [[Albert Coates]], Britse komponis (* [[1882]]). * [[1920]] – [[Olive Schreiner]], Suid-Afrikaanse skrywer, pasifis, feminis en intellektuele (* [[1855]]). * [[1981]] – [[I.D. du Plessis]], [[Afrikaanse skrywer]] en digter (* [[1900]]). * [[2002]] – [[Brad Dexter]], Amerikaanse akteur (* [[1917]]). * [[2021]] – [[Anne Rice]], Amerikaanse skryfster (* [[1941]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * Tangodag, [[Buenos Aires]]. *Feesdag van Pous Damasus I in die Rooms-Katolieke Kerk. {{commonskat|11 December|11 Desember}} {{en-vertaal|11 December}} [[Kategorie:Desember]] qt1kr5aqy9r0ko1yf80b7oygyisugof 0 1893 2970674 2878277 2026-09-25T14:39:51Z Sobaka 328 /* Geboortes */ bywerk 2970674 wikitext text/x-wiki {{FebruarieKalender}} '''13 Februarie''' is die 44ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]]. Daar volg nog 321 dae in die res van die jaar (322 in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). == Gebeure == * [[1160]] – Die sinode van [[Pavia]] verklaar [[Pous Alexander III]] tot ketter. * [[1352]] – [[Guillaume de Grimoard]] (later [[Pous Urbanus V]]) word ab van die Benediktynerklooster in St. Germain d'Auxerre. * [[1592]] – [[Maffeo Barberini]] (later [[Pous Urbanus VIII]]) word goewerneur van Fano. * [[1668]] – [[Pietro Francesco Orsini]] (later [[Pous Benedictus XIII]]) neem die kloosternaam [[Vincenzo Maria Orsini]] aan. * 1668 – [[Spanje]] erken [[Portugal]] as 'n onafhanklike nasie. * [[1689]] – ''Glorious Revolution'': In plaas daarvan dat James Francis Edward Stuart die Prins van Wallis die troon bestyg, word sy suster Mary en haar man William ([[Willem III van Engeland|Willem van Oranje]]) as medeheersers van [[Engeland]] verklaar. * [[1690]] – [[Pous Alexander VIII]] stel 11 nuwe kardinale aan waaronder [[Gianfrancesco Albani]] (later [[Pous Clemens XI]]). * [[1692]] – [[Pous Innocentius XII]] verklaar Maria van Cerevellon salig. * [[1827]] – [[Pous Leo XII]] publiseer ''Quanta Laetitia'' oor [[Skotland]]. * [[1880]] – [[Thomas Edison]] neem die [[Edison-effek]] waar, wat later die grondslag vorm vir John Ambrose Fleming se [[vakuumbuis]]diodes. * [[1881]] – Hubertine Auclert, 'n leidende Franse suffragette in [[Parys]], begin die feministe koerant ''La Citoyenne''. * [[1945]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Sowjetmagte verower [[Boedapest]] in [[Hongarye]] by die [[Nazi-Duitsland|Nazi's]]. * [[1984]] – [[Konstantin Tsjernenko]] volg die ontslape [[Yuri Andropov]] op as Algemene Sekretaris van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]]. == Geboortes == * [[1599]] – [[Fabio Chigi]] (later [[Pous Alexander VII]]), 237ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] († [[1667]]). * [[1861]] – Ds. [[David Wilcocks]], [[Afrikaans]]e predikant wat tronkstraf uitgedien het vir sy dankgebede ná Boereoorwinnings by [[Slag van Colenso|Colenso]] en [[Slag van Magersfontein|Magersfontein]] († [[1944]]). * [[1919]] – [[Piet Malan]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] en PUK-rugbyafrigter († [[2015]]). * [[1923]] – [[Chuck Yeager]], [[Amerikaanse]] vlieënier en die eerste persoon wat deur die [[klankgrens]] gevlieg het († [[2020]]). * [[1933]] – [[Kim Novak]], Amerikaanse aktrise. * [[1938]] – [[Oliver Reed]], Britse akteur († [[1999]]). * [[1939]] – [[R.C. Sproul|Robert Charles Sproul]], Amerikaanse Gereformeerde [[teologie|teoloog]], [[Dominee|predikant]] en stigter van Ligionier Ministries († [[2017]]). * [[1942]] – [[Carol Lynley]], Amerikaanse aktrise († [[2019]]). * [[1944]] – [[Tim Couzens]], [[Suid-Afrika]]anse skrywer († [[2016]]). * 1944 – [[Jerry Springer]], Amerikaanse televisieaanbieder († [[2023]]). * [[1963]] – [[Barry Tubb]], Amerikaanse [[akteur]], regisseur en skrywer. * [[1972]] – [[Meng Wanzhou]], Chinese sakeleier en hoof- finansiële beampte van [[Huawei]]. * [[1974]] – [[Robbie Williams]], Engelse popsanger en filmakteur. * [[1987]] – [[Vlad Tenev]], Bulgaars-Amerikaanse tegnologie entrepreneur. == Sterftes == * [[858]] – [[Kenneth MacAlpin|Kenneth I]] van Skotland (* [[810]]). * [[1130]] – [[Pous Honorius II]], die 163ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* ±[[1060]]). * [[1332]] – [[Andronikos II Palaiologos]], Keiser van die [[Bisantynse Ryk]] (* [[1259]]). * [[1542]] – [[Catharina Howard]], die vyfde vrou van [[Hendrik VIII van Engeland]] (* onbekend). * [[1571]] – [[Benvenuto Cellini]], Italiaanse goudsmid en beeldhouer (* [[1500]]). * [[1883]] – [[Richard Wagner]], Duitse komponis (* [[1813]]). * [[1902]] – Catharina Smuts (neé de Vries), moeder van genl. [[Jan Smuts]] (* [[1845]]). * [[1975]] – [[André Beaufre]], Franse leëroffisier en militêre strateeg (* [[1902]]). * [[1976]] – [[Lily Pons]], Amerikaanse [[opera]]sopraan (* [[1898]]). * [[1980]] – [[David Janssen]], Amerikaanse akteur, (* [[1931]]). * [[1984]] – [[André Stander]], Suid-Afrikaanse polisieoffisier en berugte bankrower (* [[1946]]). * [[2003]] – [[Nico Coetzee]], skrywer en akademikus (* [[1911]]). * [[2016]] – [[Antonin Scalia]], regter van die hooggeregshof van die Verenigde State (* [[1936]]). * [[2025]] – [[John Lawlor (akteur)|John Lawlor]], Amerikaanse akteur, assistentregisseur en kinematograaf (* [[1941]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * {{commonskat|3 February}} [[Kategorie:Februarie]] rih8046iflvnjy7ef5wgj81c41bbc4c 0 2384 2970618 2822998 2026-09-25T12:06:21Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ 2970618 wikitext text/x-wiki {{AugustusKalender}} '''26 Augustus''' is die 238ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (239ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 127 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1444]] – Ou-Zürich-oorlog: Veldslag van St Jakob an der Birs. 1500 Soldate van die Switserse Bondgenootskap veg heldhaftig teen 'n Franse aanvalsmag van 30 000 man maar verloor tog die stryd. Koning [[Karel VII van Frankryk]] sluit 'n vredesverdrag met die Switserse Bondgenootskap uit bewondering vir die Switsers se dapperheid. * [[1492]] – [[Pous Alexander VI]] word gekroon deur kardinaal Francesco Todeschini Piccolomini. * [[1741]] – [[Pous Benedictus XIV]] publiseer "Quamvis Paternae" oor Apostoliese protonotarii. * [[1883]] – 'n [[Vulkaan|Vulkaniese]] uitbarsting van [[Krakatoa]] in [[Indonesië]] veroorsaak 'n rampspoedige [[tsoenami]] wat baie nedersettings vernietig en 36&nbsp;000 lewens in [[Java (eiland)|Java]] en [[Sumatra]] eis. * [[1916]] – [[Eerste Wêreldoorlog]]: [[Suid-Afrika]] se [[Jan Christian Smuts|generaal Jan Smuts]] bring die [[Duits-Oos-Afrika]]anse regering tot 'n val. * [[1960]] – [[Apartheid]]: Die noodtoestand wat op 30 Maart in [[Suid-Afrika]] afgekondig is ná die [[Sharpeville-slagting]], word opgehef. * [[1975]] – Vredesamesprekings tussen die [[Rhodesië|Rhodesiese regering]] en die United African National Council loop uit op 'n bitter dooie punt. * [[1978]] – [[Pous Johannes Paulus I]] volg [[Pous Paulus VI]] op. * [[1985]] – [[Zola Budd]] verbeter die 5&nbsp;000&nbsp;m wêreldrekord. * [[1999]] – [[Penny Heyns]] stel in [[Sydney]] haar sesde wêreldrekord in drie weke op met 'n tyd van 2:24:2 vir die borsslag oor 200&nbsp;m. * [[2005]] – Alex Tew, 'n student van Wiltshire, [[Engeland]] loods die [[miljoendollartuisblad]]. * [[2008]] – Die [[Rusland|Russiese]] president [[Dmitri Medwedef]] onderteken die wet waardeur die selfverklaarde [[Abchasië]] en [[Suid-Ossetië]] as onafhanklike republieke erken word. * [[2017]] – [[Black Ferns|Nieu-Seeland]] klop [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] in die eindstryd met 41–32 en wen sodoende die agtste [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|Vrouerugbywêreldbeker]] in [[Ierland]]. == Geboortes == * [[1743]] – [[Antoine Lavoisier]], Franse chemikus († [[1794]]). * [[1876]] – [[Chris van Niekerk (politikus)|Chris van Niekerk]], kommandant in die [[Tweede Vryheidsoorlog]], volksraadlid en senator († [[1966]]). * [[1918]] – [[Katherine Johnson]], Amerikaanse [[wiskundige]] en kenner van [[wentelbaan]]meganika by [[Nasa]] († [[2020]]). * [[1946]] – [[Lerina Erasmus]], [[Suid-Afrika]]anse [[aktrise]] en [[skrywer]] († [[2018]]). * [[1959]] – [[Herman Mashaba]], Suid-Afrikaanse entrepreneur, politikus en president van [[ActionSA]]. * [[1966]] – [[Michael Wooldridge]], Britse professor in rekenaarwetenskap aan die [[Universiteit van Oxford]]. * [[1977]] – [[Gareth Cliff]], Suid-Afrikaanse omroeper en TV-persoonlikheid. * [[1978]] – [[Hestrie Cloete]], Suid-Afrikaanse Olimpiese hoogspringatleet. * [[1980]] – [[Macaulay Culkin]], Amerikaanse akteur. * [[1991]] – [[Chris Pappas]], Suid-Afrikaanse politikus, burgemeester van die [[uMngeni Plaaslike Munisipaliteit]]. * [[1994]] – [[Reece Hodge]], Australiese rugbyspeler. == Sterftes == * [[1666]] – [[Frans Hals]], een van die belangrikste skilders in die Noordelike [[Nederlande]] gedurende die [[Goue Eeu]] (* [[1582]]). * [[1732]] – [[Antonie van Leeuwenhoek]], Hollandse handelaar en wetenskaplike, vader van [[mikrobiologie]] (* [[1632]]). * [[1915]] – Dr. [[John Medley Wood]], [[Suid-Afrika]]anse [[Plantkunde|plantkundige]] (* [[1827]]). * [[1920]] – [[Joseph Solomon]], Suid-Afrikaanse argitek (* [[1883]]). * [[1925]] – [[Johann Friedrich Bernhard Rissik|Johann Rissik]], landmeter en die eerste Administrateur van [[Transvaal]] (* [[1857]]). * [[1958]] – [[Ralph Vaughan Williams]], Engelse komponis (* [[1872]]). * [[1974]] – [[Charles Lindbergh]], Amerikaanse vlieënier (* [[1902]]). * [[1989]] – [[Irving Stone]], Amerikaanse romanskrywer (* [[1903]]). * [[2008]] – Ds. [[Phil Olivier]], predikant in drie gemeentes van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], assistentredakteur van die ''[[Kerkbode]]'' en samesteller van ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]'' (* [[1918]]). * [[2020]] – [[Gerald P. Carr]], Amerikaanse ingenieur, kolonel en ruimtevaarder (* [[1932]]). * 2020 – [[Dirk Mudge]], [[Namibië|Namibiese]] boer en politikus (* [[1929]]). * 2020 – Dr. [[Japie van Zyl]], [[Namibië|Namibiese]] elektriese ingenieur wat werksaam was by [[NASA]] (* [[1957]]). * [[2024]] – [[Sven-Göran Eriksson]], Sweedse [[sokker]]afrigter (* [[1948]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * Feesdag van [[Pous Johannes Paulus I]] in die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|26 August|26 Augustus}} [[Kategorie:Augustus]] 5krv20bhcn51wza7419hddvdblr6o3d 0 3625 2970830 2969850 2026-09-26T05:57:35Z Aliwal2012 39067 /* Koggeling en makmaak */ 2970830 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die soogdier van die familie ''Felidae'', vir ander gebruike sien [[Leeu (dubbelsinnig)]].'' {{Taksoboks | name = Leeu | fossil_range = Sedert vroeë Pleistoseen | status = VU | trend = down | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{en}} {{IUCN2010.2|assessors=Bauer, H., Nowell, K. & Packer, C.|year=2008|id=15951|title=Panthera leo|downloaded=28 Augustus 2010}}</ref> | image=Lion waiting in Namibia.jpg | image_caption=Rustende [[mannetjie]] in [[Namibië]] | image2=Okonjima Lioness.jpg | image2_caption=[[Wyfie]] (leeuin) by die Okonjima Lodge, Namibië | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = '''''P. leo''''' | binomial = ''Panthera leo'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) | synonyms='''''Felis leo '''''<br /><small>([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]<ref name="Linn1758" />)</small> | range_map = Lion distribution.svg | range_map_caption = {{legend0|#9fdd93|border=1px solid #bea158|&nbsp;verspreiding van leeus in [[Afrika]]}} | range_map2=Map Guj Nat Parks Sanctuary.png | range_map2_caption= {{legend0|#bfba2a|&nbsp;Die Gir-woud in [[Gujarat]], [[Indië]], is die laaste natuurlike habitat van ongeveer 300 Asiatiese leeus. Sommige kan in Palpur-Kuno-reservaat van naburige [[Madhya Pradesj]] hervestig word.}} }} Die '''leeu''' (''Panthera leo'') ([[Internasionale Fonetiese Alfabet|IFA]]: ♂: 'le:u 'le:ou 'liu ♀: le:'uən le:'vən / le:uvəifi) is 'n [[soogdier]] van die [[Familie (biologie)|familie]] [[Felidae]] en een van die vier "groot katte" in die [[genus]] ''[[Panthera]]''. Dit is die naasgrootste katspesie ná die [[tier]]. [[Mannetjie]]s kan maklik herken word aan hulle maanhare en weeg tussen 150 en 250&nbsp;[[kilogram|kg]],<ref name="nowak" /> terwyl [[wyfie]]s tussen 120 en 150&nbsp;kg weeg.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20090209052819/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/14.shtml ''Science & Nature – Wildfacts – Lion'']. URL besoek op 24 Oktober 2006.</ref> Leeus kom in hul natuurlike omgewing tans in [[Afrika suid van die Sahara]] en in [[Asië]] voor. In Asië word ’n kritieke bedreigde oorblywende bevolking in die Gir-woud Nasionale Park gehou, waar hulle reeds vroeër in [[Noord-Afrika]] en [[Suidwes-Asië]] uitgesterf het. Tot en met die laat [[Pleistoseen]]tydperk, omstreeks 12&nbsp;000 jaar gelede, was die leeu die mees wydverspreide groot landsoogdier ná die [[mens]]. Hulle was oor die meeste dele van Afrika versprei, regoor [[Eurasië]], wat vanaf [[Wes-Europa]] tot [[Indië]] gestrek het, sowel as in die [[Amerikas]] tussen [[Yukon]] en [[Peru]].<ref name=Harington69 /> In die natuur word leeus tussen 10 en 14 jaar oud, terwyl dié in gevangenskap tot oor die 20 jaar oud kan word. In die natuur sal leeumannetjies selde ouer as tien jaar word, weens die beserings wat hulle gedurig in gevegte met mekaar opdoen en wat hul lewensduur verkort.<ref>{{en}} {{cite book|last=Smuts |first=G.L. |year=1982 |title=Lion|publisher=Macmillian South Africa (Publishers)(Pty.) Ltd.|location=Johannesburg |page=231|isbn= 0-86954-122-6}}</ref> Leeus geniet 'n warm klimaat en jag in groepe. Hul tipiese habitat is die savanne en [[grasveld]]e, hoewel hulle ook na die bosse en [[woud]]e kan wend. Wat ongewoon van leeus is, in vergelyking met ander katsoorte, is dat hulle ’n sosiale spesie is. ’n Trop leeus bestaan uit bloedverwante wyfies en nakomelinge en ’n klein aantal [[volwassene|volwasse]] leeumannetjies. Troppe leeuinne sal gewoonlik saam jag en groot hoefdiere as prooi aanval. Leeus is as [[roofdier]]e heel boaan die voedselketting, maar sal by geleentheid ook aas. Hoewel dit nie in leeus se aard is om mense te jag nie, is enkele gevalle opgeteken waar dit wel gebeur het. Die leeu is ’n [[kwesbare spesie]], aangesien ’n moontlik onherroeplike bevolkingsafname van tussen 30 en 50 persent die afgelope twee dekades slegs op die Afrika-vasteland plaasgevind het.<ref name=IUCN>{{en}} {{IUCN2006|assessors=Nowell & Bauer|year=2004|id=15951|title=Panthera leo|downloaded=11 Mei 2006}} Database entry includes a lengthy justification of why this species is vulnerable.</ref> Die leeubevolking is onvolhoubaar buite aangewese reservate en nasionale parke. Hoewel die oorsaak van die afname nie ten volle begryp kan word nie, speel habitatsverlies en botsings met die mens na bewering tans die grootste rol. Leeus is sedert die [[antieke Rome]]inse tyd al in dieretuine aangehou en bly vanaf die laat agtiende eeu van oraloor ’n groot aantrekkingskrag. Dieretuine span oor die wêreld heen saam om teelprogramme daar te stel met die oogmerk om die bedreigde Asiatiese subspesies van uitwissing te red. == Identifikasie == By die eerste blik is die leeumannetjie hoogs onderskeibaar en maklik herkenbaar aan sy maanhare. Die leeu, veral die gesig van die mannetjie s’n, is een van die mees herkenbare diersimbole in die kultuur van die mens. Afbeeldings van leeus is deur feitlik elke antieke en Middeleeuse beskawing waar hulle teëgekom is gemaak; dit het alreeds vanaf die Bo-Paleolitiese tydperk bestaan, soos die rotstekeninge in die Lascaux- en Chauvetgrotte getuig. Leeus word grootskaals deur beeldhoukuns, snywerk, skilderye, tekeninge, op nasionale vlae en in die eietydse rolprente en letterkunde uitgebeeld. == Woordherkoms == Die benaming “leeu”, soortgelyk met vele [[Germaanse tale|Germaanse]] en [[Romaanse tale]], is afgelei van die [[Latyn]]se ''leo''<ref>{{en}} {{cite book| author=Simpson DP | title=Cassell's Latin Dictionary | url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 | publisher=Cassell Ltd. | year=1979 | edition=5th | location=London | page=342 | isbn=0-304-52257-0}}</ref> en die [[Antieke Griekeland|antieke Griekse]] λέων (leon).<ref name="Liddell 1980">{{en}} {{cite book| author1=Liddell, Henry George |author2= Scott, Robert | year=1980 | title=A Greek-English Lexicon (Abridged Edition)|page=411 | publisher=[[Oxford University Press]] | location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}</ref> Die [[Hebreeus]]e לָבִיא (''lavi'') kan ook verwant wees,<ref>{{en}} {{cite encyclopedia| title=Lion|encyclopedia=Oxford English Dictionary|editor=Simpson, J., Weiner, E. (eds)| year=1989 |edition= 2nd edition| location=Oxford |publisher=Clarendon Press|id={{ISBN|0-19-861186-2}}}}</ref> sowel as die [[Antieke Egipte|antieke Egiptiese]] ''rw''.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.yourdictionary.com/ahd/l/l0190400.html |title=yourdictionary.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070826092840/http://www.yourdictionary.com/ahd/l/l0190400.html |archivedate=26 Augustus 2007 |access-date=28 November 2010 |url-status=live }}. Soos in die ander antieke geskrifte word slegs die medeklinkers in die antieke Egiptiese taal neergepen. Daar was geen verskil tussen die 'l' en 'r' nie.</ref> Dit was een van die verskeie spesies wat oorspronklik, as ''Felis leo '', deur Carl Linnaeus in sy agtiende-eeuse werk, ''System Naturae'' omskryf is.<ref name="Linn1758">{{en}} {{cite book|last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=41 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/726936 |accessdate=8 September 2008 |language=la |volume=1 |edition=10th}}</ref> Die genus-aspek van die wetenskaplike benaming, ''Panthera leo'', word dikwels toegeskryf aan [[Grieks]]e herkoms, ''pan''- (''alles'') en ''ther'' (''gedierte''), wat as [[etimologie|volksetimologie]] beskou kan word. Hoewel die benaming se herkoms glo van die klassieke tale afkomstig is, is daar ’n duidelike ooreenkoms met die [[Sanskrit]]se ''pundarikam '' “tier”, wat op sy beurt weer afkomstig is van ''pandarah'' “wit-gelerig”.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=panther |title=Panther |work=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |access-date=5 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702055630/http://www.etymonline.com/index.php?term=panther |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die plaaslike name wat in [[Suider-Afrika]] gebruik word sluit in: ''bubesi'' of ''ngonyama'' in [[Zoeloe]], ''tau'' in [[Suid-Sotho]], ''shumba'' in [[Shona (taal)|Shona]] en ''simba'' in [[Swahili]]. == Bevolking en verspreiding == [[Lêer:Lion distribution.png|duimnael|links|Verspreiding van ''Panthera leo'' in Afrika en Eurasië, in die verlede en hede]] In historiese tye het die leeu se habitat tot in die suidelike dele van [[Eurasië]] gestrek, van [[Portugal]] tot [[Indië]] en die grootste deel van Afrika, buiten die sentrale [[reënwoud]]gebiede en die [[Sahara]]-woestyn. Aan die begin van die Christelike tydperk het hulle in [[Wes-Europa]] uitgesterf en teen 100 n.C. in [[Griekeland]]. In die [[Kaukasus]], hulle laaste Europese habitat, het leeus tot ongeveer die 10de eeu oorleef. Tussen die laat 19de en vroeë 20ste eeu het hulle ook uitgesterf in Noord-Afrika en die [[Midde-Ooste]]. Tans kom die meeste leeus voor in [[Oos-Afrika|Oos]]- en Suider-Afrika en hulle getalle is besig om drasties te daal. Huidige beramings van die Afrika-leeu se getalle is tussen 16&nbsp;000 en 30&nbsp;000 in die natuur, 'n daling van die beraamde 100&nbsp;000 in die 1990's; toenemende kontak met die mens word as die hoofrede vir hierdie afname beskou.<ref>{{en}} [http://www.pbs.org/wnet/nature/vanishinglions/index.html ''The Vanishing Lions''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611090203/http://www.pbs.org/wnet/nature/vanishinglions/index.html |date=11 Junie 2007 }} by die ''PBS''-webwerf. URL besoek op 28 Maart 2007.</ref> Die oorblywende bevolkings is geografies van mekaar geskei, wat tot [[inteling]] kan lei en, as gevolg daarvan, 'n gebrek aan genetiese diversiteit. Die [[Asiatiese leeu]] (''Panthera leo persica''), wat in historiese tye van [[Turkye]] tot by Indië en van die Kaukasus tot by [[Jemen]] verspreid was, was teen die [[Middeleeue]] in [[Palestina]] uitgeroei en na die ontwikkeling van maklik verkrygbare vuurwapens in die 18de eeu in die grootste deel van die res van Asië. Die laaste leeu in [[Iran]] is in [[1942]] geskiet. Die subspesie oorleef tans slegs in en om die Gir-woud in Noordwes-Indië. Ongeveer 300 leeus kom voor in dié reservaat van 1&nbsp;412&nbsp;km² in die staat Gujarat, wat die grootste deel van die woud beslaan. Hulle getalle is op die oomblik stabiel. == Klassifisering en aanpassing == Die leeu is ’n spesie wat onder die ''Panthera''-[[genus]] ingedeel is en die naaste aan die ander grootkatspesies verwant is: die tier, die jaguar en die luiperd. ''Panthera leo'' het sy oorsprong sowat 800&nbsp;000 tot 1 miljoen jaar gelede in Afrika gehad, waarna hierdie spesie na die Holarktiese gebied versprei het.<ref>{{en}} {{cite journal|last1= Yamaguchi |first1=Nobuyuki| last2=Cooper|first2=Alan| last3= Werdelin |first3=Lars | first4=David W.| last4=Macdonald|date=Augustus 2004|title= Evolution of the mane and group-living in the lion (Panthera leo): a review|journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=4 |pages=329–342 |doi=10.1017/S0952836904005242 |issn = 0952-8369 }}</ref> Dit het sy eerste verskyning in Europa sowat 700&nbsp;000 jaar gelede gemaak deur die subspesie ''Panthera leo fossilis'' wat by Isernië te Italië aangeland het. Uit hierdie leeu se lendene het die latere grotleeu (''Panthera leo spelaea'') voortgespruit, wat ongeveer 300 000 jaar gelede te voorskyn gekom het. Gedurende die Bo-Pleistoseentydperk het die leeu Noord- en Suid-Amerika bereik en tot die ''Panthera leo atrox'', oftewel die Amerikaanse leeu, ontwikkel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Turner |first=Allen |year=1997 |title=The big cats and their fossil relatives : an illustrated guide to their evolution and natural history |url=https://archive.org/details/bigcatstheirfoss0000turn |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-10229-1 |pages=}}</ref> Leeus het in Noord-Eurasië en Amerika teen die einde van die laaste ystydperk, omtrent 10 000 jaar gelede, uitgesterf;<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> dit kon gevolg het net ná die massa-uitwissing van die Pleistoseen se megadiere.<ref>{{cite web |last=Harington |first=CR |title=American Lion |work=Yukon Beringia Interpretive Centre website |publisher=Yukon Beringia Interpretive Centre |year=1996 |url=http://www.beringia.com/research/lion.html |access-date=8 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119133852/http://www.beringia.com/research/lion.html |archive-date=19 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Subspesies === [[Lêer:Panthera leo subspecies late 20th century.png|duimnael|Verspreiding van die leeu se algemeen aanvaarde subspesies in die laat twintigste eeu]] Volgens oorlewering is twaalf onlangse leeusubspesies erken, waarvan die Berberleeu die grootste was.<ref>{{en}} [http://www.tigerhomes.org/animal/barbary-lion.cfm Barbary Lion—Panthera leo leo—Largest Lion Subspecies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825122936/http://www.tigerhomes.org/animal/barbary-lion.cfm |date=25 Augustus 2011 }} Laaste besoek op 19 September 2007</ref> Die kenmerkende verskille wat hulle van mekaar onderskei het, was die habitatligging, maanhaarvoorkoms, grootte en verspreiding. Met dié dat hierdie eienskappe so ’n geringe betekenis dra en van individu tot individu verskil, het die meeste van hierdie diere klaarblyklik nie aan egte, onafhanklike subspesies behoort nie. Dikwels is sulke onjuiste klassifiserings gemaak op grond van die leeus in dieretuine waarvan hul herkoms onbekend is en “opvallende, maar abnormale” liggaamlike kenmerke gehad het.<ref name="zoos_encyclopedia">{{en}} {{cite encyclopedia |last=Grisham |first=Jack |editor=Catherine E. Bell |title=Lion |encyclopedia=Encyclopedia of the World's Zoos |volume=2: G–P |year=2001 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chofago |id={{ISBN|1-57958-174-9}} |pages=733–739 }}</ref> Tans word slegs agt subspesies as eg beskou,<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny">{{en}} {{cite journal |author=Burger, Joachim |date=Maart 2004 |title=Molecular phylogeny of the extinct cave lion ''Panthera leo spelaea'' |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |pmid=15012963 |volume=30 |issue=3 |pages=841–849 |doi=10.1016/j.ympev.2003.07.020 |url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf |accessdate=20 September 2007 |format=PDF |archive-date=25 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925204424/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> hoewel een (die Kaapse leeu, vroeër as ''Panthera leo melanochaita'' benoem) waarskynlik ongeldig is.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> Party taksonome reken die Kaapse leeu (wat uitgesterf het), die Kalaharileeu en die Krugerwildtuinleeu as onderskeie subspesies. Daar is egter nie genoeg getuienis wat hierdie onderskeidingsteorie kan staaf nie; alle leeus behoort dus aan een enkele spesie. Die Kaapse leeu het na bewering oor ’n groter maanhaar as dié van die Transvaalse leeu beskik, terwyl die Kalaharileeu ’n ligter pelskleur het as die Krugerwildtuinleeu. Diere wat aan soortgelyke spesies en subspesies behoort, kan meer hare ontwikkel indien hul habitat binne ’n kouer streek geleë is of kan ligter word sodra hulle binne ’n warmer en droë klimaat gevestig word. ’n Nuwe subspesie kan dus nie geskep word gegrond op hierdie fisiese eienskappe nie.<ref name="Nasionale KrugerwildtuinV&A">{{af}} {{cite book|last=Fourie |first=Pieter Frederick |title=Nasionale Krugerwildtuin Vrae en Antwoorde. |publisher=SA Country Life |year=1983 |page=227 |url= |accessdate= |volume=1 |edition=1ste}}</ref> Maar selfs die oorblywende sewe subspesies kan oorskat wees. Mitochondriese afwykings onder Afrikaleeus is maar skraal, wat aan die hand doen dat alle leeus suid van die Sahara aan ’n enkele subspesie behoort, wat moontlik in twee hoofgroepe verdeel is: die een aan die weste van die Groot Skeurvallei en die ander aan die ooste. Die leeus van Tsavo in Oos-Kenia is baie meer geneties aan die leeus in die Transvaal (Suid-Afrika) verwant as dié in die Aberdare-tuisgebied in Wes-Kenia.<ref>{{en}} {{cite journal |last=Barnett |first=Ross |year=2006 |title=The origin, current diversity and future conservation of the modern lion (''Panthera leo'') |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |pmid=16901830 |volume=273 |issue=1598 |pmc=1635511 |pages=2119–2125 |doi=10.1098/rspb.2006.3555 |url=http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20lions.pdf |format=PDF |accessdate=4 September 2007 |archive-date= 8 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808182526/http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20lions.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|last=Dubach |first=Jean|date=Januarie 2005|title=Molecular genetic variation across the southern and eastern geographic ranges of the African lion, ''Panthera leo'' |journal=Conservation Genetics |volume=6 |issue=1 |pages=15–24 |doi=10.1007/s10592-004-7729-6}}</ref> ==== Onlangse klassifiserings ==== [[Lêer:Wild Barbary lion in 1925.tif|duimnael|‘n Foto deur Marcelin Flandrin in 1925 is die laaste visuele rekord van ‘n Berberleeu in die natuur. Die foto is geneem gedurende ‘n vlug tussen [[Casablanca]] en [[Dakar]] oor die [[Atlasgebergte]]]] Agt hedendaagse (Holoseen) subspesies word tans erken: * ''Panthera leo persica'', bekend as die Asiatiese leeu of die Suid-Asiatiese, Persiese of Indiese leeu wat eens vanaf Turkye oor Suidwes-Asië tot in Pakistan, Indië en selfs Bangladesj wydverspreid was. Groot troppe en bedrywighede gedurende die dag het dit vir stropers makliker gemaak om op die Asiatiese leeu jag te maak as op tiere en luiperd; daar is nou omtrent 300 leeus binne of naby die Gir-woud oor.<ref name="Asiaticweb">{{cite web |author=Wildlife Conservation Trust of India |title=Asiatic Lion—History |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/asiatic-lion-history.htm |access-date=15 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022175741/http://www.asiaticlion.org/asiatic-lion-history.htm |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * ''Panthera leo leo'', bekend as die Berberleeu, het in die natuur uitgesterf as gevolg van buitensporige jagtogte, hoewel indiwidue in gevangenskap steeds mag bestaan. Die Marokkaanse Koninklike Leeus word deur party [[Wetenskaplike klassifikasie|taksonome]] beskryf as 'n "voordiehandliggende oorblyfsel van die oorspronklike Berberleeu genepoel". Dit was een van die grootste leeusubspesies, met lengtes van tussen 3 tot 3,3 meter en massas onder die mannetjies van meer as 200&nbsp;kg. Hulle het vanaf [[Marokko]] tot [[Egipte]] voorgekom. Die laaste gedokumenteerde bespieding van 'n Berberleeu in die natuur, het plaasgevind in 1942 in die [[Atlasgebergte|Groot-Atlasgebergte]] van Marokko.<ref>{{fr}} [http://www.carnivoreconservation.org/files/thesis/cuzin_2003_phd.pdf LES GRANDS MAMMIFERES DU MAROC MERIDIONAL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006022530/https://www.carnivoreconservation.org/files/thesis/cuzin_2003_phd.pdf |date= 6 Oktober 2022 }}</ref> Deur middel van ‘n kwantitatiewe uitsterwings-tydlyn analise, postuleer sommige kenners dat die laaste Berberleeu waarskynlik uitgesterf het in 1958 tydens die woudsverwoesting noord van [[Sétif]], [[Algerië]], gedurende die Algerynse Onafhanklikheidsoorlog.<ref>{{en}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3616087/ Examining the Extinction of the Barbary Lion and Its Implications for Felid Conservation]</ref> * ''Panthera leo senegalensis'', bekend as die Wes-Afrikaleeu, word in Wes-Afrika, vanaf Sengeal tot Nigerië, aangetref. * ''Panthera leo azandica'', bekend as die Noordoos-Kongoleeu, word in die noordoostelike gedeeltes van die [[Demokratiese Republiek van die Kongo|Kongo]] aangetref. * ''Panthera leo nubica'', bekend as die Oos-Afrika of Masaileeu, word in Oos-Afrika vanaf Etiopië en Kenia tot Tanzanië en Mosambiek aangetref. * ''Panthera leo bleyenberghi'', bekend as die Suidwes-Afrika- of Katangaleeu, word in suidwestelike Afrika, Namibië, Botswana, Angola, Katanga (DRK), Zambië en Zimbabwe aangetref. * ''Panthera leo krugeri'' bekend as die Suidoos-Afrikaleeu of Transvaalse leeu, word in die Transvaalstreek of Suidoos-Afrika aangetref wat die Nasionale Krugerwildtuin insluit. * ''Panthera leo melanochaita'', bekend as die Kaapse leeu, het omstreeks 1860 in sy natuurlike omgewing uitgesterf. Mitochondriese DNS-toetse staaf nie die teorie dat dit ’n onderskeie subspesie was nie. Dit klink meer aanneemlik dat die Kaapse leeu slegs die mees suidelike bevolking van die ''Panthera leo krugeri'' was.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> * ''Panthera leo nubica'', bekend as die Oos-Afrika of Tsavoleeu word in Oos-Afrika, by Kenia en die Tsavo Nasionale Park aangetref. ==== Pleistoseen ==== [[Lêer:Lascaux-diverticule-félins.jpg|duimnael|Grotleeus, Kamer van die Katagtiges, Lasauxgrotte]] [[Lêer:Hoehlenloewe CaveLion hharder.jpg|duimnael|Europese grotleeu (''Panthera leo spelaea'') in 'n rekonstruksie rondom 1920]] Etlike bykomende leeusubspesies het in die prehistoriese tydperk bestaan. * ''Panthera leo atrox'', bekend as die Amerikaanse leeu of Amerikaanse grotleeu, was gedurende Pleistoseentydperk tot om en by 10 000 jaar gelede talryk in die Amerikas – vanaf Kanada tot Peru. Hierdie tipe sowel as die grotleeu word beskou as twee onderskeie ''spesies'', maar die jongste stamgeskiedenisnavorsing dui dat al twee ''subspesies'' van die leeu, ''Panthera leo'', is.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref>{{en}} Barnett, Ross ''et al.'' (2009): [http://www.clas.ufl.edu/users/mbinford/GEOXXXX_Biogeography/Literature_reports_by_students/Sixth%20Report/Townsend_2009_BarnettEtAl_Pleistocene_Lion_Phylogeography.pdf Phylogeography of lions (Panthera leo ssp.) reveals three distinct taxa and a late Pleistocene reduction in genetic diversity] Molecular Ecology Vol.18, bl. 1668–1677.</ref> ''Panthera leo atrox'' was een van die grootste leeuspesies in die geskiedenis; hy was na raming tussen 1,6 tot 2,5&nbsp;m lank.<ref name="Quaternary extinctions">{{en}} {{cite book |last=Martin |first=P.S. |title=Quaternary Extinctions |year=1984 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=http://books.google.com/?id=O8SgPwAACAAJ |isbn=0-8165-1100-4 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Amerikaanse grotleeu moet egter nie met die [[poema]], ''Puma concolor'', ook bekend as die bergleeu, verwar word nie. * ''Panthera leo fossilis'', bekend as die Vroeë Middel-Pleistoseen Europese grotleeu, het omstreeks 500&nbsp;000 jaar gelede floreer; fossiele is in Duitsland en Italië opgediep. Dit was groter as die huidige Afrikaleeu, want dit was net so groot soos die Amerikaanse grotleeu.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref>{{en}} Ernst Probst: Deutschland in der Urzeit. Orbis Verlag, 1999. {{ISBN|3-572-01057-8}}</ref> * ''Panthera leo spelaea'', bekend as die Europese grotleeu, Eurasiese grotleeu of Bo-Pleistoseense Europese grotleeu, het in Eurasië tussen 300&nbsp;000 en 10&nbsp;000 jaar gelede geleef.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> Hierdie spesies se jare lange verborge aansyn is ontsluit deur die ontdekking van Paleolitiese [[rotskuns]] (soos die regterkantse voorbeeld), ivoorsnywerk en kleibeeldjies.<ref name="Packer00">{{en}} {{cite journal | last1=Packer | first1=Craig | last2=Clottes | first2=Jean | title=When Lions Ruled France | journal=Natural History | volume= | issue= | pages=52–57 | date=November 2000 | url=http://www.lionresearch.org/current_docs/m_pdf/36.pdf | format=PDF | accessdate=27 Augustus 2007 | archive-date=25 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070925204423/http://www.lionresearch.org/current_docs/m_pdf/36.pdf | url-status=dead }}</ref> Hierdie kunswerke beeld die leeu met uitsteekore, gekwaste sterte en straks dowwe tierstrepe uit, met ten minste ’n paar mannetjies wat ’n geplooide halskraag of primitiewe maanhare het.<ref name="Koenigswald02" /> Die afbeelding hier langsaan skets ’n jagtoneel wat waarskynlik leeuwyfies toon wat dieselfde jagstrategie as moderne leeus gebruik, waarby die mannetjies nie soseer betrokke is nie. ==== Betwyfelbare indelings ==== * ''Panthera leo sinhaleyus'', bekend as die Sri Lankaanse leeu, het blykbaar sowat 39 000 jaar gelede uitgesterf. Twee tande, wat by Kuruwita gevind is, is die enigste tasbare bewysstuk dat hierdie dier geleef het. P. Deraniyagala het in 1939 op grond van hierdie tande ’n nuwe subspesie aangeteken.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Kelum Manamendra-Arachchi, Rohan Pethiyagoda, Rajith Dissanayake, Madhava Meegaskumbura |year=2005 |title=A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka. |journal=The Raffles Bulletin of Zoology Supplement |volume=12 |pages=423–434 |id= |url=http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf |publisher=National University of Singapore |accessdate=31 Julie 2007 |format=PDF |archive-date= 7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807215533/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf |url-status=dead }}</ref> * ''Panthera leo europaea'', bekend as die Europese leeu, was skynbaar identies teen ''Panthera leo persica'' of ''Panthera leo spelaea''; sy klassifisering as ’n subspesie is ongestaaf. Dit het in omstreeks 100 n.C. uitgesterf vanweë vervolging, buitensporige jag en oorbenutting. Dit was woonagtig in die Balkan, die Italiaanse skiereiland, die suide van Frankryk en die Iberiese skiereiland, en was ’n baie gewilde jagtrofee onder die antieke Romeine en Grieke. * ''Panthera leo youngi'' of ''Panthera youngi'' het 350 000 jaar gelede in groot getalle voorgekom.<ref name=Harington69>{{en}} {{cite journal|last=Harington |first=CR |year=1969 |title=Pleistocene remains of the lion-like cat (''Panthera atrox'') from the Yukon Territory and northern Alaska |journal=Canadian Journal Earth Sciences |volume=6 |issue=5 |pages=1277–1288 }}</ref> Die verhouding teenoor die bestaande leeusubspesies is duister; dit stel dalk ’n onderskeie diersoort voor. ''Panthera leo maculatus'', bekend as die Marozi of Gespikkelde leeu, word óf ’n afsonderlike subspesie gesien óf as bloot ’n volwasse leeu wat die gespikkelde patroon van sy welpiejare nie ontgroei het nie. Sou dit ’n spesie op sigself, eerder as ’n paar afwykende gekleurde indiwidue, wees, het dit sedert 1931 uitgesterf. Dit is minder aanneemlik dat hierdie dier ’n natuurlike leeu-luiperdkruising, oftewel leeuperd, kon gewees het.<ref name="shuker">{{en}} {{cite book| last=Shuker | first=Karl P.N. | title=Mystery Cats of the World | url=https://archive.org/details/mysterycatsofwor0000shuk | publisher=Robert Hale | year=1989 | isbn=0-7090-3706-6}}</ref> === Kruisings === [[Lêer:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|duimnael|Beeldmateriaal van leeuwelpies in die natuur, Suid-Afrika]] Leeus is al met tiers geteel (wat meestal die Siberiese en Bengaalse subspesies is) om kruisings genaamd liere of tierleeus voort te bring.<ref>{{en}} {{cite book|last=Guggisberg |first=C. A. W. |title=Wild Cats of the World |url=https://archive.org/details/wildcatsofworld00gugg |year=1975 |publisher=Taplinger Publishing |location=New York |isbn=0-8008-8324-1 }}</ref> Leeus is ook al met luiperds gekruis om leeuperds te welp<ref>{{en}} {{cite book|author=Doi H, Reynolds B |title=The Story of Leopons |year=1967 |publisher=Putnam |location=New York |oclc=469041 <!--Too old for ISBN-->}}</ref> en met jaguars om jagleeus in die wêreld te bring. Die marozi is na bewering ’n gespikkelde leeu of ’n leeuperd wat natuurlik voorkom, terwyl die Kongolese gespikkelde leeu ’n ingewikkelde jaguar-leeu-luiperd-kruising is, wat ’n jagleeuperd genoem word. Sulke kruisings was vroeër jare algemeen in dieretuine geteel, maar dit word nou afgeraai weens die beklemtoning op die bewaring van bestaande, egte diersoorte en subspesies. Kruisings word steeds in private en openbare dieretuine in Sjina geteel. Die lier is ’n kruising tussen ’n leeumannetjie en ’n tierwyfie.<ref name="liger">{{en}} {{cite book| last1=Markel |first1=Scott| last2= León |first2=Darryl| year= 2003 |title=Sequence Analysis in a Nutshell: a guide to common tools and databases | url=https://archive.org/details/sequenceanalysis0000mark | publisher= O'Reily |location=Sebastopol, California |isbn=0-596-00494-X}}</ref> Met dié dat die groei-inperkingsgeen van die tierwyfie afwesig is, word ’n groeiprikkelende geen oorgedra deur die leeumannetjie, wat daartoe lei dat die liere baie groter as iedere ouer word. Hul deel fisieke en gedragseienskappe van beide die moeder en vader (byvoorbeeld spikkels en/of strepe op ’n geelbruin pels). Liermannetjies is onvrugbaar, maar lierwyfies is wel dikwels vrugbaar. Die mannetjies het sowat 50 persent kans om maanhare te kweek; indien hulle wel een kweek, sal dit maar slegs die helfte so groot en ruig soos ’n leeumannetjie s’n word. Liere is tipies tussen 3,0 en 3,7&nbsp;m lank en weeg tussen 360 en 450&nbsp;kg.<ref name="liger" /> Die tierleeu, wat minder algemeen voorkom, is ’n kruising tussen ’n tiermannetjie en ’n leeuwyfie.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-9001344/tigon |title=Tigon—Encyclopædia Britannica Article |access-date=12 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410104210/http://www.britannica.com/eb/article-9001344/tigon |archive-date=10 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Fisieke kenmerke == [[Lêer:Lion and eland.jpg|duimnael|’n Geraamtemodel van ’n Afrikaleeu wat ’n eland aanval, soos besigtig kan word by Die Museum van Beenkunde, te [[Oklahoma City]], Oklahoma, VSA]] [[Lêer:HansomeLion 002.jpg|duimnael|Gedurende konfrontasies laat die maanhare die leeu groter lyk]] Die leeu het die langste skouerhoogte uit al die katsoorte en is ook die tweede swaarste katspesie naas die tier. Toegerus met kragtige bene, ’n sterk kakebeen en 8cm-lange slagtande, kan ’n leeu groot prooidiere plattrek.<ref name=Honolulu>{{cite web |url=http://www.honoluluzoo.org/lion.htm |title=Lion |access-date=12 Julie 2007 |publisher=Honolulu Zoo |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717000423/http://www.honoluluzoo.org/lion.htm |archive-date=17 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die skedel van die leeu is baie soortgelyk aan dié van die tier s’n, hoewel die voorste gedeelte meer afgeplat is en die agterkop van die skedel effens korter is. Die leeu se kopbeen het groter neusopeninge as die tier s’n. Omrede die skedel onder die indiwidue van beide die leeu en tiere baie afwisselend is, kan slegs die onderkaak gewoonlik as ’n betroubare spesieaanduider gebruik word.<ref name="USSR">{{en}} {{cite book| author = V.G Heptner & A.A. Sludskii | title = Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2 | year = 1992| pages = | isbn = 9004088768 | publisher = Brill | location = Leiden }}</ref> Die leeu se pelskleur wissel van ’n ligte dofgeel tot ’n gelerige, rooierige of donkerige okerbruinkleur. Die onderlyf is gewoonlik ligter en die stertkwas is swart. Leeuwelpies word met bruin rosette (spikkels) oor hul lyfies gebore, amper soos dié van ’n luiperd. Hoewel dit wegflets soos leeus was bereik, kan dowwe spikkels steeds by die onderlyf en bene opgemerk word, veral by leeuinne. Die leeu is die enigste katfamilielid wat [[geslagsdimorfie]] opsigtelik openbaar; met ander woorde, die mannetjie en wyfie se voorkoms lyk verskillend van mekaar. Elke geslag is ook aangepas om sy eie rol binne die trop te speel. Die leeuwyfie, wat die jagter is, het nie die mannetjie se dik, swaar en verhinderende maanhare nie. Dit bemoeilik die mannetjie se taak om gekamoefleerd sy prooi te bekruip en veroorsaak oorverhitting sodra die prooidier agternagesit word. Die kleur van die leeumannetjie se maanhare wissel tussen blond en swart, wat gewoonlik verdonker soos die leeu verouder. Volwasse leeus se massas wissel tussen 150 – 250&nbsp;kg vir mannetjies en 120 – 182&nbsp;kg vir wyfies.<ref name="nowak">{{en}} {{cite book|last=Nowak |first= Ronald M. |year=1999 |title=Walker's Mammals of the World |url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa_d2q4 |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-5789-9}}</ref> Nowell en Jackson berig dat die gemiddelde massa vir mannetjies 181&nbsp;kg is en vir die wyfies 126&nbsp;kg. ’n Mannetjie wat naby Berg Kenia geskiet is, het 272&nbsp;kg geweeg.<ref name="CAP">{{en}} {{cite book|author=Nowell K, Jackson P|title=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan|url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|format=PDF|year=1996|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0045-0|pages=17–21|chapter=Panthera Leo}}</ref> Leeus se groottes wissel, afhangende van hul omgewing en gebied, wat ’n wye verspreiding van opgetekende massas teweegbring. Leeus in Suider-Afrika is byvoorbeeld geneig om oor die algemeen 5 persent swaarder as dié in Oos-Afrika te weeg.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. (2002) ''Big Cat Diary: Lion'', bl. 80</ref> Die liggaamslengte is tussen 170 – 250&nbsp;cm by leeumannetjies en tussen 140 – 175&nbsp;cm by leeuwyfies; skouerhoogte is ongeveer 123&nbsp;cm by ’n mannetjie en 107&nbsp;cm in die geval van ’n wyfie. Die stert is 90 –105&nbsp;cm lank by mannetjies en 70–100&nbsp;cm by wyfies.<ref name="nowak" /> Die langste leeu wat opgeteken is was ’n swartmaanhaarmannetjie wat naby Mucsso, Suid-Angola in Oktober 1973 geskiet is; die swaarste leeu in die natuur was ’n mensvreter wat in 1936 buitekant [[Hectorspruit]] in Oos-Transvaal platgetrek is en 313&nbsp;kg geweeg het.<ref>{{en}} Wood, The Guinness Book of Animal Facts and Feats. Sterling Pub Co Inc (1983), {{ISBN|0-85112-235-3}}</ref> Leeus in gevangenskap is geneig om groter te wees as leeus wat in die natuur voorkom – die swaarste aangetekende leeu is ’n mannetjie, Simba, van die Colchester Dieretuin in Engeland wat 375&nbsp;kg in 1979 geweeg het.<ref>{{en}} [http://www.junglephotos.com/africa/afanimals/mammals/lionnathist.shtml Jungle Photos Africa Animals mammals—lion natural history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905135108/http://www.junglephotos.com/africa/afanimals/mammals/lionnathist.shtml |date= 5 September 2011 }} Wood, G. 1983. The Guinness book of animal facts and feats. Sterling Pub. Co. Inc. 3rd. edition. 256 bl.</ref> Wat mees beduidende kenmerk wat deur albei geslagte gedeel word, is dat die stert met ’n harige kwas eindig. By party leeus verberg die kwas die harde “ruggraat” of “werwelkolomuitloper”, wat omtrent 5&nbsp;mm lank is en bestaan uit die eindelike segmente van die stertbeen wat vasgegroei is. Die leeu is die enigste katsoort wat ’n kwasstert het; die doel daarvan is onbekend. Dit is afwesig by geboorte en begin teen 5½ maande ontwikkel. Teen 7&nbsp;maande is dit geredelik herkenbaar.<ref name="Schaller28">{{en}} Schaller, bl. 28</ref> === Maanhare === [[Lêer:Maneless lion from Tsavo East National Park.png|duimnael|’n Maanhaarlose leeumannetjie, met weinige kraaghare, by Tsavo Oos-Nasionale Park, Kenia]] Die maanhare van die volwasse leeumannetjie, wat uniek aan hierdie katsoort is, is een van die belangrikste onderskeibare kenmerke van hierdie spesie. Dit laat die leeu groter lyk, wat by uitstek as ’n intimiderende afskrikmiddel dien, wat veral goed te pas kom gedurende konfrontasies met ander leeus en met dié dierspesies se aartsmededinger in Afrika, die gevlekte hiëna.<ref>{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=Are Maneless Tsavo Lions Prone to Male Pattern Baldness? |publisher=National Geographic |year=2005 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavolions.html |access-date=7 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712120016/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavolions.html |archive-date=12 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voorkoms, afwesigheid, kleur en grootte van die maanhare word gekoppel aan genetiese oordrag, geslagsrypheid, klimaat en voortbrenging van testosteroon; hoe donkerder en ruier die maanhare, hoe gesonder is die leeu. Wat teelkeuse betref, sal wyfies die mannetjies met die dikste en donkerste maanhare uitkies.<ref name="Trivedi02">{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=Female Lions Prefer Dark-Maned Males, Study Finds |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=22 Augustus 2002 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TVlion.html |access-date=1 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614194902/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TVlion.html |archive-date=14 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Navorsing in Tanzanië bewys dat die lengte van die maanhare die oorwinning van gevegte onder mannetjies uitstraal. Hoewel die donkerkleurige maanhaar ’n langer voortplantingslewe kan hê en oorlewing van sy nakomelinge kan verseker, lei hulle dikwels die meeste gedurende die warmste maande van die jaar.<ref name=West>{{en}} {{cite journal|last1=West |first1=Peyton M. |last2=Packer |first2= Craig |date=Augustus 2002|title=Sexual Selection, Temperature, and the Lion's Mane |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1339 |journal=Science |volume=297 |issue=5585 |pages= 1339–1343 |doi=10.1126/science.1073257 |pmid=12193785}}</ref> By troppe waar daar ’n koalisie van twee of drie mannetjies is, is dit moontlik dat die leeuwyfies die mannetjies met die swaarste maanhare vir paring sal uitlok.<ref name="Trivedi02" /> Wetenskaplikes het eens aangevoer dat die onderskeiding tussen subspesies gemaak kan word op grond van die liggaamsbou en fisieke eienskappe. Dit is vroeër gebruik om subspesies soos die Berberleeu en die Kaapse leeu te identifiseer. Navorsing het egter bewys dat omgewingsfaktore die kleurskakering en grootte van ’n leeu se maanhare beïnvloed, soos die omringende temperatuur.<ref name=West /> Die kouer omringende temperature in Europese en Noord-Amerikaanse dieretuine, byvoorbeeld, kan swaarder maanhare tot gevolg hê. Dus is die maanhare van ’n leeu nie ’n geskikte kenmerk om subspesies mee te identifiseer nie.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity"> {{en}} {{cite journal|first1= Ross|last1= Barnett|first2= Nobuyuki|last2= Yamaguchi|first3= Ian|last3= Barnes|first4= Alan |last4=Cooper |date=Augustus 2006 |title=Lost populations and preserving genetic diversity in the lion ''Panthera leo'': Implications for its ''ex situ'' conservation |journal=Conservation Genetics |volume=7 |issue=4 |pages=507–514 |doi=10.1007/s10592-005-9062-0}} <!-- url not accessible at the moment http://abc.zoo.ox.ac.uk/Papers/consgen06_lion.pdf--></ref><ref name="yamaguchi-haddane">{{en}} {{cite journal|last1=Yamaguchi |first1=Nobuyuki |last2=B. Haddane |year=2002 |title=The North African Barbary lion and the Atlas Lion Project |journal=International Zoo News |volume=49 |pages=465–481}}</ref> Die mannetjie van die Asiatiese subspesies kan egter aan hul yler maanhare as dié van die gemiddelde Afrikaleeus uitgeken word.<ref name="Menon">{{en}} {{cite book|last=Menon |first=Vivek |year=2003 |title=A Field Guide to Indian Mammals |url=https://archive.org/details/fieldguidetoindi0000meno |location=Delhi |publisher=Dorling Kindersley India |isbn=0-14-302998-3| pages=}}</ref> Maanhaarlose leeumannetjies is al in Senegal en Tsavo-Oos Nasionale Park in Kenia aangemerk en die oorspronklike wit leeumannetjie van Timbavati was ook sonder maanhare. Testosteroon word gekoppel aan maanhaargroei – daarom sal ’n gekastreerde leeu dikwels weinig, indien enige, maanhare hê, omrede die verwydering van die teelkliere testosteroonvervaardiging verhinder.<ref>{{en}} {{cite journal| first = Linda | last = Munson | date = 3 Maart 2006 | title = Contraception in felids | url = https://archive.org/details/sim_theriogenology_2006-07-01_66_1/page/126 | journal = Theriogenology| pmid = 16626799 | volume = 66 | issue = 1 | pages = 126–134 | doi = 10.1016/j.theriogenology.2006.03.06 }}</ref> Die afwesigheid van maanhare kan ook soms onder ingeteelde leeubevolkings bemerk word; inteling lei tot powere vrugbaarheid.<ref>{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=To Boost Gene Pool, Lions Artificially Inseminated |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=12 Junie 2002 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/06/0612_020612_TVlion.html |access-date=20 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620153032/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/06/0612_020612_TVlion.html |archive-date=20 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Grotrotstekeninge van die uitgestorwe Europese Grotleeus toon duidelik diere wat geen of slegs ’n titseltjie maanhare het, wat daarop sinspeel dat hierdie leeus nie maanhare gehad het nie.<ref name="Koenigswald02">{{de}} {{cite book|last=Koenigswald |first=Wighart von |year=2002 |title=Lebendige Eiszeit: Klima und Tierwelt im Wandel |location=Stuttgart |publisher=Theiss |isbn=3-8062-1734-3| pages=}}</ref> === Witleeus === [[Lêer:White Lion.jpg|duimnael|Witleeus se pelskleur kan aan ’n resessiewe geen toegeskryf word; hulle is ’n skaars afwyking van die subspesie ''Panthera leo krugeri'']] Dit witleeu is nie ’n onderskeie subspesie nie, maar ’n buitengewone vorm met ’n genetiese afwyking, leukisme,<ref name="zoos_encyclopedia" /> wat ’n witter pelskleur, soos dié van die wittier, tot gevolg het. Hierdie toestand is soortgelyk aan melanisme, wat swartluiperds tot gevolg het. Witleeus is nie albino’s nie, want die pigment van hul oë en vel is normaal. Die wit Transvaalse leeu (''Panthera leo krugeri'') indiwidue word so nou en dan in en rondom die Krugerwildtuin en die aangrensende Timbavati Private Natuurreservaat aan die oostelike Suid-Afrika teëgekom, maar kom meer dikwels in gevangenskap voor waar telers selektief te werk gaan. Die ongewone roomkleur van hul pelse is van die resessiewe geen afkomstig.<ref>{{en}} {{cite book|last=McBride |first=Chris |title=The White Lions of Timbavati |year=1977 |publisher=E. Stanton |location=Johannesburg |isbn= 0-949997-32-3 }}</ref> Na bewering word hulle binne Suid-Afrikaanse kampe vir geblikte trofeejag geteel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Tucker|first=Linda |title=Mystery of the White Lions—Children of the Sun God|year=2003 |publisher=Npenvu Press|location=Mapumalanga |isbn= 0-620-31409-5}}</ref> Die bevestiging dat witleeus daadwerklik bestaan het, het eers in die laat 20ste eeu aan die lig gekom. Eeue tevore is die witleeu bloot as ’n legende afgemaak wat in Suid-Afrika in omloop was; die wit pels het glo die goedheid van alle wesens voorgestel. Waarnemings is die eerste keer gedurende die vroeë 1900's aangemeld en het sonderling vir bykans vyftig jaar voortgeduur, totdat daar in 1975 op ’n werpsel witleeus in die [[Timbavati-wildreservaat]] afgekom is.<ref name="whitelion">{{en}} [http://www.lairweb.org.nz/tiger/lions.html The rare white lions] Besoek op 20 September 2007.</ref> == Biologie en gedrag == Leeus rus meestal en is vir omtrent 20&nbsp;uur per dag onaktief.<ref name="Schaller122">{{en}} Schaller, bl. 122</ref> Hulle kan ter eniger tyd aktief wees, maar hul bedrywighede bereik ’n hoogtepunt teen skemeraand, wat gepaardgaan met sosialisering, reiniging en ontlasting. Afwisselende kort-kort uitbarstings van bedrywighede geskied regdeur die nagtelike ure tot met dagbreek, wanneer daar die meeste gejag word. Twee ure word gemiddeld per dag gestap en 50&nbsp;minute word daagliks vir eet opsy gesit.<ref name="Schaller120">{{en}} Schaller, bl. 120–121</ref> === Groeporganisering === [[Lêer:Pride leader.jpg|duimnael|Twee leeuwyfies en ’n volwasse leeumannetjie van trop, Noord-Serengeti]] [[Lêer:Serengeti Lion Running saturated.jpg|duimnael|’n Leeuwyfie nael tydens ’n jagtog in die Serengeti]] [[Lêer:Lions Etosha NP Fight for Prey.jpg|duimnael|Twee leeumannetjies veg vir prooi in die [[Nasionale Etoshawildtuin]], [[Namibië]]]] Leeus is roofdiere wat in twee soorte sosiale organisasie kan voorkom. Party is “residente”, wat in groepe saamleef wat as “troppe” bekend staan.<ref name="Schaller33">{{en}} Schaller, bl. 33</ref> Die trop bestaan gewoonlik uit vyf of ses bloedverwante wyfies, hul welpies (van beide geslagte) en een of twee mannetjies (wat ’n ''koalisie'' genoem word indien daar meer as een is) wat met die volwasse wyfies paar. Buitengewone groot troppe wat uit meer as 30 indiwidue bestaan het, is al waargeneem. Die aantal volwasse mannetjies binne ’n koalisie is gewoonlik twee, maak kan met verloop van tyd tot vier toeneem en dan weer afneem. Manlik leeuwelpies moet die moedertrop verlaat sodra hulle volwassenheid bereik. Die twee soort organisasie dra die benaming ''nomade'', wat (as enkellopende of as pare) van plek tot plek rondbeweeg en wie se tuisgebied oor ’n wye gebied strek.<ref name="Schaller33" /> Pare word dikwels onder die mannetjies gevorm wat van die geboortetrop verstoot is. Let op dat ’n leeu tussen lewenswyses kan wissel: nomades kan bewoners raak en omgekeerd. Leeumannetjies moet hierdie lewenswyse een of ander tyd handhaaf en party sal nie in staat wees om by ’n nuwe trop aan te sluit nie. ’n Wyfie wat nomadies geword het, sal sukkel om by ’n nuwe trop aan te sluit, omrede die wyfies in ’n trop almal nou aan mekaar verwant is en die meeste buitestaanders van hul familiegroep sal verwerp. Die gebied wat deur ’n trop bewoon word, word ’n ''tropgebied'' genoem, terwyl ’n nomadiese indiwidu s’n ’n ''tuisgebied '' is. Die mannetjies van ’n trop bly op die buitewyke om hul grondgebied te patrolleer. Waarom ’n gemeenskapsin – wat by die leeu as katsoort die duidelikste kenbaar is – by leeuwyfies ontwikkel het, is ’n onderwerp wat beredeneerbaar is. Die toename in jagsukses dien as die vanselfsprekende verklaring, maar onder die vergrootglas lyk hierdie standpunt minder seker; jag met samewerking bring meer geslaagde jagtogte, maar veroorsaak ook dat die troplede wat nie saamjag nie minder voedsel inkry, soos diegene wat welpies moet versorg en oor lang tydperke alleen agtergelaat word. Die troplede is geneig om telkens dieselfde rol by jagtogte te vervul. Dit welstand van die jagters is die nommer een prioriteit om die trop te laat oorleef, daarom geniet hulle die voorreg om eerste die prooi te eet op die plek waar dit neergetrek is. Ander voordele sluit in: familieseleksie (dit is beter om voedsel met ’n bloedverwante leeu te deel as met ’n vreemdeling), die beskerming van die welpies, verdediging en voortbestaan van die grondgebied en die indiwiduele versekering teen beserings en hongerte.<ref name=CAP /> Leeuwyfies doen die meeste jagwerk van hul trop, omrede hulle kleiner, vinniger en ratser as die mannetjies is en nie vertraag word deur swaar en opsigtige maanhare wat oorverhitting gedurende inspanning veroorsaak nie. Hulle span as ’n groep saam om ’n prooi te bekruip en geslaagd plat te trek. As die mannetjie naby die jagtog is, is hy geneig om die vangs te oorheers sodra die wyfies in hul doel geslaag het. Daar is ’n groter waarskynlikheid dat die leeumannetjie sy kos met die welpies sal deel as met die leeuwyfies, maar sal selde sy prooi deel wat hy self gevang het. Kleiner prooidiere word op die plek geëet waar dit gevang is en word slegs onder die jagters verdeel; by groter prooi word dit na die tropgebied gesleep waar die ander ook in die vreugde kan deel. Daar is dus ’n groter verdeling by groter prooi betrokke,<ref name="Schaller133">{{en}} Schaller, bl. 133</ref> hoewel die troplede dikwels aggressief teenoor mekaar optree soos elkeen probeer om soveel kos moontlik te verorber. Beide die mannetjies en wyfies verdedig die trop teen indringers. Party indiwidue lei steekhoudend die verdediging teen binnedringers, terwyl die res op die agtergrond bly.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Heinsohn|first= R. |last2= Packer| first2=C.|year=1995 |title=Complex cooperative strategies in group-territorial African lions |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1260|journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1260–1262 |doi=10.1126/science.7652573 |pmid=7652573}}</ref> Leeus is geneig om sekere rolle in die trop aan te neem. Dié wat op die agtergrond bly, lewer weer ander waardevolle diens aan die groep.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Morell|first= V. |year=1995 |title=Cowardly lions confound cooperation theory |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1216|journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1216–1217|doi=10.1126/science.7652566 |pmid=7652566}}</ref> ’n Ander veronderstelling is dat daar ’n sekere beloning met ’n leier wat die indringers afweer vereenselwig word en dat die rang van die leeuwyfies in die trop deur hierdie reaksies daarop weerspieël word.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Jahn|first= Gary C. |year=1996 |title=Lioness Leadership |url=https://archive.org/details/sim_science_1996-03-01_271_5253/page/1215|journal=Science |volume=271 |issue=5253 |page=1215 |doi=10.1126/science.271.5253.1215a |pmid=17820922 }}</ref> Die mannetjie of mannetjies wat met die trop vereenselwig word moet hul verhouding met die trop teen die buitestaandermannetjies beskerm wat probeer om hul verhouding met die trop oor te neem. Die wyfies vorm ’n standvastige maatskaplike eenheid en duld nie indringerwyfies nie;<ref name="Schaller37">{{en}} Schaller, bl. 37</ref> slegs by geboortes en afsterwing sal veranderinge in die lidmaatskap plaasvind,<ref name="Schaller39">{{en}} Schaller, bl. 39</ref> hoewel party wyfies die trop verlaat en nomadies begin rondswerf.<ref name="Schaller44">{{en}} Schaller, bl. 44</ref> Jeugdige mannetjies word egter verplig om die trop te verlaat sodra volwassenheid op ’n twee- of driejarige ouderdom bereik is.<ref name="Schaller44" /> === Jag en dieet === [[Lêer:Female Lion.JPG|duimnael|links|upright|Hierdie leeuwyfie mag wel baie skerp tande hê, maar die prooi word gewoonlik doodgewurg]] [[Lêer:Lions taking down cape buffalo.jpg|duimnael|Vier leeus trek ’n buffel plat in die Serengeti, Tanzanië]] [[Lêer:Panthera leo yawn (Kgalagadi, 2012).jpg|duimnael|’n Gapende leeumannetjie in die [[Kgalagadi-vredespark]], [[Botswana]]]] [[Lêer:Panthera leo stretching (Etosha, 2012).jpg|duimnael|Volwasse leeumannetjie strek in die Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] Leeus is kragtige diere wat in gekoördineerde groepe te werk gaan en hul prooi bekruip. Hul uithouvermoë skiet egter te kort; ’n leeuwyfie se hart beslaan slegs ongeveer 0,57% van haar liggaamsmassa (’n mannetjie s’n is sowat 0,45% van sy liggaamsmassa) in vergeleke met ’n hiëna se hart wat om en by 1% van sy liggaamsmassa uitmaak.<ref name="Schaller248">{{en}} Schaller, bl. 248.</ref> Om hierdie rede kan hulle slegs oor kort afstande storm <ref name="Schaller2478">{{en}} Schaller, bl. 247–48.</ref> en moet eers naby hul prooi beweeg voor die aanval kan begin. Hul benut verswakte sigfaktore; die meeste aanvalle vind naby ’n soort potensiële wegkruipplek (soos lang gras) of saans plaas.<ref name="Schaller237">{{en}} Schaller, bl. 237.</ref> Leeus bekruip hul prooi tot op ’n afstand van min of meer 30 &nbsp;meter. Leeuwyfies sal kenmerkend saam ’n trop wild uit verskillende windrigtings omsingel en daarmee hul kanse op sukses verbeter. Sodra die prooidiere onraad vermoed, spat hulle uitmekaar, met een of meer wat in die rigting van die versteekte troplede hardloop. Die aanval is kort en kragtig; hulle probeer die dier deur ’n stormloop en ’n sprong, wat die hardlopende dier se balans versteur, te vang. Prooidiere vrek meestal van verwurging,<ref>{{en}} {{cite web |title=About lions—Ecology and behaviour |author=Dr Gus Mills |publisher=African Lion Working Group |url=http://www.african-lion.org/lions_e.htm |accessdate=20 Julie 2007 |archive-date=31 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331141011/http://www.african-lion.org/lions_e.htm |url-status=dead }}</ref> wat bloedtoevoerbelemmering by die harsings tot gevolg het, versmoring (wat die suurstoftoevoer afsny), of bloedverlies. Die prooi kan ook versmoor word deur die dier se muil en neusopeninge toe te druk. Klein prooidiere word eenvoudig met die voorpoot platgeklap.<ref name="nowak" /> Groot prooidiere wat gevang word sluit wildebeeste, rooibokke, sebras, buffels en vlakvarke op die Afrika-vasteland in, terwyl die bloubul (nilghai), bosvark en enkele bokspesies in Indië op die leeu se prooilys voorkom. Beskikbaarheid van ander spesies speel ook ’n rol. Dit sluit hoefdiere in wat tussen 50 en 300&nbsp;kg is, soos die [[koedoe]], hartebees, [[gemsbok]] en [[eland]]. Soms sal hulle ook kleiner soorte, soos die springbok en Thomson se gasel, plattrek. Leeus jag in groepe, wat die vermoë bied om die meeste diere te vang, maar in die meeste dele van hul tuisgebied sal hulle selde baie groot prooi, soos volgroeide kameelperde, aanpak, weens die gevaar om beserings op te doen. Uitgebreide navorsing toon dat leeus normaalweg soogdiere eet waarvan die massa tussen 190 – 550&nbsp;kg is. In Afrika is die wildebees die voorkeurprooi (wat amper die helfte van al die leeuvangste van die [[Serengeti]] uitmaak), opgevolg deur die sebra.<ref>{{en}} ''The Art of Being a Lion'' bl. 186, Christine and Michel Denis-Huot, Friedman/Fairfax, 2002</ref> Die meeste volgroeide seekoeie, renosters, olifante en kleiner gaselle, rooibokke en ander ratse wildsboksoorte word gewoonlik uitgesluit. Kameelperde en buffels word soms in sekere gebiede aangedurf. In die Nasionale Krugerwildtuin, byvoorbeeld, word kameelperde gereeld gejag.<ref name="Pienaar69">{{en}} {{cite journal|author=Pienaar, U de V |year=1969 |title=Predator–prey relationships amongst the larger mammals of the Kruger National Park |journal=Koedoe |volume=12 |pages=108–76}}</ref> In die Manyarapark maak buffels tot 62% van die leeu se dieet uit,<ref>{{en}} "Among the Elephants", Iain and Oria Douglas-Hamilton, 1975</ref> vanweë die hoë digtheid van buffels binne die gebied. Partykeer sal seekoeie voorgekeer word, maar volgroeide renosters word meestal vermy. Indien hulle beskikbaar is, sal vlakvarke ook dikwels gevang word, selfs al is hulle ligter as 190&nbsp;kg.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Hayward |first= Matt W. |last2=Kerley |first2= Graham| year=2005| title=Prey preferences of the lion (''Panthera leo'') |journal=Journal of Zoology |volume=267 |issue=3 |pages=309–22 |doi=10.1017/S0952836905007508}}</ref> In ander gebiede sal hierdie groot katte diere jag wat nie gewoonlik met hul verbind word nie. By die Savutirivier <ref>{{cite web |last=Kemp |first=Leigh |url=http://www.go2africa.com/africa-travel-articles/elephant-eaters-of-the-savuti |title=The Elephant Eaters of the Savuti |publisher=go2africa |access-date=8 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126042116/http://www.go2africa.com/africa-travel-articles/elephant-eaters-of-the-savuti |archive-date=26 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> berig gidse dat die leeus deur honger gedwing was om olifantkalwers te vang, wat opgevolg is deur halfvolwassenes en soms snags ook volgroeide olifante, wanneer hul sig swak is.<ref>{{cite news |title=King of the jungle defies nature with new quarry |first=Damien |last=Whitworth |date=9 Oktober 2006 |publisher=The Australian |url=http://www.news.com.au/story/0,23599,20547955-38195,00.html |access-date=20 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627144915/http://www.news.com.au/story/0,23599,20547955-38195,00.html |archive-date=27 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Leeus vreet ook lewende hawe; in Indië maak beeste ’n aansienlike deel van hul dieet uit.<ref name="Menon" /> Leeus maak selde roofdiere soos luiperds, jagluiperds, hiënas en wildehonde dood om te vreet – hulle word eerder as mededingers uitgeskakel. Sou kos skaars raak, sal hul aas vreet van diere wat aan natuurlike oorsake (soos siektes) gevrek het of deur ander roofdiere se prooi af te neem. Hul sal gereeld op die uitkyk wees na aasvoëls wat dwarrelend in die lug sweef, wat ’n teken is dat êrens daar naby ’n dier is wat dood lê of in die moeilikheid verkeer.<ref name="Schaller213">{{en}} Schaller, bl. 213.</ref> ’n Leeu kan tot 30&nbsp;kg op ’n slag vreet.<ref name="simba">{{en}} {{cite book|last= Guggisberg|first=Charles Albert Walter |title=Simba: the life of the lion. |year=1961 |publisher=Howard Timmins |location=Cape Town |isbn= }}</ref> Sou hy nie daartoe in staat wees om die hele vangs te verorber nie, rus hy eers vir ’n paar ure voordat die vretery voortgesit word. Op ’n warm dag kan die trop in die koelte dut, terwyl een of twee mannetjies wag staan.<ref name="Schaller2706">{{en}} Schaller, bl. 270–76.</ref> ’n Gesonde volgroeide leeuwyfie benodig ongeveer 5&nbsp;kg en ’n mannetjie 7&nbsp;kg vleis per dag.<ref>{{en}} Schaller, bl. 276.</ref> Omdat leeuinne op die oop grasvlaktes jag, wat maklik hul teenwoordigheid verraai, verseker gesamentlike jag die kanse op ’n suksesvolle jagtog, wat veral die geval is by groter diersoorte. Spanwerk stel hul ook in staat om hul prooi te verweer teen ander groter roofdiere, soos hiënas, wat kilometers ver deur aasvoëls aangelok word. Leeuwyfies doen die meeste vangwerk; by groter prooi, soos kameelperde en buffels, sal die swaarder en sterker mannetjies die leidende rol oorneem. Tydens jagtogte het elke leeuwyfie haar eie spesiale plekkie in die groep, hetsy deur die prooi op die flank te bekruip en dan aan te val of om in die middel stadiger te beweeg en die prooi te vang wat van die ander wyfies probeer wegvlug.<ref>{{en}} {{cite journal|author=Stander, P. E.|title=Cooperative hunting in lions: the role of the individual|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1992-02_29_6/page/445|journal=Behavioral Ecology and Sociobiology|volume=29|issue=6|pages=445–54|year=1992|doi=10.1007/BF00170175}}</ref> Jong leeus vertoon die eerste bekruipgedrag op ’n ouderdom van 3 maande, maar sal eers in jagtogte mag deelneem wanneer hulle amper ’n jaar oud is. Eers op omtrent tweejarige ouderdom sal hulle goed kan jag.<ref name="Schaller153">{{en}} Schaller, bl. 153.</ref> ==== Mededinging tussen ander roofdiere ==== Leeus en gevlekte hiënas deel dieselfde nis en tree dus as mededingers teenoor mekaar op. Die prooidiere wat hulle jag stem 58,6% ooreen.<ref name="prey">{{en}} {{cite journal|url=http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf|title=Prey preferences of the spotted hyaena (''Crocuta crocuta'') and degree of dietary overlap with the lion (''Panthera leo'')|author=Hayward, Matt W.|journal=Journal of Zoology|year=2006|volume=270|pages=606–14|doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00183|access-date= 1 Junie 2011|archive-date= 5 Augustus 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805042424/http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf|url-status=dead}}</ref> Leeus sal kenmerkend hiënas ignoreer, tensy hul op jag is of deur die hiënas lastig geval word, terwyl laasgenoemde geneig is om openlik op die teenwoordigheid van leeus te reageer, of daar nou voedsel betrokke is, al dan nie. Leeus neem ook dikwels prooi van hiënas af; by die Ngorongorokrater is dit niks vreemds dat leeus op die prooi van hiënas teer nie. Dit veroorsaak weer dat hiënas net meer moet jag. Leeus sal vinnig die geluide van hiënas wat vreet probeer naspoor, soos Dr. Hans Kruuk bevind het deur telkemale ’n bandopname terug te speel.<ref name="Kruuk21">{{en}} ''Interactions between Hyenas and other Carnivorous Animals'' from Hans Kruuk’s ''The Spotted Hyena: A Study of Predation and Social Behaviour'' The University of Chicago Press, Chicago 60637, 1972</ref> Sou ’n hiëna van sy prooi verjaag word, sal hy óf padgee óf 30 – 100&nbsp;m verder weg geduldig gaan sit en wag tot hul klaar gevreet het.<ref name="schaller272">{{en}} Schaller, bl. 272.</ref> Soms is hiënas waaghalsig genoeg om sommer saam met die leeus te eet, wat partykeer die leeus laat padgee. Dié twee spesies kan aggressief teenoor mekaar te staan kom, selfs al is daar geen kos ter sake nie. Leeus sal soms sonder rede op hiënas afpyl en hulle aan stukke skeur: ’n Leeu is verfilm wat twee matriarge op verskillende geleenthede doodgemaak het sonder om hulle te eet.<ref name="enemies">{{en}} {{cite video|people=Dereck and Beverley Joubert |title= Eternal Enemies: Lions and Hyenas |medium=[[DVD]]|publisher=[[National Geographic]]|date=1992}}</ref> 71% van hiënasterftes in die Etosha kan toegeskryf word aan leeupredasie. Leeus is geneig om die kleiner katsoorte, soos luiperds en jagluiperds, te oordonder, hul prooi af te neem en hul kleintjies om te lewe te bring indien hulle die kans sou kry. Die jagluiperd het ’n 50% kans om sy prooi aan leeus of roofdiere af te staan.<ref>{{en}} {{cite journal|author=O'Brien, Stephen J.; Wildt, David E.; Bush, Mitchell|year=1986|title=The Cheetah in Genetic Peril|journal=Scientific American|issue=254|pages=68–76|url=http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf|access-date= 1 Junie 2011|archive-date=30 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930022126/http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf|url-status=dead}}</ref> Leeus is die grootste slagters onder jagluiperdwelpies – tot 90% van die welpies sterf binne die eerste paar weke weens roofdieraanvalle. Jagluiperds vermy mededinging deur op verskillende tye van die dag te jag en versteek hul welpe onder digte struike. Luiperds maak ook so, maar kan langer met kleiner prooidiere oorleef as leeus of jagluiperds. Anders as jagluiperds kan luiperds ook boom klim en hul welpies en die karkasse sodoende teen leeus beskerm. Hoe dit ook al sy, soms slaag leeuwyfies daarin om ’n boom te klim en die karkas af te haal.<ref name="Schaller293">{{en}} Schaller, bl. 293.</ref> Leeus is ook dominant oor wildehonde, nie alleen deur hul kos af te neem nie, maar ook deurdat die kleintjies en (selde) die volgroeide wildehonde ten prooi geval word. Wildehondbevolkingsdigthede is laag in gebiede waar leeus volop voorkom.<ref>{{en}} {{cite journal |title=Conserving the African wild dog ''Lycaon pictus''. I. Diagnosing and treating causes of decline |author=Woodroffe, Rosie; Ginsberg, Joshua R. |year=1999| journal =Oryx|volume=33|pages=132–42|doi=10.1046/j.1365-3008.1999.00052.x}}</ref><!-- cites two previous refs --> Die krokodil is die enigste roofdier wat in dieselfde gebied voorkom wat op eie houtjie ’n leeu kan bedreig. Afhangende van die grootte van die krokodil of leeu kan albei van hul vangste of aas deur die ander party afgeransel word. Dit is bekend dat leeus krokodille doodmaak wat die land sou betree,<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html |title=Crocodiles!—PBS Nova transcript |publisher=Pbs.org |date=28 April 1998 |access-date=21 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106191529/https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html |archive-date=6 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar die teenoorgestelde is ook waar van leeus wat die rivier inloop, soos die leeukloue getuig wat elke nou en dan in krokodille se mae gevind is.<ref name="Guggisberg">{{en}} {{cite book| author = Guggisberg, Charles Albert Walter| title = Crocodiles: Their Natural History, Folklore, and Conservation| year = 1972 | page = 195 | isbn = 0-7153-5272-5 | publisher = David & Charles | location = Newton Abbot}}</ref> === Voortplanting en lewensiklus === [[Lêer:Panthera leo -Ngorongoro Conservation Area, Tanzania -mating-8.jpg|duimnael|Leeus paar in die Ngorongoro Bewarea, Tanzanië]] [[Lêer:PregnantLioness.jpg|duimnael|’n Dragtige leeuwyfie (regs)]] [[Lêer:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|duimnael|Daar is geen vaste reël hoe leeumannetjies teenoor die welpies sal optree nie, maar hul sal eerder hul kos met die welpies deel as met die wyfies]] Jong leeuwyfies raak normaalweg op drie jaar geslagsryp en sal so teen vierjarige ouderdom aan haar eerste werpsel die lewe skenk.<ref name="Schaller29">{{en}} Schaller, bl. 29.</ref> Leeus se vrugbaarheid is nie seisoensgebonde nie en die wyfies is poliëstrus.<ref name="Schaller174">{{en}} Schaller, bl. 174.</ref> Soos die ander katsoorte is die leeumannetjies se penis bedek met stekeltjies wat terugwaarts wys (of, weerhakies). Sodra die fallus onttrek word, skraap dit die vaginale wande wat ovulasie kan prikkel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Asdell |first=Sydney A. |title=Patterns of mammalian reproduction |year=1993|origyear= 1964 |publisher=Cornell University Press|location=Ithaca |isbn=978-0-8014-1753-5}}</ref> ’n Bronstige tropwyfie kan met meer as een mannetjie paar.<ref name="Schaller142">{{en}} Schaller, bl. 142.</ref> Gedurende paring, wat enkele dae kan duur, vind vier-en-twintig kopulasies per dag plaas en die parende leeus sal waarskynlik etes oorslaan. Leeus plant goed in gevangenskap voort. Die gemiddelde draagtyd duur ongeveer 110&nbsp;dae.<ref name="Schaller174" /> Die wyfie skenk geboorte aan haar werpsel, wat wissel van een tot vier, binne ’n versteekte lêplek (wat miskien ’n ruigte, rietbedding, grot of enige plek kan wees wat skuiling kan bied) wat gewoonlik van die trop verwyderd is. Sy sal dikwels self moet gaan jag terwyl die worp nog hulpeloos is, maar probeer om betreklik naby die beskutting te bly waar die kleintjies skuil.<ref name="Scott">{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. (2002), ''Big Cat Diary: Lion'', bl. 45</ref> Die welpies word blind gebore en hul ogies gaan eers na ’n week oop. By geboorte weeg hulle 1,2 kg–2,1&nbsp;kg. ’n Dag of twee na hul geboorte begin hulle rondkruip en ná drie weke begin hul te loop.<ref name="Schaller143">{{en}} Schaller, bl. 143.</ref> Deur hul aan die agternek rond te dra, verskuif die leeuwyfie etlike kere per maand haar kleintjies na ’n nuwe tuiste om te voorkom dat die reuk van die kleintjies by een lêplek opbou en gevaarlike roofdiere sal lok wat die welpies leed sal aandoen.<ref name="Scott" /> Die wyfie sluit met haar welpe eers by die trop aan wanneer die leeuwelpe tussen ses tot agt weke oud is.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. bl. 45</ref> Soms sal die heraansluiting by die trop bespoedig word, veral as ander wyfies ook gedurende dieselfde tyd gewelp het. So sal leeuwyfies byvoorbeeld probeer om hul voortplantingsiklusse te laat saamval om te help om mekaar se welpies groot te maak. Sodra die aanvanklike isolasiestadium verby is, laat die lakterende wyfies welpe van enige ander werpsel van die trop toe om sonder enige diskriminasie aan hulle te soog. Behalwe die beter beskerming wat hieruit voortspruit, bied die sinkronisering van geboortes ook die voordeel dat die welpies op die ou end dieselfde grootte is en ’n gelyke kans op oorlewing gegun word. Sou ’n leeuwyfie ’n paar maande later eers haar werpsel in die wêreld bring, sal die jonger en baie kleiner welpies deur die groter en oueres tydens etenstyd gedomineer word. As gevolg hiervan is ’n hongerdood baie algemener onder die jonger welpies. Hulle word ook deur roofdiere, soos jakkalse, hiënas, luiperds, breëkoparende en slange gevang. Selfs buffels sal, indien hulle die reuk van die leeuwelpies bemerk, die ruigte of lêplek bestorm, die wyfies verjaag en hul beste poging aanwend om die kleintjies dood te trap. Waar een of meer nuwe mannetjie(s) die ou dominante mannetjie uit ’n trop verdryf, sal die oorwinnaar(s) dikwels die bestaande jong welpies doodmaak,<ref name="Packpus83">{{en}} {{cite journal|author=Packer, C., Pusey, A. E. |date=Mei 1983 |title= Adaptations of female lions to infanticide by incoming males|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1983-05_121_5/page/716 |journal= American Naturalist |volume=121 |issue=5 |pages=716–28 |doi= 10.1086/284097}}</ref> moontlik omrede die wyfies nie vrugbaar kan raak voor hul kleintjies volwasse is of sterf nie. Alles in ag genome sterf 80% van die welpies voor tweejarige ouderdom.<ref>{{en}} {{cite book|last=Macdonald |first=David |year=1984 |title=The Encyclopedia of Mammals|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0 |publisher=Facts on File|location=New York |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/32 31]|isbn= 0-87196-871-1}}</ref> Wanneer die kleintjies by die trop ingelyf word, is hulle maar aanvanklik sku as hulle deur die ander volwasse leeus gekonfronteer word. Sodra hulle eers by die troplewe aangepas het, sal hulle onder mekaar of met die volwasse leeus probeer speel. Leeuwyfies wat self welpies het is meer geduldig met die ander leeuwyfies s’n as dié wat nie het nie. Daar is geen vaste reël hoe leeumannetjies teenoor die welpies sal optree nie; die een mannetjie sal hulle ewe gelate met sy stert of maanhare laat voortspeel, terwyl ’n ander sal grom en hul wegklap.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela; bl. 46</ref> Die leeuwelpe word na die verloop van ses tot sewe maande gespeen. Leeumannetjies raak op ongeveer driejarige ouderdom selfstandig en kan op vier- tot vyfjarige ouderdom die volgroeide mannetjie van ’n ander trop se leierskap ontsetel. Die mannetjies se gesondheid sal op die ouderdom tussen 10 en 15 jaar begin agteruitgaan,<ref>{{en}} {{cite book|last=Crandall |first=Lee S. |title=The management of wild animals in captivity |year=1964 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |oclc=557916}}</ref> indien hulle nie vroeër dalk reeds ernstig beseer was deur hul trop te verdedig nie (as ’n leeumannetjie eers uit ’n trop deur sy teenstanders onttroon is, sal hy selde ’n ander trop kan oorneem). Die tydperk om hul eie nakomelinge te verwek en groot te maak is dus beperk. As ’n leeumannetjie dus onmiddellik begin voortplant sodra hy ’n trop oorgevat het, is die kanse groter dat daar meer van sy welpe volwassenheid sal bereik voordat hy self die aftog moet blaas. ’n Leeuwyfie sal onverskrokke haar welpies van ’n oorweldigende en verdringende mannetjie probeer beskerm, maar dit slaag selde. Gewoonlik maak hy al die welpies dood wat jonger as twee jaar oud is. Een leeuwyfie is swakker en ligter as ’n mannetjie gebou, maar ’n groter kans op sukses word gewaarborg as drie of vier tropmoeders kragte teen een mannetjie saamspan.<ref name="Packpus83" /> Dit is nie alleen mannetjies wat verdryf is wat nomadies word nie. Hoewel die meeste leeuwyfies binne hul geboortetrop sal bly solank die tropgrootte dit kan volhou, sal ’n nuwe geslag welpies gedwing word om hul eie tuisgebied te gaan soek. As ’n nuwe leeumannetjie die baasskap van ’n trop oorneem kan beide die halfvolwasse leeumannetjies en –wyfies uitgewerp word.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. bl. 68</ref> ’n Nomadiese wyfie voer ’n bitter moeilike bestaan. Sonder enige beskerming en ondersteuning van ander troplede sal sy selde daarin slaag om haar welpies groot te maak. Een wetenskaplike studie berig dat beide leeumannetjies en -wyfies soms homoseksueel kan optree.<ref>{{en}} {{cite book|last=Bagemihl |first=Bruce |year=1999 |title=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |url=https://archive.org/details/biologicalexuber00bage |location=New York |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-312-19239-8| pages=[https://archive.org/details/biologicalexuber00bage/page/302 302]–05}}</ref><ref>{{en}} {{cite web | last=Srivastav | first=Suvira | title=Lion, Without Lioness | work=TerraGreen: News to Save the Earth | publisher=Terragreen | date=15 Desember 2001 | url=http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514155635/http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm | archivedate=14 Mei 2008 | accessdate=21 Julie 2010 | url-status=live }}</ref> === Gesondheid === [[Lêer:Lion female in tree, Serengeti.jpg|duimnael|’n Leeu wat boomklim in die Serengeti, Tanzanië]] Behalwe die mens en ander leeus het volwasse leeus nie vyande wat hulle gewelddadig aanval nie.<ref name="Schaller183">{{en}} Schaller, bl. 183.</ref> Ernstige beserings word toegedien tussen troplede van verskillende groepe wat om tuisgebiedgrense meeding, of tussen troplede oor kos.<ref name="Schaller1889">{{en}} Schaller, bl. 188–89.</ref> Manke leeus en leeuwelpies kan deur hiënas of luiperds oorval word of deur buffels of olifante vertrap word. Agterlosige leeus kan tydens jagtogte vermink word.<ref name="Schaller1890">{{en}} Schaller, bl. 189–90.</ref> Die meeste leeus se ore, nek en liesstreek is oortrek van verskeie bosluissoorte.<ref name="Schaller184">{{en}} Schaller, bl. 184.</ref><ref>{{en}} {{cite book|last1=Yeoman |first1=Guy Henry|last2= Walker|first2= Jane Brotherton |title=The ixodid ticks of Tanzania|year=1967 |publisher=Commonwealth Institute of Entomology |location=London |oclc=955970}}</ref> Volgroeide lintwurms van die ''Taenia''-genus is in die ingewande van leeus gevind wat deur die vreet van larwebesmette wildsvleis oorgedra is.<ref>{{de}} {{cite journal|last=Sachs |first=R |year=1969|title=Untersuchungen zur Artbestimmung und Differenzierung der Muskelfinnen ostafrikanischer Wildtiere [Differentiation and species determination of muscle-cysticerci in East African game animals] |journal=Zeitschrift für tropenmedizin und Parasitologie |volume=20 |issue=1 |pages=39–50 |pmid=5393325}}</ref> Leeus by die Ngorongoro-krater is in 1962 deur die uitbreek van stalvlieg (''Stomoxys calcitrans'') geraak; hierdeur is leeus met bloederige oop letsels oortrek en het later uitgeteer. Leeus het tevergeefs probeer om die vlieë te ontwyk deur in bome te klim of in hiënagate weg te kruip. Menige het gevrek of weggetrek, wat die bevolking van sewentig tot vyftien indiwidue laat afneem het.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Fosbrooke |first=Henry |year=1963 |title=The stomoxys plague in Ngorongoro |url=http://jstor.org/stable/1781718 |journal=East African Wildlife Journal |volume=1 |issue=6|pages=124–26 |doi=10.2307/1781718}}</ref> ’n Onlangse uitbreking in 2001 het ses leeus laat vrek.<ref name="Nkwame06">{{en}} {{cite news | last=Nkwame | first=Valentine M | title=King of the jungle in jeopardy | publisher=The Arusha Times | date=9 September 2006 | url=http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | accessdate=4 September 2007 | archive-date=25 Desember 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033132/http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | url-status=dead }}</ref> Leeus, veral dié in gevangenskap, is kwesbaar vir hondesiekte (Engels: Canine Distemper Virus (CDV)), katagtige immuniteitsgebrekvirus/kat-vigs (Engels: Feline Immunodeficiency Virus (FIV)) en peritonitis.<ref name="zoos_encyclopedia" /> Hondesiekte is deur honde en ander roofdiere versprei – in 1994 het hierdie uitbreking in die Serengeti Nasionale Park veroorsaak dat vele leeus senuweesiektes, soos epileptiese aanvalle, ontwikkel het. Tydens hierdie uitbreking het ’n aantal leeus ook van [[longontsteking]] en [[enkefalitis|harsingontsteking]] omgekom.<ref>{{en}} {{cite journal|author=M.E. Roelke-Parker |date=Februarie 1996|title=A canine distemper epidemic in Serengeti lions (''Panthera leo'') |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-02-01_379_6564/page/441 |journal= Nature|volume=379 |issue= 6564|pages=441–45 |doi=10.1038/379441a0|pmid=8559247}}</ref> Kat-vigs (wat soortgelyk aan M.I.V. is, maar nie daarvoor bekend is dat dit leeus affekteer nie) se uitwerking op huiskatte is kommerwekkend genoeg dat die Species Survival Plan genoop was om stelselmatige toetse op leeus in gevangenskap aan te beveel. Dit kom in hoë tot endemiese frekwensies by talle wilde leeubevolkings voor, maar is meestal onder Asiatiese en Namibiese leeus afwesig.<ref name="zoos_encyclopedia" /> === Kommunikasie === [[Lêer:Lion cub with mother.jpg|duimnael|Om koppe teen mekaar te skuur en mekaar te lek is deel van die algemene sosiale gedrag binne ’n trop]] Wanneer leeus rus of ontspanne verkeer vind sosialisering deur hoogs ontwikkelde uitdrukkingbewegings en gedrag plaas. Die mees algemene vreedsame en tasbare gebaar is om koppe teen mekaar te skuur en om mekaar te lek,<ref name="Schaller85">{{en}} Schaller, bl. 85.</ref> wat vergelyk kan word met die wyse hoe aapsoorte mekaar versorg.<ref>{{en}} {{cite book|editor=Desmond Morris|last=Sparks |first=J |title=Primate Ethology |chapter=Allogrooming in primates: a review |year=1967 |publisher=Aldine |location=Chicago |isbn=0-297-74828-9}} (2007 edition: 0-202-30826-X)</ref> Om mekaar se koppe teen mekaar te skuur (deur die voorkop, gesig en nek teen die ander leeu s’n te vly) kan as ’n soort “groet” dien,<ref>{{de}} {{cite book|last=Leyhausen |first=Paul |title=Verhaltensstudien an Katzen|edition= 2nd |year=1960 |publisher=Paul Parey |location=Berlin |isbn=3-489-71836-4 }}</ref> soos dit dikwels opgemerk word ná ’n dier lank van die ander weg was, of ná ’n geveg of konfrontasie. Leeumannetjies is geneig om ander mannetjies te benader, terwyl die welpies en wyfies teen ander leeuwyfies skuur.<ref name="Schaller858">{{en}} Schaller, bl. 85–88.</ref> Die lek gaan dikwels gepaard met die wederkerige kopskuur en dit wil voorkom of die ontvangers plesier hieruit put. Die kop en nek is die liggaamsdele wat die meeste gelek word, wat moontlik om die nut daarvan ontstaan het, aangesien ’n leeu hierdie plekke nie self kan bykom nie.<ref name="Schaller8891">{{en}} Schaller, bl. 88–91.</ref> Leeus het ’n stel gesigsuitdrukkings en liggaamshoudings wat as liggaamstaal/visuele gebare dien.<ref name="Schaller92102">{{en}} Schaller, bl. 92–102.</ref> Hul verskeidenheid geluide is ook groot in aantal, met afwisseling in sterkte en toonhoogte, eerder as diskrete seine, wat sentraal aan kommunikasie staan. Leeus kan brul, sowel as grom-, spin-, spoeg-, hoes-, miaau- en blafgeluide maak. Hul brul op ’n baie kenmerkende wyse, deur eerste met ’n paar diep lang brulle te begin wat dan in ’n reeks kleineres wegsterf. Leeus brul saans die meeste en kan tot 8&nbsp;km ver gehoor word. Die brul kondig die dier se teenwoordigheid aan.<ref name="Schaller10313">{{en}} Schaller, bl. 103–113.</ref> Uit al die katsoorte brul leeus die hardste. == Verspreiding en habitat == [[Lêer:India Animals.jpg|duimnael|Twee Asiatiese leeumannetjies binne die Sanjay Gandhi Nasionale Park, Moembaai, Indië. Die bevolking bedreigde wilde Asiatiese leeus is beperk tot die Girwildreservaat in Wes-Indië<ref>{{en}} {{cite book |last = Miller |first = Brian |title = Endangered animals: a reference guide to conflicting issues |year = 2000 |url = https://archive.org/details/endangeredanimal0000unse_m4q9 |publisher = Greenwood Publishing Group, 2000 |isbn = 0-313-30816-0}}</ref>]] In Afrika kom leeus in savannes met verspreide skadugewende Akasiabome voor;<ref>{{en}} {{cite book|last=Rudnai|first= Judith A. |title=The social life of the lion |year=1973 |location=Wallingford |isbn=0-85200-053-7 }}</ref> hul Indiese habitat is ’n versmelting van droë savanne en baie droë bladwisselende struikgewaswoude.<ref>{{cite web |title=The Gir—Floristic |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/gir-floristic.htm |access-date=14 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105722/http://www.asiaticlion.org/gir-floristic.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Oorspronklik was leeus se habitat tot so ver as die suidelike dele van Eurasië verspreid. Dit het van Griekeland tot Indië gestrek en die oorgrote Afrika-vasteland (behalwe die sentrale reënwoud en Saharawoestyn) gedek. Herodotus het circa 480 v.C. oor leeus se algemene voorkoms in Griekeland geskryf; hulle het die vragkamele van die Persiese koning [[Ahasveros]] tydens sy reistog deur die land aangeval. Aristoteles beskou die leeus teen 300 n.C. as ’n seldsame spesie. Teen 100 n.C. was leeus amptelik in die geweste uitgeroei.<ref name="Schaller5">{{en}} Schaller, bl. 5.</ref> Tot met die 10de eeu het ’n bevolking Asiatiese leeus in Koukasië gehou – dit was hul laaste Europese tuisgebied.<ref>{{en}} {{cite book| last=Heptner| first= V.G.| last2=Sludskii|first2=A. A. | year=1989| title=Mammals of the Soviet Union: Volume 1, Part 2: Carnivora (Hyaenas and Cats)|publisher=Amerind| location=New York| isbn=90-04-08876-8}}</ref> Hierdie spesifieke spesie is in die Middeleeue binne Palestina verdelg. Tussen die laat-negentiende en die vroeë twintigste eeu het Turkye en die oorgrote meerderheid van Noord-Indië<ref name=zoos_encyclopedia /><ref>{{cite web |title=Past and present distribution of the lion in North Africa and Southwest Asia. |year=2001 |publisher=Asiatic Lion Information Centre |url=http://www.asiatic-lion.org/distrib.html |access-date=1 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115074110/http://www.asiatic-lion.org/distrib.html |archive-date=15 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> nie ’n enkele leeu meer oorgehad nie. Die laaste keer wat ’n lewendige Asiatiese leeu in Iran opgemerk is, was in 1941 (tussen Shīrāz en [[Jahrom]] in die Farsprovinsie), hoewel die karkas van ’n leeuwyfie in 1944 by die Kārūnrivieroewer binne die Khūzestānprovinsie gevind is. Daar was tot dusver geen soortgelyke geloofwaardige aanmeldings in Iran nie.<ref name="simba" /> Hierdie subspesie kom nou slegs binne en rondom die Girwildreservaat in Noordwes-Indië voor.<ref name="Asiaticweb" /> Ongeveer 300 leeus is in ’n 1&nbsp;412&nbsp;km² vryplaas in die Staat Goedjarat woonagtig, wat grotendeels deur woude bedek is. Hul getalle is stadig aan die toeneem.<ref>{{cite web |author=Wildlife Conservation Trust of India |title=Asiatic Lion—Population |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/population-gir-forests.htm |access-date=15 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105725/http://www.asiaticlion.org/population-gir-forests.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Bevolking en bewaringstatus == [[Lêer:Lion Gir.jpg|duimnael|Die Asiatiese leeu kom vandag slegs in die Girwildreservaat in Goedjarat voor, wat eens volop was vanaf die Mediterreense streek tot die Noordwes-Indiese subkontinent. Slegs sowat 320 Asiatiese leeus het in die natuur oorgebly.<ref>{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?220509 |title=The Mane Don't Fit |author=Desai, Darshan |work=Outlook India Magazine |publisher=Outlookindia.com |date=23 Junie 2003 |access-date=21 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110190202/http://www.outlookindia.com/article.aspx?220509 |archive-date=10 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] [[Lêer:Panthera leo.jpg|duimnael|Jong leeumannetjie by Goaswatergat, Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] [[Lêer:Etosha panthera leo.jpg|duimnael|Leeuin in die Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] Die meeste leeus is vandag in Oostelike en Suider-Afrika woonagtig en hul getalle is vinnig aan die daal, met ’n geskatte 30 – 50% bevolkingsafname oor die afgelope twee dekades.<ref name=IUCN /> Die beraamde Afrikaleeubevolking wat tussen 2002–2004 in die natuur voorgekom het, was iewers tussen 16&nbsp;500 en 47&nbsp;000,<ref>{{en}} {{cite journal|author=Bauer, H.; Van Der Merwe, S. |year= 2002|title=The African lion database |journal=Cat news |volume=36 |issue= |pages=41–53}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|author=Chardonnet, P. |year=2002|title=Conservation of African lion|publisher =International Foundation for the Conservation of Wildlife|location=Paris, France}}</ref> wat ’n daling is van die skattings van die vroeë 1990’s (tot 100&nbsp;000) en 1950 (400&nbsp;000). Die hoofoorsaak van die afname is siektes en versteurings wat deur die mens teweeg gebring word.<ref name=IUCN /> Habitatverlies en skermutselings met mense word as die kommerwekkendste bedreigings vir hierdie spesie beskou.<ref name="awf">{{cite web |title=AWF Wildlife: Lion |url=http://www.awf.org/content/wildlife/detail/lion |publisher=African Wildlife Foundation |access-date=29 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126201858/http://www.awf.org/content/wildlife/detail/lion |archive-date=26 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |title=NATURE. The Vanishing Lions |publisher=PBS |url=http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-lions/introduction/545/ |access-date=25 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015111041/http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-lions/introduction/545/ |archive-date=15 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die oorblywende bevolkings is dikwels aardrykskundig van mekaar afgesonder, wat lei tot inteelt en die daaropvolgende verminderde genetiese diversiteit. Daarom word die leeu as ’n kwesbare spesie deur die [[Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur]] erken, terwyl die Asiatiese subspesies weer as bedreigd aangemeld word.<ref>{{en}} {{IUCN2010.4|assessors=Breitenmoser, U., Mallon, D.P., Ahmad Khan, J. & Driscoll, C.|year=2008|id=15952|title=Panthera leo ssp. persica|downloaded=13 Desember 2010}}</ref> Die leeubevolking in die Wes-Afrika-streek is van die leeubevolking van Sentraal Afrika afgesonder; daar is min of geensins enige voortplantingswisselwerking tussen indiwidue nie. Die aantal volgroeide indiwidue in Wes-Afrika staan na raming, volgens twee verskillende onlangse opnames, op 850 – 1&nbsp;160 leeus. Daar is onenigheid oor die grootte van die grootste bevolkingsgroep in Wes-Afrika; die skatting van die Burkiniese Arly-Singou-ekostelsel kan dus enigiets tussen 100 tot 400 leeus wees.<ref name=IUCN /> Om beide die Afrika- en Asiatiese leeus te bewaar, vereis die stigting en instandhouding van Nasionale Parke en wildreservate. Van die bekendste bewaringsareas is die Etosha Nasionale Park in Namibië, Serengeti Nasionale Park in Tanzanië en die Kruger Wildtuin in Oos-Transvaal. Buitekant hierdie gebiede is daar gereeld probleme met vee en mense wat aangeval word; wat op die ou end lei tot die uitwissing van die probleemdier, die leeu.<ref>{{cite web |last=Roach |first=John |title=Lions Vs. Farmers: Peace Possible? |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=16 Julie 2003 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_lions.html |access-date=1 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715235741/https://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_lions.html |archive-date=15 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Wes-Indië is die 1&nbsp;412&nbsp;km² Girwildreservaat die laaste stukkie toevlugsoord vir die Asiatiese leeu. Vanaf April 2006 het dit sowat 359&nbsp;leeus. Talle menslike lewensruimtes is, soos in Afrika, rondom hierdie gebied, wat gevolglike vraagstukke tussen leeus, vee, plaaslike inwoners en veldwagters oplewer.<ref>{{en}} {{cite journal|last1= Saberwal|first1=Vasant K|last2=Gibbs| first2= James|last3= Chellam| first3= Ravi| last4 =Johnsingh|first4= A.J.T. |date=Junie 1994|title= Lion–Human Conflict in the Gir Forest, India|url= https://archive.org/details/sim_conservation-biology_1994-06_8_2/page/501|journal=Conservation Biology |volume=8 |issue=2 |pages=501–07 |doi=10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x}}</ref> Die Asiatiese Leeu Herinvoeringsprojek beplan om ’n tweede onafhanklike bevolking Asiatiese leeus by die Kuno Wildvryplaas by die Madja Pradesjstaat te stig.<ref>{{en}} {{cite journal |last=Johnsingh |first=A.J.T. |year=2004 |title=WII in the Field: Is Kuno Wildlife Sanctuary ready to play second home to Asiatic lions? |journal=Wildlife Institute of India Newsletter |volume=11 |issue=4 |url=http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii%20in%20field.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927222341/http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii+in+field.htm |archivedate=27 September 2007 |accessdate=6 November 2010 |url-status=dead }}</ref> Om hierdie spesie te laat oorleef, is dit belangrik om ’n tweede bevolking daar te stel om as genepoel vir die laaste oorblywende Asiatiese leeus te dien en om te help om genetiese diversiteit te ontwikkel en te handhaaf. Die vroeëre gewildheid van die Berberleeu in dieretuine beteken dat leeus in gevangenskap, wat vanuit een wêrelddeel regoor die wêreld heen verstrooid is, waarskynlik verwant aan mekaar kan wees. Dit sluit twaalf leeus by die Port Lympne Wild Animal Park te Kent, Engeland, in, wat afstammelinge is van die diere wat die eiendom van die Koning van Marokko was.<ref>{{cite web |url=http://www.bigcatrescue.org/barbary_lion_news.htm |title=Barbary Lion News |access-date=24 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426202316/http://www.bigcatrescue.org/barbary_lion_news.htm |archive-date=26 April 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ander elf diere wat geglo word Berberleeus is, is weer in die Addis Ababa Dieretuin gevind, wat afstammelinge is van die diere wat die eiendom van Keiser [[Haile Selassie]] was. WildLink International, in samewerking met die [[Universiteit van Oxford]], het ’n grootse Internasionale Berberleeuprojek geloods, met die doel om Berberleeus in gevangenskap te eien en te teel, om hulle uiteindelik in die nasionale park in die Atlasgebergte van Marokko vry te laat.<ref name="yamaguchi-haddane" /> Ná die ontdekking van leeus se bevolkingsafname in Afrika, is verskeie gekoördineerde bewaringspogings aangewend om hierdie tendens te stuit. Die leeu is een van die spesies wat in die Species Survival Plan (’n gekoördineerde poging deur die Vereniging van Dieretuine en Akwariums om sy kans op oorlewing te verbeter) ingesluit is. Hierdie plan is oorspronklik in 1982 vir die Asiatiese leeu van stapel gestuur, maar is gestaak toe daar bevind is dat die meeste Asiatiese leeus in Noord-Amerikaanse dieretuine nie geneties suiwer was nie, omrede hul met Afrikaleeus gekruis was. Die Afrikaleeuplan is in 1993 begin (wat veral op die Suid-Afrikaanse subspesies toegespits is) hoewel daar struikelblokke op die pad lê om die genetiese diversiteit van leeus in gevangenskap te bepaal, omrede die meeste individue se oorsprong onbekend is. Dit maak die handhawing van genetiese diversiteit ’n taai tameletjie.<ref name="zoos_encyclopedia" /> === Mensvreters === Leeus sal in die reël nie mense jag nie, maar dit blyk dat sommige (gewoonlik mannetjies) mense vir prooi opsoek. Daar is al gevalle opgeteken, soos die Tsavomensvreters wat 28 Kenia-Ugandaspoorwerkers getakel het tydens die nege maande waar 'n brug gebou is oor die Tsavorivier, Kenia, in 1898. ’n Ander voorval was die 1991-Mfuwe-mensvreter, wat ses mense in die Laungwariviervallei in Zambië doodgemaak het.<ref name=fieldmuseum>{{cite web |author=Wayne Hosek |title=Man-eaters of the Field Museum: Lion of Mfuwe |work=Field Museum of Natural History |publisher=Field Museum of Natural History |year=2007 |url=http://www.fieldmuseum.org/exhibits/exhibit_sites/tsavo/mfuwe.html |access-date=16 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101230203848/http://www.fieldmuseum.org/exhibits/exhibit_sites/tsavo/mfuwe.html |archive-date=30 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In beide gevalle het die jagters wat die leeus van kant gemaak het in hul boeke die diere se roofdiergedrag omskryf. Die Mfuwe en Tsavovoorvalle deel sekere raakpunte: in albei voorvalle was die leeus buitengewoon groot, het geen maanhare gehad nie en het skynbaar ook aan [[tandbederf]] gely. Nie alle navorsers steun hierdie gebreklikheidteorie (wat tandbederf insluit) nie. ’n Tand- en kakebeenondersoek van mensvretende leeus in museumversamelings doen wel aan die hand dat tandbederf slegs in enkele voorvalle die aanvalle sal verklaar, maar dat die afname van prooi in plekke waar die mens oorheersend is meer waarskynlik die leeus tot mensejag sal aanspoor.<ref name=fieldmuseum /> Kerbis Peterhans en Gnoske erken in hul ontleding van die Tsavo-insident en mensvretery oor die algemeen dat siek of beseerde diere meer tot mensvretery geneig sal wees, maar dat hierdie gedrag nie ongewoon of noodwendig ’n afwyking sal wees as ’n geleentheid hom voordoen nie. As aanleidingsmediums aanwesig is, soos die toegang tot vee of menselyke, sal leeus dikwels mense probeer vang. Die outeurs noem dat hierdie verhouding tussen katagtiges en aapagtiges goed deur getuienis in die fossielkundige verslag gestaaf word.<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://www.man-eater.info/gpage6.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030031426/http://www.man-eater.info/gpage6.html |archivedate=30 Oktober 2007 |accessdate=7 Julie 2007 |last1=Peterhans |first1=Julian C. Kerbis |first2=Thomas Patrick |last2=Gnoske |title=The Science of Man-eating |journal=Journal of East African Natural History |volume=90 |issue=1&2 |year=2001 |pages=1–40 |doi=10.2982/0012-8317(2001)90[1:TSOMAL]2.0.CO;2 |url-status=live }}</ref> Die leeu se neiging tot mensvretery is stelselmatig ondersoek. Amerikaanse en Tanzaniese wetenskaplikes berig dat mensvretergedrag op die Tanzaniese platteland sedert 1990 tot 2005 aansienlik toegeneem het. Ten minste 563 dorpelinge is aangeval en baie gedurende hierdie tydperk geëet – ’n getal wat veel hoër as die bekende “Tsavovoorvalle” van ’n eeu tevore is. Die gebeurtenisse het naby die Selous Nasionale Park, in die Rufijidistrik, en in die Lindiprovinsie, naby die Mosambiekse grens, plaasgevind. Terwyl die dorpuitbreiding in die boslandskap rede tot kommer is, voer die skrywers aan dat die bewaringsbeleid aangepas moet word om gevaar te verminder, aangesien bewaring in hierdie geval regstreeks tot mensesterftes bydra. Daar is gevalle in Lindi opgeteken waar leeus mense al selfs in die middel van aansienlike groot dorpies gevang en weggesleep het.<ref name="Packer05">{{en}} {{cite journal|last1=Packer |first1=C. |last2=Ikanda| first2= D.|last3= Kissui|first3= B.|last4= Kushnir|first4= H. |date=Augustus 2005|title=Conservation biology: lion attacks on humans in Tanzania |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-18_436_7053/page/927 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=436 |issue=7053 |pages=927–28 |doi=10.1038/436927a| pmid=16107828}}</ref> [[Lêer:Lionsoftsavo2008.jpg|duimnael|Die Tsavo-mensvreters, soos uitgestal in die Field Museum of Natural History in Chicago, Illinois, VSA]] Pieter F. Fourie skryf in sy boek ''Nasionale Krugerwildtuin (Vrae en Antwoorde)'' (c) 1983, bl. 216, dat: {{cquote|Leeus vroeër heelwat mense in Afrika doodgemaak [het]. Minder as 20 mense is tot dusver in die Park deur leeus gevang en min van hierdie slagoffers is daadwerklik deur leeus gevreet. Mensvretery was en is steeds nie ’n probleem in die Park nie. Waar ’n leeu ’n mens aanval, word daar gepoog om hom so gou moontlik te vernietig. }} In ''The Man-eaters of Eden'' skryf Robert R. Frump dat Mosambiekse vlugtelinge wat gereeld saans die Krugerwildtuin deurkruis, deur leeus aangeval en opgevreet word. Parkbeamptes getuig dat mensvretery hier ’n probleem is. Frump glo dat duisende al op hierdie wyse gesterf het, nadat die Apartheidsregering die Park afgebaken het, wat die vlugtelinge indirek gedwing het om saans die Park oor te steek. Bykans ’n eeu tevore het Mosambiekers bedags klaarblyklik gereeld die Park met min gevaar oorgesteek.<ref>{{en}} {{cite book|last=Frump |first=RR |title=The Man-Eaters of Eden: Life and Death in Kruger National Park |url=https://archive.org/details/maneatersofedenl0000frum |year=2006 |publisher=The Lyons Press |location= |isbn=1-59228-892-8}}</ref> Parker skat dat meer as 200 Tanzaniërs jaarliks deur leeus, krokodille, olifante, seekoeie en slange doodgemaak word en dat die syfer selfs dubbeld soveel kan wees; leeus sal na bewering ten minste 70 mense uit hierdie getal se doodvonnis wees. Parker het tussen 1990 en 2004 opgeteken dat leeus 815 mense in Tanzanië aangeval en hiervan 563 mense doodgemaak het. Parker en Ikanda is van die min natuurbewaarders wat glo dat Westerse bewaringspogings hierdie kwessies in berekening moet bring, nie alleen omrede die etiek rondom die menselewens op die spel is nie, maar ook die langtermynsukses van bewaringspogings en om leeus vir die nageslag te behou.<ref name="Packer05" /> ’n Mensvreterleeu is in April 2004 in Suid-Tanzanië van kant gemaak. Daar word beweer dat hy ten minste 35&nbsp;mense om die lewe gebring en opgevreet het in ’n reeks voorvalle wat verskeie dorpies aan die Rufijideltakusgebied betrek het.<ref>{{cite news |title=Toothache 'made lion eat humans' |author=Daniel Dickinson |date=19 Oktober 2004 |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm |access-date=25 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426182712/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm |archive-date=26 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dr. Rolf D. Baldus, die GTZ-natuurprogramkoördineerder, het gesê dat dit moontlik is dat die leeu van mense geleef het, omrede dit ’n groot etterbuil gehad het onder ’n maaltand wat op verskeie plekke gekraak was. Verder het hy gesê: “Hierdie leeu moes seker verskriklike pyn verduur het, veral wanneer hy gekou het”.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Baldus |first=R |date=Maart 2006|title=A man-eating lion ''(Panthera leo)'' from Tanzania with a toothache |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=52 |issue= 1 |pages= 59–62|doi=10.1007/s10344-005-0008-0}}</ref> (GTZ is die Duitse medewerkende ontwikkelingsagentskap wat vir amper twee dekades lank kragte met die Tanzaniese regering om natuurbewaringsdoeleindes saamspan.) Soos in die ander gevalle was hierdie leeu ook groot, het nie maanhare gehad nie en het ’n tandprobleem gehad. Die grootste opgetekende mensvretervoorval is nie Tsavo nie, maar eintlik die minder bekende voorvalle in die destydse Tanganjika gedurende die laat-1930’s wat tot die laat-1940’s voortgeduur het. George Rushby, ’n wildbewaarder en beroepsjagter, het uiteindelik die trop van kant gemaak. In die gebied wat vandag as die Njombedistrik bekend staan, is daar oor die drie geslagte heen glo tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 mense gevang en opgevreet.<ref>{{en}} {{cite book|author=Rushby, George. G |title= No More the Tusker |year= 1965 |publisher=W. H. Allen |location=London}}</ref> === In gevangenskap === [[Lêer:MP-panthera leo krugeri 8.jpg|duimnael|’n Leeumannetjie van die Transvaalse subspesie (''P. l. krugeri'')]] [[Lêer:Albrecht Dürer - Two seated lions - Google Art Project.jpg|duimnael|Albert Dürer, Skets van Leeus, omstreeks 1520]] [[Lêer:Lion - melbourne zoo.jpg|duimnael|Leeu by Melbourne Dieretuin ontspan op ’n opgehewe grasperk met ’n bietjie beskutting onder ’n boom]] Leeus vorm deel van ’n groep eksotiese diere wat sedert die laat-agtiende eeu die sterre van ’n dieretuin uitmaak; hulle is sonder uitsondering groot werweldiere en sluit ook olifante, renosters, seekoeie, groot aapsoorte en ander groot katte in – dieretuine stel hul ten doel om soveel van hierdie spesies moontlik te bekom.<ref name="dc81">{{en}} de Courcy, bl. 81</ref> Hoewel vele moderne dieretuine meer kieskeurig met hul tentoonstellings te werk gaan,<ref>{{en}} de Courcy, bl. 82</ref> is daar meer as 1&nbsp;000 Afrika – en 100 Asiatiese leeus in dieretuine en parke regoor die wêreld verspreid. Hulle word as die hoofaantrekkingskrag van ’n dieretuin beskou en vir toerisme-, opvoedings- en bewaringsdoeleindes aangehou.<ref name="WAZA">{{cite web |author=Dollinger P, Geser S |title=Lion: In the Zoo (subpage) |work=Visit the Zoo |publisher=WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) |url=http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |access-date=5 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008234916/http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |archive-date=8 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Leeus kan ouer as 20 jaar in gevangeskap word. Apollo, ’n leeu van die Honolulu Dieretuin in Honolulu, Hawaii, het in Augustus 2007 op ’n 22-jarige ouderdom gesterf. Sy twee susters, gebore 1986, leef steeds (soos aangegee in Augustus 2007).<ref>{{en}} {{cite journal|last=Aguiar|first=Eloise|date=Augustus 2007|title=Honolulu zoo's old lion roars no more|journal=Honolulu Advertiser|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|accessdate=4 September 2007|archive-date=25 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033236/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|url-status=dead}}</ref> Teelprogramme moet van die oorsprong van ’n leeu kennis neem om te voorkom dat verskillende subspesies gekruis word, anders sal hul genetiese bewaringswaarde daal.<ref>{{en}} {{cite book|url=http://books.google.com/?id=vLZKnsCk89wC&pg=PA437&dq=conservation+lion+breeding+captivity+subspecies+separate&q|accessdate=12 September 2010|author=Frankham, Richard; Ballou, Jonathan; Briscoe, David |title=Introduction to Conservation Genetics |page=437|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=0-521-70271-2}}</ref> Leeus is al vroeg in 850 v.C. deur Assiriese konings aangehou en geteel.<ref name="Schaller5" /> Alexander die Grote het volgens oorlewering mak leeus as geskenk van die Malhi van Noord-Indië gekry.<ref>{{en}} {{cite book|author=Smith, Vincent Arthur|authorlink=|title= The Early History of India|url=https://archive.org/details/dli.ministry.01787|year=1924|page=[https://archive.org/details/dli.ministry.01787/page/97 97]|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=}}</ref> Gedurende die latere Romeinse era het die keisers leeus vir die swaardvegtersarenas aangehou.<ref>{{en}} Thomas Wiedemann, ''Emperors and Gladiators'', Routledge, 1995, bl. 60. {{ISBN|0-415-12164-7}}.</ref> Leeus is in die Ooste deur Indiese vorste makgemaak; Marco Polo het berig dat Kublai Kahn leeus aangehou het.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 17.</ref> Die eerste Europese “dieretuine” het onder die adel en koninklikes in die 13de eeu ’n aanvang geneem – dit het tot die 17de eeu as “seraglios” bekend gestaan. Op daardie tydstip die benaming na “menageries” verander, soos die dieretuin se versameling uitgebrei het. Dit het gedurende die Renaissance vanuit Frankryk en Italië na die res van Europa versprei.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 19–21, 42.</ref> Hoewel die seraglio-tradisie minder in Engeland ontwikkeld was, is leeus by die Toring van Londen in ’n seraglio aangehou wat deur Koning Jan in die 13de eeu gestig is.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 20.</ref><ref>{{cite web |last=Owen |first=James |title=Medieval Lion Skulls Reveal Secrets of Tower of London "Zoo" |work=National Geographic Magazine |publisher=National Geographic |date=3 November 2005 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html |access-date=5 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716053803/https://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html |archive-date=16 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit het moontlik diere aangehou wat uit dié van ’n vroeëre dieretuin gespruit het; laasgenoemde dieretuin was in 1125 deur Hendrik I by sy paleis in Woodstock, naby Oxford begin (dit het leeus gehad wat deur Willem van Malmesbury aangebring is).<ref name="Blunt15">{{en}} Blunt, bl. 15.</ref> Seraglios was ’n simbool van die adel se rykdom en mag. Veral diere soos die groot katte en olifante het mag en krag versinnebeeld en is teen mekaar of mak diere aangehits om te baklei. Indirek was hierdie dieretuine eintlik maar net ’n vertoning van die mens se heerskappy oor die natuur. Hierdie gevegte het geleidelik gedurende die 17de eeu begin wegkwyn soos dieretuine meer algemeen begin word het en die diere deur die gewone burgers aangekoop kon word. Die tradisie om groot katte as troeteldiere aan te hou sou tot in die laat 19de eeu voortduur, hoewel dit as uiters buitenissig gereken is.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 24–28.</ref> Leeus was afwisselend by die Toring van Londen teenwoordig – hulle is maar aangebring as ’n monarg of sy gemalin, soos Margareta van Anjou, die vrou van Hendrik VI, so versoek het of as hierdie diere as geskenke vir hulle gegee is. Volgens optekeninge was hierdie diere in haglike omstandighede gedurende die 17de eeu gehuisves, wat heeltemal in teenstelling is met Florence se ruimer blyplek gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Blunt16">{{en}} Blunt, bl. 16.</ref> Die dieretuin was tot met die 18de eeu vir die publiek toeganklik; die toegangsgeld het drie halfpennies beloop, of ’n kat of ’n hond om die leeus mee te voer.<ref name="Blunt17">{{en}} Blunt, bl. 17.</ref> ’n Mededingende dieretuin by die Exeter Exchange het ook leeus tot met die vroeë 19de eeu ten toon gestel.<ref>{{en}} de Courcy, bl. 8–9.</ref> Die Toring-dieretuin is deur Willem IV gesluit,<ref name="Blunt17" /> waarna die diere na die Londense Dieretuin verskuif is. Die Londense Dieretuin is amptelik op 27 April 1828 geopen.<ref name="Blunt32">{{en}} Blunt, bl. 32.</ref> Die handel in wilde diere het saam met die verbeterde 19de eeuse koloniale handel floreer. Daar het die opvatting geheers dat leeus redelik bekombaar en boonop goedkoop is. Hoewel daar meer met leeus as tiere verhandel is, was hulle goedkoper as groot diere wat moeilik vervoer kon word (soos kameelperde en seekoeie) en nóg goedkoper as pandas.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 122.</ref> Soos met die ander diere is leeus as ’n natuurlike, onuitputbare handelsproduk geag, wat genadeloos uitgebuit is. Baie is tydens hul vang en vervoer dood.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 114, 117.</ref> Die denkbeeld van ’n heldhaftige jagter wat leeus agternasit sou ’n groot deel van die eeu die botoon voer.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 113.</ref> Ontdekkers en jagters het die gewilde Manichese verdeling van diere as "goed" en "boos" uitgebuit om opwinding by hul avonture te voeg en om hulself tot helde te vereer. Dit het daartoe gelei dat die uitroei of vang van die groot katte, wat altyd van mensvretery verdink is, beide "die vrees vir die natuur en die bevrediging deur dit te oorwin" versinnebeeld het.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 173, 180–83.</ref> Leeus is in ingeperkte en vuil omstandighede in die Londense Dieretuin aangehou totdat daar in die 1870’s ’n groter leeuhuis met ruimer hokke aangebou is.<ref name="Blunt208">{{en}} Blunt, bl. 208.</ref> Nog veranderinge het in die vroeë 20ste eeu plaasgevind, toe Carl Hagenbeck kampies ontwerp het wat nouliks met ’n natuurlike habitat ooreenstem, ene met betonrotse, meer ruimte en ’n grag, pleks van tralies. Hy het beide die leeukampe van die Melbourne Dieretuin en Sydney se Taronga Dieretuin saam met verskeie andere in die vroeë 21ste eeu ontwerp. Selfs al was sy ontwerpe baie gewild, was die ou tralies en hokke tot met die 1960’s in baie dieretuine nog van krag.<ref name="dc69">{{en}} de Courcy, bl. 69.</ref> Oor die latere dekades van die 20ste eeu het die groter en natuurliker kampe, tesame met die gebruik van maasdraad en lamelglas in stede van verlaagde lêplekke, die besoekers toegelaat om in nouer kontak met die diere te kom. Sekere besienswaardighede sal selfs die lêplek hoër as die grondvlak waarop die besoekers loop gelig wees, soos by Cat Forest/Lion Overlook van Oklahoma City Zoological Park.<ref name="zoos_encyclopedia" /> Vandag word leeus in veel groter, natuurlike omgewings aangehou; moderne aanbevole riglyne is spesifiek meer daarop ingestel om in die leeu se natuurlike behoeftes, soos in die wild, te voorsien. Daar word aangedring op verskillende skuilplekke, opgehewe lêplekke met beide son en skadu waarop die leeu kan sit, voldoende grondbedekking, dreinering sowel as genoeg leefruimte.<ref name="WAZA" /> Daar is al voorheen leeus privaat aangehou is, soos Elsa. Sy was ’n leeuwyfie wat deur George Adamson en sy vrou Joy Adamson grootgemaak is en wat veral met Joy ’n hegte band ontwikkel het. Die leeuin het later bekendheid verwerf en haar lewe is in ’n reeks boeke en rolprente verewig. === Koggeling en makmaak === [[Lêer:Lion tamer (LOC pga.03749).jpg|duimnael|Neëntiende-eeuse ets van ’n leeutemmer binne ’n leeuhok]] Die koggeling van leeus was ’n bloedsport waar leeus aangehits is om met ander diere, veral honde, te baklei. Omskrywings of verwysings hiervan strek vanuit die antieke eras regdeur tot en met die 17de eeu. Dit is uiteindelik teen 1800 in Wene en teen 1825 in Engeland verbied.<ref>{{en}} {{cite book |last=Hone |first=William |editor=Kyle Grimes |title=The Every-Day Book |origyear=1825–1826 |url=http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |accessdate=25 Januarie 2011 |year=2004 |publisher=University of Alabama at Birmingham |page=26 |chapter=July |archive-date=24 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624080642/http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last=Blaisdell |first=Warren H. |date=November 1997 |title=How A Lion Fight Caused England To Stop The Breeding Of Both Ring And Pit Bulldogs |journal=American Bulldog Review |volume=3 |issue=4 |url=http://www.american-bulldog.com/how_a_lion.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080424001716/http://www.american-bulldog.com/how_a_lion.htm |archivedate=24 April 2008 |accessdate=5 September 2007 |url-status=dead }}</ref> “Leeutemming” behels die dressering van leeus vir die vermaaklikheidsbedryf, hetsy vir die sirkus of ’n individuele vertoning, soos Siegfried & Roy. Hierdie term word dikwels ook gebruik om na die dressering en vertoning van ander groot katte, soos tiere, luiperds en poemas te verwys. Baanbrekerswerk is teen die eerste helfte van die neëntiende eeu deur die Fransman Henri Martin en die Amerikaner Isaac van Amburgh verrig. Altwee het wyd en syd getoer en hul tegnieke is deur ’n aantal volgelinge nageboots.<ref name="baratay187" /> Van Amburgh het voor koningin [[Victoria van die Verenigde Koninkryk]] opgetree toe hy in 1838 deur Groot-Brittanje getoer het. Martin het ’n gebarespel (''Les Lions de Mysore'' ("Die Leeus van Mysore")) gekomponeer; ’n idee wat Amburgh vinnig nagevolg het. Hierdie vertonings het perdevertonings as die kern van die sirkusbedryf in die skadu gehul, maar het werklik teen die vroeë twintigste eeu eers by die publiek byval gevind met die koms van die bioskoop. Deur die onderdanigheid van die leeu teenoor die mens te demonstreer, het leeutemmery presies dieselfde doel as dieregevegte uit die vorige eeue vervul.<ref name="baratay187">{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 187.</ref> Die beslissende bewys van ’n dresseerder se dominansie en beheer oor ’n leeu is voorgestel deur sy kop in die leeu se bek te druk. Die tipiese leeutemmerstoertjie is moontlik die eerste keer deur die Amerikaner Clyde Beatty (1903–1965) gebruik.<ref>{{en}} {{cite book| first=David | last=Feldman | year=1993 | title=How Does Aspirin Find a Headache? | url=https://archive.org/details/howdoesaspirinfi0000feld_o6n6 | edition= | publisher=HarperCollins | location= | isbn= 0-06-016923-0 }}</ref> == Sien ook == * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens alfabet]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name]] * [[Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Verdere leeswerk == * {{en}} {{cite book|last1=Baratay |first1=Eric |last2=Hardouin-Fugier | first2=Elisabeth |title=Zoo : a history of zoological gardens in the West |url=https://archive.org/details/zoohistoryofzool0000bara |year=2002 |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=1-86189-111-3}} * {{en}} {{cite book|last=Blunt |first=Wilfred |title=The Ark in the Park: The Zoo in the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/isbn_241893313 |year=1975 |publisher=Hamish Hamilton |location=London |isbn=0-241-89331-3}} * {{en}} {{cite book|last=de Courcy |first=Catherine |title=The Zoo Story |year=1995 |publisher=Penguin Books |location=Ringwood, Victoria |isbn=0-14-023919-7}} * {{en}} {{cite book|last=Schaller |first=George B. |year=1972 |title= The Serengeti lion: A study of predator-prey relations|url=https://archive.org/details/serengetilionstu0000scha |publisher= University of Chicago Press|location=Chicago |isbn=0-226-73639-3}} == Eksterne skakels == {{wikt|leeu}} {{Commons-kategorie inlyn|Panthera leo}} {{Wikispecies-inlyn|Panthera leo}} {{en-vertaal|Lion}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Katagtiges]] [[Kategorie:Nasionale simbole van Suid-Afrika]] qhuka60wh3q5hmw1usxauoebd99gfze 2970833 2970830 2026-09-26T06:23:01Z Aliwal2012 39067 /* In gevangenskap */ 2970833 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die soogdier van die familie ''Felidae'', vir ander gebruike sien [[Leeu (dubbelsinnig)]].'' {{Taksoboks | name = Leeu | fossil_range = Sedert vroeë Pleistoseen | status = VU | trend = down | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{en}} {{IUCN2010.2|assessors=Bauer, H., Nowell, K. & Packer, C.|year=2008|id=15951|title=Panthera leo|downloaded=28 Augustus 2010}}</ref> | image=Lion waiting in Namibia.jpg | image_caption=Rustende [[mannetjie]] in [[Namibië]] | image2=Okonjima Lioness.jpg | image2_caption=[[Wyfie]] (leeuin) by die Okonjima Lodge, Namibië | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = '''''P. leo''''' | binomial = ''Panthera leo'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) | synonyms='''''Felis leo '''''<br /><small>([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]<ref name="Linn1758" />)</small> | range_map = Lion distribution.svg | range_map_caption = {{legend0|#9fdd93|border=1px solid #bea158|&nbsp;verspreiding van leeus in [[Afrika]]}} | range_map2=Map Guj Nat Parks Sanctuary.png | range_map2_caption= {{legend0|#bfba2a|&nbsp;Die Gir-woud in [[Gujarat]], [[Indië]], is die laaste natuurlike habitat van ongeveer 300 Asiatiese leeus. Sommige kan in Palpur-Kuno-reservaat van naburige [[Madhya Pradesj]] hervestig word.}} }} Die '''leeu''' (''Panthera leo'') ([[Internasionale Fonetiese Alfabet|IFA]]: ♂: 'le:u 'le:ou 'liu ♀: le:'uən le:'vən / le:uvəifi) is 'n [[soogdier]] van die [[Familie (biologie)|familie]] [[Felidae]] en een van die vier "groot katte" in die [[genus]] ''[[Panthera]]''. Dit is die naasgrootste katspesie ná die [[tier]]. [[Mannetjie]]s kan maklik herken word aan hulle maanhare en weeg tussen 150 en 250&nbsp;[[kilogram|kg]],<ref name="nowak" /> terwyl [[wyfie]]s tussen 120 en 150&nbsp;kg weeg.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20090209052819/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/14.shtml ''Science & Nature – Wildfacts – Lion'']. URL besoek op 24 Oktober 2006.</ref> Leeus kom in hul natuurlike omgewing tans in [[Afrika suid van die Sahara]] en in [[Asië]] voor. In Asië word ’n kritieke bedreigde oorblywende bevolking in die Gir-woud Nasionale Park gehou, waar hulle reeds vroeër in [[Noord-Afrika]] en [[Suidwes-Asië]] uitgesterf het. Tot en met die laat [[Pleistoseen]]tydperk, omstreeks 12&nbsp;000 jaar gelede, was die leeu die mees wydverspreide groot landsoogdier ná die [[mens]]. Hulle was oor die meeste dele van Afrika versprei, regoor [[Eurasië]], wat vanaf [[Wes-Europa]] tot [[Indië]] gestrek het, sowel as in die [[Amerikas]] tussen [[Yukon]] en [[Peru]].<ref name=Harington69 /> In die natuur word leeus tussen 10 en 14 jaar oud, terwyl dié in gevangenskap tot oor die 20 jaar oud kan word. In die natuur sal leeumannetjies selde ouer as tien jaar word, weens die beserings wat hulle gedurig in gevegte met mekaar opdoen en wat hul lewensduur verkort.<ref>{{en}} {{cite book|last=Smuts |first=G.L. |year=1982 |title=Lion|publisher=Macmillian South Africa (Publishers)(Pty.) Ltd.|location=Johannesburg |page=231|isbn= 0-86954-122-6}}</ref> Leeus geniet 'n warm klimaat en jag in groepe. Hul tipiese habitat is die savanne en [[grasveld]]e, hoewel hulle ook na die bosse en [[woud]]e kan wend. Wat ongewoon van leeus is, in vergelyking met ander katsoorte, is dat hulle ’n sosiale spesie is. ’n Trop leeus bestaan uit bloedverwante wyfies en nakomelinge en ’n klein aantal [[volwassene|volwasse]] leeumannetjies. Troppe leeuinne sal gewoonlik saam jag en groot hoefdiere as prooi aanval. Leeus is as [[roofdier]]e heel boaan die voedselketting, maar sal by geleentheid ook aas. Hoewel dit nie in leeus se aard is om mense te jag nie, is enkele gevalle opgeteken waar dit wel gebeur het. Die leeu is ’n [[kwesbare spesie]], aangesien ’n moontlik onherroeplike bevolkingsafname van tussen 30 en 50 persent die afgelope twee dekades slegs op die Afrika-vasteland plaasgevind het.<ref name=IUCN>{{en}} {{IUCN2006|assessors=Nowell & Bauer|year=2004|id=15951|title=Panthera leo|downloaded=11 Mei 2006}} Database entry includes a lengthy justification of why this species is vulnerable.</ref> Die leeubevolking is onvolhoubaar buite aangewese reservate en nasionale parke. Hoewel die oorsaak van die afname nie ten volle begryp kan word nie, speel habitatsverlies en botsings met die mens na bewering tans die grootste rol. Leeus is sedert die [[antieke Rome]]inse tyd al in dieretuine aangehou en bly vanaf die laat agtiende eeu van oraloor ’n groot aantrekkingskrag. Dieretuine span oor die wêreld heen saam om teelprogramme daar te stel met die oogmerk om die bedreigde Asiatiese subspesies van uitwissing te red. == Identifikasie == By die eerste blik is die leeumannetjie hoogs onderskeibaar en maklik herkenbaar aan sy maanhare. Die leeu, veral die gesig van die mannetjie s’n, is een van die mees herkenbare diersimbole in die kultuur van die mens. Afbeeldings van leeus is deur feitlik elke antieke en Middeleeuse beskawing waar hulle teëgekom is gemaak; dit het alreeds vanaf die Bo-Paleolitiese tydperk bestaan, soos die rotstekeninge in die Lascaux- en Chauvetgrotte getuig. Leeus word grootskaals deur beeldhoukuns, snywerk, skilderye, tekeninge, op nasionale vlae en in die eietydse rolprente en letterkunde uitgebeeld. == Woordherkoms == Die benaming “leeu”, soortgelyk met vele [[Germaanse tale|Germaanse]] en [[Romaanse tale]], is afgelei van die [[Latyn]]se ''leo''<ref>{{en}} {{cite book| author=Simpson DP | title=Cassell's Latin Dictionary | url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 | publisher=Cassell Ltd. | year=1979 | edition=5th | location=London | page=342 | isbn=0-304-52257-0}}</ref> en die [[Antieke Griekeland|antieke Griekse]] λέων (leon).<ref name="Liddell 1980">{{en}} {{cite book| author1=Liddell, Henry George |author2= Scott, Robert | year=1980 | title=A Greek-English Lexicon (Abridged Edition)|page=411 | publisher=[[Oxford University Press]] | location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}</ref> Die [[Hebreeus]]e לָבִיא (''lavi'') kan ook verwant wees,<ref>{{en}} {{cite encyclopedia| title=Lion|encyclopedia=Oxford English Dictionary|editor=Simpson, J., Weiner, E. (eds)| year=1989 |edition= 2nd edition| location=Oxford |publisher=Clarendon Press|id={{ISBN|0-19-861186-2}}}}</ref> sowel as die [[Antieke Egipte|antieke Egiptiese]] ''rw''.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.yourdictionary.com/ahd/l/l0190400.html |title=yourdictionary.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070826092840/http://www.yourdictionary.com/ahd/l/l0190400.html |archivedate=26 Augustus 2007 |access-date=28 November 2010 |url-status=live }}. Soos in die ander antieke geskrifte word slegs die medeklinkers in die antieke Egiptiese taal neergepen. Daar was geen verskil tussen die 'l' en 'r' nie.</ref> Dit was een van die verskeie spesies wat oorspronklik, as ''Felis leo '', deur Carl Linnaeus in sy agtiende-eeuse werk, ''System Naturae'' omskryf is.<ref name="Linn1758">{{en}} {{cite book|last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=41 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/726936 |accessdate=8 September 2008 |language=la |volume=1 |edition=10th}}</ref> Die genus-aspek van die wetenskaplike benaming, ''Panthera leo'', word dikwels toegeskryf aan [[Grieks]]e herkoms, ''pan''- (''alles'') en ''ther'' (''gedierte''), wat as [[etimologie|volksetimologie]] beskou kan word. Hoewel die benaming se herkoms glo van die klassieke tale afkomstig is, is daar ’n duidelike ooreenkoms met die [[Sanskrit]]se ''pundarikam '' “tier”, wat op sy beurt weer afkomstig is van ''pandarah'' “wit-gelerig”.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=panther |title=Panther |work=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |access-date=5 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702055630/http://www.etymonline.com/index.php?term=panther |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die plaaslike name wat in [[Suider-Afrika]] gebruik word sluit in: ''bubesi'' of ''ngonyama'' in [[Zoeloe]], ''tau'' in [[Suid-Sotho]], ''shumba'' in [[Shona (taal)|Shona]] en ''simba'' in [[Swahili]]. == Bevolking en verspreiding == [[Lêer:Lion distribution.png|duimnael|links|Verspreiding van ''Panthera leo'' in Afrika en Eurasië, in die verlede en hede]] In historiese tye het die leeu se habitat tot in die suidelike dele van [[Eurasië]] gestrek, van [[Portugal]] tot [[Indië]] en die grootste deel van Afrika, buiten die sentrale [[reënwoud]]gebiede en die [[Sahara]]-woestyn. Aan die begin van die Christelike tydperk het hulle in [[Wes-Europa]] uitgesterf en teen 100 n.C. in [[Griekeland]]. In die [[Kaukasus]], hulle laaste Europese habitat, het leeus tot ongeveer die 10de eeu oorleef. Tussen die laat 19de en vroeë 20ste eeu het hulle ook uitgesterf in Noord-Afrika en die [[Midde-Ooste]]. Tans kom die meeste leeus voor in [[Oos-Afrika|Oos]]- en Suider-Afrika en hulle getalle is besig om drasties te daal. Huidige beramings van die Afrika-leeu se getalle is tussen 16&nbsp;000 en 30&nbsp;000 in die natuur, 'n daling van die beraamde 100&nbsp;000 in die 1990's; toenemende kontak met die mens word as die hoofrede vir hierdie afname beskou.<ref>{{en}} [http://www.pbs.org/wnet/nature/vanishinglions/index.html ''The Vanishing Lions''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611090203/http://www.pbs.org/wnet/nature/vanishinglions/index.html |date=11 Junie 2007 }} by die ''PBS''-webwerf. URL besoek op 28 Maart 2007.</ref> Die oorblywende bevolkings is geografies van mekaar geskei, wat tot [[inteling]] kan lei en, as gevolg daarvan, 'n gebrek aan genetiese diversiteit. Die [[Asiatiese leeu]] (''Panthera leo persica''), wat in historiese tye van [[Turkye]] tot by Indië en van die Kaukasus tot by [[Jemen]] verspreid was, was teen die [[Middeleeue]] in [[Palestina]] uitgeroei en na die ontwikkeling van maklik verkrygbare vuurwapens in die 18de eeu in die grootste deel van die res van Asië. Die laaste leeu in [[Iran]] is in [[1942]] geskiet. Die subspesie oorleef tans slegs in en om die Gir-woud in Noordwes-Indië. Ongeveer 300 leeus kom voor in dié reservaat van 1&nbsp;412&nbsp;km² in die staat Gujarat, wat die grootste deel van die woud beslaan. Hulle getalle is op die oomblik stabiel. == Klassifisering en aanpassing == Die leeu is ’n spesie wat onder die ''Panthera''-[[genus]] ingedeel is en die naaste aan die ander grootkatspesies verwant is: die tier, die jaguar en die luiperd. ''Panthera leo'' het sy oorsprong sowat 800&nbsp;000 tot 1 miljoen jaar gelede in Afrika gehad, waarna hierdie spesie na die Holarktiese gebied versprei het.<ref>{{en}} {{cite journal|last1= Yamaguchi |first1=Nobuyuki| last2=Cooper|first2=Alan| last3= Werdelin |first3=Lars | first4=David W.| last4=Macdonald|date=Augustus 2004|title= Evolution of the mane and group-living in the lion (Panthera leo): a review|journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=4 |pages=329–342 |doi=10.1017/S0952836904005242 |issn = 0952-8369 }}</ref> Dit het sy eerste verskyning in Europa sowat 700&nbsp;000 jaar gelede gemaak deur die subspesie ''Panthera leo fossilis'' wat by Isernië te Italië aangeland het. Uit hierdie leeu se lendene het die latere grotleeu (''Panthera leo spelaea'') voortgespruit, wat ongeveer 300 000 jaar gelede te voorskyn gekom het. Gedurende die Bo-Pleistoseentydperk het die leeu Noord- en Suid-Amerika bereik en tot die ''Panthera leo atrox'', oftewel die Amerikaanse leeu, ontwikkel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Turner |first=Allen |year=1997 |title=The big cats and their fossil relatives : an illustrated guide to their evolution and natural history |url=https://archive.org/details/bigcatstheirfoss0000turn |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-10229-1 |pages=}}</ref> Leeus het in Noord-Eurasië en Amerika teen die einde van die laaste ystydperk, omtrent 10 000 jaar gelede, uitgesterf;<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> dit kon gevolg het net ná die massa-uitwissing van die Pleistoseen se megadiere.<ref>{{cite web |last=Harington |first=CR |title=American Lion |work=Yukon Beringia Interpretive Centre website |publisher=Yukon Beringia Interpretive Centre |year=1996 |url=http://www.beringia.com/research/lion.html |access-date=8 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119133852/http://www.beringia.com/research/lion.html |archive-date=19 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Subspesies === [[Lêer:Panthera leo subspecies late 20th century.png|duimnael|Verspreiding van die leeu se algemeen aanvaarde subspesies in die laat twintigste eeu]] Volgens oorlewering is twaalf onlangse leeusubspesies erken, waarvan die Berberleeu die grootste was.<ref>{{en}} [http://www.tigerhomes.org/animal/barbary-lion.cfm Barbary Lion—Panthera leo leo—Largest Lion Subspecies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825122936/http://www.tigerhomes.org/animal/barbary-lion.cfm |date=25 Augustus 2011 }} Laaste besoek op 19 September 2007</ref> Die kenmerkende verskille wat hulle van mekaar onderskei het, was die habitatligging, maanhaarvoorkoms, grootte en verspreiding. Met dié dat hierdie eienskappe so ’n geringe betekenis dra en van individu tot individu verskil, het die meeste van hierdie diere klaarblyklik nie aan egte, onafhanklike subspesies behoort nie. Dikwels is sulke onjuiste klassifiserings gemaak op grond van die leeus in dieretuine waarvan hul herkoms onbekend is en “opvallende, maar abnormale” liggaamlike kenmerke gehad het.<ref name="zoos_encyclopedia">{{en}} {{cite encyclopedia |last=Grisham |first=Jack |editor=Catherine E. Bell |title=Lion |encyclopedia=Encyclopedia of the World's Zoos |volume=2: G–P |year=2001 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chofago |id={{ISBN|1-57958-174-9}} |pages=733–739 }}</ref> Tans word slegs agt subspesies as eg beskou,<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny">{{en}} {{cite journal |author=Burger, Joachim |date=Maart 2004 |title=Molecular phylogeny of the extinct cave lion ''Panthera leo spelaea'' |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |pmid=15012963 |volume=30 |issue=3 |pages=841–849 |doi=10.1016/j.ympev.2003.07.020 |url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf |accessdate=20 September 2007 |format=PDF |archive-date=25 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925204424/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> hoewel een (die Kaapse leeu, vroeër as ''Panthera leo melanochaita'' benoem) waarskynlik ongeldig is.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> Party taksonome reken die Kaapse leeu (wat uitgesterf het), die Kalaharileeu en die Krugerwildtuinleeu as onderskeie subspesies. Daar is egter nie genoeg getuienis wat hierdie onderskeidingsteorie kan staaf nie; alle leeus behoort dus aan een enkele spesie. Die Kaapse leeu het na bewering oor ’n groter maanhaar as dié van die Transvaalse leeu beskik, terwyl die Kalaharileeu ’n ligter pelskleur het as die Krugerwildtuinleeu. Diere wat aan soortgelyke spesies en subspesies behoort, kan meer hare ontwikkel indien hul habitat binne ’n kouer streek geleë is of kan ligter word sodra hulle binne ’n warmer en droë klimaat gevestig word. ’n Nuwe subspesie kan dus nie geskep word gegrond op hierdie fisiese eienskappe nie.<ref name="Nasionale KrugerwildtuinV&A">{{af}} {{cite book|last=Fourie |first=Pieter Frederick |title=Nasionale Krugerwildtuin Vrae en Antwoorde. |publisher=SA Country Life |year=1983 |page=227 |url= |accessdate= |volume=1 |edition=1ste}}</ref> Maar selfs die oorblywende sewe subspesies kan oorskat wees. Mitochondriese afwykings onder Afrikaleeus is maar skraal, wat aan die hand doen dat alle leeus suid van die Sahara aan ’n enkele subspesie behoort, wat moontlik in twee hoofgroepe verdeel is: die een aan die weste van die Groot Skeurvallei en die ander aan die ooste. Die leeus van Tsavo in Oos-Kenia is baie meer geneties aan die leeus in die Transvaal (Suid-Afrika) verwant as dié in die Aberdare-tuisgebied in Wes-Kenia.<ref>{{en}} {{cite journal |last=Barnett |first=Ross |year=2006 |title=The origin, current diversity and future conservation of the modern lion (''Panthera leo'') |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |pmid=16901830 |volume=273 |issue=1598 |pmc=1635511 |pages=2119–2125 |doi=10.1098/rspb.2006.3555 |url=http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20lions.pdf |format=PDF |accessdate=4 September 2007 |archive-date= 8 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808182526/http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20lions.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|last=Dubach |first=Jean|date=Januarie 2005|title=Molecular genetic variation across the southern and eastern geographic ranges of the African lion, ''Panthera leo'' |journal=Conservation Genetics |volume=6 |issue=1 |pages=15–24 |doi=10.1007/s10592-004-7729-6}}</ref> ==== Onlangse klassifiserings ==== [[Lêer:Wild Barbary lion in 1925.tif|duimnael|‘n Foto deur Marcelin Flandrin in 1925 is die laaste visuele rekord van ‘n Berberleeu in die natuur. Die foto is geneem gedurende ‘n vlug tussen [[Casablanca]] en [[Dakar]] oor die [[Atlasgebergte]]]] Agt hedendaagse (Holoseen) subspesies word tans erken: * ''Panthera leo persica'', bekend as die Asiatiese leeu of die Suid-Asiatiese, Persiese of Indiese leeu wat eens vanaf Turkye oor Suidwes-Asië tot in Pakistan, Indië en selfs Bangladesj wydverspreid was. Groot troppe en bedrywighede gedurende die dag het dit vir stropers makliker gemaak om op die Asiatiese leeu jag te maak as op tiere en luiperd; daar is nou omtrent 300 leeus binne of naby die Gir-woud oor.<ref name="Asiaticweb">{{cite web |author=Wildlife Conservation Trust of India |title=Asiatic Lion—History |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/asiatic-lion-history.htm |access-date=15 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022175741/http://www.asiaticlion.org/asiatic-lion-history.htm |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * ''Panthera leo leo'', bekend as die Berberleeu, het in die natuur uitgesterf as gevolg van buitensporige jagtogte, hoewel indiwidue in gevangenskap steeds mag bestaan. Die Marokkaanse Koninklike Leeus word deur party [[Wetenskaplike klassifikasie|taksonome]] beskryf as 'n "voordiehandliggende oorblyfsel van die oorspronklike Berberleeu genepoel". Dit was een van die grootste leeusubspesies, met lengtes van tussen 3 tot 3,3 meter en massas onder die mannetjies van meer as 200&nbsp;kg. Hulle het vanaf [[Marokko]] tot [[Egipte]] voorgekom. Die laaste gedokumenteerde bespieding van 'n Berberleeu in die natuur, het plaasgevind in 1942 in die [[Atlasgebergte|Groot-Atlasgebergte]] van Marokko.<ref>{{fr}} [http://www.carnivoreconservation.org/files/thesis/cuzin_2003_phd.pdf LES GRANDS MAMMIFERES DU MAROC MERIDIONAL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006022530/https://www.carnivoreconservation.org/files/thesis/cuzin_2003_phd.pdf |date= 6 Oktober 2022 }}</ref> Deur middel van ‘n kwantitatiewe uitsterwings-tydlyn analise, postuleer sommige kenners dat die laaste Berberleeu waarskynlik uitgesterf het in 1958 tydens die woudsverwoesting noord van [[Sétif]], [[Algerië]], gedurende die Algerynse Onafhanklikheidsoorlog.<ref>{{en}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3616087/ Examining the Extinction of the Barbary Lion and Its Implications for Felid Conservation]</ref> * ''Panthera leo senegalensis'', bekend as die Wes-Afrikaleeu, word in Wes-Afrika, vanaf Sengeal tot Nigerië, aangetref. * ''Panthera leo azandica'', bekend as die Noordoos-Kongoleeu, word in die noordoostelike gedeeltes van die [[Demokratiese Republiek van die Kongo|Kongo]] aangetref. * ''Panthera leo nubica'', bekend as die Oos-Afrika of Masaileeu, word in Oos-Afrika vanaf Etiopië en Kenia tot Tanzanië en Mosambiek aangetref. * ''Panthera leo bleyenberghi'', bekend as die Suidwes-Afrika- of Katangaleeu, word in suidwestelike Afrika, Namibië, Botswana, Angola, Katanga (DRK), Zambië en Zimbabwe aangetref. * ''Panthera leo krugeri'' bekend as die Suidoos-Afrikaleeu of Transvaalse leeu, word in die Transvaalstreek of Suidoos-Afrika aangetref wat die Nasionale Krugerwildtuin insluit. * ''Panthera leo melanochaita'', bekend as die Kaapse leeu, het omstreeks 1860 in sy natuurlike omgewing uitgesterf. Mitochondriese DNS-toetse staaf nie die teorie dat dit ’n onderskeie subspesie was nie. Dit klink meer aanneemlik dat die Kaapse leeu slegs die mees suidelike bevolking van die ''Panthera leo krugeri'' was.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> * ''Panthera leo nubica'', bekend as die Oos-Afrika of Tsavoleeu word in Oos-Afrika, by Kenia en die Tsavo Nasionale Park aangetref. ==== Pleistoseen ==== [[Lêer:Lascaux-diverticule-félins.jpg|duimnael|Grotleeus, Kamer van die Katagtiges, Lasauxgrotte]] [[Lêer:Hoehlenloewe CaveLion hharder.jpg|duimnael|Europese grotleeu (''Panthera leo spelaea'') in 'n rekonstruksie rondom 1920]] Etlike bykomende leeusubspesies het in die prehistoriese tydperk bestaan. * ''Panthera leo atrox'', bekend as die Amerikaanse leeu of Amerikaanse grotleeu, was gedurende Pleistoseentydperk tot om en by 10 000 jaar gelede talryk in die Amerikas – vanaf Kanada tot Peru. Hierdie tipe sowel as die grotleeu word beskou as twee onderskeie ''spesies'', maar die jongste stamgeskiedenisnavorsing dui dat al twee ''subspesies'' van die leeu, ''Panthera leo'', is.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref>{{en}} Barnett, Ross ''et al.'' (2009): [http://www.clas.ufl.edu/users/mbinford/GEOXXXX_Biogeography/Literature_reports_by_students/Sixth%20Report/Townsend_2009_BarnettEtAl_Pleistocene_Lion_Phylogeography.pdf Phylogeography of lions (Panthera leo ssp.) reveals three distinct taxa and a late Pleistocene reduction in genetic diversity] Molecular Ecology Vol.18, bl. 1668–1677.</ref> ''Panthera leo atrox'' was een van die grootste leeuspesies in die geskiedenis; hy was na raming tussen 1,6 tot 2,5&nbsp;m lank.<ref name="Quaternary extinctions">{{en}} {{cite book |last=Martin |first=P.S. |title=Quaternary Extinctions |year=1984 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=http://books.google.com/?id=O8SgPwAACAAJ |isbn=0-8165-1100-4 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Amerikaanse grotleeu moet egter nie met die [[poema]], ''Puma concolor'', ook bekend as die bergleeu, verwar word nie. * ''Panthera leo fossilis'', bekend as die Vroeë Middel-Pleistoseen Europese grotleeu, het omstreeks 500&nbsp;000 jaar gelede floreer; fossiele is in Duitsland en Italië opgediep. Dit was groter as die huidige Afrikaleeu, want dit was net so groot soos die Amerikaanse grotleeu.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref>{{en}} Ernst Probst: Deutschland in der Urzeit. Orbis Verlag, 1999. {{ISBN|3-572-01057-8}}</ref> * ''Panthera leo spelaea'', bekend as die Europese grotleeu, Eurasiese grotleeu of Bo-Pleistoseense Europese grotleeu, het in Eurasië tussen 300&nbsp;000 en 10&nbsp;000 jaar gelede geleef.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> Hierdie spesies se jare lange verborge aansyn is ontsluit deur die ontdekking van Paleolitiese [[rotskuns]] (soos die regterkantse voorbeeld), ivoorsnywerk en kleibeeldjies.<ref name="Packer00">{{en}} {{cite journal | last1=Packer | first1=Craig | last2=Clottes | first2=Jean | title=When Lions Ruled France | journal=Natural History | volume= | issue= | pages=52–57 | date=November 2000 | url=http://www.lionresearch.org/current_docs/m_pdf/36.pdf | format=PDF | accessdate=27 Augustus 2007 | archive-date=25 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070925204423/http://www.lionresearch.org/current_docs/m_pdf/36.pdf | url-status=dead }}</ref> Hierdie kunswerke beeld die leeu met uitsteekore, gekwaste sterte en straks dowwe tierstrepe uit, met ten minste ’n paar mannetjies wat ’n geplooide halskraag of primitiewe maanhare het.<ref name="Koenigswald02" /> Die afbeelding hier langsaan skets ’n jagtoneel wat waarskynlik leeuwyfies toon wat dieselfde jagstrategie as moderne leeus gebruik, waarby die mannetjies nie soseer betrokke is nie. ==== Betwyfelbare indelings ==== * ''Panthera leo sinhaleyus'', bekend as die Sri Lankaanse leeu, het blykbaar sowat 39 000 jaar gelede uitgesterf. Twee tande, wat by Kuruwita gevind is, is die enigste tasbare bewysstuk dat hierdie dier geleef het. P. Deraniyagala het in 1939 op grond van hierdie tande ’n nuwe subspesie aangeteken.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Kelum Manamendra-Arachchi, Rohan Pethiyagoda, Rajith Dissanayake, Madhava Meegaskumbura |year=2005 |title=A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka. |journal=The Raffles Bulletin of Zoology Supplement |volume=12 |pages=423–434 |id= |url=http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf |publisher=National University of Singapore |accessdate=31 Julie 2007 |format=PDF |archive-date= 7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807215533/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf |url-status=dead }}</ref> * ''Panthera leo europaea'', bekend as die Europese leeu, was skynbaar identies teen ''Panthera leo persica'' of ''Panthera leo spelaea''; sy klassifisering as ’n subspesie is ongestaaf. Dit het in omstreeks 100 n.C. uitgesterf vanweë vervolging, buitensporige jag en oorbenutting. Dit was woonagtig in die Balkan, die Italiaanse skiereiland, die suide van Frankryk en die Iberiese skiereiland, en was ’n baie gewilde jagtrofee onder die antieke Romeine en Grieke. * ''Panthera leo youngi'' of ''Panthera youngi'' het 350 000 jaar gelede in groot getalle voorgekom.<ref name=Harington69>{{en}} {{cite journal|last=Harington |first=CR |year=1969 |title=Pleistocene remains of the lion-like cat (''Panthera atrox'') from the Yukon Territory and northern Alaska |journal=Canadian Journal Earth Sciences |volume=6 |issue=5 |pages=1277–1288 }}</ref> Die verhouding teenoor die bestaande leeusubspesies is duister; dit stel dalk ’n onderskeie diersoort voor. ''Panthera leo maculatus'', bekend as die Marozi of Gespikkelde leeu, word óf ’n afsonderlike subspesie gesien óf as bloot ’n volwasse leeu wat die gespikkelde patroon van sy welpiejare nie ontgroei het nie. Sou dit ’n spesie op sigself, eerder as ’n paar afwykende gekleurde indiwidue, wees, het dit sedert 1931 uitgesterf. Dit is minder aanneemlik dat hierdie dier ’n natuurlike leeu-luiperdkruising, oftewel leeuperd, kon gewees het.<ref name="shuker">{{en}} {{cite book| last=Shuker | first=Karl P.N. | title=Mystery Cats of the World | url=https://archive.org/details/mysterycatsofwor0000shuk | publisher=Robert Hale | year=1989 | isbn=0-7090-3706-6}}</ref> === Kruisings === [[Lêer:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|duimnael|Beeldmateriaal van leeuwelpies in die natuur, Suid-Afrika]] Leeus is al met tiers geteel (wat meestal die Siberiese en Bengaalse subspesies is) om kruisings genaamd liere of tierleeus voort te bring.<ref>{{en}} {{cite book|last=Guggisberg |first=C. A. W. |title=Wild Cats of the World |url=https://archive.org/details/wildcatsofworld00gugg |year=1975 |publisher=Taplinger Publishing |location=New York |isbn=0-8008-8324-1 }}</ref> Leeus is ook al met luiperds gekruis om leeuperds te welp<ref>{{en}} {{cite book|author=Doi H, Reynolds B |title=The Story of Leopons |year=1967 |publisher=Putnam |location=New York |oclc=469041 <!--Too old for ISBN-->}}</ref> en met jaguars om jagleeus in die wêreld te bring. Die marozi is na bewering ’n gespikkelde leeu of ’n leeuperd wat natuurlik voorkom, terwyl die Kongolese gespikkelde leeu ’n ingewikkelde jaguar-leeu-luiperd-kruising is, wat ’n jagleeuperd genoem word. Sulke kruisings was vroeër jare algemeen in dieretuine geteel, maar dit word nou afgeraai weens die beklemtoning op die bewaring van bestaande, egte diersoorte en subspesies. Kruisings word steeds in private en openbare dieretuine in Sjina geteel. Die lier is ’n kruising tussen ’n leeumannetjie en ’n tierwyfie.<ref name="liger">{{en}} {{cite book| last1=Markel |first1=Scott| last2= León |first2=Darryl| year= 2003 |title=Sequence Analysis in a Nutshell: a guide to common tools and databases | url=https://archive.org/details/sequenceanalysis0000mark | publisher= O'Reily |location=Sebastopol, California |isbn=0-596-00494-X}}</ref> Met dié dat die groei-inperkingsgeen van die tierwyfie afwesig is, word ’n groeiprikkelende geen oorgedra deur die leeumannetjie, wat daartoe lei dat die liere baie groter as iedere ouer word. Hul deel fisieke en gedragseienskappe van beide die moeder en vader (byvoorbeeld spikkels en/of strepe op ’n geelbruin pels). Liermannetjies is onvrugbaar, maar lierwyfies is wel dikwels vrugbaar. Die mannetjies het sowat 50 persent kans om maanhare te kweek; indien hulle wel een kweek, sal dit maar slegs die helfte so groot en ruig soos ’n leeumannetjie s’n word. Liere is tipies tussen 3,0 en 3,7&nbsp;m lank en weeg tussen 360 en 450&nbsp;kg.<ref name="liger" /> Die tierleeu, wat minder algemeen voorkom, is ’n kruising tussen ’n tiermannetjie en ’n leeuwyfie.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-9001344/tigon |title=Tigon—Encyclopædia Britannica Article |access-date=12 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410104210/http://www.britannica.com/eb/article-9001344/tigon |archive-date=10 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Fisieke kenmerke == [[Lêer:Lion and eland.jpg|duimnael|’n Geraamtemodel van ’n Afrikaleeu wat ’n eland aanval, soos besigtig kan word by Die Museum van Beenkunde, te [[Oklahoma City]], Oklahoma, VSA]] [[Lêer:HansomeLion 002.jpg|duimnael|Gedurende konfrontasies laat die maanhare die leeu groter lyk]] Die leeu het die langste skouerhoogte uit al die katsoorte en is ook die tweede swaarste katspesie naas die tier. Toegerus met kragtige bene, ’n sterk kakebeen en 8cm-lange slagtande, kan ’n leeu groot prooidiere plattrek.<ref name=Honolulu>{{cite web |url=http://www.honoluluzoo.org/lion.htm |title=Lion |access-date=12 Julie 2007 |publisher=Honolulu Zoo |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717000423/http://www.honoluluzoo.org/lion.htm |archive-date=17 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die skedel van die leeu is baie soortgelyk aan dié van die tier s’n, hoewel die voorste gedeelte meer afgeplat is en die agterkop van die skedel effens korter is. Die leeu se kopbeen het groter neusopeninge as die tier s’n. Omrede die skedel onder die indiwidue van beide die leeu en tiere baie afwisselend is, kan slegs die onderkaak gewoonlik as ’n betroubare spesieaanduider gebruik word.<ref name="USSR">{{en}} {{cite book| author = V.G Heptner & A.A. Sludskii | title = Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2 | year = 1992| pages = | isbn = 9004088768 | publisher = Brill | location = Leiden }}</ref> Die leeu se pelskleur wissel van ’n ligte dofgeel tot ’n gelerige, rooierige of donkerige okerbruinkleur. Die onderlyf is gewoonlik ligter en die stertkwas is swart. Leeuwelpies word met bruin rosette (spikkels) oor hul lyfies gebore, amper soos dié van ’n luiperd. Hoewel dit wegflets soos leeus was bereik, kan dowwe spikkels steeds by die onderlyf en bene opgemerk word, veral by leeuinne. Die leeu is die enigste katfamilielid wat [[geslagsdimorfie]] opsigtelik openbaar; met ander woorde, die mannetjie en wyfie se voorkoms lyk verskillend van mekaar. Elke geslag is ook aangepas om sy eie rol binne die trop te speel. Die leeuwyfie, wat die jagter is, het nie die mannetjie se dik, swaar en verhinderende maanhare nie. Dit bemoeilik die mannetjie se taak om gekamoefleerd sy prooi te bekruip en veroorsaak oorverhitting sodra die prooidier agternagesit word. Die kleur van die leeumannetjie se maanhare wissel tussen blond en swart, wat gewoonlik verdonker soos die leeu verouder. Volwasse leeus se massas wissel tussen 150 – 250&nbsp;kg vir mannetjies en 120 – 182&nbsp;kg vir wyfies.<ref name="nowak">{{en}} {{cite book|last=Nowak |first= Ronald M. |year=1999 |title=Walker's Mammals of the World |url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa_d2q4 |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-5789-9}}</ref> Nowell en Jackson berig dat die gemiddelde massa vir mannetjies 181&nbsp;kg is en vir die wyfies 126&nbsp;kg. ’n Mannetjie wat naby Berg Kenia geskiet is, het 272&nbsp;kg geweeg.<ref name="CAP">{{en}} {{cite book|author=Nowell K, Jackson P|title=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan|url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|format=PDF|year=1996|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0045-0|pages=17–21|chapter=Panthera Leo}}</ref> Leeus se groottes wissel, afhangende van hul omgewing en gebied, wat ’n wye verspreiding van opgetekende massas teweegbring. Leeus in Suider-Afrika is byvoorbeeld geneig om oor die algemeen 5 persent swaarder as dié in Oos-Afrika te weeg.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. (2002) ''Big Cat Diary: Lion'', bl. 80</ref> Die liggaamslengte is tussen 170 – 250&nbsp;cm by leeumannetjies en tussen 140 – 175&nbsp;cm by leeuwyfies; skouerhoogte is ongeveer 123&nbsp;cm by ’n mannetjie en 107&nbsp;cm in die geval van ’n wyfie. Die stert is 90 –105&nbsp;cm lank by mannetjies en 70–100&nbsp;cm by wyfies.<ref name="nowak" /> Die langste leeu wat opgeteken is was ’n swartmaanhaarmannetjie wat naby Mucsso, Suid-Angola in Oktober 1973 geskiet is; die swaarste leeu in die natuur was ’n mensvreter wat in 1936 buitekant [[Hectorspruit]] in Oos-Transvaal platgetrek is en 313&nbsp;kg geweeg het.<ref>{{en}} Wood, The Guinness Book of Animal Facts and Feats. Sterling Pub Co Inc (1983), {{ISBN|0-85112-235-3}}</ref> Leeus in gevangenskap is geneig om groter te wees as leeus wat in die natuur voorkom – die swaarste aangetekende leeu is ’n mannetjie, Simba, van die Colchester Dieretuin in Engeland wat 375&nbsp;kg in 1979 geweeg het.<ref>{{en}} [http://www.junglephotos.com/africa/afanimals/mammals/lionnathist.shtml Jungle Photos Africa Animals mammals—lion natural history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905135108/http://www.junglephotos.com/africa/afanimals/mammals/lionnathist.shtml |date= 5 September 2011 }} Wood, G. 1983. The Guinness book of animal facts and feats. Sterling Pub. Co. Inc. 3rd. edition. 256 bl.</ref> Wat mees beduidende kenmerk wat deur albei geslagte gedeel word, is dat die stert met ’n harige kwas eindig. By party leeus verberg die kwas die harde “ruggraat” of “werwelkolomuitloper”, wat omtrent 5&nbsp;mm lank is en bestaan uit die eindelike segmente van die stertbeen wat vasgegroei is. Die leeu is die enigste katsoort wat ’n kwasstert het; die doel daarvan is onbekend. Dit is afwesig by geboorte en begin teen 5½ maande ontwikkel. Teen 7&nbsp;maande is dit geredelik herkenbaar.<ref name="Schaller28">{{en}} Schaller, bl. 28</ref> === Maanhare === [[Lêer:Maneless lion from Tsavo East National Park.png|duimnael|’n Maanhaarlose leeumannetjie, met weinige kraaghare, by Tsavo Oos-Nasionale Park, Kenia]] Die maanhare van die volwasse leeumannetjie, wat uniek aan hierdie katsoort is, is een van die belangrikste onderskeibare kenmerke van hierdie spesie. Dit laat die leeu groter lyk, wat by uitstek as ’n intimiderende afskrikmiddel dien, wat veral goed te pas kom gedurende konfrontasies met ander leeus en met dié dierspesies se aartsmededinger in Afrika, die gevlekte hiëna.<ref>{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=Are Maneless Tsavo Lions Prone to Male Pattern Baldness? |publisher=National Geographic |year=2005 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavolions.html |access-date=7 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712120016/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavolions.html |archive-date=12 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voorkoms, afwesigheid, kleur en grootte van die maanhare word gekoppel aan genetiese oordrag, geslagsrypheid, klimaat en voortbrenging van testosteroon; hoe donkerder en ruier die maanhare, hoe gesonder is die leeu. Wat teelkeuse betref, sal wyfies die mannetjies met die dikste en donkerste maanhare uitkies.<ref name="Trivedi02">{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=Female Lions Prefer Dark-Maned Males, Study Finds |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=22 Augustus 2002 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TVlion.html |access-date=1 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614194902/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TVlion.html |archive-date=14 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Navorsing in Tanzanië bewys dat die lengte van die maanhare die oorwinning van gevegte onder mannetjies uitstraal. Hoewel die donkerkleurige maanhaar ’n langer voortplantingslewe kan hê en oorlewing van sy nakomelinge kan verseker, lei hulle dikwels die meeste gedurende die warmste maande van die jaar.<ref name=West>{{en}} {{cite journal|last1=West |first1=Peyton M. |last2=Packer |first2= Craig |date=Augustus 2002|title=Sexual Selection, Temperature, and the Lion's Mane |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1339 |journal=Science |volume=297 |issue=5585 |pages= 1339–1343 |doi=10.1126/science.1073257 |pmid=12193785}}</ref> By troppe waar daar ’n koalisie van twee of drie mannetjies is, is dit moontlik dat die leeuwyfies die mannetjies met die swaarste maanhare vir paring sal uitlok.<ref name="Trivedi02" /> Wetenskaplikes het eens aangevoer dat die onderskeiding tussen subspesies gemaak kan word op grond van die liggaamsbou en fisieke eienskappe. Dit is vroeër gebruik om subspesies soos die Berberleeu en die Kaapse leeu te identifiseer. Navorsing het egter bewys dat omgewingsfaktore die kleurskakering en grootte van ’n leeu se maanhare beïnvloed, soos die omringende temperatuur.<ref name=West /> Die kouer omringende temperature in Europese en Noord-Amerikaanse dieretuine, byvoorbeeld, kan swaarder maanhare tot gevolg hê. Dus is die maanhare van ’n leeu nie ’n geskikte kenmerk om subspesies mee te identifiseer nie.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity"> {{en}} {{cite journal|first1= Ross|last1= Barnett|first2= Nobuyuki|last2= Yamaguchi|first3= Ian|last3= Barnes|first4= Alan |last4=Cooper |date=Augustus 2006 |title=Lost populations and preserving genetic diversity in the lion ''Panthera leo'': Implications for its ''ex situ'' conservation |journal=Conservation Genetics |volume=7 |issue=4 |pages=507–514 |doi=10.1007/s10592-005-9062-0}} <!-- url not accessible at the moment http://abc.zoo.ox.ac.uk/Papers/consgen06_lion.pdf--></ref><ref name="yamaguchi-haddane">{{en}} {{cite journal|last1=Yamaguchi |first1=Nobuyuki |last2=B. Haddane |year=2002 |title=The North African Barbary lion and the Atlas Lion Project |journal=International Zoo News |volume=49 |pages=465–481}}</ref> Die mannetjie van die Asiatiese subspesies kan egter aan hul yler maanhare as dié van die gemiddelde Afrikaleeus uitgeken word.<ref name="Menon">{{en}} {{cite book|last=Menon |first=Vivek |year=2003 |title=A Field Guide to Indian Mammals |url=https://archive.org/details/fieldguidetoindi0000meno |location=Delhi |publisher=Dorling Kindersley India |isbn=0-14-302998-3| pages=}}</ref> Maanhaarlose leeumannetjies is al in Senegal en Tsavo-Oos Nasionale Park in Kenia aangemerk en die oorspronklike wit leeumannetjie van Timbavati was ook sonder maanhare. Testosteroon word gekoppel aan maanhaargroei – daarom sal ’n gekastreerde leeu dikwels weinig, indien enige, maanhare hê, omrede die verwydering van die teelkliere testosteroonvervaardiging verhinder.<ref>{{en}} {{cite journal| first = Linda | last = Munson | date = 3 Maart 2006 | title = Contraception in felids | url = https://archive.org/details/sim_theriogenology_2006-07-01_66_1/page/126 | journal = Theriogenology| pmid = 16626799 | volume = 66 | issue = 1 | pages = 126–134 | doi = 10.1016/j.theriogenology.2006.03.06 }}</ref> Die afwesigheid van maanhare kan ook soms onder ingeteelde leeubevolkings bemerk word; inteling lei tot powere vrugbaarheid.<ref>{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=To Boost Gene Pool, Lions Artificially Inseminated |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=12 Junie 2002 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/06/0612_020612_TVlion.html |access-date=20 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620153032/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/06/0612_020612_TVlion.html |archive-date=20 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Grotrotstekeninge van die uitgestorwe Europese Grotleeus toon duidelik diere wat geen of slegs ’n titseltjie maanhare het, wat daarop sinspeel dat hierdie leeus nie maanhare gehad het nie.<ref name="Koenigswald02">{{de}} {{cite book|last=Koenigswald |first=Wighart von |year=2002 |title=Lebendige Eiszeit: Klima und Tierwelt im Wandel |location=Stuttgart |publisher=Theiss |isbn=3-8062-1734-3| pages=}}</ref> === Witleeus === [[Lêer:White Lion.jpg|duimnael|Witleeus se pelskleur kan aan ’n resessiewe geen toegeskryf word; hulle is ’n skaars afwyking van die subspesie ''Panthera leo krugeri'']] Dit witleeu is nie ’n onderskeie subspesie nie, maar ’n buitengewone vorm met ’n genetiese afwyking, leukisme,<ref name="zoos_encyclopedia" /> wat ’n witter pelskleur, soos dié van die wittier, tot gevolg het. Hierdie toestand is soortgelyk aan melanisme, wat swartluiperds tot gevolg het. Witleeus is nie albino’s nie, want die pigment van hul oë en vel is normaal. Die wit Transvaalse leeu (''Panthera leo krugeri'') indiwidue word so nou en dan in en rondom die Krugerwildtuin en die aangrensende Timbavati Private Natuurreservaat aan die oostelike Suid-Afrika teëgekom, maar kom meer dikwels in gevangenskap voor waar telers selektief te werk gaan. Die ongewone roomkleur van hul pelse is van die resessiewe geen afkomstig.<ref>{{en}} {{cite book|last=McBride |first=Chris |title=The White Lions of Timbavati |year=1977 |publisher=E. Stanton |location=Johannesburg |isbn= 0-949997-32-3 }}</ref> Na bewering word hulle binne Suid-Afrikaanse kampe vir geblikte trofeejag geteel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Tucker|first=Linda |title=Mystery of the White Lions—Children of the Sun God|year=2003 |publisher=Npenvu Press|location=Mapumalanga |isbn= 0-620-31409-5}}</ref> Die bevestiging dat witleeus daadwerklik bestaan het, het eers in die laat 20ste eeu aan die lig gekom. Eeue tevore is die witleeu bloot as ’n legende afgemaak wat in Suid-Afrika in omloop was; die wit pels het glo die goedheid van alle wesens voorgestel. Waarnemings is die eerste keer gedurende die vroeë 1900's aangemeld en het sonderling vir bykans vyftig jaar voortgeduur, totdat daar in 1975 op ’n werpsel witleeus in die [[Timbavati-wildreservaat]] afgekom is.<ref name="whitelion">{{en}} [http://www.lairweb.org.nz/tiger/lions.html The rare white lions] Besoek op 20 September 2007.</ref> == Biologie en gedrag == Leeus rus meestal en is vir omtrent 20&nbsp;uur per dag onaktief.<ref name="Schaller122">{{en}} Schaller, bl. 122</ref> Hulle kan ter eniger tyd aktief wees, maar hul bedrywighede bereik ’n hoogtepunt teen skemeraand, wat gepaardgaan met sosialisering, reiniging en ontlasting. Afwisselende kort-kort uitbarstings van bedrywighede geskied regdeur die nagtelike ure tot met dagbreek, wanneer daar die meeste gejag word. Twee ure word gemiddeld per dag gestap en 50&nbsp;minute word daagliks vir eet opsy gesit.<ref name="Schaller120">{{en}} Schaller, bl. 120–121</ref> === Groeporganisering === [[Lêer:Pride leader.jpg|duimnael|Twee leeuwyfies en ’n volwasse leeumannetjie van trop, Noord-Serengeti]] [[Lêer:Serengeti Lion Running saturated.jpg|duimnael|’n Leeuwyfie nael tydens ’n jagtog in die Serengeti]] [[Lêer:Lions Etosha NP Fight for Prey.jpg|duimnael|Twee leeumannetjies veg vir prooi in die [[Nasionale Etoshawildtuin]], [[Namibië]]]] Leeus is roofdiere wat in twee soorte sosiale organisasie kan voorkom. Party is “residente”, wat in groepe saamleef wat as “troppe” bekend staan.<ref name="Schaller33">{{en}} Schaller, bl. 33</ref> Die trop bestaan gewoonlik uit vyf of ses bloedverwante wyfies, hul welpies (van beide geslagte) en een of twee mannetjies (wat ’n ''koalisie'' genoem word indien daar meer as een is) wat met die volwasse wyfies paar. Buitengewone groot troppe wat uit meer as 30 indiwidue bestaan het, is al waargeneem. Die aantal volwasse mannetjies binne ’n koalisie is gewoonlik twee, maak kan met verloop van tyd tot vier toeneem en dan weer afneem. Manlik leeuwelpies moet die moedertrop verlaat sodra hulle volwassenheid bereik. Die twee soort organisasie dra die benaming ''nomade'', wat (as enkellopende of as pare) van plek tot plek rondbeweeg en wie se tuisgebied oor ’n wye gebied strek.<ref name="Schaller33" /> Pare word dikwels onder die mannetjies gevorm wat van die geboortetrop verstoot is. Let op dat ’n leeu tussen lewenswyses kan wissel: nomades kan bewoners raak en omgekeerd. Leeumannetjies moet hierdie lewenswyse een of ander tyd handhaaf en party sal nie in staat wees om by ’n nuwe trop aan te sluit nie. ’n Wyfie wat nomadies geword het, sal sukkel om by ’n nuwe trop aan te sluit, omrede die wyfies in ’n trop almal nou aan mekaar verwant is en die meeste buitestaanders van hul familiegroep sal verwerp. Die gebied wat deur ’n trop bewoon word, word ’n ''tropgebied'' genoem, terwyl ’n nomadiese indiwidu s’n ’n ''tuisgebied '' is. Die mannetjies van ’n trop bly op die buitewyke om hul grondgebied te patrolleer. Waarom ’n gemeenskapsin – wat by die leeu as katsoort die duidelikste kenbaar is – by leeuwyfies ontwikkel het, is ’n onderwerp wat beredeneerbaar is. Die toename in jagsukses dien as die vanselfsprekende verklaring, maar onder die vergrootglas lyk hierdie standpunt minder seker; jag met samewerking bring meer geslaagde jagtogte, maar veroorsaak ook dat die troplede wat nie saamjag nie minder voedsel inkry, soos diegene wat welpies moet versorg en oor lang tydperke alleen agtergelaat word. Die troplede is geneig om telkens dieselfde rol by jagtogte te vervul. Dit welstand van die jagters is die nommer een prioriteit om die trop te laat oorleef, daarom geniet hulle die voorreg om eerste die prooi te eet op die plek waar dit neergetrek is. Ander voordele sluit in: familieseleksie (dit is beter om voedsel met ’n bloedverwante leeu te deel as met ’n vreemdeling), die beskerming van die welpies, verdediging en voortbestaan van die grondgebied en die indiwiduele versekering teen beserings en hongerte.<ref name=CAP /> Leeuwyfies doen die meeste jagwerk van hul trop, omrede hulle kleiner, vinniger en ratser as die mannetjies is en nie vertraag word deur swaar en opsigtige maanhare wat oorverhitting gedurende inspanning veroorsaak nie. Hulle span as ’n groep saam om ’n prooi te bekruip en geslaagd plat te trek. As die mannetjie naby die jagtog is, is hy geneig om die vangs te oorheers sodra die wyfies in hul doel geslaag het. Daar is ’n groter waarskynlikheid dat die leeumannetjie sy kos met die welpies sal deel as met die leeuwyfies, maar sal selde sy prooi deel wat hy self gevang het. Kleiner prooidiere word op die plek geëet waar dit gevang is en word slegs onder die jagters verdeel; by groter prooi word dit na die tropgebied gesleep waar die ander ook in die vreugde kan deel. Daar is dus ’n groter verdeling by groter prooi betrokke,<ref name="Schaller133">{{en}} Schaller, bl. 133</ref> hoewel die troplede dikwels aggressief teenoor mekaar optree soos elkeen probeer om soveel kos moontlik te verorber. Beide die mannetjies en wyfies verdedig die trop teen indringers. Party indiwidue lei steekhoudend die verdediging teen binnedringers, terwyl die res op die agtergrond bly.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Heinsohn|first= R. |last2= Packer| first2=C.|year=1995 |title=Complex cooperative strategies in group-territorial African lions |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1260|journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1260–1262 |doi=10.1126/science.7652573 |pmid=7652573}}</ref> Leeus is geneig om sekere rolle in die trop aan te neem. Dié wat op die agtergrond bly, lewer weer ander waardevolle diens aan die groep.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Morell|first= V. |year=1995 |title=Cowardly lions confound cooperation theory |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1216|journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1216–1217|doi=10.1126/science.7652566 |pmid=7652566}}</ref> ’n Ander veronderstelling is dat daar ’n sekere beloning met ’n leier wat die indringers afweer vereenselwig word en dat die rang van die leeuwyfies in die trop deur hierdie reaksies daarop weerspieël word.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Jahn|first= Gary C. |year=1996 |title=Lioness Leadership |url=https://archive.org/details/sim_science_1996-03-01_271_5253/page/1215|journal=Science |volume=271 |issue=5253 |page=1215 |doi=10.1126/science.271.5253.1215a |pmid=17820922 }}</ref> Die mannetjie of mannetjies wat met die trop vereenselwig word moet hul verhouding met die trop teen die buitestaandermannetjies beskerm wat probeer om hul verhouding met die trop oor te neem. Die wyfies vorm ’n standvastige maatskaplike eenheid en duld nie indringerwyfies nie;<ref name="Schaller37">{{en}} Schaller, bl. 37</ref> slegs by geboortes en afsterwing sal veranderinge in die lidmaatskap plaasvind,<ref name="Schaller39">{{en}} Schaller, bl. 39</ref> hoewel party wyfies die trop verlaat en nomadies begin rondswerf.<ref name="Schaller44">{{en}} Schaller, bl. 44</ref> Jeugdige mannetjies word egter verplig om die trop te verlaat sodra volwassenheid op ’n twee- of driejarige ouderdom bereik is.<ref name="Schaller44" /> === Jag en dieet === [[Lêer:Female Lion.JPG|duimnael|links|upright|Hierdie leeuwyfie mag wel baie skerp tande hê, maar die prooi word gewoonlik doodgewurg]] [[Lêer:Lions taking down cape buffalo.jpg|duimnael|Vier leeus trek ’n buffel plat in die Serengeti, Tanzanië]] [[Lêer:Panthera leo yawn (Kgalagadi, 2012).jpg|duimnael|’n Gapende leeumannetjie in die [[Kgalagadi-vredespark]], [[Botswana]]]] [[Lêer:Panthera leo stretching (Etosha, 2012).jpg|duimnael|Volwasse leeumannetjie strek in die Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] Leeus is kragtige diere wat in gekoördineerde groepe te werk gaan en hul prooi bekruip. Hul uithouvermoë skiet egter te kort; ’n leeuwyfie se hart beslaan slegs ongeveer 0,57% van haar liggaamsmassa (’n mannetjie s’n is sowat 0,45% van sy liggaamsmassa) in vergeleke met ’n hiëna se hart wat om en by 1% van sy liggaamsmassa uitmaak.<ref name="Schaller248">{{en}} Schaller, bl. 248.</ref> Om hierdie rede kan hulle slegs oor kort afstande storm <ref name="Schaller2478">{{en}} Schaller, bl. 247–48.</ref> en moet eers naby hul prooi beweeg voor die aanval kan begin. Hul benut verswakte sigfaktore; die meeste aanvalle vind naby ’n soort potensiële wegkruipplek (soos lang gras) of saans plaas.<ref name="Schaller237">{{en}} Schaller, bl. 237.</ref> Leeus bekruip hul prooi tot op ’n afstand van min of meer 30 &nbsp;meter. Leeuwyfies sal kenmerkend saam ’n trop wild uit verskillende windrigtings omsingel en daarmee hul kanse op sukses verbeter. Sodra die prooidiere onraad vermoed, spat hulle uitmekaar, met een of meer wat in die rigting van die versteekte troplede hardloop. Die aanval is kort en kragtig; hulle probeer die dier deur ’n stormloop en ’n sprong, wat die hardlopende dier se balans versteur, te vang. Prooidiere vrek meestal van verwurging,<ref>{{en}} {{cite web |title=About lions—Ecology and behaviour |author=Dr Gus Mills |publisher=African Lion Working Group |url=http://www.african-lion.org/lions_e.htm |accessdate=20 Julie 2007 |archive-date=31 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331141011/http://www.african-lion.org/lions_e.htm |url-status=dead }}</ref> wat bloedtoevoerbelemmering by die harsings tot gevolg het, versmoring (wat die suurstoftoevoer afsny), of bloedverlies. Die prooi kan ook versmoor word deur die dier se muil en neusopeninge toe te druk. Klein prooidiere word eenvoudig met die voorpoot platgeklap.<ref name="nowak" /> Groot prooidiere wat gevang word sluit wildebeeste, rooibokke, sebras, buffels en vlakvarke op die Afrika-vasteland in, terwyl die bloubul (nilghai), bosvark en enkele bokspesies in Indië op die leeu se prooilys voorkom. Beskikbaarheid van ander spesies speel ook ’n rol. Dit sluit hoefdiere in wat tussen 50 en 300&nbsp;kg is, soos die [[koedoe]], hartebees, [[gemsbok]] en [[eland]]. Soms sal hulle ook kleiner soorte, soos die springbok en Thomson se gasel, plattrek. Leeus jag in groepe, wat die vermoë bied om die meeste diere te vang, maar in die meeste dele van hul tuisgebied sal hulle selde baie groot prooi, soos volgroeide kameelperde, aanpak, weens die gevaar om beserings op te doen. Uitgebreide navorsing toon dat leeus normaalweg soogdiere eet waarvan die massa tussen 190 – 550&nbsp;kg is. In Afrika is die wildebees die voorkeurprooi (wat amper die helfte van al die leeuvangste van die [[Serengeti]] uitmaak), opgevolg deur die sebra.<ref>{{en}} ''The Art of Being a Lion'' bl. 186, Christine and Michel Denis-Huot, Friedman/Fairfax, 2002</ref> Die meeste volgroeide seekoeie, renosters, olifante en kleiner gaselle, rooibokke en ander ratse wildsboksoorte word gewoonlik uitgesluit. Kameelperde en buffels word soms in sekere gebiede aangedurf. In die Nasionale Krugerwildtuin, byvoorbeeld, word kameelperde gereeld gejag.<ref name="Pienaar69">{{en}} {{cite journal|author=Pienaar, U de V |year=1969 |title=Predator–prey relationships amongst the larger mammals of the Kruger National Park |journal=Koedoe |volume=12 |pages=108–76}}</ref> In die Manyarapark maak buffels tot 62% van die leeu se dieet uit,<ref>{{en}} "Among the Elephants", Iain and Oria Douglas-Hamilton, 1975</ref> vanweë die hoë digtheid van buffels binne die gebied. Partykeer sal seekoeie voorgekeer word, maar volgroeide renosters word meestal vermy. Indien hulle beskikbaar is, sal vlakvarke ook dikwels gevang word, selfs al is hulle ligter as 190&nbsp;kg.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Hayward |first= Matt W. |last2=Kerley |first2= Graham| year=2005| title=Prey preferences of the lion (''Panthera leo'') |journal=Journal of Zoology |volume=267 |issue=3 |pages=309–22 |doi=10.1017/S0952836905007508}}</ref> In ander gebiede sal hierdie groot katte diere jag wat nie gewoonlik met hul verbind word nie. By die Savutirivier <ref>{{cite web |last=Kemp |first=Leigh |url=http://www.go2africa.com/africa-travel-articles/elephant-eaters-of-the-savuti |title=The Elephant Eaters of the Savuti |publisher=go2africa |access-date=8 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126042116/http://www.go2africa.com/africa-travel-articles/elephant-eaters-of-the-savuti |archive-date=26 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> berig gidse dat die leeus deur honger gedwing was om olifantkalwers te vang, wat opgevolg is deur halfvolwassenes en soms snags ook volgroeide olifante, wanneer hul sig swak is.<ref>{{cite news |title=King of the jungle defies nature with new quarry |first=Damien |last=Whitworth |date=9 Oktober 2006 |publisher=The Australian |url=http://www.news.com.au/story/0,23599,20547955-38195,00.html |access-date=20 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627144915/http://www.news.com.au/story/0,23599,20547955-38195,00.html |archive-date=27 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Leeus vreet ook lewende hawe; in Indië maak beeste ’n aansienlike deel van hul dieet uit.<ref name="Menon" /> Leeus maak selde roofdiere soos luiperds, jagluiperds, hiënas en wildehonde dood om te vreet – hulle word eerder as mededingers uitgeskakel. Sou kos skaars raak, sal hul aas vreet van diere wat aan natuurlike oorsake (soos siektes) gevrek het of deur ander roofdiere se prooi af te neem. Hul sal gereeld op die uitkyk wees na aasvoëls wat dwarrelend in die lug sweef, wat ’n teken is dat êrens daar naby ’n dier is wat dood lê of in die moeilikheid verkeer.<ref name="Schaller213">{{en}} Schaller, bl. 213.</ref> ’n Leeu kan tot 30&nbsp;kg op ’n slag vreet.<ref name="simba">{{en}} {{cite book|last= Guggisberg|first=Charles Albert Walter |title=Simba: the life of the lion. |year=1961 |publisher=Howard Timmins |location=Cape Town |isbn= }}</ref> Sou hy nie daartoe in staat wees om die hele vangs te verorber nie, rus hy eers vir ’n paar ure voordat die vretery voortgesit word. Op ’n warm dag kan die trop in die koelte dut, terwyl een of twee mannetjies wag staan.<ref name="Schaller2706">{{en}} Schaller, bl. 270–76.</ref> ’n Gesonde volgroeide leeuwyfie benodig ongeveer 5&nbsp;kg en ’n mannetjie 7&nbsp;kg vleis per dag.<ref>{{en}} Schaller, bl. 276.</ref> Omdat leeuinne op die oop grasvlaktes jag, wat maklik hul teenwoordigheid verraai, verseker gesamentlike jag die kanse op ’n suksesvolle jagtog, wat veral die geval is by groter diersoorte. Spanwerk stel hul ook in staat om hul prooi te verweer teen ander groter roofdiere, soos hiënas, wat kilometers ver deur aasvoëls aangelok word. Leeuwyfies doen die meeste vangwerk; by groter prooi, soos kameelperde en buffels, sal die swaarder en sterker mannetjies die leidende rol oorneem. Tydens jagtogte het elke leeuwyfie haar eie spesiale plekkie in die groep, hetsy deur die prooi op die flank te bekruip en dan aan te val of om in die middel stadiger te beweeg en die prooi te vang wat van die ander wyfies probeer wegvlug.<ref>{{en}} {{cite journal|author=Stander, P. E.|title=Cooperative hunting in lions: the role of the individual|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1992-02_29_6/page/445|journal=Behavioral Ecology and Sociobiology|volume=29|issue=6|pages=445–54|year=1992|doi=10.1007/BF00170175}}</ref> Jong leeus vertoon die eerste bekruipgedrag op ’n ouderdom van 3 maande, maar sal eers in jagtogte mag deelneem wanneer hulle amper ’n jaar oud is. Eers op omtrent tweejarige ouderdom sal hulle goed kan jag.<ref name="Schaller153">{{en}} Schaller, bl. 153.</ref> ==== Mededinging tussen ander roofdiere ==== Leeus en gevlekte hiënas deel dieselfde nis en tree dus as mededingers teenoor mekaar op. Die prooidiere wat hulle jag stem 58,6% ooreen.<ref name="prey">{{en}} {{cite journal|url=http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf|title=Prey preferences of the spotted hyaena (''Crocuta crocuta'') and degree of dietary overlap with the lion (''Panthera leo'')|author=Hayward, Matt W.|journal=Journal of Zoology|year=2006|volume=270|pages=606–14|doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00183|access-date= 1 Junie 2011|archive-date= 5 Augustus 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805042424/http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf|url-status=dead}}</ref> Leeus sal kenmerkend hiënas ignoreer, tensy hul op jag is of deur die hiënas lastig geval word, terwyl laasgenoemde geneig is om openlik op die teenwoordigheid van leeus te reageer, of daar nou voedsel betrokke is, al dan nie. Leeus neem ook dikwels prooi van hiënas af; by die Ngorongorokrater is dit niks vreemds dat leeus op die prooi van hiënas teer nie. Dit veroorsaak weer dat hiënas net meer moet jag. Leeus sal vinnig die geluide van hiënas wat vreet probeer naspoor, soos Dr. Hans Kruuk bevind het deur telkemale ’n bandopname terug te speel.<ref name="Kruuk21">{{en}} ''Interactions between Hyenas and other Carnivorous Animals'' from Hans Kruuk’s ''The Spotted Hyena: A Study of Predation and Social Behaviour'' The University of Chicago Press, Chicago 60637, 1972</ref> Sou ’n hiëna van sy prooi verjaag word, sal hy óf padgee óf 30 – 100&nbsp;m verder weg geduldig gaan sit en wag tot hul klaar gevreet het.<ref name="schaller272">{{en}} Schaller, bl. 272.</ref> Soms is hiënas waaghalsig genoeg om sommer saam met die leeus te eet, wat partykeer die leeus laat padgee. Dié twee spesies kan aggressief teenoor mekaar te staan kom, selfs al is daar geen kos ter sake nie. Leeus sal soms sonder rede op hiënas afpyl en hulle aan stukke skeur: ’n Leeu is verfilm wat twee matriarge op verskillende geleenthede doodgemaak het sonder om hulle te eet.<ref name="enemies">{{en}} {{cite video|people=Dereck and Beverley Joubert |title= Eternal Enemies: Lions and Hyenas |medium=[[DVD]]|publisher=[[National Geographic]]|date=1992}}</ref> 71% van hiënasterftes in die Etosha kan toegeskryf word aan leeupredasie. Leeus is geneig om die kleiner katsoorte, soos luiperds en jagluiperds, te oordonder, hul prooi af te neem en hul kleintjies om te lewe te bring indien hulle die kans sou kry. Die jagluiperd het ’n 50% kans om sy prooi aan leeus of roofdiere af te staan.<ref>{{en}} {{cite journal|author=O'Brien, Stephen J.; Wildt, David E.; Bush, Mitchell|year=1986|title=The Cheetah in Genetic Peril|journal=Scientific American|issue=254|pages=68–76|url=http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf|access-date= 1 Junie 2011|archive-date=30 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930022126/http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf|url-status=dead}}</ref> Leeus is die grootste slagters onder jagluiperdwelpies – tot 90% van die welpies sterf binne die eerste paar weke weens roofdieraanvalle. Jagluiperds vermy mededinging deur op verskillende tye van die dag te jag en versteek hul welpe onder digte struike. Luiperds maak ook so, maar kan langer met kleiner prooidiere oorleef as leeus of jagluiperds. Anders as jagluiperds kan luiperds ook boom klim en hul welpies en die karkasse sodoende teen leeus beskerm. Hoe dit ook al sy, soms slaag leeuwyfies daarin om ’n boom te klim en die karkas af te haal.<ref name="Schaller293">{{en}} Schaller, bl. 293.</ref> Leeus is ook dominant oor wildehonde, nie alleen deur hul kos af te neem nie, maar ook deurdat die kleintjies en (selde) die volgroeide wildehonde ten prooi geval word. Wildehondbevolkingsdigthede is laag in gebiede waar leeus volop voorkom.<ref>{{en}} {{cite journal |title=Conserving the African wild dog ''Lycaon pictus''. I. Diagnosing and treating causes of decline |author=Woodroffe, Rosie; Ginsberg, Joshua R. |year=1999| journal =Oryx|volume=33|pages=132–42|doi=10.1046/j.1365-3008.1999.00052.x}}</ref><!-- cites two previous refs --> Die krokodil is die enigste roofdier wat in dieselfde gebied voorkom wat op eie houtjie ’n leeu kan bedreig. Afhangende van die grootte van die krokodil of leeu kan albei van hul vangste of aas deur die ander party afgeransel word. Dit is bekend dat leeus krokodille doodmaak wat die land sou betree,<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html |title=Crocodiles!—PBS Nova transcript |publisher=Pbs.org |date=28 April 1998 |access-date=21 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106191529/https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html |archive-date=6 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar die teenoorgestelde is ook waar van leeus wat die rivier inloop, soos die leeukloue getuig wat elke nou en dan in krokodille se mae gevind is.<ref name="Guggisberg">{{en}} {{cite book| author = Guggisberg, Charles Albert Walter| title = Crocodiles: Their Natural History, Folklore, and Conservation| year = 1972 | page = 195 | isbn = 0-7153-5272-5 | publisher = David & Charles | location = Newton Abbot}}</ref> === Voortplanting en lewensiklus === [[Lêer:Panthera leo -Ngorongoro Conservation Area, Tanzania -mating-8.jpg|duimnael|Leeus paar in die Ngorongoro Bewarea, Tanzanië]] [[Lêer:PregnantLioness.jpg|duimnael|’n Dragtige leeuwyfie (regs)]] [[Lêer:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|duimnael|Daar is geen vaste reël hoe leeumannetjies teenoor die welpies sal optree nie, maar hul sal eerder hul kos met die welpies deel as met die wyfies]] Jong leeuwyfies raak normaalweg op drie jaar geslagsryp en sal so teen vierjarige ouderdom aan haar eerste werpsel die lewe skenk.<ref name="Schaller29">{{en}} Schaller, bl. 29.</ref> Leeus se vrugbaarheid is nie seisoensgebonde nie en die wyfies is poliëstrus.<ref name="Schaller174">{{en}} Schaller, bl. 174.</ref> Soos die ander katsoorte is die leeumannetjies se penis bedek met stekeltjies wat terugwaarts wys (of, weerhakies). Sodra die fallus onttrek word, skraap dit die vaginale wande wat ovulasie kan prikkel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Asdell |first=Sydney A. |title=Patterns of mammalian reproduction |year=1993|origyear= 1964 |publisher=Cornell University Press|location=Ithaca |isbn=978-0-8014-1753-5}}</ref> ’n Bronstige tropwyfie kan met meer as een mannetjie paar.<ref name="Schaller142">{{en}} Schaller, bl. 142.</ref> Gedurende paring, wat enkele dae kan duur, vind vier-en-twintig kopulasies per dag plaas en die parende leeus sal waarskynlik etes oorslaan. Leeus plant goed in gevangenskap voort. Die gemiddelde draagtyd duur ongeveer 110&nbsp;dae.<ref name="Schaller174" /> Die wyfie skenk geboorte aan haar werpsel, wat wissel van een tot vier, binne ’n versteekte lêplek (wat miskien ’n ruigte, rietbedding, grot of enige plek kan wees wat skuiling kan bied) wat gewoonlik van die trop verwyderd is. Sy sal dikwels self moet gaan jag terwyl die worp nog hulpeloos is, maar probeer om betreklik naby die beskutting te bly waar die kleintjies skuil.<ref name="Scott">{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. (2002), ''Big Cat Diary: Lion'', bl. 45</ref> Die welpies word blind gebore en hul ogies gaan eers na ’n week oop. By geboorte weeg hulle 1,2 kg–2,1&nbsp;kg. ’n Dag of twee na hul geboorte begin hulle rondkruip en ná drie weke begin hul te loop.<ref name="Schaller143">{{en}} Schaller, bl. 143.</ref> Deur hul aan die agternek rond te dra, verskuif die leeuwyfie etlike kere per maand haar kleintjies na ’n nuwe tuiste om te voorkom dat die reuk van die kleintjies by een lêplek opbou en gevaarlike roofdiere sal lok wat die welpies leed sal aandoen.<ref name="Scott" /> Die wyfie sluit met haar welpe eers by die trop aan wanneer die leeuwelpe tussen ses tot agt weke oud is.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. bl. 45</ref> Soms sal die heraansluiting by die trop bespoedig word, veral as ander wyfies ook gedurende dieselfde tyd gewelp het. So sal leeuwyfies byvoorbeeld probeer om hul voortplantingsiklusse te laat saamval om te help om mekaar se welpies groot te maak. Sodra die aanvanklike isolasiestadium verby is, laat die lakterende wyfies welpe van enige ander werpsel van die trop toe om sonder enige diskriminasie aan hulle te soog. Behalwe die beter beskerming wat hieruit voortspruit, bied die sinkronisering van geboortes ook die voordeel dat die welpies op die ou end dieselfde grootte is en ’n gelyke kans op oorlewing gegun word. Sou ’n leeuwyfie ’n paar maande later eers haar werpsel in die wêreld bring, sal die jonger en baie kleiner welpies deur die groter en oueres tydens etenstyd gedomineer word. As gevolg hiervan is ’n hongerdood baie algemener onder die jonger welpies. Hulle word ook deur roofdiere, soos jakkalse, hiënas, luiperds, breëkoparende en slange gevang. Selfs buffels sal, indien hulle die reuk van die leeuwelpies bemerk, die ruigte of lêplek bestorm, die wyfies verjaag en hul beste poging aanwend om die kleintjies dood te trap. Waar een of meer nuwe mannetjie(s) die ou dominante mannetjie uit ’n trop verdryf, sal die oorwinnaar(s) dikwels die bestaande jong welpies doodmaak,<ref name="Packpus83">{{en}} {{cite journal|author=Packer, C., Pusey, A. E. |date=Mei 1983 |title= Adaptations of female lions to infanticide by incoming males|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1983-05_121_5/page/716 |journal= American Naturalist |volume=121 |issue=5 |pages=716–28 |doi= 10.1086/284097}}</ref> moontlik omrede die wyfies nie vrugbaar kan raak voor hul kleintjies volwasse is of sterf nie. Alles in ag genome sterf 80% van die welpies voor tweejarige ouderdom.<ref>{{en}} {{cite book|last=Macdonald |first=David |year=1984 |title=The Encyclopedia of Mammals|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0 |publisher=Facts on File|location=New York |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/32 31]|isbn= 0-87196-871-1}}</ref> Wanneer die kleintjies by die trop ingelyf word, is hulle maar aanvanklik sku as hulle deur die ander volwasse leeus gekonfronteer word. Sodra hulle eers by die troplewe aangepas het, sal hulle onder mekaar of met die volwasse leeus probeer speel. Leeuwyfies wat self welpies het is meer geduldig met die ander leeuwyfies s’n as dié wat nie het nie. Daar is geen vaste reël hoe leeumannetjies teenoor die welpies sal optree nie; die een mannetjie sal hulle ewe gelate met sy stert of maanhare laat voortspeel, terwyl ’n ander sal grom en hul wegklap.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela; bl. 46</ref> Die leeuwelpe word na die verloop van ses tot sewe maande gespeen. Leeumannetjies raak op ongeveer driejarige ouderdom selfstandig en kan op vier- tot vyfjarige ouderdom die volgroeide mannetjie van ’n ander trop se leierskap ontsetel. Die mannetjies se gesondheid sal op die ouderdom tussen 10 en 15 jaar begin agteruitgaan,<ref>{{en}} {{cite book|last=Crandall |first=Lee S. |title=The management of wild animals in captivity |year=1964 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |oclc=557916}}</ref> indien hulle nie vroeër dalk reeds ernstig beseer was deur hul trop te verdedig nie (as ’n leeumannetjie eers uit ’n trop deur sy teenstanders onttroon is, sal hy selde ’n ander trop kan oorneem). Die tydperk om hul eie nakomelinge te verwek en groot te maak is dus beperk. As ’n leeumannetjie dus onmiddellik begin voortplant sodra hy ’n trop oorgevat het, is die kanse groter dat daar meer van sy welpe volwassenheid sal bereik voordat hy self die aftog moet blaas. ’n Leeuwyfie sal onverskrokke haar welpies van ’n oorweldigende en verdringende mannetjie probeer beskerm, maar dit slaag selde. Gewoonlik maak hy al die welpies dood wat jonger as twee jaar oud is. Een leeuwyfie is swakker en ligter as ’n mannetjie gebou, maar ’n groter kans op sukses word gewaarborg as drie of vier tropmoeders kragte teen een mannetjie saamspan.<ref name="Packpus83" /> Dit is nie alleen mannetjies wat verdryf is wat nomadies word nie. Hoewel die meeste leeuwyfies binne hul geboortetrop sal bly solank die tropgrootte dit kan volhou, sal ’n nuwe geslag welpies gedwing word om hul eie tuisgebied te gaan soek. As ’n nuwe leeumannetjie die baasskap van ’n trop oorneem kan beide die halfvolwasse leeumannetjies en –wyfies uitgewerp word.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. bl. 68</ref> ’n Nomadiese wyfie voer ’n bitter moeilike bestaan. Sonder enige beskerming en ondersteuning van ander troplede sal sy selde daarin slaag om haar welpies groot te maak. Een wetenskaplike studie berig dat beide leeumannetjies en -wyfies soms homoseksueel kan optree.<ref>{{en}} {{cite book|last=Bagemihl |first=Bruce |year=1999 |title=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |url=https://archive.org/details/biologicalexuber00bage |location=New York |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-312-19239-8| pages=[https://archive.org/details/biologicalexuber00bage/page/302 302]–05}}</ref><ref>{{en}} {{cite web | last=Srivastav | first=Suvira | title=Lion, Without Lioness | work=TerraGreen: News to Save the Earth | publisher=Terragreen | date=15 Desember 2001 | url=http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514155635/http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm | archivedate=14 Mei 2008 | accessdate=21 Julie 2010 | url-status=live }}</ref> === Gesondheid === [[Lêer:Lion female in tree, Serengeti.jpg|duimnael|’n Leeu wat boomklim in die Serengeti, Tanzanië]] Behalwe die mens en ander leeus het volwasse leeus nie vyande wat hulle gewelddadig aanval nie.<ref name="Schaller183">{{en}} Schaller, bl. 183.</ref> Ernstige beserings word toegedien tussen troplede van verskillende groepe wat om tuisgebiedgrense meeding, of tussen troplede oor kos.<ref name="Schaller1889">{{en}} Schaller, bl. 188–89.</ref> Manke leeus en leeuwelpies kan deur hiënas of luiperds oorval word of deur buffels of olifante vertrap word. Agterlosige leeus kan tydens jagtogte vermink word.<ref name="Schaller1890">{{en}} Schaller, bl. 189–90.</ref> Die meeste leeus se ore, nek en liesstreek is oortrek van verskeie bosluissoorte.<ref name="Schaller184">{{en}} Schaller, bl. 184.</ref><ref>{{en}} {{cite book|last1=Yeoman |first1=Guy Henry|last2= Walker|first2= Jane Brotherton |title=The ixodid ticks of Tanzania|year=1967 |publisher=Commonwealth Institute of Entomology |location=London |oclc=955970}}</ref> Volgroeide lintwurms van die ''Taenia''-genus is in die ingewande van leeus gevind wat deur die vreet van larwebesmette wildsvleis oorgedra is.<ref>{{de}} {{cite journal|last=Sachs |first=R |year=1969|title=Untersuchungen zur Artbestimmung und Differenzierung der Muskelfinnen ostafrikanischer Wildtiere [Differentiation and species determination of muscle-cysticerci in East African game animals] |journal=Zeitschrift für tropenmedizin und Parasitologie |volume=20 |issue=1 |pages=39–50 |pmid=5393325}}</ref> Leeus by die Ngorongoro-krater is in 1962 deur die uitbreek van stalvlieg (''Stomoxys calcitrans'') geraak; hierdeur is leeus met bloederige oop letsels oortrek en het later uitgeteer. Leeus het tevergeefs probeer om die vlieë te ontwyk deur in bome te klim of in hiënagate weg te kruip. Menige het gevrek of weggetrek, wat die bevolking van sewentig tot vyftien indiwidue laat afneem het.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Fosbrooke |first=Henry |year=1963 |title=The stomoxys plague in Ngorongoro |url=http://jstor.org/stable/1781718 |journal=East African Wildlife Journal |volume=1 |issue=6|pages=124–26 |doi=10.2307/1781718}}</ref> ’n Onlangse uitbreking in 2001 het ses leeus laat vrek.<ref name="Nkwame06">{{en}} {{cite news | last=Nkwame | first=Valentine M | title=King of the jungle in jeopardy | publisher=The Arusha Times | date=9 September 2006 | url=http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | accessdate=4 September 2007 | archive-date=25 Desember 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033132/http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | url-status=dead }}</ref> Leeus, veral dié in gevangenskap, is kwesbaar vir hondesiekte (Engels: Canine Distemper Virus (CDV)), katagtige immuniteitsgebrekvirus/kat-vigs (Engels: Feline Immunodeficiency Virus (FIV)) en peritonitis.<ref name="zoos_encyclopedia" /> Hondesiekte is deur honde en ander roofdiere versprei – in 1994 het hierdie uitbreking in die Serengeti Nasionale Park veroorsaak dat vele leeus senuweesiektes, soos epileptiese aanvalle, ontwikkel het. Tydens hierdie uitbreking het ’n aantal leeus ook van [[longontsteking]] en [[enkefalitis|harsingontsteking]] omgekom.<ref>{{en}} {{cite journal|author=M.E. Roelke-Parker |date=Februarie 1996|title=A canine distemper epidemic in Serengeti lions (''Panthera leo'') |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-02-01_379_6564/page/441 |journal= Nature|volume=379 |issue= 6564|pages=441–45 |doi=10.1038/379441a0|pmid=8559247}}</ref> Kat-vigs (wat soortgelyk aan M.I.V. is, maar nie daarvoor bekend is dat dit leeus affekteer nie) se uitwerking op huiskatte is kommerwekkend genoeg dat die Species Survival Plan genoop was om stelselmatige toetse op leeus in gevangenskap aan te beveel. Dit kom in hoë tot endemiese frekwensies by talle wilde leeubevolkings voor, maar is meestal onder Asiatiese en Namibiese leeus afwesig.<ref name="zoos_encyclopedia" /> === Kommunikasie === [[Lêer:Lion cub with mother.jpg|duimnael|Om koppe teen mekaar te skuur en mekaar te lek is deel van die algemene sosiale gedrag binne ’n trop]] Wanneer leeus rus of ontspanne verkeer vind sosialisering deur hoogs ontwikkelde uitdrukkingbewegings en gedrag plaas. Die mees algemene vreedsame en tasbare gebaar is om koppe teen mekaar te skuur en om mekaar te lek,<ref name="Schaller85">{{en}} Schaller, bl. 85.</ref> wat vergelyk kan word met die wyse hoe aapsoorte mekaar versorg.<ref>{{en}} {{cite book|editor=Desmond Morris|last=Sparks |first=J |title=Primate Ethology |chapter=Allogrooming in primates: a review |year=1967 |publisher=Aldine |location=Chicago |isbn=0-297-74828-9}} (2007 edition: 0-202-30826-X)</ref> Om mekaar se koppe teen mekaar te skuur (deur die voorkop, gesig en nek teen die ander leeu s’n te vly) kan as ’n soort “groet” dien,<ref>{{de}} {{cite book|last=Leyhausen |first=Paul |title=Verhaltensstudien an Katzen|edition= 2nd |year=1960 |publisher=Paul Parey |location=Berlin |isbn=3-489-71836-4 }}</ref> soos dit dikwels opgemerk word ná ’n dier lank van die ander weg was, of ná ’n geveg of konfrontasie. Leeumannetjies is geneig om ander mannetjies te benader, terwyl die welpies en wyfies teen ander leeuwyfies skuur.<ref name="Schaller858">{{en}} Schaller, bl. 85–88.</ref> Die lek gaan dikwels gepaard met die wederkerige kopskuur en dit wil voorkom of die ontvangers plesier hieruit put. Die kop en nek is die liggaamsdele wat die meeste gelek word, wat moontlik om die nut daarvan ontstaan het, aangesien ’n leeu hierdie plekke nie self kan bykom nie.<ref name="Schaller8891">{{en}} Schaller, bl. 88–91.</ref> Leeus het ’n stel gesigsuitdrukkings en liggaamshoudings wat as liggaamstaal/visuele gebare dien.<ref name="Schaller92102">{{en}} Schaller, bl. 92–102.</ref> Hul verskeidenheid geluide is ook groot in aantal, met afwisseling in sterkte en toonhoogte, eerder as diskrete seine, wat sentraal aan kommunikasie staan. Leeus kan brul, sowel as grom-, spin-, spoeg-, hoes-, miaau- en blafgeluide maak. Hul brul op ’n baie kenmerkende wyse, deur eerste met ’n paar diep lang brulle te begin wat dan in ’n reeks kleineres wegsterf. Leeus brul saans die meeste en kan tot 8&nbsp;km ver gehoor word. Die brul kondig die dier se teenwoordigheid aan.<ref name="Schaller10313">{{en}} Schaller, bl. 103–113.</ref> Uit al die katsoorte brul leeus die hardste. == Verspreiding en habitat == [[Lêer:India Animals.jpg|duimnael|Twee Asiatiese leeumannetjies binne die Sanjay Gandhi Nasionale Park, Moembaai, Indië. Die bevolking bedreigde wilde Asiatiese leeus is beperk tot die Girwildreservaat in Wes-Indië<ref>{{en}} {{cite book |last = Miller |first = Brian |title = Endangered animals: a reference guide to conflicting issues |year = 2000 |url = https://archive.org/details/endangeredanimal0000unse_m4q9 |publisher = Greenwood Publishing Group, 2000 |isbn = 0-313-30816-0}}</ref>]] In Afrika kom leeus in savannes met verspreide skadugewende Akasiabome voor;<ref>{{en}} {{cite book|last=Rudnai|first= Judith A. |title=The social life of the lion |year=1973 |location=Wallingford |isbn=0-85200-053-7 }}</ref> hul Indiese habitat is ’n versmelting van droë savanne en baie droë bladwisselende struikgewaswoude.<ref>{{cite web |title=The Gir—Floristic |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/gir-floristic.htm |access-date=14 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105722/http://www.asiaticlion.org/gir-floristic.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Oorspronklik was leeus se habitat tot so ver as die suidelike dele van Eurasië verspreid. Dit het van Griekeland tot Indië gestrek en die oorgrote Afrika-vasteland (behalwe die sentrale reënwoud en Saharawoestyn) gedek. Herodotus het circa 480 v.C. oor leeus se algemene voorkoms in Griekeland geskryf; hulle het die vragkamele van die Persiese koning [[Ahasveros]] tydens sy reistog deur die land aangeval. Aristoteles beskou die leeus teen 300 n.C. as ’n seldsame spesie. Teen 100 n.C. was leeus amptelik in die geweste uitgeroei.<ref name="Schaller5">{{en}} Schaller, bl. 5.</ref> Tot met die 10de eeu het ’n bevolking Asiatiese leeus in Koukasië gehou – dit was hul laaste Europese tuisgebied.<ref>{{en}} {{cite book| last=Heptner| first= V.G.| last2=Sludskii|first2=A. A. | year=1989| title=Mammals of the Soviet Union: Volume 1, Part 2: Carnivora (Hyaenas and Cats)|publisher=Amerind| location=New York| isbn=90-04-08876-8}}</ref> Hierdie spesifieke spesie is in die Middeleeue binne Palestina verdelg. Tussen die laat-negentiende en die vroeë twintigste eeu het Turkye en die oorgrote meerderheid van Noord-Indië<ref name=zoos_encyclopedia /><ref>{{cite web |title=Past and present distribution of the lion in North Africa and Southwest Asia. |year=2001 |publisher=Asiatic Lion Information Centre |url=http://www.asiatic-lion.org/distrib.html |access-date=1 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115074110/http://www.asiatic-lion.org/distrib.html |archive-date=15 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> nie ’n enkele leeu meer oorgehad nie. Die laaste keer wat ’n lewendige Asiatiese leeu in Iran opgemerk is, was in 1941 (tussen Shīrāz en [[Jahrom]] in die Farsprovinsie), hoewel die karkas van ’n leeuwyfie in 1944 by die Kārūnrivieroewer binne die Khūzestānprovinsie gevind is. Daar was tot dusver geen soortgelyke geloofwaardige aanmeldings in Iran nie.<ref name="simba" /> Hierdie subspesie kom nou slegs binne en rondom die Girwildreservaat in Noordwes-Indië voor.<ref name="Asiaticweb" /> Ongeveer 300 leeus is in ’n 1&nbsp;412&nbsp;km² vryplaas in die Staat Goedjarat woonagtig, wat grotendeels deur woude bedek is. Hul getalle is stadig aan die toeneem.<ref>{{cite web |author=Wildlife Conservation Trust of India |title=Asiatic Lion—Population |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/population-gir-forests.htm |access-date=15 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105725/http://www.asiaticlion.org/population-gir-forests.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Bevolking en bewaringstatus == [[Lêer:Lion Gir.jpg|duimnael|Die Asiatiese leeu kom vandag slegs in die Girwildreservaat in Goedjarat voor, wat eens volop was vanaf die Mediterreense streek tot die Noordwes-Indiese subkontinent. Slegs sowat 320 Asiatiese leeus het in die natuur oorgebly.<ref>{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?220509 |title=The Mane Don't Fit |author=Desai, Darshan |work=Outlook India Magazine |publisher=Outlookindia.com |date=23 Junie 2003 |access-date=21 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110190202/http://www.outlookindia.com/article.aspx?220509 |archive-date=10 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] [[Lêer:Panthera leo.jpg|duimnael|Jong leeumannetjie by Goaswatergat, Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] [[Lêer:Etosha panthera leo.jpg|duimnael|Leeuin in die Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] Die meeste leeus is vandag in Oostelike en Suider-Afrika woonagtig en hul getalle is vinnig aan die daal, met ’n geskatte 30 – 50% bevolkingsafname oor die afgelope twee dekades.<ref name=IUCN /> Die beraamde Afrikaleeubevolking wat tussen 2002–2004 in die natuur voorgekom het, was iewers tussen 16&nbsp;500 en 47&nbsp;000,<ref>{{en}} {{cite journal|author=Bauer, H.; Van Der Merwe, S. |year= 2002|title=The African lion database |journal=Cat news |volume=36 |issue= |pages=41–53}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|author=Chardonnet, P. |year=2002|title=Conservation of African lion|publisher =International Foundation for the Conservation of Wildlife|location=Paris, France}}</ref> wat ’n daling is van die skattings van die vroeë 1990’s (tot 100&nbsp;000) en 1950 (400&nbsp;000). Die hoofoorsaak van die afname is siektes en versteurings wat deur die mens teweeg gebring word.<ref name=IUCN /> Habitatverlies en skermutselings met mense word as die kommerwekkendste bedreigings vir hierdie spesie beskou.<ref name="awf">{{cite web |title=AWF Wildlife: Lion |url=http://www.awf.org/content/wildlife/detail/lion |publisher=African Wildlife Foundation |access-date=29 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126201858/http://www.awf.org/content/wildlife/detail/lion |archive-date=26 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |title=NATURE. The Vanishing Lions |publisher=PBS |url=http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-lions/introduction/545/ |access-date=25 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015111041/http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-lions/introduction/545/ |archive-date=15 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die oorblywende bevolkings is dikwels aardrykskundig van mekaar afgesonder, wat lei tot inteelt en die daaropvolgende verminderde genetiese diversiteit. Daarom word die leeu as ’n kwesbare spesie deur die [[Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur]] erken, terwyl die Asiatiese subspesies weer as bedreigd aangemeld word.<ref>{{en}} {{IUCN2010.4|assessors=Breitenmoser, U., Mallon, D.P., Ahmad Khan, J. & Driscoll, C.|year=2008|id=15952|title=Panthera leo ssp. persica|downloaded=13 Desember 2010}}</ref> Die leeubevolking in die Wes-Afrika-streek is van die leeubevolking van Sentraal Afrika afgesonder; daar is min of geensins enige voortplantingswisselwerking tussen indiwidue nie. Die aantal volgroeide indiwidue in Wes-Afrika staan na raming, volgens twee verskillende onlangse opnames, op 850 – 1&nbsp;160 leeus. Daar is onenigheid oor die grootte van die grootste bevolkingsgroep in Wes-Afrika; die skatting van die Burkiniese Arly-Singou-ekostelsel kan dus enigiets tussen 100 tot 400 leeus wees.<ref name=IUCN /> Om beide die Afrika- en Asiatiese leeus te bewaar, vereis die stigting en instandhouding van Nasionale Parke en wildreservate. Van die bekendste bewaringsareas is die Etosha Nasionale Park in Namibië, Serengeti Nasionale Park in Tanzanië en die Kruger Wildtuin in Oos-Transvaal. Buitekant hierdie gebiede is daar gereeld probleme met vee en mense wat aangeval word; wat op die ou end lei tot die uitwissing van die probleemdier, die leeu.<ref>{{cite web |last=Roach |first=John |title=Lions Vs. Farmers: Peace Possible? |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=16 Julie 2003 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_lions.html |access-date=1 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715235741/https://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_lions.html |archive-date=15 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Wes-Indië is die 1&nbsp;412&nbsp;km² Girwildreservaat die laaste stukkie toevlugsoord vir die Asiatiese leeu. Vanaf April 2006 het dit sowat 359&nbsp;leeus. Talle menslike lewensruimtes is, soos in Afrika, rondom hierdie gebied, wat gevolglike vraagstukke tussen leeus, vee, plaaslike inwoners en veldwagters oplewer.<ref>{{en}} {{cite journal|last1= Saberwal|first1=Vasant K|last2=Gibbs| first2= James|last3= Chellam| first3= Ravi| last4 =Johnsingh|first4= A.J.T. |date=Junie 1994|title= Lion–Human Conflict in the Gir Forest, India|url= https://archive.org/details/sim_conservation-biology_1994-06_8_2/page/501|journal=Conservation Biology |volume=8 |issue=2 |pages=501–07 |doi=10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x}}</ref> Die Asiatiese Leeu Herinvoeringsprojek beplan om ’n tweede onafhanklike bevolking Asiatiese leeus by die Kuno Wildvryplaas by die Madja Pradesjstaat te stig.<ref>{{en}} {{cite journal |last=Johnsingh |first=A.J.T. |year=2004 |title=WII in the Field: Is Kuno Wildlife Sanctuary ready to play second home to Asiatic lions? |journal=Wildlife Institute of India Newsletter |volume=11 |issue=4 |url=http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii%20in%20field.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927222341/http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii+in+field.htm |archivedate=27 September 2007 |accessdate=6 November 2010 |url-status=dead }}</ref> Om hierdie spesie te laat oorleef, is dit belangrik om ’n tweede bevolking daar te stel om as genepoel vir die laaste oorblywende Asiatiese leeus te dien en om te help om genetiese diversiteit te ontwikkel en te handhaaf. Die vroeëre gewildheid van die Berberleeu in dieretuine beteken dat leeus in gevangenskap, wat vanuit een wêrelddeel regoor die wêreld heen verstrooid is, waarskynlik verwant aan mekaar kan wees. Dit sluit twaalf leeus by die Port Lympne Wild Animal Park te Kent, Engeland, in, wat afstammelinge is van die diere wat die eiendom van die Koning van Marokko was.<ref>{{cite web |url=http://www.bigcatrescue.org/barbary_lion_news.htm |title=Barbary Lion News |access-date=24 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426202316/http://www.bigcatrescue.org/barbary_lion_news.htm |archive-date=26 April 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ander elf diere wat geglo word Berberleeus is, is weer in die Addis Ababa Dieretuin gevind, wat afstammelinge is van die diere wat die eiendom van Keiser [[Haile Selassie]] was. WildLink International, in samewerking met die [[Universiteit van Oxford]], het ’n grootse Internasionale Berberleeuprojek geloods, met die doel om Berberleeus in gevangenskap te eien en te teel, om hulle uiteindelik in die nasionale park in die Atlasgebergte van Marokko vry te laat.<ref name="yamaguchi-haddane" /> Ná die ontdekking van leeus se bevolkingsafname in Afrika, is verskeie gekoördineerde bewaringspogings aangewend om hierdie tendens te stuit. Die leeu is een van die spesies wat in die Species Survival Plan (’n gekoördineerde poging deur die Vereniging van Dieretuine en Akwariums om sy kans op oorlewing te verbeter) ingesluit is. Hierdie plan is oorspronklik in 1982 vir die Asiatiese leeu van stapel gestuur, maar is gestaak toe daar bevind is dat die meeste Asiatiese leeus in Noord-Amerikaanse dieretuine nie geneties suiwer was nie, omrede hul met Afrikaleeus gekruis was. Die Afrikaleeuplan is in 1993 begin (wat veral op die Suid-Afrikaanse subspesies toegespits is) hoewel daar struikelblokke op die pad lê om die genetiese diversiteit van leeus in gevangenskap te bepaal, omrede die meeste individue se oorsprong onbekend is. Dit maak die handhawing van genetiese diversiteit ’n taai tameletjie.<ref name="zoos_encyclopedia" /> === Mensvreters === Leeus sal in die reël nie mense jag nie, maar dit blyk dat sommige (gewoonlik mannetjies) mense vir prooi opsoek. Daar is al gevalle opgeteken, soos die Tsavomensvreters wat 28 Kenia-Ugandaspoorwerkers getakel het tydens die nege maande waar 'n brug gebou is oor die Tsavorivier, Kenia, in 1898. ’n Ander voorval was die 1991-Mfuwe-mensvreter, wat ses mense in die Laungwariviervallei in Zambië doodgemaak het.<ref name=fieldmuseum>{{cite web |author=Wayne Hosek |title=Man-eaters of the Field Museum: Lion of Mfuwe |work=Field Museum of Natural History |publisher=Field Museum of Natural History |year=2007 |url=http://www.fieldmuseum.org/exhibits/exhibit_sites/tsavo/mfuwe.html |access-date=16 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101230203848/http://www.fieldmuseum.org/exhibits/exhibit_sites/tsavo/mfuwe.html |archive-date=30 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In beide gevalle het die jagters wat die leeus van kant gemaak het in hul boeke die diere se roofdiergedrag omskryf. Die Mfuwe en Tsavovoorvalle deel sekere raakpunte: in albei voorvalle was die leeus buitengewoon groot, het geen maanhare gehad nie en het skynbaar ook aan [[tandbederf]] gely. Nie alle navorsers steun hierdie gebreklikheidteorie (wat tandbederf insluit) nie. ’n Tand- en kakebeenondersoek van mensvretende leeus in museumversamelings doen wel aan die hand dat tandbederf slegs in enkele voorvalle die aanvalle sal verklaar, maar dat die afname van prooi in plekke waar die mens oorheersend is meer waarskynlik die leeus tot mensejag sal aanspoor.<ref name=fieldmuseum /> Kerbis Peterhans en Gnoske erken in hul ontleding van die Tsavo-insident en mensvretery oor die algemeen dat siek of beseerde diere meer tot mensvretery geneig sal wees, maar dat hierdie gedrag nie ongewoon of noodwendig ’n afwyking sal wees as ’n geleentheid hom voordoen nie. As aanleidingsmediums aanwesig is, soos die toegang tot vee of menselyke, sal leeus dikwels mense probeer vang. Die outeurs noem dat hierdie verhouding tussen katagtiges en aapagtiges goed deur getuienis in die fossielkundige verslag gestaaf word.<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://www.man-eater.info/gpage6.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030031426/http://www.man-eater.info/gpage6.html |archivedate=30 Oktober 2007 |accessdate=7 Julie 2007 |last1=Peterhans |first1=Julian C. Kerbis |first2=Thomas Patrick |last2=Gnoske |title=The Science of Man-eating |journal=Journal of East African Natural History |volume=90 |issue=1&2 |year=2001 |pages=1–40 |doi=10.2982/0012-8317(2001)90[1:TSOMAL]2.0.CO;2 |url-status=live }}</ref> Die leeu se neiging tot mensvretery is stelselmatig ondersoek. Amerikaanse en Tanzaniese wetenskaplikes berig dat mensvretergedrag op die Tanzaniese platteland sedert 1990 tot 2005 aansienlik toegeneem het. Ten minste 563 dorpelinge is aangeval en baie gedurende hierdie tydperk geëet – ’n getal wat veel hoër as die bekende “Tsavovoorvalle” van ’n eeu tevore is. Die gebeurtenisse het naby die Selous Nasionale Park, in die Rufijidistrik, en in die Lindiprovinsie, naby die Mosambiekse grens, plaasgevind. Terwyl die dorpuitbreiding in die boslandskap rede tot kommer is, voer die skrywers aan dat die bewaringsbeleid aangepas moet word om gevaar te verminder, aangesien bewaring in hierdie geval regstreeks tot mensesterftes bydra. Daar is gevalle in Lindi opgeteken waar leeus mense al selfs in die middel van aansienlike groot dorpies gevang en weggesleep het.<ref name="Packer05">{{en}} {{cite journal|last1=Packer |first1=C. |last2=Ikanda| first2= D.|last3= Kissui|first3= B.|last4= Kushnir|first4= H. |date=Augustus 2005|title=Conservation biology: lion attacks on humans in Tanzania |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-18_436_7053/page/927 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=436 |issue=7053 |pages=927–28 |doi=10.1038/436927a| pmid=16107828}}</ref> [[Lêer:Lionsoftsavo2008.jpg|duimnael|Nabootsing van die Tsavo-mensvreters, soos uitgestal in die Field Museum of Natural History in Chicago, Illinois, VSA]] Pieter F. Fourie skryf in sy boek ''Nasionale Krugerwildtuin (Vrae en Antwoorde)'' (c) 1983, bl. 216, dat: {{cquote|Leeus vroeër heelwat mense in Afrika doodgemaak [het]. Minder as 20 mense is tot dusver in die Park deur leeus gevang en min van hierdie slagoffers is daadwerklik deur leeus gevreet. Mensvretery was en is steeds nie ’n probleem in die Park nie. Waar ’n leeu ’n mens aanval, word daar gepoog om hom so gou moontlik te vernietig. }} In ''The Man-eaters of Eden'' skryf Robert R. Frump dat Mosambiekse vlugtelinge wat gereeld saans die Krugerwildtuin deurkruis, deur leeus aangeval en opgevreet word. Parkbeamptes getuig dat mensvretery hier ’n probleem is. Frump glo dat duisende al op hierdie wyse gesterf het, nadat die destydse regering die Park afgebaken en omhein het, wat die vlugtelinge indirek gedwing het om saans die Park oor te steek. Bykans ’n eeu tevore het Mosambiekers bedags klaarblyklik gereeld die Park met min gevaar oorgesteek.<ref>{{en}} {{cite book|last=Frump |first=RR |title=The Man-Eaters of Eden: Life and Death in Kruger National Park |url=https://archive.org/details/maneatersofedenl0000frum |year=2006 |publisher=The Lyons Press |location= |isbn=1-59228-892-8}}</ref> Parker skat dat meer as 200 Tanzaniërs jaarliks deur leeus, krokodille, olifante, seekoeie en slange doodgemaak word en dat die syfer selfs dubbeld soveel kan wees; leeus sal na bewering ten minste 70 mense uit hierdie getal se doodsvonnis wees. Parker het tussen 1990 en 2004 opgeteken dat leeus 815 mense in Tanzanië aangeval en hiervan 563 mense doodgemaak het. Parker en Ikanda is van die min natuurbewaarders wat glo dat Westerse bewaringspogings hierdie kwessies in berekening moet bring, nie alleen omrede die etiek rondom die menselewens op die spel is nie, maar ook die langtermynsukses van bewaringspogings en om leeus vir die nageslag te behou.<ref name="Packer05" /> ’n Mensvreterleeu is in April 2004 in Suid-Tanzanië van kant gemaak. Daar word beweer dat hy ten minste 35&nbsp;mense doodgemaak en opgevreet het in ’n reeks voorvalle wat verskeie dorpies aan die Rufijideltakusgebied betrek het.<ref>{{cite news |title=Toothache 'made lion eat humans' |author=Daniel Dickinson |date=19 Oktober 2004 |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm |access-date=25 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426182712/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm |archive-date=26 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dr. Rolf D. Baldus, die GTZ-natuurprogramkoördineerder, het gesê dat dit moontlik is dat die leeu van mense geleef het, omrede dit ’n groot etterbuil gehad het onder ’n maaltand wat op verskeie plekke gekraak was. Verder het hy gesê: “Hierdie leeu moes seker verskriklike pyn verduur het, veral wanneer hy gekou het”.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Baldus |first=R |date=Maart 2006|title=A man-eating lion ''(Panthera leo)'' from Tanzania with a toothache |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=52 |issue= 1 |pages= 59–62|doi=10.1007/s10344-005-0008-0}}</ref> (GTZ is die Duitse medewerkende ontwikkelingsagentskap wat vir amper twee dekades lank kragte met die Tanzaniese regering om natuurbewaringsdoeleindes saamspan.) Soos in die ander gevalle was hierdie leeu ook groot, het nie maanhare gehad nie en het ’n tandprobleem gehad. Die grootste opgetekende mensvretervoorval is nie Tsavo nie, maar eintlik die minder bekende voorvalle in die destydse Tanganjika gedurende die laat-1930’s wat tot die laat-1940’s voortgeduur het. George Rushby, ’n wildbewaarder en beroepsjagter, het uiteindelik die trop van kant gemaak. In die gebied wat vandag as die Njombedistrik bekend staan, is daar oor die drie geslagte heen glo tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 mense gevang en opgevreet.<ref>{{en}} {{cite book|author=Rushby, George. G |title= No More the Tusker |year= 1965 |publisher=W. H. Allen |location=London}}</ref> === In gevangenskap === [[Lêer:MP-panthera leo krugeri 8.jpg|duimnael|’n Leeumannetjie van die Transvaalse subspesie (''P. l. krugeri'')]] [[Lêer:Albrecht Dürer - Two seated lions - Google Art Project.jpg|duimnael|Albert Dürer se skets van Leeus, omstreeks 1520]] [[Lêer:Lion - melbourne zoo.jpg|duimnael|Leeu by Melbourne Dieretuin ontspan op ’n opgehewe grasperk met ’n bietjie beskutting onder ’n boom]] Leeus vorm deel van ’n groep eksotiese diere wat sedert die laat-agtiende eeu die sterre van ’n dieretuin uitmaak; hulle is sonder uitsondering groot werweldiere en sluit ook olifante, renosters, seekoeie, groot aapsoorte en ander groot katte in – dieretuine stel hul ten doel om soveel van hierdie spesies moontlik te bekom.<ref name="dc81">{{en}} de Courcy, bl. 81</ref> Hoewel vele moderne dieretuine meer kieskeurig met hul tentoonstellings te werk gaan,<ref>{{en}} de Courcy, bl. 82</ref> is daar meer as 1&nbsp;000 Afrika – en 100 Asiatiese leeus in dieretuine en parke regoor die wêreld verspreid. Hulle word as die hoofaantrekkingskrag van ’n dieretuin beskou en vir toerisme-, opvoedings- en bewaringsdoeleindes aangehou.<ref name="WAZA">{{cite web |author=Dollinger P, Geser S |title=Lion: In the Zoo (subpage) |work=Visit the Zoo |publisher=WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) |url=http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |access-date=5 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008234916/http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |archive-date=8 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Leeus kan ouer as 20 jaar in gevangeskap word. Apollo, ’n leeu van die Honolulu Dieretuin in Honolulu, Hawaii, het in Augustus 2007 op ’n 22-jarige ouderdom gesterf. Sy twee susters, gebore 1986, leef steeds (soos aangegee in Augustus 2007).<ref>{{en}} {{cite journal|last=Aguiar|first=Eloise|date=Augustus 2007|title=Honolulu zoo's old lion roars no more|journal=Honolulu Advertiser|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|accessdate=4 September 2007|archive-date=25 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033236/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|url-status=dead}}</ref> Teelprogramme moet van die oorsprong van ’n leeu kennis neem om te voorkom dat verskillende subspesies gekruis word, anders sal hul genetiese bewaringswaarde daal.<ref>{{en}} {{cite book|url=http://books.google.com/?id=vLZKnsCk89wC&pg=PA437&dq=conservation+lion+breeding+captivity+subspecies+separate&q|accessdate=12 September 2010|author=Frankham, Richard; Ballou, Jonathan; Briscoe, David |title=Introduction to Conservation Genetics |page=437|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=0-521-70271-2}}</ref> Leeus is al vroeg in 850 v.C. deur Assiriese konings aangehou en geteel.<ref name="Schaller5" /> Alexander die Grote het volgens oorlewering mak leeus as geskenk van die Malhi van Noord-Indië gekry.<ref>{{en}} {{cite book|author=Smith, Vincent Arthur|authorlink=|title= The Early History of India|url=https://archive.org/details/dli.ministry.01787|year=1924|page=[https://archive.org/details/dli.ministry.01787/page/97 97]|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=}}</ref> Gedurende die latere Romeinse era het die keisers leeus vir die swaardvegtersarenas aangehou.<ref>{{en}} Thomas Wiedemann, ''Emperors and Gladiators'', Routledge, 1995, bl. 60. {{ISBN|0-415-12164-7}}.</ref> Leeus is in die Ooste deur Indiese vorste makgemaak; Marco Polo het berig dat Kublai Kahn leeus aangehou het.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 17.</ref> Die eerste Europese “dieretuine” het onder die adel en koninklikes in die 13de eeu ’n aanvang geneem – dit het tot die 17de eeu as “seraglios” bekend gestaan. Op daardie tydstip is die benaming na “menageries” verander, soos die dieretuin se versameling uitgebrei het. Dit het gedurende die Renaissance vanuit Frankryk en Italië na die res van Europa versprei.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 19–21, 42.</ref> Hoewel die seraglio-tradisie minder in Engeland ontwikkeld was, is leeus by die Toring van Londen in ’n seraglio aangehou wat deur Koning Jan in die 13de eeu gestig is.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 20.</ref><ref>{{cite web |last=Owen |first=James |title=Medieval Lion Skulls Reveal Secrets of Tower of London "Zoo" |work=National Geographic Magazine |publisher=National Geographic |date=3 November 2005 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html |access-date=5 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716053803/https://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html |archive-date=16 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit het moontlik diere aangehou wat uit dié van ’n vroeëre dieretuin gespruit het; laasgenoemde dieretuin was in 1125 deur Hendrik I by sy paleis in Woodstock, naby Oxford begin (dit het leeus gehad wat deur Willem van Malmesbury aangebring is).<ref name="Blunt15">{{en}} Blunt, bl. 15.</ref> Seraglios was ’n simbool van die adel se rykdom en mag. Veral diere soos die groot katte en olifante het mag en krag versinnebeeld en is teen mekaar of mak diere aangehits om te baklei. Indirek was hierdie dieretuine eintlik maar net ’n vertoning van die mens se heerskappy oor die natuur. Hierdie gevegte het geleidelik gedurende die 17de eeu begin wegkwyn soos dieretuine meer algemeen begin word het en die diere deur die gewone burgers aangekoop kon word. Die tradisie om groot katte as troeteldiere aan te hou sou tot in die laat 19de eeu voortduur, hoewel dit as uiters buitenissig gereken is.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 24–28.</ref> Leeus was afwisselend by die Toring van Londen teenwoordig – hulle is maar aangebring as ’n monarg of sy gemalin, soos Margareta van Anjou, die vrou van Hendrik VI, so versoek het of as hierdie diere as geskenke vir hulle gegee is. Volgens optekeninge was hierdie diere in haglike omstandighede gedurende die 17de eeu gehuisves, wat heeltemal in teenstelling is met Florence se ruimer blyplek gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Blunt16">{{en}} Blunt, bl. 16.</ref> Die dieretuin was tot met die 18de eeu vir die publiek toeganklik; die toegangsgeld het drie halfpennies beloop, of ’n kat of ’n hond om die leeus mee te voer.<ref name="Blunt17">{{en}} Blunt, bl. 17.</ref> ’n Mededingende dieretuin by die Exeter Exchange het ook leeus tot met die vroeë 19de eeu ten toon gestel.<ref>{{en}} de Courcy, bl. 8–9.</ref> Die Toring-dieretuin is deur Willem IV gesluit,<ref name="Blunt17" /> waarna die diere na die Londense Dieretuin verskuif is. Die Londense Dieretuin is amptelik op 27 April 1828 geopen.<ref name="Blunt32">{{en}} Blunt, bl. 32.</ref> Die handel in wilde diere het saam met die verbeterde 19de eeuse koloniale handel floreer. Daar het die opvatting geheers dat leeus redelik bekombaar en boonop goedkoop is. Hoewel daar meer met leeus as tiere verhandel is, was hulle goedkoper as groot diere wat moeilik vervoer kon word (soos kameelperde en seekoeie) en nóg goedkoper as pandas.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 122.</ref> Soos met die ander diere is leeus as ’n natuurlike, onuitputbare handelsproduk geag, wat genadeloos uitgebuit is. Baie is tydens hul vang en vervoer dood.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 114, 117.</ref> Die denkbeeld van ’n heldhaftige jagter wat leeus agternasit sou ’n groot deel van die eeu die botoon voer.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 113.</ref> Ontdekkers en jagters het die gewilde Manichese verdeling van diere as "goed" en "boos" uitgebuit om opwinding by hul avonture te voeg en om hulself tot helde te vereer. Dit het daartoe gelei dat die uitroei of vang van die groot katte, wat altyd van mensvretery verdink is, beide "die vrees vir die natuur en die bevrediging deur dit te oorwin" versinnebeeld het.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 173, 180–83.</ref> Leeus is in ingeperkte en vuil omstandighede in die Londense Dieretuin aangehou totdat daar in die 1870’s ’n groter leeuhuis met ruimer hokke aangebou is.<ref name="Blunt208">{{en}} Blunt, bl. 208.</ref> Nog veranderinge het in die vroeë 20ste eeu plaasgevind, toe Carl Hagenbeck kampies ontwerp het wat nouliks met ’n natuurlike habitat ooreenstem, ene met betonrotse, meer ruimte en ’n grag, pleks van tralies. Hy het beide die leeukampe van die Melbourne Dieretuin en Sydney se Taronga Dieretuin saam met verskeie andere in die vroeë 21ste eeu ontwerp. Selfs al was sy ontwerpe baie gewild, was die ou tralies en hokke tot met die 1960’s in baie dieretuine nog van krag.<ref name="dc69">{{en}} de Courcy, bl. 69.</ref> Oor die latere dekades van die 20ste eeu het die groter en natuurliker kampe, tesame met die gebruik van maasdraad en lamelglas in stede van verlaagde lêplekke, die besoekers toegelaat om in nouer kontak met die diere te kom. Sekere besienswaardighede sal selfs die lêplek hoër as die grondvlak waarop die besoekers loop gelig wees, soos by Cat Forest/Lion Overlook van Oklahoma City Zoological Park.<ref name="zoos_encyclopedia" /> Vandag word leeus in veel groter, natuurlike omgewings aangehou; moderne aanbevole riglyne is spesifiek meer daarop ingestel om in die leeu se natuurlike behoeftes, soos in die wild, te voorsien. Daar word aangedring op verskillende skuilplekke, opgehewe lêplekke met beide son en skadu waarop die leeu kan sit, voldoende grondbedekking, dreinering sowel as genoeg leefruimte.<ref name="WAZA" /> Daar is al voorheen leeus privaat aangehou is, soos Elsa. Sy was ’n leeuwyfie wat deur George Adamson en sy vrou Joy Adamson grootgemaak is en wat veral met Joy ’n hegte band ontwikkel het. Die leeuin het later bekendheid verwerf en haar lewe is in ’n reeks boeke en rolprente verewig. === Koggeling en makmaak === [[Lêer:Lion tamer (LOC pga.03749).jpg|duimnael|Neëntiende-eeuse ets van ’n leeutemmer binne ’n leeuhok]] Die koggeling van leeus was ’n bloedsport waar leeus aangehits is om met ander diere, veral honde, te baklei. Omskrywings of verwysings hiervan strek vanuit die antieke eras regdeur tot en met die 17de eeu. Dit is uiteindelik teen 1800 in Wene en teen 1825 in Engeland verbied.<ref>{{en}} {{cite book |last=Hone |first=William |editor=Kyle Grimes |title=The Every-Day Book |origyear=1825–1826 |url=http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |accessdate=25 Januarie 2011 |year=2004 |publisher=University of Alabama at Birmingham |page=26 |chapter=July |archive-date=24 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624080642/http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last=Blaisdell |first=Warren H. |date=November 1997 |title=How A Lion Fight Caused England To Stop The Breeding Of Both Ring And Pit Bulldogs |journal=American Bulldog Review |volume=3 |issue=4 |url=http://www.american-bulldog.com/how_a_lion.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080424001716/http://www.american-bulldog.com/how_a_lion.htm |archivedate=24 April 2008 |accessdate=5 September 2007 |url-status=dead }}</ref> “Leeutemming” behels die dressering van leeus vir die vermaaklikheidsbedryf, hetsy vir die sirkus of ’n individuele vertoning, soos Siegfried & Roy. Hierdie term word dikwels ook gebruik om na die dressering en vertoning van ander groot katte, soos tiere, luiperds en poemas te verwys. Baanbrekerswerk is teen die eerste helfte van die neëntiende eeu deur die Fransman Henri Martin en die Amerikaner Isaac van Amburgh verrig. Altwee het wyd en syd getoer en hul tegnieke is deur ’n aantal volgelinge nageboots.<ref name="baratay187" /> Van Amburgh het voor koningin [[Victoria van die Verenigde Koninkryk]] opgetree toe hy in 1838 deur Groot-Brittanje getoer het. Martin het ’n gebarespel (''Les Lions de Mysore'' ("Die Leeus van Mysore")) gekomponeer; ’n idee wat Amburgh vinnig nagevolg het. Hierdie vertonings het perdevertonings as die kern van die sirkusbedryf in die skadu gehul, maar het werklik teen die vroeë twintigste eeu eers by die publiek byval gevind met die koms van die bioskoop. Deur die onderdanigheid van die leeu teenoor die mens te demonstreer, het leeutemmery presies dieselfde doel as dieregevegte uit die vorige eeue vervul.<ref name="baratay187">{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 187.</ref> Die beslissende bewys van ’n dresseerder se dominansie en beheer oor ’n leeu is voorgestel deur sy kop in die leeu se bek te druk. Die tipiese leeutemmerstoertjie is moontlik die eerste keer deur die Amerikaner Clyde Beatty (1903–1965) gebruik.<ref>{{en}} {{cite book| first=David | last=Feldman | year=1993 | title=How Does Aspirin Find a Headache? | url=https://archive.org/details/howdoesaspirinfi0000feld_o6n6 | edition= | publisher=HarperCollins | location= | isbn= 0-06-016923-0 }}</ref> == Sien ook == * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens alfabet]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name]] * [[Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Verdere leeswerk == * {{en}} {{cite book|last1=Baratay |first1=Eric |last2=Hardouin-Fugier | first2=Elisabeth |title=Zoo : a history of zoological gardens in the West |url=https://archive.org/details/zoohistoryofzool0000bara |year=2002 |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=1-86189-111-3}} * {{en}} {{cite book|last=Blunt |first=Wilfred |title=The Ark in the Park: The Zoo in the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/isbn_241893313 |year=1975 |publisher=Hamish Hamilton |location=London |isbn=0-241-89331-3}} * {{en}} {{cite book|last=de Courcy |first=Catherine |title=The Zoo Story |year=1995 |publisher=Penguin Books |location=Ringwood, Victoria |isbn=0-14-023919-7}} * {{en}} {{cite book|last=Schaller |first=George B. |year=1972 |title= The Serengeti lion: A study of predator-prey relations|url=https://archive.org/details/serengetilionstu0000scha |publisher= University of Chicago Press|location=Chicago |isbn=0-226-73639-3}} == Eksterne skakels == {{wikt|leeu}} {{Commons-kategorie inlyn|Panthera leo}} {{Wikispecies-inlyn|Panthera leo}} {{en-vertaal|Lion}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Katagtiges]] [[Kategorie:Nasionale simbole van Suid-Afrika]] ho343lwmymc82xzzz14iy6up7gk601s 4 5209 2970686 2970228 2026-09-25T15:25:06Z JMK 649 /* Your feedback wanted: Remove (Language link added:) and similar edits from Special:RecentChanges */ 2970686 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]]<!-- [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|850px|left|thumb|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] {{-}} The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) ob7oaiwhgi4kxqybs5milpucntvcwv6 0 5658 2970620 2906933 2026-09-25T12:18:14Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Potsdam conference 1945-8.jpg]] → [[File:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with more pixels ([[c:c:GR]]) 2970620 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Tweede Wêreldoorlog |deelvan = |beeld = [[Lêer:WW2Montage.PNG|300px]] |byskrif = '''Kloksgewys van bo:''' Troepe van die Gemenebes in die woestyn; Sjinese burgers word lewendig begrawe deur Japannese soldate; Die stadsentrum van Stalingrad ná die bevryding; Japannese vliegtuie maak gereed vir opstyging; Sowjetse troepe veg in Berlyn; 'n Duitse duikboot word aangeval. |datum = [[1 September]] [[1939]] – [[2 September]] [[1945]] |plek = [[Europa]], [[Stille Oseaan]], [[Atlantiese Oseaan]], [[Suidoos-Asië]], [[China]], [[Midde-Ooste]], [[Middellandse See]], [[Afrika]], en kortliks die kuste van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]]. |resultaat = Oorwinning deur die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes]]. * Ontbinding van [[Nazi-Duitsland]], die Koninkryk van Italië en die Keiserryk van Japan. * Skepping van die [[Verenigde Nasies]]. * Opkoms van die [[Verenigde State]] en [[Sowjetunie]] as wêreldmagte. * Begin van die [[Koue Oorlog]]. ([[Tweede Wêreldoorlog#Nasleep|lees meer...]]) |gebied = ''Sien [[Tweede Wêreldoorlog#Nasleep|Nasleep]]'' |party1 = '''[[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes]]'''<br /> [[Lêer:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|22x20px]]&nbsp;[[Sowjetunie]] (1941–1945)<br /> [[Lêer:US flag 48 stars.svg|22x20px]]&nbsp;[[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] (1941–1945)<br /> [[Lêer:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]]&nbsp;[[Verenigde Koninkryk]]<br /> [[Lêer:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]]&nbsp;[[Republiek China|China]] (1937–1945)<br /><hr /> [[Lêer:Flag of France.svg|22x20px]]&nbsp;[[Frankryk]]<br /> [[Lêer:Flag of Poland.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Pole]]<br /> [[Lêer:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|22x20px]]&nbsp;[[Kanada]]<br /> [[Lêer:Flag of Australia.svg|22x20px]]&nbsp;[[Australië]]<br /> [[Lêer:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg|22x20px]]&nbsp;[[Griekeland]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|22x20px]]&nbsp;[[Nederland]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Belgium.svg|22x20px]]&nbsp;[[België]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|22x20px]]&nbsp;[[Joego-Slawië]] (1941–1945)<br /> [[Lêer:Flag of South Africa (1928-1994).svg|22x20px]]&nbsp;[[Unie van Suid-Afrika|Suid-Afrika]]<br /> [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|22x20px]]&nbsp;[[Nieu-Seeland]]<br /> [[Lêer:Flag of Norway.svg|22x20px]]&nbsp;[[Noorweë]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Czechoslovakia.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Tsjeggo-Slowakye]]<br /> [[Lêer:Flag of Ethiopia (1897-1936; 1941-1974).svg|22x20px]]&nbsp;[[Keiserryk van Ethiopië]] (1942–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Brazil (1889-1960).svg|22x20px]]&nbsp;[[Brasilië]] (1942–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Denmark.svg|22x20px]]&nbsp;[[Denemarke]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Luxembourg.svg|22x20px]]&nbsp;[[Luxemburg]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22x20px]]&nbsp;[[Meksiko]] (1942–1945)<hr /> Satellietstate:<br /> [[Lêer:Flag of the Philippines (navy blue).svg|22x20px]]&nbsp;[[Filippyne]] (1941–1945)<br /> [[Lêer:British Raj Red Ensign.svg|22x20px]]&nbsp;[[Brits-Indië|Indië]]<br /> [[Lêer:Flag of the People's Republic of Mongolia (1949-1992).svg|22x20px]]&nbsp;[[Mongolië]] (1945)<br /> [[Lêer:Flag of Newfoundland (1904–1949).svg|22x20px]]&nbsp;[[Newfoundland]] |party2 = '''[[Spilmoondhede]]'''<br /> [[Lêer:Flag of Germany 1935.svg|22x20px]]&nbsp;[[Nazi-Duitsland]]<br /> {{vlagland|Japannese Keiserryk}} (1937–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Italy (1861-1946).svg|22x20px]]&nbsp;[[Italië]] (1940–1943)<br /><hr /> [[Lêer:Flag of Hungary (1920–1946).svg|22x20px]]&nbsp;[[Hongarye]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Romania.svg|22x20px]]&nbsp;[[Roemenië]] (1941–1944)<br /> [[Lêer:Flag of Bulgaria.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Bulgarye]] (1941–1944)<hr /> Ko-oorlogvoering:<br /> [[Lêer:Flag of Finland.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Finland]] (1941–1944)<br /> [[Lêer:Flag of Thailand.svg|22x20px]]&nbsp;[[Thailand]] (1942–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Iraq (1921–1959).svg|22x20px]]&nbsp;[[Irak]] (1941)<hr /> Satellietstate:<br /> [[Lêer:Flag of Croatia Ustasa.svg|22x20px]]&nbsp;[[Kroasië]] (1941–1945)<br /> [[Lêer:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Slowakye]]<br /> [[Lêer:Flag of Albania (1939).svg|22x20px]]&nbsp;[[Albanië]] (1939–1944)<br /> [[Lêer:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Montenegro]] (1941–1944)<br /> [[Lêer:Flag of Serbia (1941–1944).svg|22x20px]]&nbsp;[[Serwië]] (1941–1944)<hr /> Satellietstate van Japan se Groot Oos-Asiese welstandsfeer:<br /> [[Lêer:Flag of Manchukuo.svg|22x20px]]&nbsp;[[Mantsjoekwo]]<br /> [[Lêer:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|22x20px]]&nbsp;[[Republiek China|China-Nanjing]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of the Mengjiang.svg|22x20px]]&nbsp;[[Mengjiang]]<br /> [[Lêer:Philippines Flag Original.svg|22x20px]]&nbsp;[[Filippyne]] (1944–1945)<br /> [[Lêer:Flag of the State of Burma (1943-45).svg|22x20px]]&nbsp;[[Mianmar|Burma]] (1943–1945)<br /> [[Lêer:1931 Flag of India.svg|22x20px]]&nbsp;[[Indië|Azad Hind]] (1943–1945) |party3 = |aanvoerder1 = '''[[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes]]'''<br /> [[Lêer:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|22x20px]]&nbsp;[[Josef Stalin]] (1941–1945)<br /> [[Lêer:US flag 48 stars.svg|22x20px]]&nbsp;[[Franklin D. Roosevelt|Franklin Roosevelt]] (1941–1945)<br /> [[Lêer:US flag 48 stars.svg|22x20px]]&nbsp;[[Harry S. Truman|Harry Truman]] (1945)<br /> [[Lêer:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]]&nbsp;[[George VI van die Verenigde Koninkryk|George VI]]<br /> [[Lêer:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]]&nbsp;[[Neville Chamberlain]] (1939–1940)<br /> [[Lêer:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]]&nbsp;[[Winston Churchill]] (1940–1945)<br /> [[Lêer:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]]&nbsp;[[Tsjiang Kai-sjek]]<br /> [[Lêer:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]]&nbsp;[[Mao Zedong]]<br /> [[Lêer:Flag of France.svg|22x20px]]&nbsp;[[Charles de Gaulle]]<br /> [[Lêer:Flag of Poland.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Władysław Raczkiewicz]]<br /> [[Lêer:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|22x20px]]&nbsp;[[William Lyon Mackenzie King|Mackenzie King]]<br /> [[Lêer:Flag of Australia.svg|22x20px]]&nbsp;[[John Curtin]]<br /> [[Lêer:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg|22x20px]]&nbsp;[[George II van Griekeland|George II]]<br /> [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|22x20px]]&nbsp;[[Wilhelmina van Nederland|Wilhelmina]]<br /> [[Lêer:Flag of Belgium.svg|22x20px]]&nbsp;[[Leopold III van België|Leopold III]]<br /> [[Lêer:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|22x20px]]&nbsp;[[Pieter II van Joego-Slawië|Pieter II]]<br /> [[Lêer:Flag of South Africa (1928-1994).svg|22x20px]]&nbsp;[[Jan Christian Smuts|Jan Smuts]]<br /> [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|22x20px]]&nbsp;[[Michael Joseph Savage]]<br /> [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|22x20px]]&nbsp;[[Peter Fraser]]<br /> [[Lêer:Flag of Norway.svg|22x20px]]&nbsp;[[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]]<br /> [[Lêer:Flag of Czechoslovakia.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Edvard Beneš]]<br /> [[Lêer:Flag of Ethiopia (1897-1936; 1941-1974).svg|22x20px]]&nbsp;[[Haile Selassie]] (1942–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Brazil (1889-1960).svg|22x20px]]&nbsp;[[Getúlio Vargas]]<br /> [[Lêer:Flag of Denmark.svg|22x20px]]&nbsp;[[Christiaan X van Denemarke|Christiaan X]]<br /> [[Lêer:Flag of Luxembourg.svg|22x20px]]&nbsp;[[Charlotte van Luxemburg|Charlotte]]<br /> [[Lêer:Flag of Mexico (1934-1968).svg|22x20px]]&nbsp;[[Manuel Ávila Camacho]]<hr /> Satellietstate:<br /> [[Lêer:Flag of the Philippines (navy blue).svg|22x20px]]&nbsp;[[Manuel L. Quezon|Manuel Quezon]] (1941–1944)<br /> [[Lêer:Flag of the Philippines (navy blue).svg|22x20px]]&nbsp;[[Sergio Osmeña]] (1944–1945)<br /> [[Lêer:British Raj Red Ensign.svg|22x20px]]&nbsp;[[Victor Hope]] (1939–1943)<br /> [[Lêer:British Raj Red Ensign.svg|22x20px]]&nbsp;[[Archibald Wavell]] (1943–1945)<br /> [[Lêer:Flag of the People's Republic of Mongolia (1949-1992).svg|22x20px]]&nbsp;[[Gonchigiin Bumtsend]]<br /> [[Lêer:Flag of Newfoundland (1904–1949).svg|22x20px]]&nbsp;[[Humphrey T. Walwyn|Humphrey Walwyn]] |aanvoerder2 = '''[[Spilmoondhede]]'''<br /> [[Lêer:Flag of Germany 1935.svg|22x20px]]&nbsp;[[Adolf Hitler]] (†)<br /> [[Lêer:Flag of Japan.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Hirohito]]<br /> [[Lêer:Flag of Italy (1861-1946).svg|22x20px]]&nbsp;[[Benito Mussolini]] (†)<br /> [[Lêer:Flag of Italy (1861-1946).svg|22x20px]]&nbsp;[[Victor Emanuel III van Italië|Victor Emanuel III]]<br /> [[Lêer:Flag of Hungary (1920–1946).svg|22x20px]]&nbsp;[[Miklós Horthy]] (1941–1944)<br /> [[Lêer:Flag of Hungary (1920–1946).svg|22x20px]]&nbsp;[[Ferenc Szálasi]] (1944–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Romania.svg|22x20px]]&nbsp;[[Michael I van Roemenië|Michael I]]<br /> [[Lêer:Flag of Bulgaria.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Boris III van Bulgarye|Boris III]] (1941–1943)<br /> [[Lêer:Flag of Bulgaria.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Simeon II van Bulgarye|Simeon II]] (1943–1944)<hr /> Ko-oorlogvoering:<br /> [[Lêer:Flag of Finland.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Risto Ryti]] (1940–1944)<br /> [[Lêer:Flag of Finland.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Carl Gustaf Emil Mannerheim|Gustaf Mannerheim]] (1944–1945)<br /> [[Lêer:Flag of Thailand.svg|22x20px]]&nbsp;[[Ananda Mahidol]]<br /> [[Lêer:Flag of Thailand.svg|22x20px]]&nbsp;[[Plaek Phibunsongkhram]]<br /> [[Lêer:Flag of Iraq (1921–1959).svg|22x20px]]&nbsp;[[Faisal II van Irak|Faisal II]] (1941)<hr /> Satellietstate:<br /> [[Lêer:Flag of Albania (1939).svg|22x20px]]&nbsp;[[Shefqet Vërlaci]] (1939–1941)<br /> [[Lêer:Flag of Albania (1939).svg|22x20px]]&nbsp;[[Mustafa Merlika-Kruja]] (1941–1943)<br /> [[Lêer:Flag of German occupied Albania.svg|22x20px]]&nbsp;[[Mehdi Frashëri]] (1943–1944)<br /> [[Lêer:Flag of Croatia Ustasa.svg|22x20px]]&nbsp;[[Tomislaf II van Kroasië|Tomislaf II]]<br /> [[Lêer:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Josef Tiso]]<br /> [[Lêer:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|22x20px|border]]&nbsp;[[Michael van Montenegro|Michael]]<br /> [[Lêer:Flag of Serbia (1941–1944).svg|22x20px]]&nbsp;[[Milan Nedić]]<hr /> Satellietstate van Japan se Groot Oos-Asiese welstandsfeer:<br /> [[Lêer:Flag of Manchukuo.svg|22x20px]]&nbsp;[[Puyi]]<br /> [[Lêer:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|22x20px]]&nbsp;[[Wang Jingwei]]<br /> [[Lêer:Flag of the Mengjiang.svg|22x20px]]&nbsp;[[Demchugdongrub]]<br /> [[Lêer:Philippines Flag Original.svg|22x20px]]&nbsp;[[José P. Laurel]] (1944–1945)<br /> [[Lêer:Flag of the State of Burma (1943-45).svg|22x20px]]&nbsp;[[Ba Maw]] (1943–1945)<br /> [[Lêer:1931 Flag of India.svg|22x20px]]&nbsp;[[Subhas Chandra Bose]] (1943–1945) |aanvoerder3 = |sterkte1 = |sterkte2 = |sterkte3 = |ongevalle1 = '''Militêre sterfgetal:'''<br />Meer as 16&nbsp;000&nbsp;000<br /> '''Burgerlike sterfgetal:'''<br />Meer as 45&nbsp;000&nbsp;000<br /> '''Totaal:'''<br />Meer as 61&nbsp;000&nbsp;000 |ongevalle2 = '''Militêre sterfgetal:'''<br />Meer as 8&nbsp;000&nbsp;000<br /> '''Burgerlike sterfgetal:'''<br />Meer as 4&nbsp;000&nbsp;000<br /> '''Totaal:'''<br />Meer as 12&nbsp;000&nbsp;000 |ongevalle3 = |notas = }} Die '''Tweede Wêreldoorlog''' was 'n wêreldwye [[Oorlog|militêre konflik]] wat van [[1939]] tot [[1945]] geduur het, alhoewel verwante konflikte al vroeër begin het. Die oorlog was 'n samesmelting van twee konflikte: een wat in [[Asië]] begin het as die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog]] en die ander wat in [[Europa]] begin het met die [[Inval van Pole]]. Dit was die mees wydverspreide oorlog in die geskiedenis, en het direkte betrekking gehad op meer as 100 miljoen mense uit meer as 30 lande. Die oorlog is veroorsaak deur die onbevredigende [[Verdrag van Versailles|besleg]] van die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die ekspansionistiese ambisies van die drie hoof spilmoondhede ([[Nazi-Duitsland|Duitsland]], [[Italië]] en [[Japan]]), maar ook die [[Sowjetunie]] se strategiese belange in [[Finland]], [[Bulgarye]] en die Europese see-engtes. Vanweë die geskille met [[Josef Stalin]] en sy minister van buitelandse sake, Molotof, oor die afbakening van die Sowjetunie se belangesfere in Europa, wat 'n voorvereiste vir die Sowjet-toetrede tot die Anti-Britse koalisie van Duitsland, Italië en Japan was, het [[Adolf Hitler]] uiteindelik die besluit geneem om die Sowjetryk met 'n verrassende aanval uit te skakel.<ref>{{de}} Jacobsen, Dr. Hans-Adolf: ''Der zweite Weltkrieg''. In: ''Unser Jahrhundert im Bild''. Gütersloh: Prisma 1985, bl. 501</ref> Hierdie globale konflik het die meeste van die wêreld se nasies in twee kampe verdeel: die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes]] en die [[Spilmoondhede]]. As gevolg van die groot skaal waarop die oorlog plaasgevind het, het meer as 60 miljoen mense omgekom, wat beteken dat dié konflik ook die dodelikste in die aangetekende geskiedenis van die mens is.<ref>{{en}} {{cite web|title=World War II: Combatants and Casualties (1937–1945)|url=http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html|accessdate=20 April 2007|archive-date=25 Desember 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225004221/http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html|url-status=dead}}</ref> Die oorlog was tot dusver ook die enigste waartydens sowel [[kernwapen]]s (deur die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] in Japan) asook biologiese en [[chemiese wapen]]s (deur Japan in China) gebruik is. Die Tweede Wêreldoorlog was dan ook die verreikendste oorlog in die geskiedenis en die betrokke lande het saam meer as 100 miljoen militêre personeel gehad wat aan die oorlog deelgeneem het. Totale oorlog het die onderskeiding tussen burgerlike en militêre hulpmiddels tot niet gemaak en was ook die toneel vir een nasie se mobilisering van sy ekonomiese, industriële en wetenskaplike vermoëns tot inspanning van die oorlog. Amper twee derdes van die gestorwenes was siviele burgers. Die [[Holocaust]], wat grotendeels in [[Oos-Europa]] plaasgevind het, was verantwoordelik vir die stelselmatige uitmoor van ongeveer ses miljoen [[Jood|Jode]] en ander sosiale en politieke minderhede ([[Roma|Sinti en Roma]], [[Kommunisme|Kommuniste]], ens.) deur die Spilmoondhede. Die konflik het geëindig met 'n oorwinning deur die Geallieerdes. In die nasleep daarvan het die Verenigde State en die Sowjetunie ontwaak as die twee [[Groot moondheid|voorste wêreldmoondhede]]. [[Selfbeskikking]] het tot [[Dekolonisasie (Afrika)|dekolonisasie]]- en [[onafhanklikheid]]sbewegings in [[Afrika]] en [[Asië]] gelei, terwyl Europa self die pad na [[Europese Unie|integrasie]] begin loop het. == Agtergrond == [[Lêer:German losses after WWI.svg|duimnael|links|250px|Duitsland ná die Eerste Wêreldoorlog.]] [[Lêer:Nazi Germany.svg|duimnael|links|250px|Uitbreiding van Nazi-Duitsland vanaf 1933.]] [[Lêer:World 1936 empires colonies territory.png|duimnael|links|250px|Die koloniale gebiede in 1936.]] Die onmiddellike oorsaak van die Tweede Wêreldoorlog word algemeen beskou as die [[Nazi-Duitsland|Nazi-Duitse]] inval van Pole en die [[Japan]]nese aanvalle op [[China]], die [[VSA]] en die Britse en Nederlandse kolonies in [[Asië]]. In elkeen van die gevalle was die aanvalle die resultaat van besluite wat deur outoritêre heersende elites in Duitsland en Japan gemaak is. Die Tweede Wêreldoorlog het begin nadat die aggressie met amptelike oorlogsverklarings of gewapende weerstand teëgestaan is. In Duitsland het die ekonomiese teëspoed wat gevolg het op die [[Eerste Wêreldoorlog]], en die strawwe vredesmaatreëls waarmee dit gepaardgegaan het, dit vir die Nazi-party moontlik gemaak om aan die bewind te kom en 'n nasionalistiese en ekspansionistiese beleid in plek te stel wat sou lei tot die inval van Pole en die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog. Japan is in die 1930's grootliks deur 'n militaristiese kliek van Leër en Vloot leiers regeer wat daarop ingestel was om Japan tot 'n koloniale mag te ontwikkel. Hulle doelwit was onder andere om die land se afhanklikheid van die invoer van basiese grondstowwe en olie weens 'n gebrek aan natuurlike hulpbronne te verminder deur direkte beheer oor sodanige hulpbronne elders te verkry. Japan het Mantsjoerye in [[1931]] ingeval en China in [[1937]]. Die VSA en die Verenigde Koninkryk het gereageer met lenings en koverte militêre hulpverlening aan China asook die instel van sanksies teen Japan. Die maatreëls sou Japan moontlik tot die onderhandelingstafel gedwing het, maar die Japannese leierskap was oortuig dat die Franse, Nederlandse en Britse regerings meer begaan was oor die oorlog in Europa terwyl die [[Sowjetunie]] Japan nie ekonomies of militêr bedreig het nie. Die leierskap het gevolglik besluit om die [[Nederlands-Indië]], Maleisië en die [[Filippyne]] in te val wat bekend sou staan as die "Groot Oos-Asiëoorlog in die Stille Oseaan". === Oorsaak van die oorlog in Europa === [[Lêer:WWII.png|duimnael|links|250px|Die strydende partye in die Tweede Wêreldoorlog.]] [[Duitsland]] en [[Frankryk]] het reeds vir 80 jaar om oorheersing oor kontinentale [[Europa]] geworstel en het twee vroeëre oorloë geveg: die [[Frans-Duitse Oorlog]] en die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Intussen het die mag van die [[Sowjetunie]] gegroei en gedreig om dié van Duitsland en Frankryk te oorskry soos die nywerheid ook na dié land toe uitgebrei het. Alhoewel Duitsland die Russe oorspronklik in 1914 oorwin het, het die oorlog in geheel vir Duitsland in besonder rampspoedig geëindig, met miljoene dood, die verlies van gebiede en ekonomiese ontberings. Van die meer omstrede bepalings van die [[Vrede van Versailles]] was dat Duitsland en sy bondgenote algehele skuld vir die Eerste Wêreldoorlog moes aanvaar, dat dit aansienlike gebiedstoegewings sou moes maak en skadevergoeding aan die Geallieerdes moes maak. Die verdrag is reeds so vroeg as [[1922]] ondermyn en teen die middel-dertigs openlik verontagsaam. [[Lêer:Second world war europe 1935-1939 map de.png|duimnael|250px|Europa tussen 1935 en 1939.]] In die ses jaar voor die Tweede Wêreldoorlog het [[Adolf Hitler]], die leier van die Nazi-party, die mag in Duitsland oorgeneem na hy die demokratiese regering, die [[Weimar Republiek]], uitgeskakel het. In ''[[Mein Kampf]]'', 'n outobiografiese boek geskryf deur Hitler toe hy in die tronk was, noem hy dat hy bedoel het om die lande om Duitsland in te val en te verower en hulle sodoende Duits te maak. Hy het teen die Kommuniste en etniese minderhede, soos Jode, uitgevaar. Ná hy aan bewind gekom het, het hy Duitsland met 'n grootskaalse program van bewapening voorberei vir nog 'n oorlog. Tydens die [[Groot Depressie]] het baie sakeondernemings bankrot gespeel en selfmoordsyfers het gestyg. Hitler en die Italiaanse [[Benito Mussolini]] het 'n ekonomiese verbetering belowe, iets wat baie ondersteuners gelok het. <div class="floatleft" style="background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #CCCCCC; margin:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="10" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |valign="top"|[[Lêer:Adolf Hitler in Yugoslavia crop2.JPG|100px|Adolf Hitler]] |valign="top"|[[Lêer:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|100px|Josef Stalin]] |- |valign="------"|[[Lêer:Churchill HU 90973.jpg|100px|Winston Churchill]] |valign="------"|[[Lêer:FDR in 1933.jpg|100px|Franklin D. Roosevelt]] |} <div style="border: none; font-size: 90%; width:250px;"><div class="thumbcaption">Kloksgewys van links-bo: [[Adolf Hitler]], [[Josef Stalin]], [[Franklin D. Roosevelt]] en [[Winston Churchill]].</div></div></div> Tydens die [[Spaanse Burgeroorlog]] van [[1936]] tot 1939 is die Spaanse demokratiese regering, wat grotendeels deur die Sowjetunie en ander lede van die Volkebond ondersteun is, omvergegooi deur 'n fascistiese politieke party onder leiding van [[Francisco Franco]], 'n Nazi-ondersteuner. In die laat 1930's het Hitler die [[Verdrag van Versailles]] verbreek: dié verdrag was verantwoordelik vir die vrede na die [[Eerste Wêreldoorlog]] en het vereis dat Duitsland, onder andere, die land sal ontwapen en sy leër beperk tot 100&nbsp;000 man. Hitler het egter die Rynland hermilitariseer en die Duitse leër, die vloot en die lugmag groter gemaak. Die Britse en Franse regerings het 'n [[paaibeleid]] gevolg in die hoop om 'n nuwe Europese oorlog te vermy: hul bevolkings was steeds vermoeid na die reuse sterfgetalle van die Eerste Wêreldoorlog. Dié beleid het sy klimaks bereik in die [[München-ooreenkoms]] in [[1938]], waardeur die skynbaar onvermydelike uitbreek van die oorlog voorkom is toe die Verenigde Koninkryk en Frankryk ingestem het tot Duitsland se anneksering en onmiddellike besetting van die Duits-sprekende streke van [[Tsjeggo-Slowakye]]. In ruil hiervoor het Hitler sy woord gegee dat Duitsland geen verdere aansprake op gebiede in Europa sou maak nie.<ref>{{en}} [http://www.st-andrews.ac.uk/~pv/munich/czdoc09.html Neville Chamberlain se radio-uitsending], 27 September 1938</ref><ref>{{en}} Churchill, Winston S. ''The Second World War''. (6 volumes). (1948–1953). {{ISBN|978-0-395-41685-3}}</ref> [[Neville Chamberlain]] het verklaar dat die ooreenkoms "vrede vir ons tyd" teenwoordig het. In Maart 1939 het Duitsland egter die res van Tsjeggo-Slowakye ingeval en 'n effektiewe einde aan enige pogings van versoening gemaak. [[Lêer:MolotovRibbentropStalin.jpg|duimnael|250px|[[Wjatsjeslaf Molotof]] onderteken die [[Molotof-Ribbentrop-verdrag]] in [[Moskou]].]] Die mislukking van die München-ooreenkoms het bewys dat Hitler nie betroubaar was wat onderhandelings betref nie en dat sy aspirasies vir oorheersing van Europa verder gestrek het as wat die Verenigde Koninkryk en Frankryk kon duld. [[Pole]] en Frankryk het op [[19 Mei]] [[1939]] amptelik belowe om mekaar van militêre ondersteuning te voorsien, sou een van die lande aangeval word. Die Britte het reeds in Maart van dié jaar hul ondersteuning aan Pole aangebied. Op [[23 Augustus]] [[1939]] het Duitsland en die Sowjetunie die [[Molotof-Ribbentrop-verdrag]] onderteken. Die verdrag het 'n geheime protokol ingesluit wat [[Sentraal-Europa]] in Duitse en Sowjetse areas van belangstelling ingedeel het, insluitende 'n voorwaarde wat Pole opgedeel het. Elke land het die ander beloof dat hy vry sou wees om sy dele te regeer soos hy dit goeddink, selfs al het dit militêre besetting ingesluit. Die ooreenkoms het voorsiening gemaak vir die verkoop van olie en kos deur die [[Sowjetunie]] aan [[Duitsland]]; dít het die gevaar van 'n Britse blokkade verminder (so 'n blokkade het veroorsaak dat Duitsland amper uitgehonger het tydens die Eerste Wêreldoorlog). Hitler was bereid om oorlog teen Pole te verklaar en ook teen die Verenigde Koninkryk en Frankryk, indien nodig. Hy het beweer dat daar Duitse griewe was rakende die kwessies omtrent die [[vrye stad Danzig]] en die [[Poolse korridor]]. In werklikheid was hy egter van plan om alle Poolse gebiede te verower en dit deel van die "Deutsches Reich" te maak.<ref group="n">Die naam "Deutsches Reich" (in Afrikaans "Duitse Ryk") was die amptelike benaming van [[Duitsland]] van 1871 tot 1945 in die [[Duits]]e taal.</ref> Die ondertekening van 'n nuwe alliansie tussen die Verenigde Koninkryk en Pole op [[25 Augustus]] het nie sy planne aansienlik verander nie. Op [[1 September]] [[1939]] het Duitsland Pole binnegeval, wat veroorsaak het dat Frankryk en die Verenigde Koninkryk oorlog teen Duitsland verklaar het. Die Verenigde Koninkryk het saam met hom die reuse [[Britse Ryk]] gebring en die meeste lede van die [[Britse Statebond]] het kort daarna by hulle aangesluit. === Oorsaak van die oorlog in Asië === [[Lêer:Mukden 1931 japan shenyang.jpg|duimnael|250px|Japannese troepe marsjeer [[Shenyang]] binne tydens die Mukden-insident 1931.]] Westerse lande het, volgens die beleid van die [[Verdrag van Versailles]], begin om Japan as 'n koloniale moondheid te erken en sommige politieke en militêre leiers het daarop aangedring dat Japan daarop geregtig was om, onder die heerskappy van Keiser [[Hirohito]], Asië te verower en te herenig. Japan het [[Mantsjoerye-insident|Mantsjoerye in 1931]] ingeval en [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog|China in 1937]] om sodoende die land se karige stapels natuurlike bronne te vermeerder: Japan het gely aan oorbevolking en wou die land se koloniale ryk uitbrei. Die Japannese het aanvanklike aantogte gemaak, maar was vertraag en tydelik teëgesit in die [[Slag van Sjanghai]]. Die stad is egter in Desember 1937 deur die Japannese verower, saam met die destydse hoofstad [[Nanking]] (ook gespel "Nanjing"). As gevolg hiervan het die Chinese Nasionaliste-regering hul setel verskuif na [[Wuhan]] en daarna na [[Chongqing]] tot aan die einde van die oorlog. Verowerde gebiede van China is blootgestel aan wreedaardige besettings, met baie wreedaardige dade teen die Chinese burgers, waaronder die [[Bloedbad van Nanjing]] en wydverspreide gebruik van chemiese wapens. Japan en China het nooit amptelik oorlog verklaar nie: beide het gevrees dat 'n oorlogsverklaring Europa en die Verenigde State sou vervreem. [[Lêer:Pacific Area - The Imperial Powers 1939 - Map.svg|duimnael|links|250px|Die Stille Oseaan in 1939.]] In die lente van 1939 het die Sowjetse en Japannese magte in [[Mongolië]] gebots. Die groeiende Japannese teenwoordigheid in die Verre Ooste is as 'n groot strategiese bedreiging deur die Sowjetunie gesien en die Sowjetse vrees vir 'n oorlog wat op twee verskillende geografiese plekke geveg moes word, was die primêre rede vir die [[Molotof-Ribbentrop-verdrag]] met die Duitse Ryk, alhoewel sommige geskiedkundiges glo dat die [[ München-ooreenkoms]] die primêre oorsaak van die verdrag was. Die Japannese inval van Mongolië het gefaal, aangesien hul magte deur die Sowjetse eenhede, onder leiding van Generaal [[Georgi Zjoekof]], afgeslaan is. Na dié mislukte inval het daar vrede tussen die Sowjetunie en Japan geheers tot en met 1945. Japan het daarin belanggestel om sy ryk uit te brei, wat tot konflik gelei het met die Verenigde State oor die [[Filippyne]] en die beheer van die seeroetes na die Nederlandse Oos-Indië. Die Sowjetunie het op die weste gekonsentreer en het slegs die minimum troepe agtergelaat om die grens teen Japan te bewaak. [[Lêer:Liberator bomber crosses the P-40 fighter planes.jpg|duimnael|250px|Vliegtuie van die ''Flying Tigers'' met hul opmerklike haai-agtige versierings.]] Japannese magte het die Franse kolonie [[Frans-Indo-China]] op [[22 September]] [[1940]] binnegeval. Die [[Verenigde State van Amerika]] (na hulle die V.S.-Japannese handelsverdrag van 1911 opgesê het), die [[Verenigde Koninkryk]], [[Australië]] en [[Nederland]] (wat die olie van die Nederlandse Oos-Indië beheer het) het in [[1941]] gereageer deur boikotte in te stel op die uitvoer van natuurlike hulpbronne na Japan. Die westerse magte het ook begin om lenings aan [[China]] te voorsien, saam met geheime militêre ondersteuning, bekend as die [[Flying Tigers]] ("Vlieënde Tiere"). Japan moes kies tussen sy onttrekking uit China en Indo-China, die onderhandeling van 'n middeweg, om hulpbronne elders te koop of om oorlog te verklaar en lande te verower wat beskik het oor olie, ystererts, [[bauxiet]] en ander grondstowwe. Japan se leiers het geglo dat die Geallieerdes te besig was met die oorlog teen Duitsland en Italië, om hul aan Japan te steur. Verder, dat die Verenigde State steeds nie gereed was vir oorlog nie en eerder 'n middeweg sou wou vind, as om 'n volskaalse oorlog te voer. Japan het dus voortgegaan met hul planne vir 'n oorlog in die Stille Oseaan, deur byna-gelyktydige aanvalle te loods teen [[Maleisië]], [[Japannese inval in Thailand|Thailand]], [[Hongkong]], [[Hawaii]], die [[Filippyne]] en [[Wake-eiland]]. Vir propaganda-doeleindes het Japan se leiers verklaar dat die doel van hul militêre veldtogte die skepping van 'n "Groot Oos-Asiese welstandsfeer" is. Dié sfeer, het hulle beweer, sou 'n samewerkende genootskap van Asiatiese nasies wees, wat deur Japan van Europese koloniale oorheersing bevry is en dus selfstandig en selfgedetermineerd sou kon bestaan. In die praktyk was besette lande en hul bevolkings egter geheel en al ondergeskik aan Japannese gesag. == Verloop van die oorlog == {{Sienook|Tydlyn van die Tweede Wêreldoorlog}} [[Lêer:Second world war europe animation small.gif|duimnael|250px|Die Tweede Wêreldoorlog in Europa. Rooi lande is lede van die Geallieerdes of word deur die Geallieerde beheer. Blou lande is deel van die Spilmoondhede of word deur die Spilmoondhede beheer. Die Sowjetunie is groen (hulle het eers in 1941 by die Geallieerdes aangesluit).]] Die Tweede Wêreldoorlog was 'n ses jaar-lange oorlog gevul met slagvelde en militêre konflik, met die Spilmoondhede as die dominante magte vir die eerste paar jaar. Kontinentale [[Europa]] is vinnig deur Duitsland oorgeneem en Groot-Brittanje het alleen gestaan tot die Duitse inval van die Sowjetunie in 1941. Die Verenigde State, wat Groot-Brittanje voorsien het van hulpmiddels, het in 1941 tot die oorlog toegetree en saam met hulle hulle kapasiteit vir vervaardiging en mannekrag gebring, wat gehelp het om Duitsland en Japan te oorweldig. 1942 was veelbeduidend: Duitsland en Italië het nederlae gely in die Sowjetunie en Noord-Afrika waarvan hulle nooit werklik herstel het nie. Met die Geallieerde inval in Italië in 1943 en Frankryk (sien die [[Slag van Normandië]]) in 1944, is die finale fases van die oorlog in beweging gesit. Sowjetse troepe het tegelykertyd deur Oos-Europa gemars en het 'n klimaks bereik in die [[Slag van Berlyn]] en die vernietiging van die [[Derde Ryk]]. Op die Asiatiese oorlogstoneel het Japan dele van China vir ses jaar beset voor veldslae en gevegte in 1937 op 'n groot skaal uitgebreek het as gevolg van die [[Marco Polo-brug-insident]]. Chinese magte was teen 1941 in staat om die Japannese vooruitgang te stuit, maar geeneen van die nasies kon die oorhand kry nie: Japan het wel die digbevolkste en ekonomies produktiewe dele van die land beheer, maar Sjina was in beheer van die enorme binneland. Op die 7de en 8ste Desember 1941 het Japan tegelykertyd aanvalle op Hongkong, Sjanghai, die Filippyne, Thailand en [[Hawaiï]] geloods en in 'n kort periode hulle ryk van die sentrale Stille Oseaan tot by [[Nieu-Guinee]] en verder tot by [[Mianmar]] uitgebrei. As 'n gevolg is die "American-British-Dutch-Australian Command" (in [[Afrikaans]]: "Amerikaanse-Britse-Nederlandse-Australiese Kommando") gevorm (ook genoem die "ABDACOM" of slegs die "ABDA"). Dié vereniging was die voorloper van die [[Verenigde Nasies]]. Die vorming het gelei tot die deurslaggewende [[Slag van die Koraalsee]], [[Slag van Guadalcanal]] en die [[Slag van Midway]] in Junie 1942. Matige sukses deur beide kante het die konflik uitgerek tot 1944, toe die Geallieerdes die oorhand gekry het in die [[Slag van Saipan]] in die Filippyne. Hulle het daarna ook begin met bombarderings van die Japannese tuiseilande wat 'n klimaks behaal het met die werp van twee atoombomme en die oorgawe van Japan. === Oorlog breek uit in Europa === [[Lêer:World War II alliances animated map.gif|duimnael|250px|Ontwikkeling van die Tweede Wêreldoorlog.]] Op [[1 September]] [[1939]] het Duitsland [[Inval van Pole|Pole ingeval]], onder die valse voorwendsel van 'n "Poolse aanval" op 'n Duitse grenspos. Die Verenigde Koninkryk en Frankryk het Duitsland twee dae gegee om van Pole te onttrek. Op die derde dag, [[3 September]] [[1939]], het die [[Verenigde Koninkryk]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] oorlog teen Duitsland verklaar. Hul voorbeeld is gou gevolg deur [[Frankryk]], [[Suid-Afrika]], [[Kanada]] en [[Nepal]]. Brittanje het onmiddellik begin om Duitse skepe gevange te neem en 'n blokkade op te rig. Ondanks die Franse en Britse verdragsverpligtinge teen Pole, was beide Frankryk en Groot-Brittanje polities onwillig om 'n landinval in Duitsland te loods. Die Franse se bewapeningsproses het traag verloop en het slegs 'n klein offensiewe aanval in die [[Saarland]] geloods. Nóg die Franse, nóg die Britte het betyds landmagte gestuur om Pole te ondersteun. Intussen het die Duitsers [[Warskou]] bereik, ná hulle deur die Poolse verdedigingsmagte gesny het. Op [[17 September]] het die Sowjetunie, in ooreenkoms met hulle geheime ooreenkoms met Duitsland, Pole uit die ooste ingeval. Die Poolse verdediging het in chaos verval, siende dat hulle skielik van twee kante af aangeval is. 'n Dag later het die Poolse president en opperbevelvoerder na [[Roemenië]] gevlug. Op [[1 Oktober]] [[1939]] het die vyandige magte, na 'n maand-lange aanval op Warskou, die stad ingevaar. Die laaste Poolse eenhede het op [[6 Oktober]], tydens die [[Slag van Kock]], oorgegee. Pole het self egter nooit amptelik teen die Duitsers oorgegee nie en sommige troepe het dit reggekry om na buurlande te ontsnap. In die nasleep van die inval het 'n besette Pole dit reggekry om 'n magtige Poolse Geheime Staat te skep as versetbeweging en het steeds ondersteuning aan die Geallieerdes gelewer vir die duur van die oorlog.<ref>{{en}} [http://www.polishresistance-ak.org/2%20Article.htm ''The Polish Underground State and Home Army''] deur Marek Ney-Krwawicz. Laaste besoek op 29 Julie 2007.</ref> [[Lêer:Winter war.jpg|duimnael|240px|Finse troepe met 'n masjiengeweer tydens die Winteroorlog.]] Na die val van Pole het Duitsland verdere aanvalle gestaak om te hergroepeer tydens die winter van 1939–1940 tot April 1940, terwyl die Britse en Franse troepe op die verdediging gebly het. Daar is ook deur joernaliste na hierdie periode verwys as die "[[Skemeroorlog]]" of ''"Sitzkrieg"'', omdat so min werklike gevegsaksie plaasgevind het. Tydens hierdie periode het die Sowjetunie [[Finland]] op [[30 November]] [[1939]] aangeval, wat die begin van die [[Winteroorlog]] aangedui het. Ten spyte van die feit dat die Sowjetse troepe vier teen een in die meerderheid was, het die [[Rooi Leër]] die aanval beskaamd moeilik gevind en die Finse verdediging het 'n volskaalse inval verhoed. Die Sowjetse troepe het egter volgehou en in die einde het die Vredesverdrag van Moskou tussen die Sowjetunie en Finland veroorsaak dat Finland strategies belangrike grensgebiede naby [[Leningrad]] aan die Sowjetunie moes oordra. Duitsland het [[Denemarke]] en [[Noorweë]] op [[9 April]] [[1940]] ingeval (sien [[Operasie Weserübung]]). Denemarke het die inval nie teëgesit nie, maar Noorweë het wel teenaanvalle geloods. Die Noorweegse verdediging is egter ondermyn deur President [[Vidkun Quisling]], wat sy land bedrieg het deur met die Sowjetunie saam te werk. Die Verenigde Koninkryk het troepe gehad wat gereed was om Noorweë te ondersteun en dié het in die noorde van die land geland.<ref>{{en}} [http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-NWE-Norway/index.html ''The Campaign in Norway''] deur T.K. Derry. Hoofstuk 4: ''British Countermeasures by Sea and Air''. Laaste besoek op 29 Julie 2007.</ref> Teen laat Junie is die Geallieerdes verslaan en het hulle onttrek, Duitsland het die grootste deel van Noorweë beheer en die Noorweegse leër het oorgegee, terwyl die Noorweegse Koninklike Familie na [[Londen]] ontsnap het. Duitsland het Noorweë gebruik as 'n basis vir lug- en see-aanvalle op Arktiese konvooie wat op pad na die Sowjetunie was. Noorweegse guerillastryders sou egter regdeur die oorlog teen die Duitse besetting aanhou veg. === Inval van [[Wes-Europa]] en aanval op Amerika === [[Lêer:1939-1940-battle of france-plan-evolution.jpg|250px|duimnael|Die ontwikkeling van die Duitsers se ''Fall Gelb'', die inval van die Lae Lande, kloksgewys van regs-bo.]] Die Duitsers het die Skemeroorlog op [[10 Mei]] [[1940]] beëindig toe hulle [[Luxemburg, land|Luxemburg]], [[België]], [[Nederland]] en [[Frankryk]] ingeval het. Die Nederlanders is gou oorweldig en die Nederlandse stad, [[Rotterdam]], is vernietig tydens 'n bomaanval. Die ''British Expeditionary Force'' (BEF) en die Franse Leër het [[Vlaandere]] bereik en het beplan om 'n voortdurend bewegende oorlog in die noorde te veg, terwyl hulle 'n voortdurend stilstaande front langs die [[Maginotlinie]] verder suid instand sou hou. Die Geallieerdes se planne is egter gou tot niet gemaak deur die mees klassieke voorbeeld in die geskiedenis van die ''[[Blitzkrieg]]''. In die eerste fase van die inval, ''[[Fall Gelb]]'', het die [[Wehrmacht]] se ''Panzergruppe von Kleist'' deur die [[Ardenne]] gejaag; die Ardenne is 'n swaar beboste streek en die Geallieerdes het geglo dat dit onmoontlik vir 'n moderne, gemeganiseerde leër sou wees om deur hierdie gebied te beweeg. Die Duitsers het deur die Franse verdedigingslyn by [[Sedan, Ardennes|Sedan]], wat uit reserwetroepe bestaan het, gebreek en het verder wes beweeg deur Noord-Frankryk tot by die [[Engelse Kanaal]], wat die Geallieerdes in twee gedeel het. Die BEF en die Franse magte is in die noorde omsingel en is tydens [[Slag van Duinkerken|Operasie Dynamo]] uit [[Duinkerken]], Frankryk, ontruim. Die operasie was een van die grootste militêre ontruimings in die geskiedenis, siende dat 338&nbsp;000 Britse en Franse troepe oor die Engelse Kanaal vervoer is in oorlogskepe en siviele bote. [[Lêer:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|260px|links|duimnael|Duitse offisiere ry langs die verlate ''Avenue Foch'', in Parys in Junie 1940.]] Op [[10 Junie]] het [[Italië]] by die oorlog aangesluit en Frankryk in die suide aangeval. Duitse magte het aangehou met hul verowering van Frankryk met ''Fall Rot'' ("geval rooi"). Frankryk het 'n wapenstilstandsverdrag met Duitsland onderteken, met die gevolg dat Duitsland [[Parys]] en twee derdes van Frankryk beset het, asook die stigting van 'n Duitse [[vasalstaat]] wat bekendgestaan het as [[Vichy-Frankryk]]. Die setel van die staat was dan ook in die stad, [[Vichy]], geleë. Duitsland het in die somer van 1940 begin met voorbereidings vir die inval van die [[Verenigde Koninkryk]] tydens Operasie Seeleeu (''Unternehmen Seelöwe'' in [[Duits]]). Meeste van die Britse Leër se swaar wapens en voorraad het verlore gegaan in Duinkerken. Die Duitsers sou nie daarin slaag om die ''[[Royal Navy]]'' ("Koninklike Britse Vloot") te verslaan nie, maar het gedink dat hulle wel sukses met die inval sou kon behaal indien hulle die oorhand oor die lugweë kon verkry. Ten einde dit reg te kry moes hulle eers die ''[[Royal Air Force]]'' (RAF, "Koninklike Britse Lugmag") verslaan. Die volgende kragmeting tussen die twee lugmagte in die laat-somer van 1940 sou later bekendstaan as die [[Slag om Brittanje|Slag van Brittanje]] (ook soms die "Slag van Engeland" genoem). Die ''[[Luftwaffe]]'' het aanvanklik die ''RAF Fighter Command'' se vliegvelde en radarstasies geteiken. Die RAF het gereageer deur bomaanvalle teen [[Berlyn]] te loods. 'n Woedende Hitler het sy aandag na die bombardering van Londen verskuif, in 'n operasie wat bekend staan as [[Blitz|Die Blitz]]. Die Luftwaffe se aanslag is uiteindelik deur die ''[[Hawker Hurricane]]''- en ''[[Supermarine Spitfire]]''-vegvliegtuie afgeweer, terwyl die ''Royal Navy'' in beheer van die Engelse Kanaal gebly het. Die Duitsers se planne om Brittanje in te val is daarna vir 'n onbepaalde periode uitgestel. [[Lêer:Attack on Pearl Harbor Japanese planes view.jpg|duimnael|250px|Die Japannese aanval op Pearl Harbor.]] Ná die val van Frankryk in 1940 was die Verenigde Koninkryk in 'n finansiële krisis. [[Franklin D. Roosevelt]] het die Amerikaanse Kongres oorreed om die ''[[Leen-en-pagwet|Lend-Lease]]''-akte op [[11 Maart]] [[1941]] goed te keur, wat die Verenigde Koninkryk en 37 ander lande van $50,1&nbsp;miljard in militêre toerusting en ander voorraad voorsien het. $31,4 miljard daarvan het na die Verenigde Koninkryk en die Statebond gegaan. [[Kanada]] het 'n soortgelyke dog kleiner program opgestel, wat $4,7 miljard in voorraad na die Verenigde Koninkryk gestuur het. Buiten Italië, het Wes-Europa bitter min werklike gevegte gesien tussen September 1940 tot Junie 1944. Britse en Kanadese magte het op [[19 Augustus]] [[1942]] 'n klein aanval op die besette Franse hawe in Dieppe geloods. Die doel van die aanval was die toets en invordering van inligting vir 'n inval van Europa wat later in die oorlog sou plaasvind. Die aanval was 'n totale mislukking, maar het Brittanje en Kanada van noodsaaklike inligting rakende amfibiese taktiek voorsien: die inligting sou later van nut wees tydens Operasie Torch en die [[Slag van Normandië]] (kodenaam "Operasie ''Overlord''"). [[Lêer:Naciones Unidas 3.jpg|duimnael|250px|Vlae van die Geallieerdes wat die Verenigde Nasies tydens die Tweede Wêreldoorlog in 1943 gevorm het.]] Na die Japannese [[aanval op Pearl Harbor]] op [[7 Desember]] [[1941]], het die Verenigde State ook by die oorlog aangesluit en het [[Winston Churchill]] en [[Franklin D. Roosevelt]] mekaar ontmoet by die Arcadia-konferensie, waartydens hulle besluit het dat die verslaan van Duitsland aandag moet geniet bo die verslaan van Japan. Om die druk wat deur die Duitsers op die Sowjetunie uitgeoefen is, te verlig, het die Verenigde State in 1942 'n inval van (besette) Frankryk voorgestel, wat van oor die kanaal sou plaasvind. Die Britte was hierteen gekant en het voorgestel dat 'n klein inval vanuit Noorweë of landings in die Franse kolonies in Noord-Afrika 'n beter strategie sou wees. Die Verklaring van Verenigde Nasies is uitgereik en die Westerse Geallieerdes het Noord-Afrika eerste ingeval. [[Lêer:Wesel 1945.jpg|250px|duimnael|links|Die oorblyfsels van die Duitse dorp [[Wesel]] na die intensiewe Geallieerde bombarderings in die area 97% van al die geboue vernietig het.]] Met die intrede van die Verenigde State tot die oorlog het die lugoorlog teen laat 1942 tot die Geallieerdes se voordeel gedraai. Die Amerikaanse lugmag het begin met die eerste dagbombarderings van Duitsland, wat toegelaat het dat die aanvallers hul teikens beter kon sien, maar dit het ook die aanvallers aan meer gevare blootgestel as die waaraan hulle tydens nagbombarderings blootgestel sou wees. Die poging is georganiseer deur die lugopperhoofmaarskalk, [[Arthur Travers Harris]], wat later bekend sou staan as "Bommer Harris". Winston Churchill het ook "terreuraanvalle" beveel wat hele stede in een klap sou uitvee, deur middel van brandbomme wat [[vuurstorm]]s sou veroorsaak en sodoende die Duitse werkers van hulle huise sou ontneem. Massa-aanvalle, insluitende meer as 500 tot 1000 van die grootste [[bomwerper]]s, is op 'n slag geloods teen vliegvelde, nywerheidsentrums, U-bootbasisse, spoorrangeerterreine, oliereservoirs en, in latere stadiums van die oorlog, op lanseerplatforms vir wapens soos die V-1 vuurpyl, die [[V-2 vuurpyl]] en 'n spuitenjinvliegtuig, die [[Messerschmitt Me 262]]. Die Luftwaffe is oorweldig en teen 1945 was al die grootste Duitse stede uitgebrande ruïnes. Die Geallieerdes het ook begin met sabotasiesendings teen Duitsland, soos [[Operasie Anthropoid]], waartydens 'n sluipmoord op [[Reinhard Heydrich]], die argitek van die [[Finale Oplossing]], in Mei 1942 deur Tsjeggiese versettingsagente gepleeg is. Die agente is in Kanada opgelei en ingevlieg vanaf die Verenigde Koninkryk. As vergelding het Hitler brutale vergeldingsmaatreëls op die nabygeleë Tsjeggo-Slowaakse dorpie, [[Lidice]], toegepas. Die Geallieerdes het egter nooit opgehou om hulle magte in die Verenigde Koninkryk op te bou en uit te brei nie en het 'n uiteindelike inval van Wes-Europa in die laat lente of vroeë somer van [[1944]] beplan. === Slag van die Atlantiese Oseaan === [[Lêer:U534.jpg|duimnael|250px|'n Duitse U-boot in die Birkenhead-hawe, in Merseyside, Engeland.]] In die Noord-Atlantiese Oseaan het Duitse [[duikboot|duikbote]], bekend as "U-bote", gepoog om toevoer van voorraad na die Verenigde Koninkryk af te sny deur handelskepe te sink. In die eerste vier maande van die oorlog het hulle meer as 110 vaartuie gesink. Die U-bote het ook af en toe Britse en Kanadese oorlogskepe aangeval. Een duikboot het die Britse vliegdekskip, ''HMS Courageous'', gesink terwyl 'n ander een dit reggekry het om die slagskip, ''[[HMS Royal Oak]]'', te sink terwyl sy geanker was by [[Scapa Flow]]. Die Duitsers het ook slagskepe gehad wat 'n bedreiging vir die Geallieerde skeepvaart ingehou het. In die Suid-Atlantiese Oseaan het die Duitse slagskip, ''[[Admiral Graf Spee]]'', nege Britse koopvaardyskepe gesink. Die slagskip is egter langs die kus van Suid-Amerika opgespoor en deur die kruisers ''[[HMS Ajax]]'', ''HMS Exeter'' en ''HMNZS Achilles'' aangeval tydens die [[Slag van die Rio de la Plata]]. Die kruisers het begin om die Duitse slagskip binne-in die hawe van [[Montevideo]] in te dwing. Die kaptein van die Duitse skip, [[Hans Langsdorff]], het egter sy skip weg van die hawe af gestuur en dit daar in die diep water self laat sink, eerder as om gevangene geneem te word. Op [[21 Mei]] [[1941]] het die Duitse slagskip, ''[[Bismarck (skip)|Bismarck]]'', die hawe van [[Bergen]] verlaat en via die [[Straat van Denemarke]] gedreig om ongesiens die Atlantiese Oseaan in te vaar. Die skip het die ''[[HMS Hood]]'', een van die beste slagkruisers van die [[Britse Vloot]], gesink op [[24 Mei]] [[1941]]. 'n Massiewe jagtog het uitgebreek, waartydens die Britte agt slagskepe en slagkruisers, twee [[vliegdekskepe]], 11 [[kruiser]]s, 21 [[torpedojaer]]s en ses duikbote in aksie gestel het om die Duitse slagskip op te spoor. Ná 'n agtervolging van 2&nbsp;700&nbsp;km is die Bismarck gesink: [[Fairey Swordfish]]-torpedobomwerpers van die vliegdekskip ''HMS Ark Royal'' het die Bismark getref en haar roer beskadig, wat die eskaders van die Britse Vloot toegelaat het om haar te sink. In die somer van 1941 het die Sowjetunie by die oorlog aangesluit en hulle aan die Geallieerdes se kant geskaar. Die Sowjetunie het wel enorme reserwes met betrekking tot mannekrag gehad, maar het baie van hul toerusting en vervaardigingsbasisse verloor in die eerste weke na die inval deur Duitsland. Die Westerse Geallieerdes het probeer om hulle te help deur Arktiese konvooie te stuur, wat van die Verenigde Koninkryk en die Sowjetunie na die noordelike dele van die Sowjetunie, [[Archangelsk]] en [[Moermansk]], gevaar het. Die verraderlike roete om die [[Noord-Kaap, Noorweë|Noord-Kaap (Noorweë)]] was die ligging van baie gevegte, siende dat die Duitsers aanhoudend probeer het om die konvooie se roetes deur middel van U-bote, bomwerpers en ander slagskepe te onderskep. [[Lêer:Enigma Machine at NSA.jpg|duimnael|240px|links|'n Enigma-masjien. Die Duitsers het sulke masjiene gebruik om hulle radiokommunikasies te kodeer en dekodeer.]] Ná die Verenigde State in Desember 1941 tot die oorlog toegetree het, het die U-bote ook die skeepvaart langs die ooskus van die Verenigde State, Kanada en die water rondom [[Newfoundland]], die Karibiese See en die [[Golf van Meksiko]] aangeval en meerdere skepe gesink. Hulle was aanvanklik uiters suksesvol, maar later het die instelling van verdonkerings en 'n gekonnekteerde konvooistelsel 'n daling in die aantal aanvalle tot gevolg gehad en het die U-bote hul fokus terug na die middel van die Atlantiese Oseaan verskuif. Op [[9 Mei]] [[1942]] het die [[torpedojaer]], ''[[HMS Bulldog]]'', 'n U-boot gebuit en 'n ongeskonde [[Enigma-masjien]], 'n versleutelings- of ontsyferingsapparaat, van die Duitse boot bekom. Die masjien is na [[Bletchley Park]] in Engeland geneem, waar dit gebruik is om die Duitse geheime kodestel te ontsyfer. Die Geallieerdes het daarna die voordeel gehad dat hulle van die Duitse radiokommunikasies wat hulle onderskep het, kon verstaan en sodoende skeepsmagte kon stuur na plekke waar hulle die effektiefste sou wees. Die keerpunt van die [[Slag van die Atlantiese Oseaan]] het plaasgevind vroeg in [[1943]] soos die Geallieerdes hulle skeepstaktieke verfyn het en effektiewe gebruik gemaak het van nuwe tegnologie om teenaanvalle teen die U-bote te loods. Die Geallieerdes het ook begin om skepe vinniger te vervaardig as wat die oues gesink is en het naderhand minder skepe verloor nadat hulle die konvooistelsel in gebruik geneem het. Verbeterde "anti-duikboot"-oorlogvoering het beteken dat die lewensverwagting van 'n tipiese U-bootbemanning in maande gereken kon word. Die enorm verbeterde Tipe 12 U-boot het verskyn soos die oorlog ten einde geloop het, maar was te laat om die uitkoms te beïnvloed. In Desember 1943 het die laaste groot seeslag tussen die Britse Vloot en die ''Kriegsmarine'' (die Duitse oorlogsvloot) plaasgevind. In die [[Slag van Noord-Kaap]] is Duitsland se laaste slagkruiser, die ''[[Scharnhorst]]'', gesink deur die ''HMS Duke of York'', die ''[[HMS Belfast]]'' en 'n aantal ander torpedojaers. === Oorlogstoneel in Afrika === [[Lêer:Canal de Suez.jpg|duimnael|230px|Die Suez-kanaal was 'n belangrike skeepshandelweg vir die Britse Ryk. Die verlies van die kanaal sou 'n ompad van duisende kilometers beteken.]] Beheer van Suid-Europa, die [[Middellandse See]] en Noord-Afrika was belangrik omdat die Britse Ryk afhanklik was van die skeepshandelweg deur die [[Suezkanaal]]. Indien die kanaal in die Spilmoondhede se hande sou val, of indien die ''Royal Navy'' die beheer van die Middellandse See sou verloor, sou vervoer na die Verenigde Koninkryk, Indië en Australië om die [[Kaap die Goeie Hoop]] moes gaan, wat 'n roete van duisende kilometers langer sou beteken het. Na die oorgawe van die Franse, het die Britte die Franse Vloot in Julie 1940 aangeval, terwyl dit in Noord-Afrika by Mers-el-Kebir geanker was. Die aanval is geloods omdat die Britte gevrees het dat die vloot in die Duitsers se hande sou val, maar het die verhouding tussen Brittanje en Frankryk vir die volgende paar jaar versuur. Nadat hulle die Franse vloot vernietig het, het die ''Royal Navy'' teen die Italiaanse vloot geveg om heerskappy van die Middellandse See, vanaf hulle sterk basisse by [[Gibraltar]], [[Malta]] en [[Alexandrië]] in [[Egipte]]. Italiaanse troepe het Egipte vanaf [[Libië]] binnegedring om die Britse basisse wat daar geleë was in September 1940 aan te val. Dit het die begin van die Noord-Afrika-veldtog aangedui, waartydens beide kante gepoog het om heerskappy oor die [[Suez-kanaal]] te kry. Die Britse, Indiese en Australiese magte het teenaanvalle geloods in ''Operasie Compass'', maar die operasie is stopgesit in 1941 na vele Australiese en Nieu-Seelandse troepe na [[Griekeland]] verplaas is om die land teen Duitse aanvalle te beskerm. Die Duitse magte (wat later as ''Das Afrika Korps'' bekend sou staan), onder leiding van Generaal [[Erwin Rommel]], het in Februarie 1941 in [[Libië]] geland en die aanval op Egipte hernu. [[Lêer:Crusadertankandgermantank.jpg|links|duimnael|250px|'n Britse Crusader-tenk ry verby 'n brandende Duitse ''Pzkw Mk IV''-tenk tydens die bevryding van Tobroek (Operasie Crusader).]] Rommel se troepe het spoedig na die Ooste vooruitgegaan en het die belangrike hawe van [[Tobroek]] beleër. Die Geallieerdes het twee pogings aangewend om Tobroek te bevry, maar hulle is altwee keer verslaan. 'n Groter offensief aan die einde van daardie jaar (''Operation Crusader'') het egter daarin geslaag om Rommel se magte na 'n hewige geveg te verdring. In April en Mei 1941 was daar ook 'n kort oorlog in [[Irak]] wat geëindig het in die hernuwing van Britse besetting in Irak. In Junie het die Geallieerde magte [[Sirië]] en [[Libanon]] ingeval en op [[17 Junie]] het hulle [[Damaskus]] ingeneem. Later daardie jaar, in Augustus, het Britse troepe, en troepe van die [[Rooi Leër]] neutrale [[Iran]] beset en die land se olie, sowel as 'n suidelike voorraadweg na die Sowjetunie, beveilig. Aan die begin van 1942 is die Geallieerde magte in Noord-Afrika verswak as gevolg van troepe wat na die Verre-Ooste verplaas is. Rommel het weereens daarin geslaag om [[Benghazi]] in te neem. Sy troepe het daarna ook daarin geslaag om die Geallieerdes in die [[Slag van Gazala]] te verslaan en het Tobroek ingeneem saam met duisende gevangenes en het groot aantalle voorraad in beslag geneem, voor hy dieper in Egipte in gevaar het. [[Lêer:Bernard Law Montgomery.jpg|150px|duimnael|Veldmaarskalk Bernard Law Montgomery, die bevelvoerder van die Britse 8ste Leër.]] Die [[Eerste Slag van El Alamein]] het in Julie 1942 plaasgevind. Die Geallieerde magte het teruggetrek na die laaste verdedigbare punt voor [[Alexandrië]] en die Suez-kanaal. Die Afrika Korps het egter teen hierdie tyd al hulle voorraad opgebruik en die verdedigers het hulle teenaanvalle gestaak. Die [[Tweede Slag van El Alamein]] het tussen [[23 Oktober]] en [[3 November]] plaasgevind. Luitenantgeneraal [[Bernard Montgomery]] was in bevel van die Geallieerde magte wat as die Britse 8ste Leër bekend gestaan het. Die Geallieerdes het die offensief geneem en, ten spyte van aanvanklik sterk Duitse opposisie, het hulle uiteindelik geseëvier. Na die Duitse nederlaag by El Alamein het die Spilmoondhede se troepe suksesvol na [[Tunisië]] teruggetrek. Die Verenigde State, Brittanje en die [[Vrye Franse]] troepe het op [[8 November]] [[1942]] ''Operasie Torch'' geloods, met die hoop om beheer oor Noord-Afrika te verkry deur gelyktydige landings in [[Casablanca]], [[Oran]] en [[Algiers]] uit te voer, met 'n landing in [[Annaba|Bône]], die ingang tot Tunisië, 'n paar dae later. Die plaaslike magte van [[Vichy-Frankryk]] het slegs geringe weerstand gebied voor hulle aan die Vrye Franse magte en die gesag van Generaal [[Henri Giraud]] oorgegee het. Ter wedervergelding het Hitler Vichy-Frankryk ingeval en beset. Die Duitse en Italiaanse troepe in Tunisië het die Geallieerdes op hul hakke gehad vanuit Algerië in die weste en Libië in die ooste. Rommel se taktiese oorwinning oor die onervare Amerikaanse troepe in die [[Slag van Kasserinepas]] het slegs die uiteindelike oorgawe van die Spilmoondhede in Noord-Afrika uitgestel tot Mei 1943. [[Lêer:El Alamein 1942 - British infantry.jpg|250px|duimnael|links|Lede van die 9de Australiese Infanterie Afdeling poseer vir 'n foto tydens die Tweede Slagveld van El Alamein.]] Italië het beheer oor [[Eritrea]] en [[Italiaans-Somaliland]] tydens die koloniale [[Wedloop om Afrika]] verower en het Ethiopië ingeneem voor die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog tydens die [[Tweede Italiaans-Abessiniese Oorlog (1935–1936)]]. Hierdie drie kolonies is herorganiseer in die domein van [[Italiaans Oos-Afrika]]. Tydens die oorlog het hulle teen Britse magte geveg van [[Brits-Somaliland]], [[Kenia]] en [[Soedan]].<ref name="CS-EVENTS-OF-1940">{{en}} {{cite web |title=Comando Supremo: Events of 1940 |url=http://www.comandosupremo.com/1940.html |accessdate=27 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010813145712/http://www.comandosupremo.com/1940.html |archive-date=13 Augustus 2001 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="WWII-IN-AFRICA-JULY-1940">{{en}} {{cite web |title=World War II in Africa Timeline: July 1940 |url=http://africanhistory.about.com/od/wwiichronology/ss/WWIIJul40_3.htm |accessdate=27 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403163449/http://africanhistory.about.com/od/wwiichronology/ss/WWIIJul40_3.htm |archive-date=3 April 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Na Italië se aanvanklike sukses het die Geallieerdes egter die oorhand gekry en die Italianers het naderhand 'n [[guerrilla-oorlog]] in [[Ethiopië]] gevoer tot hul oorgawe in September 1943, waarna hulle by die Geallieerdes aangesluit het. Die Geallieerde magte het in September gepoog om die hoofstad van [[Senegal]] te bevry van die Vichy-Franse troepe wat die stad verdedig het: hulle het egter misluk en Frans-Wes-Afrika het onder die beheer van Vichy-Frankryk gebly tot en met die landings van Operasie Torch in Noord-Afrika in November 1942. Die Geallieerdes was egter suksesvol in die [[Slag van Gaboen]] en kon hulle beheer oor [[Frans-Ekwatoriaal-Afrika]] vir die Vrye Franse Magte verseker. [[Lêer:American troops leap forward to storm a North African beach.jpg|duimnael|300px|Amerikaanse troepe van Operasie ''Torch'' land op die strande by Algiers in April 1944.]] Na die skepping van die marionetteregering, Vichy-Frankryk, deur die Duitsers, het die Britte ook [[Madagaskar]], 'n Franse kolonie, as 'n vyandelike gebied beskou. Daar is ook deur die Duitsers voorgestel dat Europese Jode na Madagaskar gedeporteer sou word, aldus die "Madagaskar-plan". Terwyl die Britte steeds in beheer van [[Egipte]] en die Suez-kanaal was, was sulke deporteringsplanne egter onmoontlik en is die plan later laat vaar ten gunste van 'n volksmoordveldtog, die "[[Finale Oplossing]]". Met Japan se toetrede tot die oorlog in Desember 1941 en die [[Slag van Singapoer|oorgawe van Singapoer]] in Februarie 1942, was die Geallieerdes bekommerd dat die Spilmoondhede ook beheer van Madagaskar sou verkry en het hulle 'n inval in Mei 1942 geloods. Die geveg teen die Vichy-Franse verdedigers het aangehou tot November, met 'n aantal Japannese duikbote wat die Vichy-Franse ondersteun het. In Desember het die Britte ook Frans-Somaliland ingeneem. Na die landings van ''Operasie Torch'' het die oorblywende Vichy-gebiedsdele in Afrika onder die beheer van die Geallieerdes geval. Aangesien die suidelike deel van die kontinent oor die algemeen sekuur was, buiten die Italiaanse opstandigheid in [[Ethiopië]], het die Geallieerdes hulle aandag na ander oorlogstonele verskuif. === Veldtogte in die Balkan- en Middellandse See === [[Italië]] het [[Griekeland]] op [[28 Oktober]] [[1940]] vanaf 'n Italiaans-besette [[Albanië]] aangeval, maar is gou afgeslaan. Teen die middel van Desember het die Griekse leër tot in Suid-Albanië beweeg en het hulle 530&nbsp;000 Italiaanse troepe vasgetrek. [[Brittanje]] het hulle waarborg aan Griekeland nagekom en die ''Royal Navy'' het die Italiaanse vloot op [[11 November]] [[1940]] aangeval in die [[Slag van Taranto]]. Torpedojaers van die Britse vliegdekskepe het die Italiaanse vloot aangeval in die suidelike hawe van [[Taranto]]. Een slagskip is gesink en 'n aantal ander skepe is tydelik buite aksie geplaas. Daar is met belangstelling na die sukses van die lugtorpedo's opgelet deur [[Japan]] se vloot-opperhoof, Yamamoto, wat maniere oorweeg het waarop hy die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] se vloot in die [[Stille Oseaan]] kon neutraliseer. Die Griekse vasteland het egter uiteindelik in die hande van die Duitsers geval na 'n Duitse inval uit die Ooste, vanuit [[Bulgarye]]. [[Lêer:German paratroopers jumping From Ju 52s over Crete.jpg|duimnael|links|250px|Duitse valskermtroepe spring uit vliegtuie in die lug bo Kreta.]] Duitsland het ook [[Kreta]] op [[20 Mei]] [[1941]] binnegeval, 'n inval wat opmerklik is vanweë die grootskaalse gebruik van Duitse valskermtroepe. Kreta is verdedig deur ongeveer 11&nbsp;000 Griekse troepe en 28&nbsp;000 [[Australië|Australiese]] en [[Nieu-Seeland]]se troepe, wat nouliks uit [[Griekeland]] ontsnap het sonder hulle [[artillerie]] of voertuie. Die Duitsers het die drie hoof vliegvelde op die eilande [[Maleme]], [[Rethimnon]] en [[Iraklion]] aangeval. Na een dag se geveg het die Duitsers geen van hul doelstellings bereik nie en het hulle reeds verbysterende verliese gely. Die Duitsers se planne was in wanorde en hulle bevelvoerder, Generaal [[Kurt Student]], het dit oorweeg om selfmoord te pleeg. Tydens die volgende dag het die Duitsers egter Maleme-vliegveld in Wes-Kreta kon inneem, danksy wankommunikasie en die Geallieerde bevelvoerders se onvermoë om die situasie te begryp. Die Duitsers se verowering van die vliegveld het hulle in staat gestel om versterkings in te vlieg en om die Geallieerde magte op die eiland te oorweldig. As gevolg van die reeds hoë verliese van die valskermtroepe het [[Adolf Hitler|Hitler]] enige verdere luglandingsoperasies verbied. [[Lêer:Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg|duimnael|250px|Die Italiaanse koloniale ryk in sy grootste uitbreiding in 1941.]] Die oorlog tussen die Geallieerde en Italiaanse vlote het op [[29 Maart]] [[1941]] tot die voordeel van die Geallieerdes gedraai, toe Admiraal Cunningham se skepe die hoof-Italiaanse vloot ontmoet het, suid van [[Slag van Kaap Matapan|Kaap Matapan]], by die mees suidelike punt van die Griekse vasteland. Alhoewel hulle self 'n aantal vliegtuie verloor het, het die Geallieerdes daarin geslaag om vyf Italiaanse kruisers en drie torpedojaers te sink, asook om die moderne slagskip, Vittorio Veneto, te beskadig. Die Italiaanse Vloot, die [[Regia Marina]], het hul gevegsvermoë verloor en die Geallieerdes se taak – om troepe oor die Middelandse See na Griekland te vervoer – is vergemaklik. Op [[6 April]] [[1941]] het Duitse, Italiaanse, Hongaarse en Bulgaarse magte [[Joego-Slawië]] binnegeval, wat die oorgawe van die Joegoe-Slawiese leër op [[17 April]] tot gevolg gehad het, as ook die skepping van ondergeskikte state in [[Kroasië]] en [[Serwië]]. [[Duitsland]] het op dieselfde dag ook Griekeland vanuit [[Bulgarye]] ingeval. Die Griekse leër wat die [[Metaxas-linie]] verdedig het was in die minderheid en ook in lokke geval wat deur die snelbewegende Duitse troepe gestel is en is gou verslaan. Athene het op [[27 April]] in die Duitsers se hande geval, maar die Verenigde Koninkryk het wel daarin geslag om meer as 50&nbsp;000 troepe te ontruim. Verset het in [[Joego-Slawië]] in die middel van 1941 uitgebreek en twee versettingbewegings het deelgeneem aan wat effektiewelik 'n burgeroorlog was. Die bewegings was die Kommunisties-geleide Partisane, onder bevel van [[Tito]], en die koningsgesinde Tsjetniks, onder bevel van [[Draža Mihailovic]]. Die twee paramilitêre groepe het vir 'n kort tydeperk in 1941 saamgewerk, maar het gou 'n uitval gehad en die Tsjetniks het 'n dubbelsinnige rol aangeneem en dikwels saam met die besettende magte teen die kommuniste gestaan. Daar was sewe groot anti-Partisaanse offensiewe wat daarop gemik was om alle Partisane in Joego-Slawië te verwyder, asook talle kleiner offensiewe. Die groot offensiewe was tipies gekombineerde pogings deur die Duitse [[Wehrmacht]], Die Duitse [[Waffen SS|SS]], die Italianers, die [[Ustase|Ustaše]], die Kroatiese tuisleër, die Serwiese vrywilligerskorps, die Serwiese staatsleër, die Bulgare en die Hongare. Met tye het die Tsjetniks ingestem om teen die partisane te veg. Die groter offensiewe het twee belangrike pogings ingesluit: Fall Weiss ("geval wit") en Operasie Schwarz. In Joego-Slawië staan dit bekend as die 4de Offensief ([[Slag van Neretva]]) en die 5de Offensief ([[Slag van Sutjeska]]). === Duitsland val die Sowjetunie in === {{Cquote|''Ons hoef slegs die deur in te skop, dan sal die hele verrotte struktuur neerstort.''|Adolf Hitler<ref>{{en}} http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=121 In die oorspronklik Duits: "Wir brauchen nur die Tuer einzutreten (in Russland), und der ganze morsche Bau bricht zusammen", van http://www.koopiworld.de/pub/udssr41.htm.</ref>}} [[Lêer:Eastern Front 1941-06 to 1941-12.png|duimnael|275px |Die oosterse front tydens die inval van die Sowjetunie: {{sleutel|#fff8d5|Aanvanklike verspreiding van die Wehrmacht – tot 9 Julie 1941}} {{sleutel|#ffd2b9|Opvolgende verspreidings – tot 1 September 1941}} {{sleutel|#ebd7ff|Omsingeling en slag van Kiev – tot 9 September 1941}} {{sleutel|#ccffcd|Finale Wehrmacht verspreiding – tot 5 Desember 1941}} ]] Die [[Slag van Griekeland]] en die [[Inval van Joego-Slawië]] het die Duitse inval van die Sowjetunie met ses kritieke weke uitgestel. Die inval is op [[22 Junie]] [[1941]] uitgevoer deur 4,3 miljoen man: 3,3 miljoen was van die 3 eenhede van die Duitse leër afkomstig en 1 miljoen was van verskeie ander Spilmoondhede se militêre eenhede. Die inval staan bekend as [[Operasie Barbarossa]]. Die een Duitse eenheid, ''Heeresgruppe Nord'' is vanuit [[Oos-Pruise]] gestuur. Die eenheid se hoofdoelwitte was om die Baltiese state te beveilig en [[Leningrad]] in te neem. Teenoor dié eenheid was twee Sowjetse leërmagte. Die Duitsers het hulle 600 tenks na die knooppunt van die twee Sowjetse leërmagte gestuur. Die ''4te Panzerarmee'' ("vierde gepantserde leër"), wat deel was van die ''Heeresgruppe Nord'', se doel was om die [[Nemunas|Nemunas-rivier]] en die Dwina-rivier oor te steek: dié twee riviere was die twee grootste hindernisse onderweg na Leningrad. Op die eerste dag het die eenheid se tenks die Nemunas oorgesteek en sowat 80&nbsp;km gevorder. Naby Raseiniai het die eenheid se 300 gepantserde tenks ("Panzers" in Duits) 'n teenaanval teen die 300 Sowjetse tenks afgeweer. Dit het die Duitsers vier dae geneem om die Sowjetse tenks te omsingel en te vernietig. Die Duitse weermag het die Dwina-rivier hierna oorgesteek en Leningrad genader. Die tweede Duitse eenheid, ''Heeresgruppe Mitte'', het vanuit [[Pole]] aangeval. Hulle doelwit was om [[Moskou]] in te neem, maar moes eers deur vier Sowjetse leërsmagte deurdring. Die Sowjetse magte het 'n uitgekeepte frontlinie gehad, wat binne-in Duitse gebied ingesteek het met die middelpunt by [[Bialystok]]. Naby Białystok was [[Minsk]] geleë, wat 'n belangrike spoorwegkruising en voog van die hoofweg na [[Moskou]] was. Die 3de ''Panzerarmee'' het deur die verbinding van die twee Sowjetse leërs in die Noorde en die ook die Neman-rivier oorgesteek; die 2de ''Panzerarmee'' het die Bug-rivier van die suide oorgesteek. Terwyl die Panzers aangeval het, het die [[infanterie]] die uitkeping in die frontlinie aangeval en die Sowjetse troepe by Białystok omsingel. Die Panzers se doel was om by Minsk byeen te kom en die onttrekking van enige Sowjetse eenhede te voorkom. Op [[27 Junie]] het die 2de en 3de Tenkeenhede by Minsk ontmoet na hulle ongeveer 320&nbsp;km ver in Sowjetse gebied gevorder het. In die groot gaping tussen Minsk en die Poolse grens is 32 Sowjetse infanterie en 8 tenkafdelings omsingel en verslaan. Ongeveer 290&nbsp;000 Sowjetse soldate is gevange geneem, terwyl 250&nbsp;000 daarin geslaag het om te ontsnap. ''Heeresgruppe Süd'' was in Suid-Pole en [[Roemenië]] gestasioneer en het ook twee Roemeense leërmagte en verskeie Italiaanse, Slowaakse en Hongaarse eenhede ingesluit. Die groep se doel was om die olievelde van die [[Kaukasië]] te verower. In die suide het die Sowjetse bevelvoerder gou op die Duitse aanval gereageer; hulle was in bevel van veel meer tenks as wat tot die Duitse groep beskikbaar was. Die Duitsers het teen drie Sowjetse leërmagte te staan gekom en het hulle by hul knooppunt aangeval, maar een van die eenhede, die 1ste ''Panzerarmee'' het deur die linie van die Sowjetse troepe gebreek met die hoop om die stad, [[Brodi]], in te neem. Op [[26 Junie]] het vyf Sowjetse gemeganiseerde korpse met meer as 'n duisend tenks 'n massiewe teenaanval op die 1ste ''Panzerarmee'' geloods. Die [[Slag van Brodi (1941)|Slag van Brodi]] was een van die woeste aanvalle tydens die inval van die Sowjetunie. Op die ou einde het die Duitsers geseëvier, maar die Sowjetse troepe het hulle swaar verliese laat ly. Met die mislukking van die Sowjetunie se geharnaste offensief was daar nie meer 'n behoorlike Sowjetse tenkeenheid in die suide beskikbaar nie. Op [[3 Julie]] het Hitler uiteindelik toestemming gegee dat die Panzers hul tog na die ooste mag hervat, na die infanterie met hul opgevang het. Die volgende doel van die ''Heeresgruppe Mitte'' was die stad [[Smolensk]], wat die weg na Moskou beheer het. Die Duitsers se teenstanders in hierdie sending was 'n ou Russiese verdedigingslyn waar daar 6 Sowjetse leërs geplaas is. Op [[7 Julie]] het dié leërs 'n aanval teen die 3de ''Panzerarmee'' geloods met 700 tenks. Die Duitsers het hul superioriteit oor die lugweë benut en die Sowjetse tenks vernietig. Die 2de ''Panzerarmee'' het die [[Dnjepr]]-rivier oorgesteek en Smolensk van die suide benader, terwyl die 3de ''Panzerarmee'', ná hulle die Sowjetse tenks vernietig het, die stad uit die noorde benader het. Tussen hulle was drie Sowjetse leërs vasgekeer. Op [[26 Julie]] het die twee Panzer-eenhede die gaping tussen hulle toegemaak tydens die [[Slag van Molensk (1941)|Slag van Molensk]]. Die Duitsers het 300&nbsp;000 Sowjetse soldate gevange geneem, maar 'n verdere 200&nbsp;000 het daarin geslaag om te ontsnap. Hitler het besluit dat die strategie van omsingeling vóór aanval nie meer voldoende was nie en wou die Sowjetunie oorwin deur enorme ekonomiese skade aan die land en die bevolking aan te bring. Ten einde die doel te behaal, sou die olievelde in die suide en Leningrad in die noorde ingeneem moes word. Tenks van ''Heeresgruppe Mitte'' is omgelei en na ''Heeresgruppe Nord'' en ''Heeresgruppe Süd'' gestuur om hulle by te staan. Hitler se generale was sterk hierteen gekant, siende dat ''Heeresgruppe Mitte'' slegs 320&nbsp;km weg van Moskou was, waar die grootste deel van die Rooi Leër gestasioneer was en 'n aanval daar was die Duitsers se enigste hoop op 'n vinnige einde tot die oorlog. Hitler was egter beslis en die tenks van ''Heeresgruppe Mitte'' het by die 4de ''Panzerarmee'' aangesluit in die noorde. Hulle bystand het op [[8 Augustus]] 'n deurbraak deur die Sowjetse verdedigingslinies moontlik gemaak en teen die einde van Augustus was die troep slegs 50&nbsp;km van Leningrad. In die tussentyd het die Finse troepe na die suidooste marsjeer, aan beide kante van [[Ladogameer]], en het hulle die Finse-Sowjetse grensgebied bereik. Teen die middel van Julie was die Duitse troepe in die suide slegs 'n paar kilometer vanaf [[Kiëf]]. Die 1ste ''Panzerarmee'' het verder suid beweeg, terwyl die 17de Leër, wat op die suidelike flank van die 1ste ''Panzerarmee'' was, oos beweeg het. Sodoende het hulle daarin geslaag om drie Sowjetse leërs naby [[Slag van Oeman|Oeman]] vas te keer. Die Duitsers het die Sowjetse soldate oorwin en die tenks het na die noorde gekeer en die Dnjepr-rivier oorgesteek. Terselfdertyd het die 2de ''Panzerarmee'', wat (op bevel van Hitler), van die ''Heeresgruppe Mitte'' geskei was, die [[Desna]]-rivier oorgesteek saam met die Duitse Tweede Leër aan sy regterflank. Die twee ''Panzerarmee''-eenhede het nou vier Sowjetse leërs en twee gedeeltelike leërs vasgekeer gehad. Die omsingeling van die Sowjetse magte in Kiëf is op [[16 September]] voltooi. Die omsingelde Sowjetse magte het egter nie maklik oorgegee nie, 'n [[Slag van Kiëf (1941)|woeste geveg]] het plaasgevind wat vir tien dae aangehou het. Na hierdie tien dae het die Duitsers meer as 600&nbsp;000 Sowjetse soldate gevange geneem; Hitler het dit die grootste geveg in die geskiedenis genoem. Na die Slag van Kiëf het die Duitse magte die meerderheid gevorm en het die Rooi Leër nie meer reserwes gehad nie. Stalin het slegs 800&nbsp;000 soldate oorgehad om Moskou te verdedig. Op [[9 September]] het die ''Heeresgruppe Nord'' 'n afstand van ongeveer 11&nbsp;km vanaf Leningrad bereik, maar Hitler het beveel dat Leningrad omsingel word. Die Sowjetse magte het 'n toenemende aantal aanvalle teen die ''Heeresgruppe Mitte'' geloods, maar siende dat hulle nie die tenks gehad het waaroor die Duitsers beskik het nie, was hulle nie in 'n posisie om tot aanval oor te gaan nie. Hitler het van gedagte verander en het besluit dat die ander tenks ook na ''Heersgruppe Mitte'' teruggestuur sou word vir 'n aanval op Moskou. Die beweging na Moskou het op [[2 Oktober]] begin, wat ook die begin van [[Slag van Moskou]] aangedui het. ''Heeresgruppe Mitte'' het 'n reeks uitgebreide verdedigingslinies by Moskou in die gesig gestaar. Die Duitsers het maklik deur die eerste verdedigingslinie deurgedring. Tegelykertyd het die 2de ''Panzerarmee'' van die suide teruggekeer en het die dorpie [[Orjol]] oorgeneem, wat ongeveer 120&nbsp;km agter die eerste Sowjetse verdedigingslinie was. Die Duitsers het vorentoe gebeur en het 'n totaal van 663&nbsp;000 Sowjetse soldate gevangene geneem. Die Sowjetse magte het nou slegs 90&nbsp;000 man en 150 tenks oorgehad om Moskou mee te verdedig. Sedert byna die begin van die [[Slag van Moskou]] het die weer stadigaan vererger en die Duitse vorderings na Moskou is tot so min as 3&nbsp;km per dag beperk, as gevolg van die baie koue weer. Op [[31 Oktober]] het die Duitse bevelvoerder 'n halt geroep, sodat die troepe herorganiseer kon word. Die tussenpose het die Sowjetse magte tyd gegee om nuwe leërs op te bou en ander Sowjetse troepe vanuit die Ooste te bring. Die [[Sowjets-Japannese Neutraliteitsverdrag]], wat op [[13 April]] [[1941]] deur die Sowjetunie en Japan onderteken is, het Stalin verseker dat Japan nie meer 'n bedreiging vir die Sowjetunie ingehou het nie en dat sy troepe elders benodig is. Op [[15 November]] het die Duitsers weereens begin om Moskou aan te val. Hulle is teëgesit deur ses Sowjetse Leërs. Die Duitsers het beplan om die 3de en 4de ''Panzerarmees'' die [[Moskou-kanaal]] te laat oorsteek en Moskou uit die noorde en die ooste aan te val. Die 2de ''Panzerarmee'' sou [[Toela]] aanval en daarna Moskou vanuit die suide binnedring en die 4de ''Panzerarmee'' sou in die middel deurbreek. Op [[22 November]] het Sowjets-Siberiese troepe die 2de ''Panzerarmee'' in die suide aangeval en die Duitsers het 'n skokkende nederlaag gely. Die 4de ''Panzerarmee'' het dit reggekry om die Moskou-kanaal oor te steek en het 'n afstand van 24&nbsp;km vanaf die [[Kremlin]] bereik. Teen hierdie tyd het die eerste ''[[blizzard]]s'' van die winter egter reeds begin en die Duitse ''Wehrmacht'' was nie uitgerus vir winterse oorlogvoering nie. [[Vriesbrand]] en siektes het meer slagoffers as die gevegte veroorsaak: binne drie weke was daar 'n totaal van 155&nbsp;000 soldate wat dood of buite aksie was. Die afdelings het nou slegs 50% van hulle oorspronklike sterkte oorgehad en die bitter koue het ernstige probleme vir hulle gewere en uitrusting veroorsaak. Die weersomstandighede het ook die ''[[Luftwaffe]]'' buite aksie gestel. Hitler se planne het dus misluk nog voor die ergste winterweer getref het: hy was so seker van 'n blitsige oorwinning dat hy nooit voorberei het vir selfs die moontlikheid van winterse oorlogvoering in die Sowjetunie nie. Sy oosterse troepe het meer as 734&nbsp;000 ongevalle gehad in die eerste vyf maande: ongeveer 23% van die afgeronde totaal van 3&nbsp;200&nbsp;000 soldate. Op [[27 November]] [[1941]] het Generaal [[Eduard Wagner]] gerapporteer: "Ons is aan die einde van ons personeel- en materiële bronne. Ons gaan binnekort gekonfronteer word met die gevare van diep winter.".<ref>{{en}} Die Engelse vertaling: "We are at the end of our resources in both personnel and materiel. We are about to be confronted with the dangers of deep winter." Verkry vanaf [http://worldshistory.informbank.com/articles/events/operation-barbarossa-military.htm. worldshistory.informbank.com]{{Dooie skakel|date=Februarie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Laaste besoek op 23 Julie 2007.</ref> Nuwe Sowjetse troepe het 'n totaal van meer as 500&nbsp;000 man gehad en op [[5 Desember]] het die Sowjetse Maarskalk, [[Georgi Zjoekof]], 'n massiewe teenaanval geloods wat die Duitsers meer as 320&nbsp;km teruggedwing het, alhoewel geen deurslaggewende deurbraak behaal is nie. Die inval van die Sowjetunie het die Duitsers tot op die stadium 250&nbsp;000 dood, 500&nbsp;000 gewond en die meeste van hul tenks gekos. === Die Sowjetunie veg terug === [[Lêer:Eastern Front 1942-05 to 1942-11.png|duimnael|regs|250px|Operasie Blau: Duitse vordering van [[7 Mei]] [[1942]] tot [[18 November]] [[1942]]: {{sleutel|#ffd2b9|tot [[7 Julie]] [[1942]]}} {{sleutel|#ffd9ff|tot [[22 Julie]] [[1942]]}} {{sleutel|#ebd7ff|tot [[1 Augustus]] [[1942]]}} {{sleutel|#ccffcd|tot [[18 November]] [[1942]]}}]] Op [[26 Januarie]] [[1942]] het Stalin, nou selfversekerd na sy eerste oorwinning, 'n algemene teenoffensief beveel. Die aanvalle het oorspronklik goeie vordering gemaak, soos die Sowjetse magte die areas om Demjansk en Wjazma oorgeneem het en dreigende aanvalle is in die rigting van Smolensk en Brjansk gemaak. Ten spyte van hulle vroeë suksesse het die Sowjetse offensief stoom verloor. Teen Maart 1942 het die Duitsers herstel van die aanval en hulle linie gestabiliseer. Hulle het ook daarin geslaag om die toegang tot die omgewing om Wjazma te verseker. Dit was slegs naby Demjansk wat die oorwinning deur Sowjetse magte werklik 'n bedreiging was. Hier het die Sowjetse magte daarin geslaag om 'n groot deel van die Duitse 16de Leër te omsingel. Hitler het nie 'n onttrekking beveel nie en die 92&nbsp;000 soldate moes die gebied verdedig terwyl hulle deur middel van vliegtuie van die nodige voorraad voorsien is. Die situasie het vir tien weke geduur, totdat die Sowjetunie toegestem het dat 'n roete na die weste oopgemaak kon word om voorraad aan die Duitse soldate te verskaf. Die Duitse magte het hul posisie by Demjansk gehou tot hulle toegelaat is om te onttrek in Februarie 1943. In Mei het die Sowjetunie gepoog om die stad [[Charkof]], in Oos-[[Oekraïne]], van die Duitsers oor te neem. Hulle het met konsentriese aanvalle geopen aan weerskante van die stad en het aan beide kante dit reggekry om deur die Duitse linies te breek: 'n ernstige bedreiging vir die Duitse behoud van die stad. Die Duitsers het gereageer deur die planne vir hul eie offensief te versnel en het dit vyf dae later geloods. Die Duitse 6de Leër het by 'n inkeping van die vyand se terrein van die suide af ingeval en het daarin geslaag om die hele Sowjetse leër te omsingel. In die laaste dae van Mei het die Duitsers die Sowjetse magte in die area vernietig: van die Sowjetse magte in die omgewing is 70&nbsp;000 dood, 200&nbsp;000 gevange geneem en slegs 22&nbsp;000 het dit reggekry om te ontsnap. Hitler het teen hierdie tyd besef dat sy troepe te swak was om 'n offensief in al die dele van die Oosterse Front uit te voer, maar as die Duitsers die olie en vrugbare gebiede van die Suidelike Sowjetunie in beslag kon neem, sou dit hulle die nodige hupstoot kon gee om die oorlog voort te sit. ''Operasie Blau'' het gepoog om die suidelike front van die Rooi Leër te vernietig, die dele van [[Oekraïne]] wes van die Wolga-rivier te sekuur en die olievelde van Kaukasië in beslag te neem. Die Duitsers het ''Heeresgruppe Süd'' versterk deur afdelings van ander sektore na hulle oor te plaas en ook nog troepe van die Spilmoondhede se geallieerdes te verkry. Teen die einde van Junie het Hitler 72 afdelings gehad wat gereed was om tot die offensief oor te gaan: van hierdie 74 was 51 Duits. [[Lêer:Second world war europe 1941-1942 map en.png|duimnael|300px|Die van die Spilmoondhede beheerde gebied in Europa op die oomblik van sy maksimale uitbreiding (1941–1942).]] Die Sowjetunie het nie geweet waar die Duitse hoofoffensief van 1942 vandaan sou kom nie. [[Josef Stalin|Stalin]] was oortuig dat die Duitsers se doelstelling vir 1942 die inname van Moskou sou wees en het 50% van die Rooi Leër se troepe in die Moskou-omgewing gestasioneer. Slegs 10% van die Sowjetse troepe is na die suidelike deel van die Sowjetunie uitgestuur. Die Duitse offensief het op [[28 Junie]] [[1942]] begin. Oral het Sowjetse magte teruggeval soos die Duitsers deur hul verdedigings gesny het. Teen [[5 Julie]] het die voorste dele van die 4de ''Panzerarmee'' die Don-rivier naby [[Woronezj]] bereik en betrokke geraak in 'n bitter geveg vir beheer van die stad. Aangesien die Sowjetse magte daarin geslaag het om die 4de ''Panzerarmee'' vir 'n ruk besig te hou, het dit hulle kosbare tyd gegee om hulle verdedigingslyne te versterk. Dit is ook die eerste keer in die oorlog dat die Sowjette nie probeer het om gebiede wat totaal en al blootgestel is te verdedig nie, maar dat hulle op 'n georganiseerde manier teruggetrek het. Die vertragings het Hitler vererg en hy het die ''Heersgruppe Süd'' geherorganiseer in twee kleiner groepe: ''Heeresgruppe A'' en ''Heeresgruppe B''. Die oorgrote meerderheid van die gepantserde magte is gekonsentreerd in ''Heeresgruppe A'': dié groep is beveel om aanvalle te loods soos hulle die olievelde van Kaukasië nader, terwyl ''Heeresgruppe B'' beveel is om [[Stalingrad]] in te neem en te waak teen enige Sowjetse teenaanvalle. Teen [[23 Julie]] het die Duitse 6de Leër [[Rostof]] ingeneem, maar die Sowjetse troepe het 'n bedrywige agterhoedegeveg geveg, wat die Duitsers by stedelike gevegte ingetrek het in hul poging om die stad in te neem. Die Sowjetse troepe se taktiek het ook verhoed dat hulle formasies deur die Duitsers omsingel kon word. Aangesien die Duitsers die kruispunt van die Don-rivier beveilig het, het Hitler die 4de ''Panzerarmee'' gestuur om die 6de Leër se verswakte vooruitgang te versterk. Teen die einde van Julie het die 6de Leër hulle offensief kon hervat en teen [[10 Augustus]] het die 6de Leër enige Sowjetse aanwesigheid aan die wesbank van die Don-rivier verwyder. Sowjetse troepe het egter in ander gebiede uitgehou, wat die 6de Leër se mars na die ooste verder vertraag het. In kontras het die nuwe ''Heeresgruppe A'', ná hulle die [[Don-rivier]] op [[25 Julie]] oorgesteek het, tot 'n wye frontlinie versprei. Die Duitse 17de Leër het wes na die [[Swartsee]] uitgeswaai en die 1ste ''Panzerarmee'' het na die suide en ooste aangeval en met min moeite deur gebiede beweeg wat grotendeels deur Sowjetse troepe verlaat is. Op [[9 Augustus]] het die 1ste ''Panzerarmee'' die voetheuwels van die Kaukasiese gebergte bereik, 'n vooruitgang van meer as 480&nbsp;km. [[Lêer:Stalingrad - ruined city.jpg|regs|duimnael|260px|Sowjetsoldate wat in die ruïnes van Stalingrad veg, 1942.]] Om hulle magte in Kaukasië te beskerm, het die Duitsers gepoog om [[Stalingrad]] op hulle noordoostelike flank in te neem deur die Don-rivier te kruis en na die stad op te mars. Duitse bomwerpers het meer as 40&nbsp;000 dood gemaak en groot dele van die stad het in puin gelê. Die Sowjetse leierskap het besef dat die Duitsers van plan was om die olievelde te buit en het begin om 'n groot aantal troepe vanuit die Moskou sektor te stuur om hulle troepe in die Suide te versterk. Zjoekof, een van Stalin se vertroueling-generaals, het bevel van die Stalingrad-front oorgeneem aan die begin van September en 'n reeks aanvalle uit die Noorde van stapel gestuur wat die Duitse 6de Leër se poging om Stalingrad te buit verder belemmer het. Op [[13 September]] het die Duitsers deur die suidelike voorstede gevorder en teen [[23 September]] [[1942]] is die hooffabriekskompleks omsingel en was die Duitse artillerie binne trefafstand van die rivierkaaie waaroor die Sowjette gewondes ontruim het en vars versterking ingebring het. Verwoede straatgevegte, die brutaalste soort hand-tot-hand konflik, het in die ruïnes van die stad gevolg. Uitputting en blootstelling het geleidelik die manskappe se krag uitgeput. Hitler, wat 'n obsessie met die [[Slag van Stalingrad]] ontwikkel het, het geweier om 'n terugval enigsins te oorweeg. Generaal Paulus het uit wanhoop in die begin van November nog 'n geveg van stapel gestuur. Teen hierdie tyd het die Duitsers daarin geslaag om 90% van die stad in te neem. Die Sowjetunie het egter intussen reuse magte aan die flanke van Stalingrad opgebou. Die flanke is op die tydstip uit 'n Duitse oogpunt sleg onderbeman, aangesien die meerderheid van die Duitse troepe se fokus op die stad as buit was, wat slegs satelliet spiltroepe gelaat het om die flanke te beskerm. Die Sowjette het ''Operasie Uranus'' op [[19 November]] [[1942]] geloods met gelyktydige aanvalle wat by die stad Kalatsj vir vier dae byeengekom het en die 6de Leër in Stalingrad omsingel het. [[Lêer:Eastern Front 1942-11 to 1943-03.png|links|duimnael|240px|Die Oosterse front tydens Operasie Uranus: {{sleutel|#ffffcc|tot [[12 Desember]] [[1942]]}} {{sleutel|#ffe4cc|tot [[18 Februarie]] [[1943]]}} {{sleutel|#ccffcc|tot Maart 1942 (slegs Sowjetse vooruitgang)}}]] Die Duitsers het toestemming gevra om 'n losbreek te poog, maar Hitler het geweier en het die Duitse 6de Leër beveel om in Stalingrad te bly. Hy het belowe dat hulle deur vliegtuie van die nodige voorsien sou word tot en met hul ontsetting. Die Sowjette het op ongeveer dieselfde tyd [[Operasie Mars]] in 'n spitshoek naby die omgewing van Moskou geloods. Die doel van die operasie was om die ''Hereesgruppe Mitte'' besig te hou, sodat hulle nie ''Heeresgruppe Süd'' by Stalingrad kon versterk nie. In die tussentyd het ''Heeresgruppe A'' se aantog binne-in Kaukasië vasgehaak: die Sowjetse troepe het al die olieproduksiefasiliteite vernietig en dit sou 'n jaar se werk kos om hulle weer in 'n werkende toestand te kry. Die res van die olievelde het aan die suide van die Kaukasiese gebergtes gelê. Deur Augustus en September het Duitse bergtroepe gepoog om 'n weg deur die berge te vind, maar teen die koms van winter in [[Oktober]] was hulle geensins nader aan hul doelwit nie. Met Duitse troepe omsingel in Stalingrad en die Sowjetse leërs wat hul terugtrekkingslinies bedreig, het ''Heeresgruppe A'' begin om terug te val. Teen Desember het veldmaarskalk [[Erich von Manstein]] haastig 'n Duitse aflossingsmag bymekaar gesit wat bestaan het uit eenhede van ''Heeresgruppe A''. Die mag se doelwit was om die vasgevange 6de Leër af te los. Die aflossingsmag het nie versterkings vanaf ''Heeresgruppe Mitte'' kon kry nie en het slegs daarin geslaag om 'n afstand van 50&nbsp;km van hul doelwit af te bereik voor die Sowjette hulle gedwing het om terug te keer. Teen die einde van 1942 was die 6de Leër in 'n wanhopige toestand, aangesien die ''Luftwaffe'' slegs 'n sesde van die nodige voorraad kon verskaf. [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-P0613-308, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg|duimnael|250px|Sowjetse soldate in Stalingrad (Januarie 1943)]] Kort voor hul oorgawe aan die Rooi Leër op [[22 Februarie]] [[1943]], was [[Friedrich Paulus]] tot Veldmaarskalk bevorder. Dit was 'n duidelike boodskap van Hitler, aangesien geen Duitse Veldmaarskalk nog ooit sy troepe oorgegee het of lewendig gevange geneem is nie. Na die [[Slag van Stalingrad]] het slegs 91&nbsp;000 van die 6de Leër se 300&nbsp;000 soldate oorleef om gevange geneem te word. Die getal het 22 generaals ingesluit en slegs 5000 van dié gevangenes sou ooit weer ná die oorlog na Duitsland terugkeer. Hierdie slag sou die grootste en duurste (in terme van menselewens) slag in die geskiedenis wees. Ongeveer 2 miljoen man het aan beide kante gesterf, waaronder ook siviele burgers. Die Spilmoondhede se ongevalle het ongeveer 850&nbsp;000 beloop, terwyl die Sowjette 'n verlies van 750&nbsp;000 man gely het. ==== Hergroepering ==== Na die oorgawe van die Duitse 6de Leër by Stalingrad op [[2 Februarie]] [[1943]] het die Rooi Leër agt offensiewe gedurende die winter geloods. Baie van die offensiewe was langs die Don-rivier gekonsentreer, in die nabyheid van Stalingrad. Die aanvalle het aanvanklike inwinnings van gebied tot gevolg gehad, tot die Duitse magte daarin geslaag het om die uitgebreide en verswakte toestand van die Rooi Leër uit te buit en 'n teenaanval te loods om die stad van Charkof en die omliggende gebiede weer terug te wen. Dit sou die laaste groot strategiese oorwinning vir Duitsers in die Tweede Wêreldoorlog wees. Die reëns wat die lente gebring het, het effektiewe veldtogte in die Sowjetunie verhinder, maar beide kante het die tussenpose gebruik om hul troepe te versterk met die oog op die onvermydelike veldslag wat in die somer sou plaasvind. Die aanvangsdatum vir die offensief is verskeie kere uitgestel, soos vertragings in die voorbereiding die Duitsers gedwing het om te wag voordat hulle kan aanval. Na die ''Wehrmacht'' uiteindelik hulle grootste konsentrasie vuurkrag van die hele Tweede Wêreldoorlog versamel het, het hulle op [[4 Julie]] [[1943]] hulle offensief teen die Sowjetunie by die [[Koersk (stad)|Koersk]]-uitsprong geloods. Die Sowjetunie het geweet wat die Duitsers beoog het en het in alle haas gejaag om die uitsprong te verdedig met 'n enorme stelsel van walverdedigingspunte. Die Duitsers het van beide die noorde en die suide aangeval, met die hoop om in die middel te ontmoet en sodoende die uitsprong af te sny en die 60 Sowjetse afdelings vas te keer. Die Duitse offensief in die noordelike sektor was tot niet gemaak na bitter min vooruitgang deur die Sowjetse verdedigings bereik is. Daar was egter 'n bedreiging van 'n Duitse deurbraak in die suide en die Sowjetse troepe het hul reserwes opgeroep om die Duitse aanslag in die suide te beteuel. Die daaropvolgende [[Slag van Koersk]] het die grootste tenkgeveg van die oorlog geword. Die Duitsers het nie 'n groot aantal reserwe troepe gehad nie en hulle gepantserde magte was uitgeput. Die Sowjetse teenoffensief het daarin geslaag om die Duitsers terug na hul beginposisies te dwing. [[Lêer:Eastern Front 1943-08 to 1944-12.png|duimnael|250px|Sowjetse vooruitgang van Augustus 1943 tot Desember 1944. {{sleutel|#ffffb1|tot [[1 Desember]] [[1943]]}} {{sleutel|#ffddbf|tot [[30 April]] [[1944]]}} {{sleutel|#cebdff|tot [[19 Augustus]] [[1944]]}} {{sleutel|#bfffbf|tot [[31 Desember]] [[1944]]}}]] Die Sowjetse oorwinning in die Slag van Koersk het ook beteken dat hulle die stad Koersk ingeneem het. Met die dreigende herfsreën het Hitler ingestem dat die Duitsers in Augustus tot by die Dnjepr-lyn kon terugtrek. Met die loop van die maande het die Duitsers dit naas onmoontlik gevind om die Dnjepr-lyn te bly verdedig, aangesien die Sowjetse brughoofde gegroei het. Belangrike dorpe langs die Dnjepr-lyn het in Sowjetse hande geval, met [[Saporisja]] as die eerste, gevolg deur [[Dnipro|Dnipropetrowsk]]. Vroeg in November 1943 het die Sowjetse troepe uit hul brughoofde aan weerskante van [[Kiëf]] uitgebreek en die Oekraïense hoofstad ingeneem. Die 1ste Oekraïense Front het Korosten op Oukersaand aangeval en die Sowjetse vooruitgang het langs die spoorweë aangehou tot hulle die 1939 Sowjets-Poolse grens bereik het. === Duitsland se kwesbare punt === Die oorgawe van die Spilmoondhede se troepe in Tunisië op [[13 Mei]] [[1943]] het 'n opbrengsste van ongeveer 250&nbsp;000 gevangenes gehad. Die oorlog in Noord-Afrika het rampspoedige gevolge vir Italië gehad en toe die Geallieerdes Sisilië op [[10 Julie]] ingeval het tydens ''Operasie Husky'' (waartydens hulle die eiland binne net meer as 'n maand ingeneem het), het die regime van [[Benito Mussolini]] ineengestort. Op [[25 Julie]] is hy deur die koning van Italië, [[Victor Emanuel III]], van sy amp ontneem en gearresteer met die instemming van Italië se Groot Fascistiese Raad. 'n Nuwe regering, onder leiding van [[Pietro Badoglio]], het aan bewind gekom en verklaar dat Italië steeds aan die oorlog sou deelneem. Badoglio het teen die tyd reeds geheime vredesonderhandelings met die Geallieerdes begin. Na die Geallieerdes die Italiaanse vasteland op [[3 September]] [[1943]] ingeval het, het Italië binne vyf dae na dié inval oorgegee. Die koninklike familie en Badoglio en sy regering het na die suide onstnap, wat die Italiaanse leër sonder bevelvoeder gelaat het. Die Duitsers het die weerstand oorgeneem en die Geallieerdes tot stilstand gebring by die sogenaamde Gustav-linie (wat deur die Spilmoondhede verdedig was) tydens die winter van 1943–1944 net suid van Rome. In die noorde het Mussolini, met ondersteuning van die Nazi's, 'n effektiewelike vasalstaat gestig: die Italiaanse Sosiale Republiek. Die staat het informeel bekend gestaan as die Republiek van Salò; vernoem na die nuut aangewese hoofstad, [[Salò]], by die [[Gardameer]]. [[Lêer:Teheran conference-1943.jpg|duimnael|250px|[[Josef Stalin]], [[Theodore Roosevelt]] en [[Winston Churchill]] tydens die Konferensie van [[Teheran]] in 1943.]] In Mei en Junie van 1943 is die hoofmag van die Joego-Slawiese Partisane omsingel en byna deur die Duitsers uitgewis in die Soetjeska-offensief in die ooste van Bosnië. Die magte naby die stigter van die Partisaanse beweging en toekomstige president van Joego-Slawië, [[Josip Broz Tito]], het egter daarin geslaag om deur die omsingelende troepe te breek, wat aan die Partisane die nodige deurslag gegee het. Na die voorwaardelike oorgawe van Italië het die guerrilla-vegters talle eilande in die [[Adriatiese See]] ingeneem, waaronder ook Vis-eiland, wat daarna 'n lugmagbasis vir die Geallieerde magte geword. Tydens die [[Teheran-konferensie]] het die Geallieerdes die Partisane as die wettige krygsmag van Joego-Slawië erken. [[Lêer:Monte Cassino.jpg|links|250px|duimnael|Monte Cassino is vernietig na hewige bombardering.]][[Lêer:Ww2 europe map italy june until december 1944.jpg|duimnael|250px|Duitse verdedigingslinies in Noord-Italië in 1944. ''(Kliek op die beeld vir 'n groter weergawe.)'']] Na hulle mislukte poging om deur die Gustav-linie te breek, het die Geallieerdes nog 'n poging aangewend tydens die [[Slag van Monte Cassino]]. Op [[15 Februarie]] is die klooster van [[Monte Cassino]], wat in [[524]] deur [[Sint Benedictus]] gestig was, deur Amerikaanse bomwerpers vernietig. Duitse valskermtroepe het na die area beweeg om die ruïnes van die [[klooster]], asook die nuwe opening in die Gustav-linie, teen die Geallieerdes te verdedig. Die area was tussen [[12 Januarie]] en [[18 Mei]] [[1944]] vier keer deur die Geallieerdes aangeval, met 'n totale verlies van meer as 54&nbsp;000 Geallieerde en 20&nbsp;000 Duitse soldate. [[Lêer:Roteiro da FEB na Campanha da Itália.jpg|duimnael|276x276px|Kaart van die Brasiliaanse en bondgenootskapsaksies in Noord-Italië, 1944–1945. [[Nasionale Argiewe van Brasilië]].]] Die Gustav-linie was na maande van aanvalle uiteindelik gebreek en die Geallieerdes het na die noorde gemars. Op [[4 Junie]] het die Geallieerdes [[Rome]] bevry en het hulle [[Florence]] in Augustus bereik. Hulle is daarna by die [[Gotiese linie]] by die Toskaanse Appenyne-gebergtes tot stilstand gebring. Die Gotiese linie was die laaste groot verdedigingslinie, net suid van [[Bologna]] en alhoewel die Geallieerdes die linie tydens die herfs van 1944 binnegedring het, het hulle eers in April 1945 'n beslissende deurbraak gemaak. [[Winston Churchill]] het gehoop dat 'n deurbraak in die herfs van 1944 'n weg sou oopmaak waardeur die Geallieerde magte noord kon mars, vanaf [[Wene]] tot by [[Hongarye]], om sodoende die Sowjet-opmars na [[Oos-Europa]] te verhinder. Ironies genoeg was die grootste impak van Duitse verdediging in die herfs en winter van 1944 die bevordering van die Sowjet-besetting van Oos-Europa. In die winter en lente van 1944–1945 het uitgebreide partisaanse aktiwiteit in Noord-Italië plaasgevind. Die Geallieerdes se vordering deur die Italiaanse skiereiland in die winter van 1944–1945 was baie stadig, aangesien die gebied baie bergagtig was en sommige troepe na Frankryk gestuur is. Op [[9 April]] het die 15de Landmaggroep, wat uit Britse en Amerikaanse soldate saamgestel was, daarin geslaag om deur die Gotiese lyn te breek en het die hoof Duitse magte te omring. [[Milaan]] is teen die einde van April ingeneem. Die Amerikaanse 5de Leër het voortdurend wes beweeg en met by die Franse troepe aangesluit, terwyl die Britse troepe [[Triëst]] binnegegaan het en by die [[Joego-Slawiese Partisane]] aangesluit het. 'n Paar dae voor die Duitse troepe in Italië oorgegee het, het Italiaanse partisane daarin geslaag om Mussolini te vang tydens sy poging om na [[Switserland]] te ontsnap. Hy is saam met sy minnares, [[Clara Petacci]], om die lewe gebring. Hulle liggame was na [[Milaan]] geneem en onderstebo gehang waar die publiek hulle kon aanskou. Generaal Heinrich von Vietinghoff, wat in beheer was van die Spilmoondhede se magte in Italië, het die verklaring van oorgawe namens die Duitse troepe in Italië onderteken. Die ondertekening het op [[2 Mei]] [[1945]] 'n amptelike einde aan die geveg in Italië gebring.<ref>{{en}} Blaxland, bl. 277</ref> === Inval van Europa === {{Cquote|''Julle is op pad om die Groot Kruistog aan te pak, waarna julle hierdie baie maande gestrewe het. Die oë van die wêreld is op julle. Die hoop en die gebede van die liefhebbers van vryheid oral oor mars saam met julle. Saam met ons dapper Geallieerdes en ons strydgenote by ander Fronte, sal julle die vernietiging van die Duitse oorlogmasjien bewerkstellig, asook die verwydering van die Nazi-tirannie oor die onderdrukte volke van Europa en die veiligheid vir onsself in 'n vrye wêreld.|[[Dwight D. Eisenhower]]''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20040612210524/http://www.cbc.ca/news/background/dday1944/ CBC News Indepth: D-Day 1944 Front Page]. Oorspronklike aanhaling: "''You are about to embark upon the Great Crusade, toward which we have striven these many months. The eyes of the world are upon you. The hopes and prayers of liberty-loving people everywhere march with you. In company with our brave Allies and brothers-in-arms on other Fronts, you will bring about the destruction of the German war machine, the elimination of Nazi tyranny over the oppressed peoples of Europe, and security for ourselves in a free world.''"</ref>}} [[Lêer:Into the Jaws of Death 23-0455M edit.jpg|duimnael|250px|Troepe van die Amerikaanse Leër se Eerste Divisie word uit 'n landingsvaartuig ontplooi by Omaha-strand in Normandië op [[6 Junie]] [[1944]].]] Teen die lente van 1944 was die Geallieerdes se voorbereiding vir die inval van Frankryk en die aanvanklike fases vir die bevryding van Europa ([[Operasie Overlord]]) voltooi. Hulle het ongeveer 120 Divisies met meer as 2 miljoen soldate bymekaargebring. Van dié 2 miljoen soldate was 1,3 miljoen Amerikaners, 600&nbsp;000 Britte en die res was Kanadese, Vrye Franse en Poolse eenhede. Die inval, kodenaam ''Operasie Neptune'', algemeen bekend as D-dag, was beplan vir [[5 Junie]] [[1944]], maar slegte weer het die inval tot [[6 Junie]] uitgestel. Die oorgrote meerderheid van die Duitse troepe was by die Oosterse Front ontplooi en slegs 'n gesamentlike totaal van 400&nbsp;000 Duitse soldate vanuit die Duitse Sewende Leër en die nuut-geskepte 5de ''Panzerarmee'', was beskikbaar om die Geallieerde inval teen te sit. Die Duitsers het ook 'n ingewikkelde reeks versterkings langs die kus gebou, wat bekend gestaan het as die [[Atlantiese Muur]]. Die "muur" was bedoel om invalle te verhinder, maar daar was in sommige plekke gapings. Die Geallieerde magte, onder die oppergesag van [[Dwight D. Eisenhower]], het 'n ingewikkelde misleidingsveldtog geloods, ten einde die Duitsers te oortuig dat die inval in die area van [[Calais]] sou plaasvind. Die veldtog was suksesvol en die Duitsers het groot dele van hulle troepe na daardie sektor ontplooi, sodat daar slegs 50&nbsp;000 Duitsers in die area van [[Normandië]] was tydens die aanvang van die inval. [[Lêer:Bocagenormandy.jpg|duimnael|links|230px|'n Kaart van Normandië en die Geallieerde Front. Die kaart dui ook ''bocage''-terrein aan: 'n mengsel van woude en weivelde, met martelende kantpaadjies en lanings wat aan beide kante begrens was met walle waarop daar dik plantheinings was wat die gesigsveld beperk het.]] Die inval het begin met 17,000 lugtransporttroepe wat in Normandië laat val is as skermtroepe, om sodoende die Duitsers van die strande te weerhou. Vroeg die oggend het 'n massiewe flottielje gepoog om die Duitse verdedigingstrukture op die strande te bombardeer, maar, as gevolg van 'n gebrek aan sigbaarheid, het die meeste skote hul teikens gemis. Meeste van die Geallieerde troepe se vervoerskepe (met personeel, trokke en voorraad) was ook van koers af – sommige so veel as duisende meters vanaf hul respektiewelike landingsones tussen die vyf kusgebiede ([[Utah strand|Utah]], [[Omaha strand|Omaha]], [[Sword strand|Sword]], [[Juno strand|Juno]] en [[Gold strand|Gold]]). Die Amerikaners het in besonder swaar verliese gely op Omaha-strand, as gevolg van Duitse verdedigingstrukture wat ongeskonde gebly het. Teen die einde van die dag het die Geallieerdes die meeste van hulle doelwitte behaal, alhoewel Britse en Kanadese troepe nie daarin geslaag het om [[Caen]] in te neem nie, soos oorspronklik beplan was. Hitler was oortuig daarvan dat die landings by [[Normandië]] 'n valstrik was en die Duitsers het geen opmerklike teenaanval geloods nie. Slegs drie dae later het die Duitse Opperbevel besef dat die slag by Normandië die werklike inval was, maar teen daardie tyd het die Geallieerdes reeds hulle strandhowe versterk. [[Lêer:Cherbourgair.jpg|duimnael|250px|'n Lugfoto van die hawestad, Cherbourg, in 1944.]] Die terrein van Normandië waar die Amerikaners geland het, was ideaal vir grondse oorlogvoering: die area het bestaan uit 'n mengsel van woude en weivelde, met martelende kantpaadjies en lanings wat aan beide kante begrens was met walle waarop daar dik plantheinings was wat die gesigsveld beperk het. Die Amerikaners het stadig maar seker vooruitgang behaal en het op [[26 Junie]] daarin geslaag om die hawestad, [[Cherbourg-Octeville|Cherbourg]], in te neem, tydens die [[Slag van Cherbourg]]. Dit was een van die primêre doelwitte van die inval, maar die Duitsers het egter die water om die hawe vol seemyne geplant en het die meeste van die hawe se fasiliteite vernietig voor hulle oorgegee het. Dit sou nog 'n maand duur voor die hawe van beperkte nut kon wees. Die Britte het op [[13 Junie]] nog 'n aanval geloods om die stad [[Caen]] in te neem (sien die [[Slag van Villers-Bocage]]), maar was teruggehou nadat die Duitsers 'n groot aantal troepe na die stad beweeg het om dit te verdedig. Die stad sou vir 'n verdere ses weke aan die Duitsers behoort, voor dit uiteindelik op [[9 Julie]] deur Britse en Kanadese magte ingeneem is. Die vuurkrag van die Geallieerdes, gepaard met hulle verbeterde taktieke en groot aantal troepe het uiteindelik 'n deurbraak vir die Geallieerdes besorg: Amerikaanse gemeganiseerde troepe het op [[23 Julie]] uit die westerse punt van die Normandiese weerstandskol gebreek tydens ''Operasie Cobra''. Toe Hitler van hierdie deurbraak geleer het, het hy die Duitse troepe in Normandië beveel om 'n onmiddellike teenoffensief te loods. Dit het egter veroorsaak dat die Duitse magte nou maklike teikens vir Geallieerde lugvaartuie was: waar hulle vroeër in gekamoefleerde skuilings weggekruip het, moes hulle nou deur die oop platteland beweeg om die Geallieerdes te konfronteer. [[Lêer:Falaise Pocket map.jpg|duimnael|links|200px|'n Kaart wat die weerstandskol van Falaise uitlig.]] Die Amerikaners het sterk formasies op hulle flanke geplaas wat die Duitse teenoffensief afgeweer het en hulle het daarna begin om die Duitse 7de Leër en groot dele van die Duitse 5de ''Panzerarmee'' in die weerstandskol van [[Falaise]] te omsingel. Ongeveer 50&nbsp;000 Duitsers is gevange geneem, maar 100&nbsp;000 het daarin geslaag om uit die area te ontsnap. Die Britse en Kanadese troepe het ook begin om deur die Duitse linies te breek: enige hoop wat die Duitsers gekoester het om die Geallieerdes se ingang in Frankryk met behulp van nuwe verdedigingslinies te keer, was tot niet. Die Geallieerdes het vinnig deur Frankryk beweeg, in sommige gevalle met 'n vooruitgang van meer as 900&nbsp;km in twee weke.<ref>{{en}} Generaal Patton se troepe het 600 myl (ongeveer 960&nbsp;km) in twee weke gevorder: [http://www.generalpatton.com/biography.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302115243/http://generalpatton.com/biography.html |date=2 Maart 2007}}.</ref> Die Duitse troepe het na Noord-Frankryk, België en Nederland teruggetrek. Teen Augustus 1944 het die Geallieerde magte wat in [[Korsika]] gevestig was ''Operasie Dragoon'' geloods en met die 6de Landmaggroep, onder leiding van Luitenant-generaal [[Jacob Devers]], het hulle die [[Franse Riviera]] op [[15 Augustus]] ingeval en by die troepe van Normandië ingeskakel. Op [[25 Augustus]], om 07:00, beweeg die Franse 2de Gepantserde Divisie Parys binne vanuit die Suidweste en die Amerikaanse 4de Divisie volg hulle voorbeeld 'n halfuur later vanuit die Suide. Hitler het aan die Duitse bevelvoerder in Parys, generaal Deitrich von Cholotitz, bevele gegee om die publieke geboue, museums en brûe van Parys te bemyn. Generaal von Cholotitz wou egter nie die stad vernietig nie en het die bevele nie gehoorsaam nie: in plaas van 'n uitgestrekte, hulpelose weerstand het hy teen 15:15 van dieselfde dag aan generaal Le Clerc van die Franse Divisie oorgegee. Die Duitsers het die wêreld se eerste [[kruisermissiel]], die [[V-1-missiel]], gelanseer om teikens in Engeland en België aan te val. Later sou hulle die [[V-2 vuurpyl]] gebruik: 'n ballistiese missiel wat van vloeibare brandstof gebruik gemaak het. Hierdie wapens was uiters onakkuraat en kon slegs groot areas, soos stede, teiken. Die [[missiele]] het nie werklik 'n militêre effek gehad nie, maar was eerder bedoel om die Geallieerde burgers te demoraliseer. [[Lêer:Waves of paratroops land in Holland.jpg|duimnael|240px|Vlae van valskermsoldate land in Nederland tydens [[Operasie Market Garden]] in September 1944.]] Soos die Geallieerdes oor Frankryk en die Lae Lande versprei het en nader aan die Duitse grens beweeg het, het logistiese probleme begin om hulle te teister. Hul voorsienings was steeds vanuit Normandië afkomstig en hulle het kritiese tekortkominge gehad rakende brandstof en ander voorsienings al langs die voorste front. Die Geallieerdes het hul opmars verstadig en die beskikbare voorraad aan 'n klein deel van die front gestuur wat dan teen die normale spoed sou kon voortbeweeg. Geallieerde valskermsoldate en gepantserde voertuie het gepoog om die nodige vordering deur Nederland en oor die Ryn-rivier te maak tydens ''Operasie Market Garden'' in September van 1944. Die plan was om valskermsoldate naby die brûe van die Ryn-rivier te laat land, waar hulle die posisie sou hou, totdat die gepantserde tenks deur die vyand se linies kon breuk en by die valskermsoldate kon inskakel en dan saam na Duitsland beweeg. Die plan was bedink en gelei deur Britse Generaal Montgomery en het Britse, Amerikaanse, Poolse en Kanadese magte ingesluit. Alhoewel die plan aanvanklike sukses gebring het, was baie van die brûe opgeblaas en die tenks se opmars was vertraag. Gevolglik was die Britse 1ste ''Airborne Division'', wat hul posisie by die laaste brug gehou het, byna uitgeroei. Die Duitsers het daarin geslaag om 'n verdedigingslinie langs die hele front op te stel en die oorlog het deur die winter voortgeduur. In 'n poging om die voorraadsituasie te verbeter, was die Kanadese Eerste Leër die taak gegee om die ingang na die hawe van [[Antwerpen]] te bevry by die [[Schelde]]-monding. Die leër het die taak in November 1944 suksesvol voltooi, met die gevolg dat Kanada die enigste land was om al hulle D-Dag-doelwitte suksesvol voltooi het. In Oktober het die Amerikaanse troepe [[Aken]] ingeneem: dit was die eerste groot Duitse stad wat ingeneem was. Hitler het al sedert die middel van September 1944 'n groot teenoffensief teen die Geallieerdes beplan. Die doel van die aanval was om Antwerpen in te neem. Die inname of vernietiging van Antwerpen sou nie slegs die verspreiding van voorraad aan die Geallieerdes verhoed nie, maar sou ook die Geallieerde magte in twee verdeel. Hitler het gehoop dat so 'n verdeling die magte sou demoraliseer en hul leiers sou forseer om te onderhandel. Vir die aanval het Hitler 'n konsentrasie van die beste van sy oorblywende mage gebruik en die [[Ardenne-offensief|aanval vanaf die Ardenne]] in die suide van België geloods: die area was bergagtig en in sommige plekke dig bebos; dit was ook die plek waar Hitler in 1940 'n sege behaal het tydens ''[[Fall Gelb]]''. Digte wolke het beteken dat die Amerikaners nie hul verkenningsvliegtuie en vliegtuie wat grondteikens geteiken het kon gebruik nie. Dele van die aanval het daarin geslaag om deur die dun Amerikaanse linies te breek en het voortgebeur in die rigting van die [[Meuse]]-rivier. Die noordelike deel van die linie het egter behou gebly en die Duitsers se vooruitgang was beperk tot 'n nou korridor. Die Duitse opmarsing was ook vertraag by [[St. Vith]], wat etlike dae deur die Amerikaners verdedig was. Bastogne was die ligging van 'n belangrike padknooppunt en die Amerikaanse troepe het dit suksesvol verdedig tydens die [[Slag van Bastogne]] (mid-Desember 1944 tot Januarie 1945). Hulle was egter steeds omsingel deur die Duitsers en generaal [[George S. Patton]] se 3de Leër, wat oorspronklik suidwaarts gemars het, het 'n 90-grade ommeswaai gemaak en die Duitsers se suidelike flank aangeval, wat die deurslag gegee het. Teen hierdie tyd het die weer begin opklaar en die Geallieerdes se lugmagte is op die Duitsers ontketen en die Duitse aanval is by [[Dinant]] stopgesit. In 'n poging om hulle offensief voort te sit, het die Duitse 'n massiewe lugaanval geloods op die Geallieerdes se vliegvelde in die Lae Lande op [[1 Januarie]] [[1945]], tydens ''Operasie Bodenplatte''. Die Duitsers het 465 Geallieerde vliegtuie vernietig, maar het self 277 van hulle eie vliegtuie verloor. Alhoewel die Geallieerdes daarin geslaag het om hulle verliese in slegs dae te herwin, sou die ''Luftwaffe'' nooit weer daartoe in staat wees om 'n groot lugaanval te loods nie.<ref>{{en}} A World At Arms, bl. 769, Gerhard Weinberg.</ref> Geallieerde magte van die noorde en suide het by [[Houffalize]] ontmoet en teen die einde van Januarie het hulle die Duitsers terug tot hulle beginposisies gedruk. Baie Duitsers was vasgevang in die weerstandskol wat deur die uitbulting van die Geallieerde linies geskep is en was geforseer om hulself oor te gee of om sonder hulle swaar toerusting te ontsnap. Maande van die Reich se oorlogproduksie het verlore gegaan en Duitse magte op die Oosterse front was uitgehonger vir voorraad op dieselfde oomblik as wat die Rooi Leër sy grootskaalse teenoffensief teen Duitsland voorberei het. Die Geallieerdes se laaste hindernis was die Ryn-rivier: hulle het in Maart 1945 daarin geslaag om dié rivier oor te steek, gedeelteliks te danke aan die inname van die [[Ludendroff-brug]] by [[Remagen]]. Tydens ''Operasie Varsity'', 'n valskermaanval in laat-Maart, het die Geallieerdes ook 'n vastrapplek gekry aan die oostelike oewer van die [[Ryn]]. Na die Geallieerdes die rivier oorgesteek het, het die Britse troepe na die noordooste uitgesprei in die rigting van [[Hamburg]], die [[Elbe]]-rivier oorgesteek en voortbeweeg na Denemarke en die [[Baltiese See]]. [[Lêer:Omar Bradley.jpg|duimnael|Generaal [[Omar Bradley]] het die opmars na Duitsland gelei.]] Die Amerikaanse 9de Leër het suid beweeg en die Amerikaans 1ste Leër het noord beweeg in 'n poging om die Duitse ''Heeresgruppe B'' te omsingel by die [[Ruhrgebied]] in Duitsland. Die Amerikaanse troepe was gelei deur generaal [[Omar Bradley]], wat meer as 1&nbsp;300&nbsp;000 soldate in sy beheer gehad het. Op [[4 April]] [[1945]] was die omsingeling voltooi en die Duitse magte, onder leiding van veldmaarskalk [[Walter Model]] was vasgevang in die weerstandskol by die [[Ruhrgebied|Ruhr]]. Ongeveer 300&nbsp;000 Duitse soldate is as krygsgevangenes geneem. Die 1ste en 9de Amerikaanse leërs het na die ooste gedraai. Hulle het by die Elbe-rivier gehalt, waar hulle Sowjetse troepe in mid-April ontmoet het. === Sowjetse teenaanval en die verowering van Duitsland === Die Sowjette het hulle winteroffensief in Januarie 1944 in die Noordelike sektor geloods en die brutale [[beleg van Leningrad]] afgelos. Die Duitsers het 'n ordelike terugval uit die Leningrad-gebied onderneem na 'n korter linie gebaseer op die mere na die suide. Teen Maart het die Sowjette [[Roemenië]] vanuit die [[Oekraïne]] aangeval. Die Sowjetse magte het die 1e ''Panzerarmee'' noord van die [[Dnister|Dnjestr-rivier]] omsingel. Die Duitsers het in April daarin geslaag om uit die weerstandskol te ontsnap en meeste van hulle manskappe te red, maar hulle swaar toerusting het in die proses verlore gegaan. Gedurende April het die Rooi Leër 'n reeks aanvalle naby die stad [[Iaşi]], Roemenië, geloods, wat daarop gemik was om dié strategies belangrike sektor te buit. Indien suksesvol sou die area gebruik kon word as 'n basis om Roemenië in 'n someroffensief in te val. Na die Sowjetse magte die aanval vanuit die woud Târgul Frumos geloods het, is hulle deur die Duitse en Roemeense magte teruggehou en het die Spilmoondhede se magte daarin geslaag om die sektor dwars deur April te verdedig. Soos wat Sowjetse troepe nader aan [[Hongarye]] beweeg het, het Duite magte Hongarye op [[20 Maart]] beset. Hitler het gemeen dat die Hongaarse leier, admiraal [[Miklós Horthy]], moontlik nie meer 'n betroubare bondgenoot kon wees nie. [[Finland]], wat as deel van die [[Voortsettingsoorlog]] ook teen die Sowjetunie geveg het, het in Februarie vrede met Stalin versoek, maar wou nie die aanvanklike voorwaardes wat aangebied is aanvaar nie. Op [[9 Junie]], het die Sowjetunie die Vierde strategiese offensief op die [[Kareliese Landengte]] geloods, wat Finland na drie maande gedwing het om 'n vredesverdrag te aanvaar. Voor die Sowjetunie se someroffensief kon begin met 'n aanval op [[Belarus]], moes hulle eers die [[Krim]]skiereiland van die Spilmoondhede se troepe bevry. Die oorblywende dele van die Duitse Sewentiende Leër en die ''Heeresgruppe Süd'' en sommige Roemeense magte was afgesny en op die skiereiland agtergelaat toe die Duitsers uit Oekraïne onttrek het. Vroeg in Mei het die Rooi Leër se 3de Oekraïnse Front die Duitsers aangeval en die daaropvolgende veldslag het geëindig in 'n totale oorwinning vir die Sowjetunie. Die Duitsers se poging om oor die Swart See te ontsnap, het misluk. [[Lêer:Approaching Omaha.jpg|duimnael|250px|Die Geallieerde landings in Normandië, Junie 1944.]] Noudat die Krimskiereiland oop was, is die lang-verwagte Sowjetse someroffensief op [[22 Junie]] [[1944]] geloods. Die offensief, met die kodenaam ''Operasie Bagration'', het 2,5 miljoen man en 6&nbsp;000 tenks ingesluit. Die doel van die offensief was om die Duitse troepe uit Belarus te verwyder en die Duitse ''Heeresgruppe Mitte'', wat die sektor verdedig het, te vernietig. Dit was beplan dat die offensief terselfdertyd as die [[Slag van Normandië|Geallieerde landings in Normandië]] sou plaasvind, maar vertragings het veroorsaak dat die offensief met 'n paar weke uitgestel is. Die daaropvolgende veldslae het die vernietiging van die ''Heeresgruppe Mitte'' tot gevolg gehad en het gelei tot 800&nbsp;000 Duitse sterfgevalle. Dit was dan ook die grootste nederlaag vir die Duitse ''Wehrmacht'' gedurende die Tweede Wêreldoorlog. Die Sowjetse magte het voortbeweeg en die buitewyke van [[Warskou]] op [[31 Julie]] bereik. Die nabyheid van die Rooi Leër het die Pole in Warskou laat glo dat hulle binnekort bevry sou word. Op [[1 Augustus]] het inwoners van die stad in opstand gekom tydens die [[Warskou-opstand]], wat deel gevorm het van die groter [[Operasie Storm]]. Nagenoeg 40&nbsp;000 versetstryders het beheer van die stad oorgeneem. Die Rooi Leër het egter gehalt met hul opmars.<ref>{{en}} [http://www.warsawuprising.com/doc/okulicki1.htm ''The Warsaw Rising: Its Causes, Course, and Capitulation.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131190054/http://www.warsawuprising.com/doc/okulicki1.htm |date=31 Januarie 2019 }} deur Gen. Leopold Okulicki. Laaste besoek op 6 September 2007.</ref> Die enigste bystand wat aan die Pole verleen is, was artillerievuur en Duitse troepe het na die stad beweeg op die opstand stop te sit. Die opstand het op [[2 Oktober]] geëindig en die Duitse magte het dit wat van die stad oorgebly het, vernietig. In Joego-Slawië is die Partisane uiteindelik met sukses begroet. Op [[16 Junie]] [[1944]] is die [[Verdrag van Vis]] deur die Partisane en die Koninklike Regering onderteken: hierdie verdrag het die Partisane as die leër van Joego-Slawië bevestig. Teen die einde van Augustus is [[Josep Tito]] aangestel as personeelshoof van die [[Tsjetniks]], alhoewel sy koningsgesinde teenstander, [[Draža Mihailovic]], en ander Tsjetniks voortgehou het met hulle eie versettingsbeweging. Dié aparte versettingsbeweging is egter uiteindelik verslaan tydens die [[Slag van Lijevca-veld]] (30 Maart – 8 April) deur 'n Kroasiese alliansie. Na die vernietiging van die Duitse ''Heeresgruppe Mitte'' het die Sowjetse magte die Duitsers in mid-Julie van 1944 in die Suide aangeval. Hulle het in 'n maand se tyd daarin geslaag om Oekraïne geheel en van die Duitsers te bevry en die Duitse troepe het groot verliese gely. Daarna het die Sowjetse magte hulle op Roemenië gerig. Die Rooi Leër se 2de en 3de Oekraïnse Fronte het die Duitse ''Heeresgruppe Südukraine'' (wat uit beide Duitse en Roemeense troepe bestaan het) aangeval in 'n poging om Roemenië te beset en die Duitse oprigtings in die sektor te vernietig. Die uitslag van die [[Slag van Roemenië]] was 'n gehele oorwinning vir die Rooi Leër en 'n skuif vir Roemenië vanaf die Spilmoondhede na die Geallieerdes. [[Bulgarye]] het in September aan die Rooi Leër oorgegee. Na die Duitse onttrekking uit Roemenië, het Sowjetse troepe Hongarye in Oktober 1944 ingevaar, maar die Duitse Sesde Leër het drie afdelings van maarskalk Rodion Jakowlewitsj Malinowski se Groep Plijef naby Debrecen omsingel en vernietig. Die vinnige aanval wat die Sowjette gehoop het sou lei tot die inname van Budapest was nou stopgesit en Hongarye sou Duitsland se geallieerde bly tot aan die einde van die oorlog in Europa. Hierdie veldslag was die laaste Duitse oorwinning aan die Oostelike Front. Soos die Rooi Leër hul opmars na die Balkan voorgesit het, het Duitse troepe op 12 Oktober uit Griekeland onttrek. Terselfdertyd het die Joego-Slawiese Partisane hul operasies na Serwië verskuif en het hulle [[Belgrado]] op [[20 Oktober]] met hulp van die Sowjetunie bevry. Teen die einde van die jaar het die Partisane die oostelike helfte van Joego-Slawië en die Dalmatiese kus beheer en was hulle teen laat Maart 1945 gereed vir 'n finale weswaartse offensief. Die Sowjetunie het van sy nederlaag in Debrecen herstel en naderende kolonne van die Rooi Leër het Belgrado in laat-Desember bevry en Budapest op [[29 Desember]] [[1944]] bereik. Hulle het die stad omsingel en sodoende meer as 188,000 troepe van die Spilmoondhede vasgevang, insluitende baie Duitse [[Waffen-SS]]. Die troepe in Budapest het tot [[13 Februarie]] [[1945]] uitgehou en die daaropvolgende beleëring was een van die bloederigste tydens die oorlog. In die tussentyd het die Rooi Leër se 1ste, 2de en 3de Baltiese Fronte was in 'n geveg met die oorblyfsels van die Duitse ''Heeresgruppe Mitte'' en die ''Heeresgruppe Nord'' om die Baltiese streek van die Duitsers in Oktober 1944 te ontneem. Die uitslag van die reeks veldslae was 'n permanente verlies van kontak tussen die ''Heeresgruppe Nord'' en ''Mitte'' en die skepping van die Koerland-weerstandskol in [[Letland]] waar die Duitse 18de en 16de Leërs (met saam meer as 250&nbsp;000 man) vasgekeer was tot aan die einde van die oorlog. === Opmars na Berlyn === Siende dat die Balkan en die grootste deel van Hongarye teen laat Desember 1944 van Duitse troepe bevry was, het die Sowjetunie 'n massa-ontplooiing in Pole begin om voor te berei vir die komende Winter-offensief. Sowjetse voorbereidings was steeds besig toe Churchill aan Stalin gevra het om sy offensief so gou as moontlik te loods, ten einde die Duitse druk in die weste te verlig. Stalin het ingestem en die begindatum vir die offensief was vasgestel vir [[12 Januarie]] [[1945]]. Die Sowjetse bevelvoerder, [[Iwan Konef]], se troepe het die Duitsers in die suide van Pole aangeval en hulle posisie het in omvang toegeneem vanaf hul brughoof by die Wisła-rivier naby [[Sandomierz]]. Op [[14 Januarie]] het Sowjetse bevelvoerder, [[Konstantin Rokossofski]], se magte die Duiters vanaf die Narew-rivier noord van [[Warskou]] aangeval, terwyl bevelvoerder Georgi Sjukow se troepe in die middel vanaf hulle brughoof naby Warskou aangeval het. Die gekombineerde Sowjetse offensief het deur die verdediging wat [[Oos-Pruise]] gedek het, gebreek en het die Duitse front was in chaos gedompel. Sjukow en sy troepe teen [[17 Januarie]] ingeneem en teen [[19 Januarie]] het sy tenks [[Łódź|Lódz]] ook ingeneem. Ook op die 19de het Konew se troepe die Duitse voor-oorlogse grens bereik. Aan die einde van die eerste week van die offensie het die Sowjette 160&nbsp;km diep in 'n front ingebeur wat 650&nbsp;km wyd was. Die Sowjetse aanval het is uiteindelik by die Oder-rivier aan die einde van Januarie gehalt, slegs 60&nbsp;km van Berlyn. [[Lêer:Eastern Front 1945-01 to 1945-05.png|duimnael|225px|links|Berlyn- en Praag-offensief op die Oosterse Front, 1945.]] Die Sowjetunie het gehoop om Berlyn teen die middel van Februarie in te neem, maar dit het geblyk dat hulle te optimisties was. Die Duitse versetting het, in plaas van om ineen te stort, aansienlik versterk tydens die aanvang van die aanval. Die Sowjetse voorsieningslyne kon nie aan die behoeftes van die troepe voldoen nie. Die dooiweer van die lente, die gebrek aan lugversterking en die vrees vir omsingeling deur flankaanvalle uit Oos-Pruise, [[Pommere]] en [[Silesië]] het die Sowjetse offensief stopgesit. Die nuut geskepde Heeresgruppe Weichsel, onder die bevel van [[Heinrich Himmler]], het 'n teenaanvaal op die blootgestelde flank van die Sowjetse Leër gepoog, maar het teen 24 Februarie misluk. Dit het dit aan Sjukow duidelik gemaak dat die flank sekuur moes wees, voor enige aanval op Berlyn geloods kon woord. Die Sowjette het hulle magte hergroepeer en na die noorde aangeval en Duitse troepe in Pommere ontruim. Daarna van hulle na die suide aan en ontruim hulle Duitse troepe uit Silesië. In die suide het drie Duitse pogings om die omsingelde garnisoen in Boedapest te ontset, gefaal en die stad is op [[13 Februarie]] deur die Sowjetse magte ingeneem. Die Duitsers het weereens 'n teenaanval geloods: Hitler het daarop aangedring om beheer oor die Donau te verkry. Die [[16 Maart]] het die aanval gefaal en die Rooi Leër het hulle teenaanval op dieselfde dag geloods. Op [[30 Maart]] het Sowjetse troepe Oostenryk binne gegaan en [[Wene]] is op [[13 April]] ingeneem. Hitler het geglo dat die Sowjetunie se hoofteiken vir hulle naderende offensief in die suide naby [[Praag]] sou wees en nie Berlyn nie. Hy het dus sy laaste oorblywende Duitse reserwes gestuur om daardie sektor te verdedig. Die Rooi Leër se doelwit was egter Berlyn en teen [[16 April]] was die Sowjetunie gereed om hulle [[Slag van Berlyn|finale aanslag op Berlyn]] te loods. Sjukow se magte het vanuit die middel aangeval en het die Oder-rivier gekruis, maar is daarna deur sterk Duitse weerstand naby Seelow vasgekeer. Na drie dae van swaar gevegte en 33 000 gesneuwelde Sowjetse soldate<ref>{{de}} http://www.gedenkstaette-seelower-hoehen.de/</ref> het die Sowjetse troepe deur die laaste verdedigingslyne van [[Berlyn]] gebreek. Konew het die Oder-rivier vanuit die suide gekruis en was binne slagwydte van Berlyn, maar Stalin het Konew beveel om die flanke van Sjukow se troepe te beskerm en nie Berlyn self aan te val nie. Rokossowski se troepe het die Oder vanuit die noorde gekruis en het by Britse veldmaarskalk Bernard Montgomery se magte in Noord-Duitsland aangesluit, terwyl Sjukow en Konew se troepe Berlyn ingeneem het. Teen [[24 April]] [[1945]] het die Sowjetse leër die Duitse 9de Leër en 'n deel van die 4de Pantser Leër suid-oos van Berlyn omsingel. Berlyn was ongeveer dieselfde tyd omsingel en, as 'n finale weerstandspoging, het Hitler die stad se burgers, insluitende tieners en ou mens, opgeroep om in die ''[[Volkssturm]]''-burgermag teen die naderende Rooi Leër te veg. Duitse troepe aan die stad se grense is versterk deur die oorblywende troepe wat teen die Sowjette naby Seelow geveg het. Hitler het beveel dat die omsingelde Duitse 9de Leër, onder bevel van Generaal [[Theodor Busse]], uit moes breek an by die Duitse 12de Leër, onder bevel van Generaal [[Walther Wenck]], moes aansluit. Na die leërs bymekaar aangeluit het, het hulle gepoog om Berlyn van die Sowjetunie te bevry: 'n onmoontlike taak. Die oorblywende eenhede van die 9de Leër is na die woude om Berlyn gedryf, naby die dorpie [[Halbe]], waar hulle, tydens die [[Slag van Halbe]], deur die Sowjetse linies probeer breek het om die Duitse 12de Leër te bereik. 'n Klein aantal soldate het daarin geslaag om by die 12de Leër aan te sluit en het hul weg na die weste oopgeveg waar hulle aan die Amerikaners oorgegee het. In die tussentyd het die geveg in Berlyn voortgeduur. Die Duitsers het 'n groot aantal [[Panzerfaust]]s tot hulle beskikking gehad – 'n soort anti-tenk-handkanon – waarmee hulle 'n swaar tol van die Sowjetse geledere in die strate van Berlyn geëis het. Die Sowjette het egter stedelike oorlogvoering in Stalingrad meegemaak en die ervaring het bygedra tot hulle stadig maar sekere vooruitgang na die middel van die stad. Die Duitse weerstand in die stad was volhoudend, maar die Sowjetunie het uiteindelik geseëvier. Die Sowjetunie het 360&nbsp;000 sterfgetalle gehad en die Duitsers 450&nbsp;000, waaronder ook siviele burgers en omtrent 170&nbsp;000 Duitsers was gevange geneem. Hitler en sy personeel het na die [[Führerbunker]] verhuis: 'n Betonbunker onder die Reichs-kanseliersgebou in Berlyn. Hitler het daar op [[30 April]] [[1945]] saam met sy bruid, [[Eva Braun]], selfmoord gepleeg. Hy het reeds die vorige dag, 29 April 1945, Grootadmiraal Dönitz, as sy opvolger as staatshoof van Duitsland aangestel. === Einde van die oorlog in Europa === [[Lêer:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt.jpg|duimnael|regs|[[Winston Churchill]], [[Franklin D. Roosevelt]], en [[Joseph Stalin]] in [[Jalta]] in 1945.]] [[Lêer:News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270.jpg|duimnael|''Montreal Daily Star'': "Germany Quit", 7 Mei 1945]] [[Franklin D. Roosevelt]], [[Winston Churchill]] en [[Josef Stalin]] het reëlings getref vir 'n na-oorlogse Europa by die [[Konferensie van Jalta]] in Februarie 1945. Hulle ontmoeting het gelei tot baie belangrike besluite, soos die vorming van die [[Verenigde Nasies]], demokratiese verkiesings in [[Pole]], die skuif van Poolse grense na die weste (op Duitsland se onkoste), Sowjetse burgers sou teruggevoer word en daar was ingestem dat die Sowjetunie Japan binne drie maande van Duitsland se oorgawe sou inval. Na Hitler se dood (op 30 April), het grootadmiraal [[Karl Dönitz]] die leier van die Duitse regering geword en het hy die oorgawe van Duitsland beveel. Op [[2 Mei]] [[1945]] gee Duitse troepe Berlyn oor aan die Sowjetse troepe daar. In 'n geïsoleerde insident het die Duitse troepe in Italië reeds hulle oorgawe op [[29 April]] belowe: by Caserta het Kolonel Schweinitz en sy adjudant, Wenner (wat Generaal Vietinghoff verteenwoordig het), 'n dokument onderteken wat die onvoorwaardelike oorgawe van alle Duitse troepe in Italië vanaf 13:00 MGT (14:00 in Italië) op 2 Mei 1945 gewaarborg het. As Dönitz se verteenwoordiger in [[Reims]], [[Frankryk]], beveel Kolonelgeneraal [[Alfred Jodl]] die oorgawe van alle oorblywende troepe daar op [[7 Mei]]. Na die finale ondertekening van Duitse oorgawe in Berlyn op [[8 Mei]] [[1945]] word [[Oorwinningsdag]] vir die eerste keer deur Westerse Geallieerdes gevier. Te wyte aan tydsverskille het die Sowjetunie hulle eie [[Oorwinningsdag (9 Mei)|Oorwinningsdag]] op [[9 Mei]] gevier: volgens die Sowjetse horlosie het die staking van Duitse militêre aktiwiteit een minuut na middernag plaasgevind. Sommige oorblywende Duitse versettingstroepe was tot [[11 Mei]] aktief (sien die [[Praag Offensief]]).<ref>{{en}} [http://www.wargamer.com/ww2timeline/1945eastern.asp ''Eastern Europe – 1945''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230180411/http://www.wargamer.com/ww2timeline/1945eastern.asp |date=30 Desember 2007 }} deur die ''World War 2 Timeline'' van ''The Wargamer''. 20 Desember 2000. Verkry op 22 April 2007.</ref> === Oorlog breek uit in Asië === ==== Chinese en Suid-Asiatiese veldtogte ==== [[Lêer:Japanese Empire2.png|regs|duimnael|Die Japannese Ryk se gebied tydens die ryk se piek.]] Op [[3 Desember]] [[1941]] het die opperbevel van die Japannese militêre magte aan generaal Jasoesji Okamoera<!--Yasuji Okamura--> die gesag gegee om die ''sanko sakusen'' of "drie alles"-beleid te implementeer.<ref>{{en}} Bix, Herbert. ''Hirohito and the Making of Modern Japan'', 2000, p.366</ref> Dié beleid was 'n verskroeide-aarde-beleid en die "drie alles" beteken "maak alles dood", "verbrand alles" en "buit alles". Vier dae later is die Groter Oos-Asiatiese Oorlog geloods (ook bekend as die Pasifiese Oorlog). Minder as 24 uur na die Aanval op Pearl Harbor het Japan [[Hong Kong]] ingeval. Nie lank daarna nie was die [[Filippyne]] en die [[Britse Ryk|Britse kolonies]] [[Maleisië]], [[Borneo]] en [[Mianmar]] aan die beurt: die Japannese was vasberade om die olievelde van Nederlands-Oos-Indië in te neem. Ten spyte van versetting deur die Filippynse, Australiese, Nieu-Seelandse, Britse, Kanadese, Indiese en Amerikaanse troepe, het hierdie gebied binne enkele maande in Japan se hande geval. Op [[15 Februarie]] [[1942]] teken Britse generaal [[Arthur Ernest Percival]] 'n dokument wat die onmiddellike en onvoorwaardelike oorgawe van [[Singapoer]] en die garnisoen daar aan generaal [[Tomojoeki Jamasjita]] belowe. Ongeveer 70&nbsp;000 Britse, Indiese en Australiese troepe word gevangene geneem.<ref name="DaysofWar">{{en}} Cesare Salmaggi & Alfredo Pallavisini (1977). 2194 Days of War. Windward: Londen.</ref> [[Lêer:Changde battle.jpg|duimnael|links|Die Slag van Changde, wat ook die Stalingrad van die Ooste genoem is. China en Japan het 'n gekombineerde totaal van 100&nbsp;000 soldate in hierdie slag verloor.]] Ná die aanval op [[Pearl Harbor]] het Japan het 'n grootskaalse offensief in China geloods. Die doel van die offensief was om die strategies belangrike stad Chande in te neem; die Japannese het reeds twee keer tevore gefaal in hulle pogings om hierdie stad in te neem. Japan het 120&nbsp;000 soldate in vier divisies byeengebring vir hierdie aanval. Die Sjinese het met 300&nbsp;000 man geantwoord en die Japannese leër was gou omsingel en geforseer om terug te beweeg. Die Chinese Nasionalistiese Kwomintang-leër, onder bevel van [[Tsjiang Kai-sjek]], en die Kommunistiese Chinese Leër, onder bevel van Mao Zedong, het beide die Japannese besetting van China teëgesit, maar nooit werklik teen die Japannese saamgewerk nie. Konflik tussen die Nasionalistiese en Kommunistiese magte het lank voor die oorlog in aanvang geneem; dit het ook ná, en tot 'n sekere mate ook tydens, die oorlog voortgeduur, alhoewel toe minder openlik. Die Japannese het die oorgrote gedeelte van [[Birma]] ingeneem en die Birmaweg (wat die land met China verbind) afgesny, met die gevolg dat die Westerse Geallieerdes die Chinese Nasionaliste nie meer van voorraad kon voorsien nie. Hierdie verlies het die Geallieerdes forseer om 'n groot lugbrug tussen Indië en China te skep en in stand te hou. Vlieëniers het na hierdie brug as "The Hump" verwys. Onder bevel van die Amerikaanse Generaal, Joseph Stilwell, is die Chinese troepe in Indië opnuut opgelei en toegerus, terwyl voorbereidings getref is om die Ledo-weg vanuit Indië te neem as 'n plaasvervanger vir die Birmaweg. Hierdie poging was uiteindelik 'n enorme ingenieurstaak. [[Lêer:Subhas Chandra Bose.jpg|duimnael|regs|130px|[[Subhash Chandra Bose|Netaji Subash Chandra Bose]] het die Indiese Nasionale Leër teen die Geallieerdes gelei in Imphal en Birma.]] In April 1944 het die Japannese Operasie ''Ichi-Go'' geloods, met die doel om die spoorwegroete tussen Peking en Nanking te beveilig en om alle Amerikaanse vliegvelde onder die beheer van Generaal Chennault in die suidelike deel van Sjina in te neem.<ref>{{en}} Keegan, John. ''The Second World War''. 1989. bl. 548.</ref> Die operasie was suksesvol: 'n aaneenlopende deurgang tussen Peking en Indo-Sjina is geopen en die vliegvelde was geforseer om na die binneland te skuif. Die operasie het egter gefaal om die leër van [[Tsjiang Kai-sjek]] te oorwin en die Amerikaners het beheer van die Mariana-eilande in die Stille Oseaan gekry, waarvandaan hulle die [[Japanse Argipel|Japannese Tuiseilande]] kon bombardeer. Terwyl die Amerikaners stadig maar seker die Ledo-weg van Indië na China gebou het, het die Japannese in Maart 1944 hulle eie offensief op Indië geloods, wat in die tyd nog 'n Britse kolonie was. Die "Mars na Delhi" was deur Nejati Subhas Chandra Bose in werking gestel:<ref>{{en}} Peter Ward Fay, ''The Forgotten Army: India's Armed Struggle for Independence 1941–1945''.</ref> Bose was die bevelvoerder van die Indiese Nasionale Leër, 'n mag wat saamgestel is uit krygsgevangenes uit die Brits-Indiese Leër wat deur die Japannese gevangene geneem is. Chandra het 'n alliansie met die Nazi-party ('n geallieerde van Japan) gesoek om ontslae te raak van die koloniale heersers van Indië en só die land se onafhanklikheid te verkry.<ref>{{en}} ''Modern India'' deur Sumit Sarkar. Macmillan. Bl 418-423.</ref> Die Japannese het gepoog om die hoofmagte van die Britte en Indiërs by Imphal te vernietig. Terwyl die Geallieerde troepe egter telkens deur lugvervoer versterk is en van voorraad voorsien is, het die Japannese troepe se voorraad opgeraak (gedeeltelik te wyte aan stortreëns) en het hulle verhonger. Die oorblywende troepe het mettertyd teruggetrek, ná 'n verlies van 85&nbsp;000 soldate, een van die grootste Japannese nederlae van die oorlog. Tydens die [[moeson]], wat van Augustus tot November 1944 geduur het, is die Japannese tot by die Chindwin-rivier in Birma agtervolg. Met die aanvang van die droë seisoen in die begin van 1945 het die Amerikaanse en Sjinese magte uiteindelik die Ledo-weg voltooi, alhoewel dit te laat was om enige beslissende effek te hê. Terselfdertyd het die Britse Veertiende Leër, wat uit Indiërs, Britte en Afrikane bestaan het, 'n offensief op Sentraal-Birma geloods. Die Japannese magte daar het 'n hewige nederlaag gely en die Geallieerdes het hulle na die suide gevolg, waar hulle Rangoon op [[2 Mei]] [[1945]] ingeneem het. ==== Slag van die Stille Oseaan ==== [[Lêer:Burning ships at Pearl Harbor.jpg|duimnael|regs|Die Amerikaanse slagskepe ''West Virginia'' en ''Tennessee'' word aangeval by [[Pearl Harbor]].]] Hitler het sy plan om die Sowjetunie in te val nie met Japan gedeel nie. Die Sowjetunie, wat 'n oorlog op twee verskillende fronte gevrees het, het besluit om vrede met Japan te sluit. Op [[13 April]] [[1941]] het die Sowjetunie en Japan die Sowjets-Japannese Neutraliteitsverdrag onderteken, wat die Japannese toegelaat het om hulle aandag op die komende oorlog in die Asiatiese-Pasifiese streek te vestig. In die somer van 1941 het die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Nederland 'n olie-embargo teen Japan geloods, wat gedreig het om dié land van sy vermoë te ontneem om 'n grootskaalse oorlog op die see of in die lug te voer. Japannese magte het egter hulle opmars na China voortgesit. Japan het 'n aanval op [[Pearl Harbor]] beplan om die Amerikaanse Stille Oseaan-vloot te verswak en dan die olievelde in Nederlands-Indië in beslag te neem. Op [[7 Desember]] het Japan amper terselfdertyd drie verrassingsaanvalle op [[Pearl Harbor]], [[Thailand]] en die Britse gebiede van [[Maleia]] en [[Hongkong]] geloods. 'n Japannese vragvloot het die onverwagte aanval op Pearl Harbor geloods. Die oorval het die meeste van die Amerikaanse vliegtuie daar vernietig en het die hoof Amerikaanse slagvloot buite aksie gestel: drie slagskepe was gekelder en vyf ander was hewig beskadig. Die hoofdok, voorraad- en werkswinkels is egter gou herstel. Die basis se brandstofvoorraadfasiliteite was onbeskadig gelaat, ironies genoeg kon die verlies van hierdie fasiliteite die hele vloot in die Stille Oseaan belemmer. Die aanval het die Amerikaanse publiek verenig in hul begeerte om wraak te neem op Japan. Die volgende dag, op [[8 Desember]], het die Verenigde State (en die Verenigde Koninkryk) oorlog teen Japan verklaar. [[Lêer:Yamamoto-Isoroku.jpg|duimnael|links|Admiraal [[Isoroku Yamamoto]], die bevelvoerder van die Japannese Vloot, 1939–43.]] Tegelyk met die aanval op Hawaiï, het die Japannese ook [[Wake-eiland]] aangeval, 'n Amerikaanse gebied in die Stille Oseaan. Die aanvanklike landingspoging was deur die Amerikaanse Vloot teruggedryf en die weerstand het tot [[23 Desember]] aangehou. Die Japannese het versterkings gestuur en die Amerikaanse garnisoen het oorgegee toe dit duidelik word dat daar geen Amerikaanse aflossingstroepe onderwerg was nie. Japan het ook die Filippyne, 'n Amerikaanse Gemenebes, op 8 Desember ingeval. Amerikaanse en Filippynse magte, onder die bevel van generaal Douglas MacArthur, was geforseer om terug te trek na die Bataanse Skiereiland. Volgehoue versetting het tot April aangehou, wat die Geallieerdes kosbare tyd besorg het. Na hulle uiteindelike oorgawe, was die oorblywende Amerikaanse en Filippynse troepe op die [[Bataanse Dodemars]] gelei. Geallieerde versetting het vir nóg 'n maand volgehou op die eilandvestiging, [[Corregidor]], maar het ook uiteindelik oorgegee. Generaal MacArthur, wat op bevel na Australië teruggetrek het, het gesweer "Ek sal terugkeer".<ref>{{en}} [http://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/filmmore/reference/primary/macspeech02.html MacArthur's Speeches: "I Shall Return."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510160247/http://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/filmmore/reference/primary/macspeech02.html |date=10 Mei 2000 }}, besoek op 28 Februarie 2007.</ref> Die Britse vloot is swaar getref toe hulle op [[10 Desember]] twee belangrike slagskepe, ''HMS Prince of Wales'' en ''HMS Repulse'', verloor het. Beide skepe is deur 85 Japannese bomwerpers en torpedovliegtuie aangeval; die aanvallende vliegtuie was in Saigon gebaseer en 840 Britse matrose het omgekom. Winston Churchill het oor dié gebeurtenis gesê: "In die hele oorlog het ek nooit 'n meer direkte skok gekry nie".<ref>{{en}} [http://www.american-partisan.com/cols/2002/ww2/qtr1/0111.htm Sixty Years Ago: Reaction to the Attack on Pearl Harbor]. Oorspronklike Engelse aanhaling: ''"In all of the war I have never received a more direct shock."''.</ref> Duitsland het op [[11 Desember]] oorlog verklaar teen die Verenigde State, alhoewel dit nie deur die [[Driesydige Verdrag]] vereis was nie. Hitler het gehoop dat Japan Duitsland sou ondersteun deur die Sowjetunie aan te val. Dit was egter nie die geval nie: Japan het 'n nie-aanvalsverdrag onderteken en het verkies om op die uitbreiding van die Japannese Ryk na China, Suidoos-Asië en die Stille Oseaan-gebied te fokus. In plaas daarvan dat Duitsland se oorlogsverklaring 'n tweede front na die USSR geopen het, het dit eerder daarin geslaag om enige opposisie in die Verenigde State oor húl deelname aan die oorlog te stil. [[Lêer:Japanese Empire (orthographic projection).svg|duimnael|250px|Die Japannese koloniale ryk in sy grootste uitbreiding in 1942.]] Die Geallieerdes was amptelik op [[1 Januarie]] [[1942]] gevorm in die [[Verklaring deur Verenigde Nasies]]. Die American-British-Dutch-Australian Command ("Amerikaanse-Britse-Nederlandse-Australiese Kommando") of ABDACOM was gestig om die Geallieerde magte in Suidoos-Asië te verenig. Dit was die eerste Geallieerde opperbevel van die oorlog. ABDACOM se vloot was egter byna vernietig in die [[Slag in die Javasee]]: op daardie tydstip in die oorlog was dit die grootste seeslag van die oorlog en het geduur vir twee dae, vanaf 28 Februarie tot 1 Maart. Die gesamentlike bevel was kort daarna opgeskort en vervang deur drie Geallieerde opperbevelvoerders in die suide van Asië en die Stille Oseaan-gebied. In April het die Doolittle-inval, die eerste Geallieerde lugaanval op [[Tokio]], die moraal in die Verenigde State 'n hupstoot gegee en veroorsaak dat Japan sy hulpmiddels gebruik het om eerder op tuisverdediging te konsentreer. Die aanval self het egter min fisiese skade berokken. [[Lêer:SBD-3 Dauntless bombers of VS-8 over the burning Japanese cruiser Mikuma on 6 June 1942.jpg|duimnael|links|250px|Die [[Slag van Midway]], Junie 1942.]] Vroeg in Mei het die Japannese ''Mo Sakusen'' (Operasie Mo) geïmplementeer: 'n plan waarvolgens hulle [[Port Moresby]] in [[Nieu-Guinee]] sou inneem. Die eerste fase van die plan was egter deur die Verenigde State en Australië se vlote gekortwiek, tydens die [[Slag van die Koraalsee]]. Hierdie slag was beide die eerste slag geveg deur [[vliegdekskip|vliegdekskepe]] en die eerste slag waar die teenpartye nooit direkte visuele kontak gemaak het nie. Die Amerikaanse vliegdekskip, [[USS Lexington (CV-2)|''USS Lexington'']], was gekelder en die [[USS Yorktown (CV-5)|USS ''Yorktown'']] was erg beskadig, terwyl die Japannese hulle ligte vliegdekskip, ''Shoho'', verloor het en hul groter ''Shokaku'' matige skade gely het. Die Japannese vliegdekskip ''Zuikaku'' het die helfte van haar vrag (vliegtuie) verloor en kon, saam met ''Shokaku'', nie aan die naderende [[Slag van Midway]] in die [[Stille Oseaan]] deelneem nie. Die slagveld was 'n taktiese oorwinning vir Japan, aangesien hulle meer skade berokken het as wat hulle self ervaar het, maar dit was weer 'n strategiese oorwinning vir Amerika, siende dat die beplande Japannese aanval op Port Moresby voorkom is. In die ses maande ná die aanval op Pearl Harbor het die Japannese byna al hulle skeepsdoelwitte bereik. Hulle vloot van elf slagskepe, tien vliegdekskepe, agtien swaar en twintig ligte kruisers het relatief ongeskonde gebly. Hulle het daarin geslaag om al die Amerikaanse slagskepe in die Stille Oseaan te kelder of erg te beskadig. Die Britse en Nederlands-Oosterse vlote was vernietig en die Koninklike Australiese Vloot was terug na die hawe gedryf.<ref>{{en}} Keegan, John. ''The Second World War.'' 1989. bl. 267.</ref> Die Japannese oorwinnings het berus by 'n verdedigende buitegrens van hul keuse, wat gestrek het van die middel van die Stille Oseaan, tot by Nieu-Guinee en verder tot by Birma. [[Lêer:Cairo conference.jpg|duimnael|250px|Die Geallieerdes van die Asiese en Stille Oseaan Teaters: Generalissimo [[Tsjiang Kai-sjek]], Franklin D. Roosevelt, en Winston Churchill wat by die [[Kairo Konferensie]] ontmoet in 1943.]] Die enigste gewigtige strategiese opposisie wat tot die Geallieerdes se beskikking was, was die vlootbasis by Pearl Harbor, insluitende die Amerikaanse Stille Oseaan-vloot se drie vliegdekskepe. Beide kante het 'n bepalende veldslag tussen vliegdekskepe as onvermydelik beskou en die Japannese was vol vertroue dat hulle getallevoordeel, 10 vliegdekskepe in vergelyking met die Geallieerdes se 3, hulle die deurslag sou gee.<ref>{{en}} Keegan, John. ''The Second World War''. bl. 268.</ref> Japan het ook die uitstekende vliegdekskip-gebaseerde vegvliegtuig [[Mitsubishi A6M Zero]] tot hul beskikking gehad. Hulle het 'n taakmag na [[Midway-atol]] gestuur, 'n losliggende deel van die Hawaiïese Eilande, met die doel om die oorblywende Amerikaanse vloot in 'n geveg te lok. Op [[5 Junie]] het die Amerikaanse duikbomwerpers (wat op die vliegdekskepe gebaseer was) die Japannese mag waargeneem en daarin geslaag om vier van Japan se beste vliegdekskepe te kelder tydens die [[Slag van Midway]]. In ruil het hulle een vliegdekskip, Yorktown, verloor. Dit was 'n reuse oorwinning vir die Verenigde State en het 'n keerpunt in die oorlog in die Stille Oseaan aangedui. Die spoed waarmee Amerikaners skepe en vliegtuie vervaardig het, het die Japannese vermoëns oorskry en Japan het nie weer dieselfde getallevoordeel geniet nie. In Julie het Japan weer Port Moresby in hul visier gehad, maar het die keer gepoog om die stad met landmagte in te neem. Hulle het die Kokoda-pad geneem, 'n beboste voetpad waar soldate agter mekaar moes loop en wat hulle deur die oerwoud en berge geneem het. 'n Australiese reserwe mag, onopgeleid, swak voorsien en in die minderheid, het daar vir eenhede vanuit Noord-Afrika en die Amerikaanse leër gewag. Hulle het 'n vegtende terugtrekking teen die 5000 Japannese gevoer. Op [[7 Augustus]] het die Amerikaanse Vloot die [[Slag van Guadalcanal]] begin. Vir die volgende ses maande het die Amerikaanse magte die Japannese magte om beheer van die eiland geveg. In die tussentyd het hulle vlote vurige ontmoetings in die nabye waters gehad, insluitende die [[Slag van Savo-eiland]], die [[Slag van Cape Esperance]], die [[Seeslag van Guadalcanal]] en die [[Slag van Tassafaronga]]. Laat Augustus en vroeg September, terwyl die slagvelde op die Kokoda-pad en Guadalcanal voortgewoed het, is 'n aanval deur die Japannese seesoldate by die oostelike punt van Nieu-Guinee deur Australiese magte verslaan. Hierdie [[Slag van Milne Bay]] was die eerste nederlaag vir Japannese landmagte tydens die Pasifiese Oorlog. Op [[22 Januarie]], ná 'n strawwe slagveld by Bona en Guna, het Australiese en Amerikaanse magte die belangrikste Japannese strandhowe in die ooste van Nieu-Guinee teruggeneem. Amerikaanse gesagvoerders het Guadalcanal op [[9 Februarie]] as beveilig verklaar. Magte uit Nieu-Seeland, Australië en die Pasifiese Eilande het die verlengde taak onderneem om besette dele van die Solomon-eilande, Nieu-Guinee en die Nederlands-Oos-Indië terug te neem, waartydens hulle van die sterkste versetting tydens die oorlog ervaar het. Die res van die eilande was in 1943 ingeneem. [[Lêer:B-29s dropping bombs.jpg|regs|duimnael|Die Amerikaanse lugmag het Japan aangeval deur massiewe brandbomme op Japannese stede te laat val.]] Op [[30 Junie]] het die Geallieerdes [[Operasie Cartwheel]] geloods, 'n groot strategie vir die suide en suidweste van die Stille Oseaan, wat daarop gemik was om die belangrike Japannese basis by Rabaul (in Nieu-Guinee) te isoleer en van daar van eiland tot eiland te beweeg tot hulle Japan bereik. Drie hoofdoelwitte is geïdentifiseer: herowering van [[Tulagi]] en die [[Santa Cruz-eilande]]; herowering van die noordkus van Nieu-Guinee en die sentrale Solomon-eilande en die verswakking van die basis by Rabaul en ander verwante basisse. Teen September het Australiese en Amerikaanse magte in Nieu-Guinee die belangrike Japannese basisse by Salamaua en Lae ingeneem. Kort daarna het hulle die Huon Peninsula-veldtog geloods, asook die Finisterre Range-, Bougainville- en New Britain-veldtogte. Al hierdie veldtogte het in die omgewing van Nieu-Guinee plaasgevind en was gemik teen Japannese magte. In November het die Amerikaanse vloot die [[Slag van Tarawa]] gewen; dit was die eerste amfibiese aanval op die Pasifiese oorlogstoneel. Die hoë aantal sterfgevalle aan die Amerikaanse kant het hewige protes in die Verenigde State uitgelok: dit was onverstaanbaar dat die groot verlies aan menselewens nodig was vir so 'n klein en skynbaar onbelangrike eiland. Die Geallieerdes het 'n nuwe beleid aanvaar en sonder meer Japannese eilandvestigings verbygesteek: die Japannese troepe daar was afgesluit van voorraadaanvulling en kon ook nie deur versterkingstroepe verlos word nie. Die Geallieerde vooruitgang in die Stille Oseaan het aangehou met die inname van die [[Marshall-eilande]] voor die einde van Februarie 1944. Sowat 42&nbsp;000 Amerikaanse soldate en seesoldate het op [[31 Januarie]] op die [[Kwajalein]]-atol geland. Die [[Slag van Kwajalein]] het daar plaasgevind en die eiland is op [[6 Februarie]] ingeneem. Daarna het die Amerikaanse Vloot die Japannese in die [[Slag van Eniwetok]] verslaan. Die strategiese doelwit van die Verenigde State was om lugbasisse in te win wat binne bombarderingsafstand was van die [[Boeing B-29 Superfortress]]-bomwerpers op die Mariana-eilande, veral [[Saipan]], [[Tinian]] en [[Guam]]. Op [[11 Junie]] het die Amerikaanse vloot Saipan, wat deur 72&nbsp;000 Japannese troepe verdedig is, gebombardeer. 77&nbsp;000 seesoldate het vanaf die 15de daar voet aan wal gesit en die eiland was teen [[9 Julie]] beveilig. Japan het 'n groot deel van sy verswakkende vloot in die [[Slag van die Filippynse See]] (19 – 20 Junie) gebruik, maar het hewige vliegtuig- en skeepsverliese gely. Ná hierdie slagveld was Japan se vliegdekskipmag nie meer militêr effektief nie. Met die inname van Saipan was Japan ook uiteindelik binne bereik van die B-29-bomwerpers. [[Guam]] is op [[21 Julie]] ingeval en op [[10 Augustus]] ingeneem, maar die Japannese het verwoed teruggeveg: opruimingsoperasies het lank na die amptelike einde van die veldslag voortgeduur. Tinian-eiland was op [[24 Julie]] ingeval en op [[1 Augustus]] ingeneem. [[Napalm]] is vir die eerste keer in die oorlog tydens hierdie operasie gebruik.<ref>{{en}} Foot, I.C.B. (2005). ''The Oxford Companion to World War II''. Oxford University Press. bl. 118.</ref> Generaal MacArthur se troepe het die [[Filippyne]] bevry, ná hulle op [[20 Oktober]] op [[Leyte]]-eiland geland het. Die Japannese het hulle voorberei vir 'n strawwe verdediging en het hulle laaste vlootmagte gebruik in 'n mislukte poging om die invallende magte tydens die [[Slag van Leyte Golf]] te vernietig. Die seeslag het van [[23 Oktober|23]] tot [[26 Oktober]] [[1944]] geduur en word beskou as een van die grootste seeslagte in die geskiedenis. Dit was ook die eerste slag wat Japannese [[kamikaze]]-aanvalle gesien het. Tydens die slag is die Japannese slagskip ''Musasji'', een van die twee grootste slagskepe wat ooit gebou is, deur 19 Amerikaanse torpedo's en 17 bomme gekelder. Deur 1944 het Geallieerde duikbote en vliegtuie Japannese handelskepe aangeval. Die Japannese nywerheid was skielik ontneem van dié grondstowwe wat hulle danksy die oorlog verkry het. Die hoofteiken was olie en Japan het aan 'n tekort begin lei teen die einde van 1944. Deur die loop van 1944 het duikbote meer as twee miljoen ton skeepsvragte gekelder,<ref>{{en}} King, Admiral Earnest J., [http://www.shsu.edu/~his_ncp/Compac45.html ''Naval Operations in the Pacific from March 1944 to October 1945''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714052054/http://www.shsu.edu/~his_ncp/Compac45.html |date=14 Julie 2017 }}. Sam Houston State University. Verkry op 2006-07-26.</ref> waarvan die Japannese minder as een miljoen ton kon vervang.<ref>{{en}} Parshall, Jon [http://www.combinedfleet.com/economic.htm ''Why Japan Really Lost The War'']. Imperial Japanese Navy Page. Verkry op 2006-07-26.</ref> Tydens Januarie 1945 het die Verenigde State se Sesde Leër op [[Luzon]], die hoofeiland in die Filippyne, geland. Manila was teen Maart teruggeneem. [[Lêer:Attack on carrier USS Franklin 19 March 1945.jpg|duimnael|regs|''USS Franklin'' na sy swaar beskadig is deur Japannese lugaanvalle naby die Japannese kus op [[19 Maart]] [[1945]].]] Die Amerikaners het die Japannese eiland [[Iwo Jima]] in Februarie ingeneem. Die eiland was psigologies belangrik, siende dat dit 'n tradisionele Japannese gebied was wat onder administrasie van die [[Tokio]]-prefektuur was. Die eiland was sterk verdedig met baie ondergrondse verskansings, maar was uiteindelik deur die seesoldate ingeneem nadat hulle Suribatsji ingeneem het, 'n slapende [[vulkaan]] wat 'n hoeksteen van die Japannese verdediging gevorm het. Die aanwins van Iwo Jima was van onskatbare waarde vir die Geallieerdes, aangesien dit twee vliegvelde besit het wat gebruik is vir noodlandings deur die B-29-bomwerpers en omdat dit naby genoeg was om vegtersbegeleiding te bied wat die [[Japanse Argipel|Japannese Tuiseilande]] kon bereik.<ref>{{en}} Yoder, Dan. ''The Fight for Iwo Jima. In History of the Second World War''. Sir Basil Hart (red). 1989. bl. 393.</ref> Met die daaropvolgende inname van [[Okinawa]]-eiland, wat van April tot Junie geduur het, is die Japannese tuisland nog meer binne bereik van skeeps- en lugaanvalle gebring. Die Japannese het die eiland met grondmagte en kamikaze-vlieëniers verdedig, asook die selfmoordmissie van die slagskip ''[[Japannese slagskip Yamato|Yamato]]'', wat deur Amerikaanse duikbomwerpers gekelder is. Die Amerikaners het 'n aantal stede, waaronder ook Tokio, met brandbomme aangeval en in Tokio alleen het ongeveer 90&nbsp;000 mense omgekom in die aanvanklike aanval. Die digbevolktheid rondom produksiesentrums en die houtkonstruksies van die wonings het bygedra tot die groot verlies van menselewens. Die hawens en belangrike watergange van Japan was tydens Operasie Uithongering met myne bestook, wat die logistiek van hierdie [[eilandnasie]] ernstig ontwrig het. Die laaste groot offensief in die suidwestelike gedeelte van die [[Stille Oseaan]] was die Borneo-veldtog in die middel van 1945, wat daarop gemik was om die oorblywende Japannese magte in Suidoos-Asië verder te isoleer en die bevryding van Geallieerde krygsgevangenes te bewerkstellig. ==== Einde van die oorlog in Asië ==== [[Lêer:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|duimnael|[[Clement Attlee]], [[Harry S. Truman|Harry Truman]] en [[Josef Stalin]] by die Potsdam-konferensie in Julie 1945.]] Die laaste Geallieerde konferensie van die Tweede Wêreldoorlog was in die voorstad [[Potsdam]], net buite [[Berlyn]], van [[17 Julie]] tot [[2 Augustus]] [[1945]] gehou. Tydens die [[Konferensie van Potsdam]] was daar ooreenkomste tussen die Geallieerdes getref oor beleide rakende 'n besette Duitsland. 'n Ultimatum vir die onvoorwaardelike oorgawe van Japan is ook uitgereik. [[Harry S. Truman|Harry Truman]], die president van die Verenigde State, het besluit om die nuwe [[kernwapen|atomiese wapen]] te gebruik, ten einde 'n vroeër einde aan die oorlog te bring. Die slagveld wat by Okinawa plaasgevind het, het gewys dat 'n inval van die Japannese tuisland (wat vir November beplan was), tot 'n groot aantal Amerikaanse sterfgevalle sou lei. Die amptelike benadering wat aan die Minister van Oorlog gegee is, is 1,4 miljoen Geallieerde sterfgevalle, alhoewel sommige geskiedkundiges dit nie eens is dat dit werklik die geval sou wees nie. 'n Inval sou ook die dood van miljoene Japannese soldate beteken het, asook burgers wat deel van die burgerlike verdedigingsmag gevorm het. [[Lêer:nagasakibomb.jpg|duimnael|links|Die paddastoelwolk afkomstig van die kernwapen ''Fat Man'' styg 18&nbsp;km bo Nagasaki, vanaf die kernontploffing se hiposentrum.]] Op [[6 Augustus]] [[1945]] het 'n B-29-bomwerper, die ''[[Enola Gay]]'', 'n [[kernwapen]] genaamd ''[[Little Boy]]'' op [[Hirosjima]] laat val, wat die stad geheel en al vernietig het. Drie dae later, op [[9 Augustus]], het 'n ander B-29-bomwerper, genaamd ''[[Bockscar]]'', 'n tweede kernwapen met die naam ''[[Fat Man]]'' op die hawestad [[Nagasaki]] laat val. Op [[8 Augustus]], twee dae na die atoombom op Hirosjima laat val is, het die Sowjetunie, wat in April afstand gedoen het van sy nie-aanvalsverdrag met Japan, die Japannese in [[Mantsjoerye]] aangeval. Die aanval was deur die Sowjetse weermagsgroepe uitgevoer. In minder as twee weke is die Japannese leër in Mantsjoerye, wat uit meer as 'n miljoen man bestaan het, deur die Sowjette vernietig. Die Rooi Leër het op [[18 Augustus]] na [[Noord-Korea]] beweeg; gevolglik is Korea by die 38ste breedetegraad in Sowjetse en Amerikaanse sones verdeel. Die Amerikaanse ontplooiing van kernwapens teen Japan en die Sowjetse inval van Mantsjoerye het Keiser [[Hirohito]] sover gebring dat hy die bestaande regering omseil het en tussenbeide getree het om 'n einde aan die oorlog te bring. In sy radiotoespraak aan die nasie het hy geen melding van die Sowjetunie se intrede tot die oorlog gemaak nie, maar in sy "Reskrip aan soldate en matrose" van 17 Augustus, waarin hy 'n vuurstaking beveel asook die neerlê van wapens, het hy die verhouding tussen die Sowjetse toetreding tot die oorlog en sy besluit om oor te gee beklemtoon, en geen melding gemaak van die kernwapens nie. Japan het op [[15 Augustus]] [[1945]] oorgegee en die geskrewe oorgawingsverdrag is op [[2 September]] onderteken. Japannese troepe in China het op [[9 September]] [[1945]] aan die Chinese oorgegee. == Nasleep == [[Lêer:Map-Germany-1945.svg|duimnael|regs|Besettingsones in Duitsland in 1946 na gebiedsanneksasies in die Ooste. Die [[Saarland]] (in die Franse sone) word met strepe aangedui aangesien dit van Duitsland deur Frankryk verwyder is deur 'n protektoraat en eers in 1957 by die Federale Republiek van Duitsland ingelyf is.]] [[Lêer:Colonization 1945.png|duimnael|links|Die koloniale gebiede in 1945.]] Die einde van die oorlog het die afhanklikheid van baie Britse kroonkolonies en Nederlandse gebiede teweeg gebring, asook die vorming van nuwe nasies en alliansies in Asië en Afrika. Die [[Filippyne]] is in 1946 afhanklikheid toegestaan, soos vroeër deur die Verenigde State belowe. Frankryk het gepoog en gefaal om beheer oor sy kolonies in Indo-China te herwin. Pole se grense is opnuut vasgestel om dele van vooroorlogse Duitsland in te sluit, waaronder Oos-Pruise en Opper-Silesië, terwyl die land meeste van die gebiede wat deur die Sowjetunie geneem was in die Molotof-Ribbentrop-verdrag van 1939 aan die Sowjetunie afgegee is. Pole het dus as geheel effektief na die weste geskuif. Duitsland was in vier besettingsones verdeel en die drie sones onder die Westerse Geallieerdes is as 'n grondwetlike monargie herstig. Die Sowjetunie se invloed het gegroei soos hulle, met die stilswyende goedkeuring van die Weste, hul heerskappy oor die grootste dele van Oos-Europa gevestig het en hul grense geskuif het om dele van Pole en Finland in te sluit. Hierdie Westerse passiwiteit sou later in Sowjets-beheerde lande as die "Westerse verraad" bekend staan. Europa was op informele wyse in Westerse en Sowjetse invloedsfere gedeel, wat die bestaande spanning tussen die twee groepe verhoog het en aanleiding tot die [[Koue Oorlog]] gegee het. Om toekomstige konflikte te vermy (of ten minste te minimaliseer), het die geallieerde nasies in 1945 in [[San Francisco]], onder leiding van die [[Verenigde State]], die [[Verenigde Nasies]] gevorm. Een van die eerste dade van die Verenigde Nasies was die skepping van die [[Israel]]se staat, deels in antwoord op die [[Sjoa]]. [[Lêer:EasternBloc BorderChange38-48.svg|duimnael|links|250px|Post-oorlog territoriale veranderinge in Oos-Europa en die vorming van die Oos-blok.]] In 1947 het die Amerikaanse Minister van Buitelandse Sake, [[George Marshall]] die "Europese Herstellingsprogram" ontwikkel, beter bekend as die [[Marshall-plan]]. Die plan was van 1948 tot 1952 in uitvoering en het 13 miljard dollar vir die heropbouing van Wes-Europa toegestaan. Die Duitse besettingsones was geko-ordineer deur die Geallieerde Kontroleraad en in 1949 het die Amerikaanse, Britse en Franse sones saamgesmelt om die Federale Republiek van Duitsland te vorm; die Sowjetse sone het die Duitse Demokratiese Republiek geword. In Duitsland het ekonomiese onderdrukking en "denazifisering" plaasgevind. Miljoene Duitsers en Pole was uit hulle tuislande verdryf as 'n gevolg van gebiedsanneksasies in Oos-Europa soos ooreengekom tydens die Konferensie van Jalta en die Konferensie van Potsdam. In die Weste is Elsas-Lotharinge aan Frankryk terugbesorg en die Saar-area was van Duitsland geskei. [[Oostenryk]] is in vier besettingsones gedeel, wat weer in 1955 herenig het om die Republiek van Oostenryk te vorm. Die Sowjetunie het groot dele van die Balkan en Sentraal- en Oos-Europa beset. In alle lande wat deur hulle beset was, met die uitsondering van Oostenryk, het die Sowjetunie Kommunistiese regimes daar gehelp om bewind te kry. Die Sowjetunie het ook die [[Baltiese lande]] [[Estland]], [[Letland]] en [[Litaue]] geannekseer. In Asië is Japan deur die Verenigde State beset en deur troepe van die [[Britse Statebond|Statebond]] bygestaan, tot die vredesverdrag in 1952 in werking getree het. Die Japannese regering was onder generaal [[Douglas MacArthur]] ontbind en vervang deur 'n grondwetlike monargie met 'n keiser as skynhoof. Japan se nederlaag het ook gelei tot die stigting van die Verre Oosterse kommissie, wat beleide vir Japan uiteengesit het wat vervul moes word onder die terme van hul oorgawe. Ingevolge die ooreenkomste wat tydens die Konferensie van Jalta getref is, het die Sowjetunie [[Sachalin]]-eiland]en die Koeril-eilande beset en daarna geannekseer. Die Japannese besetting van Korea is beëindig, maar die skiereiland is tussen die Verenigde State en die Sowjetunie langs die 38ste breedtegraad verdeel. In 'n verdeelde Korea sou Suid-Korea (met die ondersteuning van die V.S.) later teen die kommunistiese Noord-Korea veg in die [[Koreaanse Oorlog]]. Die Tweede Wêreldoorlog was 'n beslissende oomblik in China se geskiedenis. Voor die oorlog teen Japan is China byna 'n eeu lank verneder deur verskeie imperialistiese magte en was dit telkens semi-koloniale status verwys. Die oorlog het egter China se internasionale status aansienlik verhoog. Die sentrale regering, onder [[Tsjiang Kai-sjek]], het daarin geslaag om meeste van die ongelyke verdrae wat China in die laaste eeu onderteken het te herroep; daarna het China een van die stigterslede van die Verenigde Nasies geword, asook 'n permanente lid van die Veiligheidsraad. China het ook Mantsjoerye en Taiwan teruggewin. Agt jaar se oorlog het egter die sentrale regering swaar belas en baie van die nasiebouende maatreëls wat aangeneem is sedert die begin van die regering se bewind in 1928 is deur die oorlog omvergewerp. Kommunistiese aktiwiteite het ook wyd in besette dele versprei, wat die naoorlogse administrasie van hierdie dele bemoeilik het. Ontsaglike oorlogskade en die hiperinflasie daarna het die bevolking ontmoedig, saam met die voortdurende Chinese Burgeroorlog tussen Kwomintang (die nasionalistiese party) en die Kommuniste. Gedeeltelik te wyte aan die knou wat sy weermag en regering in die oorlog teen Japan gelei het, het die Kwomintang, saam met die staatsmasjiene, in 1949 na Taiwan teruggetrek en in sy plek het die Chinese kommuniste die [[Volksrepubliek China]] op die hoofland gevestig. == Sterfgevalle, burgerlike impak en gruweldade == [[Lêer:April-1945fatality.jpg|duimnael|regs|'n Duitse soldaat sterf vegtend naby die einde van die oorlog in April 1945.]] Benaderings vir die totaal stergevalle tydens die oorlog verskil, maar die meeste stel voor dat sowat 60 miljoen mense gedurende die oorlog gesterf het: ongeveer 20 miljoen soldate en 40 miljoen burgers.<ref name="WWII: C&C">{{en}} [http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html accessdate=2007-04-20 ''World War II: Combatants and Casualties (1937–1945)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225004221/http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html |date=2010-12-25 }}.</ref><ref>{{en}} [http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Second ''Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm'']. Verkry op 2007-04-20.</ref><ref>{{en}} [http://www.secondworldwar.co.uk/casualty.html ''World War II Fatalities''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225173846/http://secondworldwar.co.uk/casualty.html |date=25 Februarie 2007 }}. Verkry op 2007-04-20.</ref> Baie burgers het gesterf as gevolg van siekte, verhongering, massamoorde en volksmoorde. Van die totale sterftes tydens die Tweede Wêreldoorlog, was 'n beraamde 85% aan die Geallieerdes se kant (meesal Sowjets en Chinees) en 15% aan die kant van die Spilmoondhede. Een benadering is dat 12 miljoen burgers in Duitse konsentrasie en verdelgingskampe gesterf het (insluitende nie-Joodse slagoffers), 1,5 miljoen slagoffers deur bomaanvalle gedood is en 7 en 7,5 miljoen in Europa en China, respektiewelik, as gevolg van ander oorsake.<ref>{{en}} J. M. Winter, "Demography of the War", in Dear and Foot, red., ''Oxford Companion to World War'', bl. 290.</ref> Presiese syfers vir die aantal sterfgevalle verskil aansienlik, siende dat die oorgrote meerderheid van die sterftes nie aangeteken is nie. === Verdelgingskampe en slawerny === [[Lêer:Ebensee concentration camp prisoners 1945.jpg|duimnael|links|250px|Mishandel en honger gevangenes in die Mauthausen kamp, Oostenryk, 1945.]] Die [[Sjoa]] (holocaust) was die uitmoring van ongeveer ses miljoen Europese Jode, asook 3 tot 5 miljoen ander mense wat beskryf is "lewens wat nie lewe werd is nie".<ref>{{en}} [http://history1900s.about.com/library/holocaust/aa081997.htm ''Holocaust Glossary''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522143835/http://history1900s.about.com/library/holocaust/aa081997.htm |date=22 Mei 2008 }}. Verkry op 8 Maart 2008.</ref> Dit was deel van 'n doelbewuste uitwissingsprogram wat beplan en uitgevoer is deur die Nasionale Sosialistiese regering in Duitsland onder leiding van [[Adolf Hitler]]. Naas die Nazi-[[konsentrasiekamp]]e, het die Sowjetse [[Goelag]], of arbeidskampe, die dood van burgers van besette lande soos [[Pole]], [[Litaue]], [[Letland]] en [[Estland]] tot gevolg gehad, asook Duitse krygsgevangenes en selfs Sowjetse burgers wat ondersteuners (of beweerde ondersteuners) van die Nazi-regering was. Japannese gevangenekampe het ook hoë sterfgetalle gehad: baie was gebruik as arbeidskampe en die verhongeringstoestande tussen Amerikaanse, Britse, Australiese en ander gevangenes uit die [[Britse Statebond|Statebond]] was nie veel beter as dié wat in Duitse kampe geheers het nie. Een benadering stel voor dat 3,5 miljoen Sowjetse krygsgevangenes tydens die oorlog oorly het.<ref>{{en}} [http://www.historynet.com/wars_conflicts/world_war_2/3037296.html ''Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080330210330/http://www.historynet.com/wars_conflicts/world_war_2/3037296.html |date=30 Maart 2008 }}. Verkry op 8 Maart 2008.</ref> Die geskiedkundige Richard Overy gee 'n getal van 5,7 miljoen Sowjetse krygsgevangenes, waarvan 57% gesterf het of vermoor is.<ref>{{en}} Richard Overy: ''The Dictators Hitler's Germany, Stalin's Russia'' bl. 568–569.</ref> Volgens 'n gesamentlike studie deur geskiedkundiges, insluitende Zhifen Ju, Mark Peattie, Toru Kubo en Mitsuyoshi Himeta, is meer as 10 miljoen Chinese deur die Japannese leër gemobiliseer en as slawe gebruik in Mantsjoerye en Noord-China.<ref>{{en}} Zhifen Ju, "''Japan's atrocities of conscripting and abusing north China draftees after the outbreak of the Pacific war''", 2002</ref> Volgens Mitsuyoshi Himeta het ten minste 2,7 miljoen Sjinese gesterf as gevolg van generaal Jasoesji Okamoera se verskroeide aarde-beleid, die ''Sanko sakusen''. Op [[19 Februarie]] [[1942]] het Roosevelt die Uitvoerende Bevel 9066 onderteken, wat gelei het tot die internering van ongeveer 150&nbsp;000 Amerikaanse Japannese en 11&nbsp;000 Amerikaanse Italianers en Duitsers, asook sommige emigrante van Hawaiï wat gevlug het na die bombardering van [[Pearl Harbor]]. === Chemiese en bakteriologiese wapens === Ondanks die internasionale verdrae en 'n besluit geneem deur die [[Volkebond]] op [[14 Mei]] [[1938]], wat die gebruik van giftige gasse deur Japan sterk afgekeur het, het die Keiserlike Japannese Leër dikwels chemiese wapens gebruik. Uit vrees vir vergelding vanaf die Weste, is die wapens slegs teen ander Asiatiese lande gebruik wat as "ondergeskik" beskou was deur keiserlike propaganda. Volgens die geskiedkundiges Yoshiaki Yoshimi en Seiya Matsuno, is die goedkeuring vir die gebruik van chemiese wapens deur spesifieke bevele van [[Hirohito]] self gegee. Die keiser het byvoorbeeld die gebruik van giftige gasse op 375 verskeie geleenthede tydens die inval van Wuhan (Augustus tot Oktober 1938) goedgekeur. Baie eenhede wat deel van die Japannese leër was het met bakteriologiese wapens op mense geëksperimenteer, insluitende die berugte [[Eenheid 731]], wat in 1939 volgens keiserlike bevel by die Kwantoeng-leër ingelyf is. Sulke wapens is hoofsaaklik in China gebruik en, volgens sommige Japannese oorlogsveterane, teen Mongoolse en Sowjetse soldate in 1939 tydens die Slag van Halhin Gol( (1939).<ref>{{en}} Hal Gold, ''Unit 731 testimony'', bl. 64–65, 1996.</ref> Volgens sommige dokumente wat in 2004 in die Australiese nasionale argiewe deur Yoshiaki Yoshimi en Yuki Tanaka gevind is, is [[sianied]]gas op Australiese en Nederlandse gevangenes getoets op die Kai-eilande in November 1944.<ref>{{en}} [https://archive.is/20120529003741/search.japantimes.co.jp/member/nn20040727a9.html ''Japan tested chemical weapon on Aussie POW: new evidence'']. In die The Japan Times, 2007-06-10. Verkry op 2007-07-27.</ref> === Bombarderings === Massiewe strategiese lugbombardering deur beide die Geallieerdes en die Spilmoondhede het die lewens van honderde duisende burgers gekos. Anglo-Amerikaanse bombardering van Duitsland het tot 600&nbsp;000 burgerlewens vernietig,<ref>{{en}} [http://www.guardian.co.uk/elsewhere/journalist/story/0,,1068437,00.html ''Germany's forgotten victims''] in ''The Guardian''.</ref> met die bombardering van [[Dresden]] wat tussen 24&nbsp;000 and 40&nbsp;000 lewens geëis het. Die [[Engeland|Engelse]] stad [[Londen]] het is ook deur die Duitse ''[[Luftwaffe]]'' gebombardeer tussen September 1940 en Mei 1941, as deel van hul ''Blitz''-aanval op Brittanje; tydens een strek is die stad vir 57 opeenvolgende aande gebombardeer. Die Tweede Wêreldoorlog het ook die eerste en (tot sover) enigste gebruik van [[kernwapen]]s tydens stryd gesien: twee atomiese wapens is deur die Verenigde State van Amerika op die Japannese stede, [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]], laat val. 'n Beraamde 200&nbsp;000 mense het as gevolg van hierdie twee aanvalle gesterf.<ref>{{en}} [http://www.atomicarchive.com/Docs/MED/med_chp10.shtml ''The Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki'']</ref> === Oorlogsverhore === : ''Sien ook: [[Japannese oorlogsmisdade]]'' Van 1945 tot 1951 is Duitse en Japannese amptenare en personeel vir oorlogsmisdade aangekla. Aanklagtes het misdade teen vrede, misdade teen die mensdom, die voer van aanvalsoorloë en ander misdade ingesluit. Die mees senior Duitse amptenare was verhoor tydens die [[Neurenberg-verhore]] en baie Japannese amptenare by die Oorlogsmisdaadverhoor van Tokio en ander verhore in die Asië-Pasifiese gebied. Baie minder-senior amptenare was skuldig verklaar in kleiner verhore, insluitende opvolgende verhore deur die Nuremberg-geregsbank, die [[Dachau]]-verhore en die Chabarowsk-verhore. == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == : ''Hierdie artikel is grotendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia artikel, [[:en:Special:PermanentLink/138200043|"World War II"]].'' {{Verwysings|4}} == Bronnelys == {{refbegin}} * {{en}} Arthur, Max. ''Forgotten Voices of the Second World War'', Ebury Press (2005) {{ISBN|978-0-09-189735-2}} * {{en}} Bauer, E. Lt-Colonel. ''The History of World War II'', Orbis (2000) General Editor: Brigadier Peter Young; Consultants: Brigadier General James L. Collins Jr., Correli Barnet. (1&nbsp;024 bladsye) {{ISBN|1-85605-552-3}} * {{en}} Churchill, Winston S. ''The Second World War''. (6 volumes). (1948–1953). {{ISBN|978-0-395-41685-3}} * {{en}} I.C.B. Dear en M.R.D. Foot, eds. ''The Oxford Companion to World War II'' (1995), 1300 page encyclopedia covering all topics * {{en}} Ellis, John. ''Brute Force: Allied Strategy and Tactics in the Second World War'' (1999) * {{en}} Gilbert, Martin. ''Second World War'' (1995) * {{en}} Mark Harrison. "Resource Mobilization for World War II: The U.S.A., UK, U.S.S.R., and Germany, 1938–1945" in ''The Economic History Review,'' Vol. 41, No. 2. (May, 1988), bl. 171–192. [http://links.jstor.org/sici?sici=0013-0117%28198805%292%3A41%3A2%3C171%3ARMFWWI%3E2.0.CO%3B2-7 in JSTOR] * {{en}} Keegan, John. ''The Second World War'' (1989) * {{en}} Jon Latimer. ''Burma: The Forgotten War'', London: John Murray, (2004) * {{en}} [[B. H. Liddell Hart|Liddell Hart]], Sir Basil. ''History of the Second World War'' (1970) * {{en}} Murray, Williamson en Millett, Allan R. ''A War to Be Won: Fighting the Second World War'' (2000) * {{en}} Overy, Richard. ''Why the Allies Won'' (1995) * {{en}} Shirer, William L. ''The Rise and Fall of the Third Reich'', Simon & Schuster. (1959). {{ISBN|0-671-62420-2}}. * {{en}} Smith, J. Douglas en Richard Jensen (2003). ''World War II on the Web: A Guide to the Very Best Sites''. {{ISBN|0-8420-5020-5}}. * {{en}} Weinberg, Gerhard L., ''A World at Arms: A Global History of World War II'' (2005) {{ISBN|0-521-44317-2}} * {{en}} Cesare Salmaggi & Alfredo Pallavisini (1977). ''2194 Days of War.'' Windward: Londen. {{refeindig}} == Eksterne skakels en verdere leesstof == {{CommonsKategorie|World War II|Tweede Wêreldoorlog}} ; Algemeen ---- * {{en}} [http://www.ww2db.com/ Databasis van die Tweede Wêreldoorlog.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416083151/http://www.ww2db.com/ |date=16 April 2009 }} * {{de}} [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php Die Deutsche Welle se spesiale afdeling oor die Tweede Wêreldoorlog.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date= 7 Mei 2005 }} * {{en}} [http://www.wwii.ca/ Kanada en die Tweede Wêreldoorlog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=14 April 2009 }} * {{de}} [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 Die einde van die Tweede Wêreldoorlog in Duitsland] – inligting oor die aanval by die Ruhr-verdedigingskol. * {{en}} [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=226140 Die Tweede Wêreldoorlog], by die webwerf van history.com. ; Media ---- * {{en}} [http://www.archives.gov/research/ww2/ Foto's uit die Nasionale Argiewe van die V.S.A.] * {{en}} [http://english.pobediteli.ru/ ''Multimedia map of the war''] — 'n Voorstelling wat die oorlog dek vanaf die inval van die Sowjetunie tot die val van Berlyn. * {{en}} [http://warphotos.basnetworks.net/World_War_Two/ Duisende foto's en video-uitreksels van die Tweede Wêreldoorlog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519031627/http://warphotos.basnetworks.net/World_War_Two/ |date=19 Mei 2009 }} * {{en}} [http://museumofworldwarii.com/ Die virtuele ''Museum of World War II''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415163837/http://museumofworldwarii.com/ |date=15 April 2015 }} — met beelde en inligting * {{en}} [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII Plakkate uit die Tweede Wêreldoorlog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII |date=15 April 2008 }} beskikbaar gestel deur die Universiteit van Texas se [http://digital.library.unt.edu/ digitale versameling]. ; Verhalende webwerwe ---- * {{en}} [http://www.gurdjieff-legacy.org/70links/bk_voices2.htm ''Voices in the Dark''] — Beskrywings van die lewe in 'n Nazi-besette Parys. * {{en}} [http://www.bbc.co.uk/dna/ww2/ ''WW2 People's War''] — 'n Projek deur die BBC om die verhale van gewone mense tydens die oorlog te vergader. * {{en}} [http://www.wilhelm-radkovsky.de/ ''Memories of Leutenant d.R. Wilhelm Radkovsky 1940–1945''] – Ervarings van 'n Duitse soldaat op die oosterse en westerse front. * {{en}} [http://www.warsawuprising.com/ www.warsawuprising.com] – Die Warskou Opstand van 1944. ; Dokumentêre programme ---- * {{en}} ''The World at War'' (1974) is 'n 26-delige reeks deur ''Thames Television'' wat die meeste aspekte van die Tweede Wêreldoorlog vanuit verskillende perspektiewe dek. Dit bevat onderhoude met baie sleutelfigure, soos [[Karl Dönitz]], [[Albert Speer]], [[Anthony Eden]], ens. ([http://www.imdb.com/title/tt0071075/ Imdb-skakel]) * {{en}} ''The Second World War in Colour'' (1999) is 'n dokumentêre reeks wat drie episodes beloop het en unieke beeldmateriaal in kleur wys. ([http://www.imdb.com/title/tt0212694/ Imdb-skakel]) {{Geskiedenis van Europa}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Tweede Wereldoorlog}} [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog| ]] is8vz1s5ax8z8uq0rbrbmyhm2c7mok2 0 6755 2970664 2694829 2026-09-25T14:21:46Z Aliwal2012 39067 /* Beeldgalery */ 2970664 wikitext text/x-wiki {{Koördinate|33|59|22|S|18|25|49|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}} [[Lêer:Kirstenbosch flickr.jpg|duimnael|250px|'n Toneel in die Kirstenbosch botaniese tuin]] '''Kirstenbosch''' is aan die voet van [[Tafelberg]] in [[Kaapstad]] geleë, en is een van agt Nasionale Botaniese Tuine wat oor vyf van [[Suid-Afrika]] se ses verskillende [[bioom|biome]] versprei is. Die tuin is 560&nbsp;ha groot en die grond is in [[1902]] deur [[Cecil John Rhodes]] aan die volk geskenk. Toe Kirstenbosch, die bekendste van die Tuine, in [[1913]] deur die toedoen van lady [[Florence Phillips]] gestig is om die land se unieke [[flora]] te bewaar, was dit die eerste [[botaniese tuin]] ter wêreld met hierdie etos. Wat hierdie Tuine verder wêreldwyd bekendmaak is dat slegs [[inheems]]e plante verplant word. Vanaf [[1 September]] [[2004]] staan die ''Nasionale Botaniese Instituut'' bekend as die ''[[Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut]]'' (SANBI). [[Bird se bad]] is ook hier te siene. == Beeldgalery == <gallery mode="packed-hover"> Lêer:Kirstenbosch - View from the Botanical Gardens.jpg|Uitsig oor [[Tafelberg]] vanuit die Kirstenbosch Botaniese Tuine File:The Botanical Society Conservatory.jpg|Die Botaniese Vereniging se konservatorium File:Strelitzia juncea, Kirstenbosch National Botanical Garden.jpg|''[[Strelitzia juncea]]'' File:Boomslang Kirstenbosch 1.jpg|Boomslang, Tree canopy walkway, Arboretum File:Kirstenbosh 1.JPG|[[Tafelberg]] sigbaar in die agtergrond met die kombers van wolke oor. File:Kirstenbosh 2.JPG|Rasperkant van [[Tafelberg]] sigbaar in die agtergrond File:Kirstenbosch, Botanischer Garten Kapstadt (2017).jpg|Kirstenbosch se uitkyk na die weste File:Kirstenbosch National Botanical Garden by ArmAg (21).jpg File:Cape Skink Flowers.jpg|[[Kaapse skink]] tussen pers asterblomme naby die [[Slangkop-vuurtoring]] </gallery> <gallery mode="packed-hover"> Image:2006 02 Kirstenbosch 01.JPG Image:2006 02 Kirstenbosch 03.JPG Image:2006 02 Kirstenbosch 12.JPG File:Wikimania by Rehman - 2018-07-19 - C006 - Botanical Garden.jpg|Tarentaal <!-- Foto geneem deur gebruiker:Rehman tydens Wikimania 2018 --> Image:Castle Rock from Kirstenbosch.jpg|Castle Rock vanaf Kirstenbosch File:Henry_Harold_Welch_Pearson_-_resting.jpg|Henry Pearson se laaste rusplek Lêer:Arthur Fata - Wild Seed Pod.JPG|''Wilde saadpeul'' geskep deur Arthur Fata van [[Zimbabwe]]. Hierdie beeld staan by die ingang na die Kirstenbosch Botaniese Tuine </gallery> == Eksterne skakels == * Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 13, nr. 1, September 1963 {{Commons-kategorie inlyn|Kirstenbosch National Botanical Garden}} {{Suid-Afrikaanse nasionale botaniese tuine}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tafelberg]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse nasionale botaniese tuine]] ctf5lxdqwwh0u0sawqcna7bf2ib9e32 0 7143 2970796 2883165 2026-09-25T23:21:19Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970796 wikitext text/x-wiki [[Lêer:MJK33168 Viceroy's House (Berlinale 2017).jpg|duimnael|Die Berlinale Palast tydens die Berlinale 2017]] [[Lêer:BerlinalePalast.jpg|duimnael|Die Berlinale Palast in Berlyn]] [[Lêer:Goldener Bär gold silhouette.svg|duimnael|Die ''Goldener Bär'' ("[[Goue Beer]]")]] Die '''Berlinale''' ('''Internationale Filmfestspiele''') van [[Berlyn]] ([[Duitsland]]) is 'n A-kategorie-filmfees wat jaarliks gehou en as een van die beduidendste kompetisies vir nuwe filmproduksies ter wêreld beskou word.<ref>{{en}} [http://www.fiapf.org/intfilmfestivals_sites.asp 2007 CALENDAR OF FIAPF ACCREDITED* FESTIVALS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704071718/http://www.fiapf.org/intfilmfestivals_sites.asp |date=4 Julie 2017}}, FIAPF, 18 Februarie 2008</ref> Met meer as 330&nbsp;000 kaartjies wat jaarliks verkoop word en sowat 430&nbsp;000 besoeke wat aan die deelnemende rolprentteaters afgelê word is die Berlinale die grootste internasionale filmfees wat oop staan vir die algemene publiek.<ref>{{de}} [http://www.berlinale.de/de/archiv/jahresarchive/2007/01_jahresblatt_2007/Pop-up_Berlinale_2007_in_Zahlen.html ''Berlinale 2007 – Zahlen und Fakten''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305235933/http://www.berlinale.de/de/archiv/jahresarchive/2007/01_jahresblatt_2007/Pop-up_Berlinale_2007_in_Zahlen.html |date=5 Maart 2008}}, 13 Februarie 2008</ref> Tydens die Berlinale word jaarliks sowat 400 nuwe rolprente in verskillende kategorieë vertoon. Die suksesvolle kandidate, wat deur 'n internasionale jurie benoem word, word met 'n ''Goldener Bär'' ("[[Goue Beer]]") of ''Silberner Bär'' ("Silwerbeer") bekroon. Die Berlinale word jaarliks deur sowat 20&nbsp;000 professionele besoekers uit 128 lande bygewoon. Sowat 3&nbsp;700 joernaliste dek die gebeure op die filmfees vir media in meer as 100 lande.<ref>{{de}} [http://www.berlinale.de/de/das_festival/festivalprofil/profil_der_berlinale/index.html ''berlinale.de: Berlinale – das Festivalprofil. Besoek op 14 Februarie 2016'']</ref> Die European Film Market (EFM), wat jaarliks saam met die Berlinale gehou word, is een van die beduidendste internasionale byeenkomste en handelskoue van die rolprentbedryf.<ref>{{en}} [http://www.variety.com/article/VR1117980583.html?categoryid=13&cs=1&nid=2562 ''Berlin Film Festival a market force''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603012602/http://www.variety.com/article/VR1117980583.html?categoryid=13&cs=1&nid=2562 |date= 3 Junie 2008 }}, Variety, 13 Februarie 2008</ref> Die Berlinale is vir die eerste keer in 1951 gehou. Tricia Tuttle fungeer sedert 2025 as direkteur van die filmfees. Die Berlinale is tans die belangrikste jaarlikse kulturele gebeurtenis van die Duitse hoofstad.<ref>{{de}} [https://www.rbb24.de/kultur/berlinale/beitraege/2023/filmfestspiele-neue-leitung-tricia-tuttle-roth-chatrian-rissenbeek-nachfolge.html ''Tricia Tuttle soll künftig die Berlinale leiten''], 12 Desember 2023 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240227200346/https://www.rbb24.de/kultur/berlinale/beitraege/2023/filmfestspiele-neue-leitung-tricia-tuttle-roth-chatrian-rissenbeek-nachfolge.html |date=27 Februarie 2024}}</ref> Die Berlinale word sedert 2002 deur die ''Kulturveranstaltungen des Bundes in Berlin GmbH'', 'n federale Duitse onderneming, beheer en sowel deur die federale Duitse regering asook privaat borge befonds.<ref>{{de}} [http://www.kbberlin.de/ ''Kulturveranstaltungen des Bundes in Berlin GmbH''], 13 Februarie 2008</ref> Die 76ste Berlinale is tussen 12 en 22 Februarie 2026 gehou. == Berlinale 2005 == [[Lêer:Roland Emmerich.5239.jpg|duimnael|upright|Roland Emmerich, voorsitter van die beoordelaarspaneel]] Die Berlinale [[2005]] is die 55ste filmfees in Berlyn en die vierde onder die leiding van die Berlinale-direkteur Dieter Kosslick. 3&nbsp;320 inskrywings is ontvang waarvan 400 produksies vir die kompetisie gekeur is. 21 rolprente is in die hoofkompetisie vertoon en het meegeding om een van die Goue en Silwerbere van die Berlinale te wen. Buite die kompetisie is daar talle forums vir dokumentêre en ander films asook die jaarlikse '''Retrospektive'''. In 2005 behandel dit die ontwerp van produksies ('''''Production Design + Film'''''). Die '''Talentcampus''' gee jonger filmmakers 'n kans om hul rolprente aan die publiek en kritici bekend te stel. [[Suid-Afrika]] se inskrywing ''[[U-Carmen eKhayelitsha]]'' van die regisseur Mark Dornford-May is aangewys as die beste film en het die "Goldener Bär" ([[Goue Beer]]) gewen. Die rolprent bied [[Georges Bizet]] se opera "[[Carmen]]" in [[Xhosa]] aan, en ook die handeling is aangepas aan 'n Suid-Afrikaanse omgewing. Die hoofrol word gespeel deur die Suid-Afrikaanse operasangeres Pauline Malefane. Pauline Malefane het tydens haar dankbetuiging in Xhosa gepraat en ook 'n a-cappella-liedjie vir die gehoor gesing. Ook die Frans-Brits-Suid-Afrikaanse koproduksie '''Man to Man''' is in die kompetisie vertoon. Die belangrikste ander pryswenners van 2005 is: * '''Silberner Bär''' (Silwerbeer): ''Peacock'' van Gu Changwei (Volksrepubliek China) * '''Beste aktrise''' (Silwerbeer): [[Julia Jentsch]] vir haar rol in ''Sophie Scholl – Die letzten Tage'' (Duitsland) * '''Beste akteur''' (Silwerbeer): [[Lou Taylor Pucci]] vir sy rol in ''Thumbsucker'' (VSA) * '''Beste regisseur''' (Silwerbeer): Marc Rothemund vir sy film ''Sophie Scholl – Die letzten Tage'' (Duitsland) * '''Beste filmmusiek''' (Silwerbeer): [[Alexandre Desplat]] ([[Frankryk]]) == Berlinale 2006 == [[Lêer:Berlinalediscussion.jpg|duimnael|250px|Ná 'n rolprentvertoning kry die gehoor dikwels die geleentheid om met die regisseur en vervaardiger te gesels.]] Die 56ste filmfees is volgens die organisators ook 'n ekonomiese sukses – met sowat 150&nbsp;000 kaartjies is 10&nbsp;000 meer verkoop as in die voorjaar. Die pryswenners van die jaar [[2006]] maak duidelik dat die Berlinale ook 'n onmiskenbare politieke ondertoon het. Die Goue Beer vir die beste film is toegeken aan Jasmila Zbanic se rolprent ''Grbavica'', wat die storie van 'n jong vrou uit [[Bosnië-Herzegowina]] vertel. Sy is een van die slagoffers van die massaverkragtings tydens die Balkaanoorlog en baar later 'n meisie wat eers as 'n tiener die waarheid oor haar vader hoor. Michael Winterbottom en Mat Whitecross uit die Verenigde Koninkryk het die Silwerbeer vir hulle dokumentêre drama ''The Road to Guantánamo'' gewen. Dit handel oor 'n groep Europeërs van Arabiese afkoms, wat in [[Afghanistan]] daarvan verdink word om lede van die terroristegroep [[Al-Kaïda]] te wees. Die Amerikaners interneer en folter die verdagtes. Ander belangrike pryswenners is: * '''Silberner Bär''' (''Großer Preis der Jury''): ''En Soap'' (Denemarke) en ''Offside'' (Iran) * '''Silberner Bär''' (Beste aktrise): [[Sandra Hüller]] in ''Requiem'' (Duitsland) * '''Silberner Bär''' (Beste akteur): [[Moritz Bleibtreu]] in ''Elementarteilchen'' (Duitsland) * '''Silberner Bär''' (Beste prestasie): Jürgen Vogel in ''Der freie Wille'' (Duitsland) * '''Silberner Bär''' (Beste filmmusiek): Peter Kam se ''Isabella'' (Volksrepubliek China) == Berlinale 2007 == [[Lêer:Paul Schrader.jpg|duimnael|upright|Paul Schrader]] Wenner van die Goue Beer as beste film: ''Tuyas Hochzeit'' Ander pryswenners (Silwerbere): * '''Groot prys van die jurie''': ''El Otro'' * '''Beste regisseur''': Joseph Cedar vir ''Beaufort'' * '''Beste aktrise''': [[Nina Hoss]] vir ''Yella'' * '''Beste akteur''': Julio Chávez vir ''El Otro'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Die akteurs van ''Der gute Hirte'' * '''Beste filmmusiek''': ''Hallam Foe – This Is My Story'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Park Chan-wook vir ''I'm a Cyborg, But That's OK'' * '''FIPRESCI-prys''': Jiří Menzel vir ''Obsluhoval jsem anglického krále'' ("Ek het die Engelse koning bedien") * '''Prys van die Ekumeniese Jurie''': ''Tuyas Ehe'' * '''Prys van die Gilde van Duitse Filmkunsteaters''': ''Hallam Foe'' == Berlinale 2008 == [[Lêer:20080422CostaGavras 001.JPG|duimnael|upright|Costa-Gavras]] Die Goue Beer is aan die Brasiliaanse film ''Tropa de Elite'' van die regisseur José Padilha toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Paul Thomas Anderson vir sy rolprent ''There Will Be Blood'' * '''Groot prys van die jurie''': Errol Morris vir ''S.O.P. Standard Operating Procedure'' * '''Beste akteur''': Reza Najie vir ''Avaze Gonjeshk-ha'' * '''Beste aktrise''': [[Sally Hawkins]] vir ''Happy-Go-Lucky'' * '''Beste draaiboek''': Wang Xiaoshuai vir ''Zuo you'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Jonny Greenwood vir ''There Will Be B''lood * '''Alfred-Bauer-prys''': ''Lake Tahoe'' van Fernando Eimbcke == Berlinale 2009 == === Program === [[Lêer:Tilda Swinton Edinburgh.jpg|duimnael|upright|[[Tilda Swinton]] (hier tydens die ''Edinburgh Film Fesival'' van 2007) is as voorsitter van die beoordelaarspaneel aangewys]] Vir die Berlinale 2009 is die Skotse aktrise [[Tilda Swinton]] as voorsitter van die beoordelaarspaneel aangewys. Met die Duitse sterregisseur Tom Tykwer se nuwe film ''The International'', wat buite die kompetisie vertoon word, is 'n wêreldpremière as openingsrolprent van die 59ste Berlinale-filmfees aangebied. In hierdie aksieriller met Clive Owen, Naomi Watts en Armin Mueller-Stahl in die hoofrolle probeer 'n Interpol-agent en 'n vroulike advokaat die kriminele bedrywighede van 'n magtige bankmaatskappy te ontmasker. Die rolprent het waarderende applous van sowat 1&nbsp;600 toeskouers ontlok. Ander Duitse rolprente, wat aan die kompetisie deelgeneem het, het die regisseuse Hermine Huntgeburth se verfilming van die [[Theodor Fontane]]-roman ''Effi Briest'' met Julia Jentsch in die hoofrol en Hans-Christian Schmid se ''Sturm'', wat die spoor van wasgoed uit Berlynse hotelle na Poolse wasserye volg, ingesluit. Die internasionale rolprente, wat deur die feesdirekteur Dieter Kosslick en sy span saamgestel is, is as "''Dokumente der Lebensbedingungen in unserer globalisierten Welt''" ("Dokumente van die lewensomstandighede in ons geglobaliseerde wêreld"), aldus Kosslick, beskryf.<ref>{{de}} ''Menschen, Filme, Sensationen''. In: ''Stadtkind. Das Berlin-Magazin'', nommer 28, Februarie 2009, bl. 10 Aanlyn: [http://www.stadtkind.de/ ''stadtkind.de''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127041819/http://www.stadtkind.de/ |date=27 November 2013}}</ref> Vir baie filmliefhebbers wat langs die rooi tapyte vergader was bekende Amerikaanse filmsterre weer een van die hooftrekpleisters. Vir die wêreldpremière van Mitchell Lichtenstein se familiegeskiedenis ''Happy Tears'' het Demi Moore en Ellen Barkin 'n besoek aan die Berlinale 2009 afgelê, terwyl Tommy Lee Jones en John Goodman, wat die hoofrolle in die Franse regisseur Bertrand Tavernier se rolprent ''In the Electric Mist'' vertolk, ook vir die wêreldpremière van hul rolprent na Berlyn gekom het. Volgens die Berlinale-direksie is in 2009 sowat 270&nbsp;000 kaartjies verkoop en 383 rolprente tydens 1&nbsp;238 opvoerings vertoon. === Beoordelaarspaneel === * Voorsitter: Tilda Swinton (aktrise, Skotland, Verenigde Koninkryk) * Beoordelaars: Isabel Coixet (regisseuse en skryweres, Spanje), Gaston Kaboré (draaiboekskrywer, regisseur en produsent, Burkina Faso), [[Henning Mankell]] (skrywer, Swede), Christoph Schlingensief (rolprent-, teater- en operaregisseur, radiospel-regisseur en kunstenaar, Duitsland), Wayne Wang (regisseur en produsent, Hong Kong/VSA) en Alice Waters (voedselaktivis, meestersjef en skryweres, VSA) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Spaans-Peruviaanse koproduksie ''La teta asustada'' ("''The Milk of Sorrow''") van die regisseur Claudio Llosa toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Asghar Farhadi vir sy rolprent ''Darbareye Elly'' ("Alles oor Elly", Iran) * '''Groot prys van die jurie''': Maren Ade (Duitsland) vir ''Alle anderen'' ("''Everyone Else''") en Adrián Biniez vir ''Gigante'' (Uruguay/Duitsland/Argentinië/Nederland) * '''Beste akteur''': Sotigui Kouyate in Rachid Bouchareb se ''London River'' (Algerië/Frankryk/Verenigde Koninkryk) * '''Beste aktrise''': Birgit Minichmayr in ''Alle anderen'' * '''Beste draaiboek''': Oren Moverman en Alessandro Camon vir ''The Messenger'' (VSA) * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Gábor Erdély en Tamás Székely vir die klankontwerp van Peter Strickland se rolprent ''Katalin Varga'' (Roemenië/Verenigde Koninkryk/Hongarye) * '''Alfred-Bauer-prys''': ''Gigante'' van Adrián Biniez en ''Tatarak'' ("''Sweet Rush''", "''Der Kalmus''"; Pole) van Andrzej Wajda == Berlinale 2010 == === Program === [[Lêer:Werner Herzog 2009.jpg|duimnael|upright|[[Werner Herzog]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] [[Lêer:Berlin Film Festival 2010.png|duimnael|Lande in die wedstryd om die Goue Beer, wat deur [[Turkye]] geween is]] Die 60ste Berlinale-filmfees is met die wêreldpremière van Wang Quan'an se nuwe rolprent ''Tuan Yuan'' (Engelse titel: ''Apart Together'') geopen. Wang Quan'an, 'n jong regisseur uit die Volksrepubliek China, het reeds in 2007 'n Goue Beer met sy fliek ''Tuyas Hochzeit'' gewen. ''Tuan Yuan'', 'n liefdesverhaal, handel oor Liu Yansheng, 'n oud-soldaat wat in 1949 uit Sjanghai na Taiwan vlug om aan Mao Zedong se troepe te ontsnap. Hy is egter genoodsaak om sy minnares agter te laat. Toe die twee ná dekades weer ontmoet, maak dit ou gevoelens wakker. Die hoofrolle in Tuan Yuan word deur Lu Yan, Ling Feng, Xu Cai Gen en Mo Xiaoqi vertolk. === Beoordelaarspaneel === * Voorsitter: Werner Herzog (regisseur, Duitsland) * Beoordelaars: Renée Zellweger (aktrise, rolprentvervaardiger en Oscar-pryswenner, VSA), Francesca Comencini (regisseur en skryfster, Italië), Nuruddin Farah (skrywer, [[Somalië]]), Cornelia Froboess (aktrise, Duitsland), José Maria Morales (rolprentvervaardiger, Spanje) en Yu Nan (aktrise, Volksrepubliek China). === Wenners === Die Goue Beer is aan die Turkse rolprent ''Bal'' ("''Heuning''") van die regisseur Semih Kaplanoğlu toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Roman Polański (Pole/Frankryk) vir sy rolprent ''Ghostwriter'' (Frankryk, Duitsland, Verenigde Koninkryk)) * '''Groot prys van die jurie''': Florin Şerban (Roemenië) vir ''Eu când vreau să fluier, fluier'' * '''Beste akteur''': Grigori Dobrygin en Sergei Puskepalis in Aleksei Popogrebski se ''Как я провёл этим летом'' (''Kak ja prowjol etim letom/How I Ended This Summer'', Russiese Federasie) * '''Beste aktrise''': Shinobu Terajima in ''Caterpillar'' * '''Beste draaiboek''': Wang Quan'an en Na Jin vir ''Tuan Yuan'' (Volksrepubliek China) * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Dmitri Katchanow vir ''Как я провёл этим летом'' (''Kak ja prowjol etim letom/How I Ended This Summer'', Russiese Federasie) * '''Alfred-Bauer-prys''': ''Eu când vreau să fluier, fluier'' van Florin Şerban * '''Prys vir die beste debuut''': ''Sebbe'' van Babak Najafi == Berlinale 2011 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Asghar Farhadi, Viennale 2009.jpg|duimnael|upright|Asghar Farhadi, wenner van die Goue Beer in 2011]] [[Lêer:Berlin Film Festival 2011.png|duimnael|Lande in die wedstryd om die Goue Beer, wat deur [[Iran]] geween is]] * Voorsitter: Isabella Rosselin (Italiaanse aktrise) * Beoordelaars: Jan Chapman (Australiese rolprentvervaardiger), Nina Hoss (Duitse aktrise), Aamir Khan (Indiese akteur en regisseur), Guy Maddin (Kanadese regisseur en draaiboekskrywer), Jafar Panahi (Iranse regisseur); alhoewel hy intussen 'n tronkstraf en beroepsverbod opgelê is, is sy nominasie uit solidariteit bevestig, en Sandy Powell (Britse kostuummaker) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Iranse rolprent ''Nader and Simin, A Separation'' van die regisseur Asghar Farhadi toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Ulrich Köhler (Duitsland) vir sy rolprent ''Schlafkrankheit'' * '''Groot prys van die jurie''': Belá Tarr (Hongarye) vir ''A Torinói Ló'' * '''Beste akteur''': Peyman Moadi, Babak Karimi en Ali-Asghar Shahbazi (''Nader and Simin, A Separation'') * '''Beste aktrise''': Leila Hatami, Sareh Bayat, Sarina Farhadi en Kimia Hosseini (''Nader and Simin, A Separation'') * '''Beste draaiboek''': Joshua Marston en Andamion Murataj (VSA) vir ''The Forgiveness of Blood'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Wojciech Staron (kamera) en Barbara Enriquez (produksie-ontwerp) vir die Mexikaanse film ''El Premio'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Andreas Veiel (Duitsland) vir ''Wer wenn nicht wir'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''On the Ice'' van Andrew Okpeaha MacLean (VSA) == Berlinale 2012 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Paolo Taviani and Vittorio Storaro.jpg|duimnael|upright|Paolo en Vittorio Taviani, wenner van die Goue Beer in 2012]] [[Lêer:Berlin Film Festival 2012.png|duimnael|Lande in die wedstryd om die Goue Beer, wat deur [[Italië]] geween is]] * Voorsitter: Mike Leigh (Britse teater- en rolprentregisseur) * Beoordelaars: Anton Corbijn (Nederlandse fotograf en rolprentregisseur), Asghar Farhadi (Iranse rolprentregisseur en wenner van die Goue Beer 2011), Charlotte Gainsbourg (Franse aktrise en sangeres), Jake Gyllenhaal (Amerikaanse akteur), François Ozon (Franse rolprentregisseur – vier-keer-deelnemer in die wedstryd), Boualem Sansal ( Algeriese skrywer), Barbara Sukowa (Duitse aktrise en sangeres) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Italiaanse rolprent ''Cesare deve morire'' van die regisseure Paolo en Vittorio Taviani toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Christian Petzold (Duitsland) vir sy rolprent ''Barbara'' * '''Groot prys van die jurie''': Bence Fliegauf (Hongarye) vir ''Csak a szél'' * '''Beste akteur''': Mikkel Boe Følsgaard (''En kongelig affære'') * '''Beste aktrise''': Rachel Mwanza (''Rebelle'') * '''Beste draaiboek''': Nikolaj Arcel en Rasmus Heisterberg (Denemarke) vir ''En kongelig affære'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Lutz Reitemeier (kamera) vir die Sjinese film ''Bai lu yuan'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Miguel Gomes (Portugal) vir ''Tabu'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''Kauwboy'' van Boudewijn Koole (Nederland) == Berlinale 2013 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Wong Kar-wai at 2008 TIFF cropped.jpg|duimnael|upright|Wong Kar-wai, voorsitter van die beoordelaarspaneel]] [[Lêer:Berlin Film Festival 2013.png|duimnael|Lande in die wedstryd om die Goue Beer, wat deur [[Roemenië]] geween is]] * Voorsitter: Wong Kar-wai (Sjinese draaiboekskrywer, rolprentprodusent en regisseur) * Beoordelaars: Susanne Bier (Deense rolprentregisseur), Andreas Dresen (Duitse rolprentregisseur – Groot prys van die jurie 2002 vir ''Halbe Treppe'', genooi in die wedstryd van 1999 für ''Nachtgestalten''), Ellen Kuras (Amerikaanse kameravrou), Shirin Neshat (Iranse fotograaf en filmmaker), Tim Robbins (Amerikaanse akteur, regisseur, produsent en skrywer – genooi in die wedstryd van 1996 für ''Dead Man Walking – Sein letzter Gang''), Athina Rachel Tsangari (Griekse regisseur en -produsent) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Roemeense rolprent ''Poziția Copilului'' van die regisseur Călin Peter Netzer toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': David Gordon Green (VSA) vir sy rolprent ''Prince Avalanche'' * '''Groot prys van die jurie''': Danis Tanović (Bosnië-Herzegowina) vir ''Epizoda u životu berača željeza'' * '''Beste akteur''': Nazif Mujić (''Epizoda u životu berača željeza'') * '''Beste aktrise''': Paulina García (''Gloria'') * '''Beste draaiboek''': Jafar Panahi en Kambuzia Partovi (Iran) vir ''Pardé'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Aziz Zhambakiyev (kamera) vir die Kasakse film ''Uroki Garmonii'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Denis Côté (Kanada) vir ''Vic+Flo ont vu un ours'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''The Rocket'' van Kim Mordaunt == Berlinale 2014 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:James Schamus Berlinale 2014.jpg|duimnael|upright|James Schamus, voorsitter van die beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: James Schamus (Amerikaanse rolprentvervaardiger) * Beoordelaars: Barbara Broccoli (Amerikaanse rolprentvervaardiger), Trine Dyrholm (Deense aktrise), Mitra Farahani (Iranse vervaardiger en kunstenaar), Greta Gerwig (Amerikaanse aktrise), Michel Gondry (Franse vervaardiger), Tony Leung (Sjinese akteur), Christoph Waltz (Oostenrykse akteur). === Wenners === Die Goue Beer is aan die Chinese rolprent ''Bai Ri Yan Huo'' van die regisseur Diao Yinan toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Richard Linklater (VSA) vir sy rolprent ''Boyhood'' * '''Groot prys van die jurie''': [[Wes Anderson]] (VSA) vir ''The Grand Budapest Hotel'' * '''Beste akteur''': Liao Fan (''Bai Ri Yan Huo'') * '''Beste aktrise''': Haru Kuroki (''Chiisai Ouchi'') * '''Beste draaiboek''': Dietrich en Anna Brüggemann (Duitsland) vir ''Kreuzweg'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Zeng Jian (kamera) vir die Chinese film ''Tui Na'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Alain Resnais (Frankryk) vir ''Aimer, boire et chanter'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''Güeros'' van Alonso Ruizpalacios == Berlinale 2015 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Darren Aronofsky GIFF 2013.jpeg|duimnael|upright|Darren Aronofksy, voorsitter van die beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: Darren Aronofksy (Amerikaanse rolprentvervaardiger) * Beoordelaars: Daniel Brühl (Duitse akteur), Bong Joon-ho (Suid-Koreaanse rolprentvervaardiger), Martha De Laurentiis (Amerikaanse rolprentvervaardiger), Claudia Llosa (Peruaanse rolprentvervaardiger), Audrey Tautou (Franse aktrise), Matthew Weiner (Amerikaanse rolprentvervaardiger). === Wenners === Die Goue Beer is aan die Iranse rolprent ''Taxi'' van die regisseur Jafar Panahi toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Radu Jude (Roemenië) vir ''Aferim!'' en Małgorzata Szumowska (Pole) vir ''Body'' * '''Groot prys van die jurie''': Pablo Larraín (Chili) vir ''El Club'' * '''Beste akteur''': [[Tom Courtenay]] (''45 Years'') * '''Beste aktrise''': [[Charlotte Rampling]] (''45 Years'') * '''Beste draaiboek''': Patricio Guzmán (Chili) vir ''Der Perlmuttknopf'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Sturla Brandth Grøvlen (kamera) vir die Duitse film ''Victoria'' asook Serhij Mychaltschuk en Jewgeni Priwin (beide kamera) vir ''Under Electric Clouds'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Jayro Bustamante (Guatemala) vir ''Ixcanul'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''600 Millas'' van Gabriel Ripstein == Berlinale 2016 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Meryl Streep At The 2014 SAG Awards (12024455556) (cropped).jpg|duimnael|upright|[[Meryl Streep]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: [[Meryl Streep]] (Amerikaanse aktrise) * Beoordelaars: Lars Eidinger (Duitse akteur), Nick James (Britse rolprentkritikus), Brigitte Lacombe (Franse fotograaf), Clive Owen (Britse akteur), Alba Rohrwacher (Italiaanse aktrise), Małgorzata Szumowska (Poolse regisseur) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Frans-Italiaanse dokumentêre rolprent ''Fuocoammare'' van die regisseur Gianfranco Rosi toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Mia Hansen-Løve (Frankryk) vir ''L'avenir'' * '''Groot prys van die jurie''': Danis Tanović (Bosnië en Herzegowina) vir ''Smrt u Sarajevu / Mort à Sarajevo'' * '''Beste akteur''': Majd Mastour (''Inhebbek Hedi'') * '''Beste aktrise''': Trine Dyrholm (''Kollektivet'') * '''Beste draaiboek''': Tomasz Wasilewski vir ''Zjednoczone Stany Miłosci'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Chang Jiang Tu (kamera) vir ''Mark Lee Ping-Bing'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Lav Diaz (Filippyne) vir ''Hele Sa Hiwagang Hapis'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''Inhebbek Hedi'' van Mohamed Ben Attia == Berlinale 2017 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Paul Verhoeven International Jury Berlinale 2017.jpg|duimnael|upright|[[Paul Verhoeven (Duitse regisseur)|Paul Verhoeven]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: Paul Verhoeven (Nederlandse regisseur, draaiboekskrywer en filmvervaardiger) * Beoordelaars: Dora Bouchoucha Fourati (Tunisiese rolprentvervaardiger), Ólafur Elíasson (Yslandse kunstenaar), Maggie Gyllenhaal (Amerikaanse aktrise), Julia Jentsch (Duitse aktrise), Diego Luna (Meksikaanse akteur en regisseur), Wang Quan’an (Sjinese regisseur en draaiboekskrywer) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Hongaarse rolprent ''Testről és lélekről'' van die regisseur Ildikó Enyedi toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Aki Kaurismäki (Finland) vir ''Toivon tuolla puolen'' * '''Groot prys van die jurie''': Alain Gomis (Frankryk-Senegal) vir ''Félicité'' * '''Beste akteur''': Georg Friedrich (''Helle Nächte'') * '''Beste aktrise''': Kim Min-hee (''Bamui Haebyeon-eoseo Honja'') * '''Beste draaiboek''': Sebastián Lelio en Gonzalo Maza vir ''Una mujer fantástica'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Dana Bunescu vir ''Ana, mon amour'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Agnieszka Holland (Pole) vir ''Pokot'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''Estiu 1993'' van Carla Simón == Berlinale 2018 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:MJK30939 Tom Tykwer and Marie Steinmann (Berlinale 2017) (cropped).jpg|duimnael|upright|Tom Tykwer, voorsitter van die beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: Tom Tykwer (Duitse regisseur) * Beoordelaars: Cécile de France (Belgiese aktrise), Chema Prado (Spaanse fotograaf), Adele Romanski (Amerikaanse rolprentprodusent), Ryuichi Sakamoto (Japanese komponis), Stephanie Zacharek (Amerikaanse rolprentkritikus) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Roemeense rolprent ''Touch Me Not'' van die regisseur Adina Pintilie toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Wes Anderson (Verenigde State) vir ''Isle of Dogs'' * '''Groot prys van die jurie''': Małgorzata Szumowska (Pole) vir ''Mug'' * '''Beste akteur''': Anthony Bajon (''The Prayer'') * '''Beste aktrise''': Ana Brun (''The Heiresses'') * '''Beste draaiboek''': Alonso Ruizpalacios en Manuel Alcalá vir ''Museum'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Elena Okopnaja vir ''Dowlatof'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Marcelo Martinessi (Paraguay) vir ''The Heiresses'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''Touch Me Not'' van Adina Pintilie == Berlinale 2019 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Juliette Binoche Berlin 2015.jpg|duimnael|upright|[[Juliette Binoche]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: Juliette Binoche (Franse aktrise) * Beoordelaars: Justin Chang (Amerikaanse rolprentkritikus), Sandra Müller (Duitse aktrise), Sebastián Lelio (Chileense regisseur), Rajendra Roy (Amerikaanse kurator en outeur), Trudie Styler (Britse aktrise en vervaardiger) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Israeliese rolprent ''Synonymes'' van die regisseur Nadav Lapid toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Angela Schanelec (Duitsland) vir ''Ich war zuhause, aber'' * '''Groot prys van die jurie''': François Ozon (Frankryk) vir ''Grâce à Dieu'' * '''Beste akteur''': Wang Jingchun (''Di jiu tian chang'') * '''Beste aktrise''': Yong Mei (''Di jiu tian chang'') * '''Beste draaiboek''': Maurizio Braucci, Claudio Giovannesi en Roberto Saviano vir ''La paranza dei bambini'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Rasmus Videbæk vir ''Ut og stjæle hester'' * '''Alfred-Bauer-prys''': Nora Fingscheidt (Duitsland) vir ''[[Systemsprenger]]'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''Oray'' van Mehmet Akif Büyükatalay == Berlinale 2020 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Jeremy Irons.jpg|duimnael|upright|[[Jeremy Irons]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: [[Jeremy Irons]] (Britse akteur) * Beoordelaars: Bérénice Bejo (Argentyns-Franse aktrise), Bettina Brokemper (Duitse rolprentvervaardiger), Annemarie Jacir (Palestynse regisseur), Kenneth Lonergan (Amerikaanse draaiboekskrywer en regisseur), Luca Marinelli (Italiaanse akteur), Kleber Mendonça Filho (Brasiliaanse rolprentkritikus, regisseur en programmeerder) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Iranse rolprent ''Sheytan vojud nadarad'' van die regisseur Mohammad Rasulof toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Hong Sang-soo (Suid-Korea) vir ''Domangchin yeoja'' (도망친 여자) * '''Groot prys van die jurie''': Eliza Hittman (VSA) vir ''Never Rarely Sometimes Always'' * '''Beste akteur''': Elio Germano (''Volevo nascondermi'') * '''Beste aktrise''': [[Paula Beer]] (''Undine'') * '''Beste draaiboek''': Damiano en Fabio D’Innocenzo vir ''Favolacce'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Jürgen Jürges vir ''DAU. Natasha'' * '''70ste Berlinale''': Benoît Delépine en Gustave Kervern vir ''Effacer l’historique'' * '''Prys vir die beste debuut''': ''Los conductos'' van Camilo Restrep == Berlinale 2021 == === Beoordelaarspaneel === * Beoordelaars: Ildikó Enyedi (Hongaarse regisseuse), Nadav Lapid (Israelse regisseur), Adina Pintilie (Roemeense regisseuse), Mohammad Rasoulof (Iranse regisseur), Gianfranco Rosi (Italiaanse regisseur), Jasmila Žbanić (Bosniese regisseur) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Roemeense rolprent ''Babardeală cu bucluc sau porno balamuc'' van die regisseur Radu Jude toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Dénes Nagy (Hongarye) vir ''Természetes fény'' * '''Groot prys van die jurie''': Ryūsuke Hamaguchi (Japan) vir ''Gūzen to sōzō'' * '''Prys van die jurie''': Maria Speth (Duitsland) vir ''Herr Bachmann und seine Klasse'' * '''Beste aktrise''': Maren Eggert (''Ich bin dein Mensch'') * '''Beste ondersteunende rol''': Lilla Kizlinger (''Rengeteg – mindenhol látlak'') * '''Beste draaiboek''': Hong Sang-soo vir ''Introduction'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Yibrán Asuad vir ''Una película de policías'' == Berlinale 2022 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:M. Night Shyamalan by Gage Skidmore.jpg|duimnael|upright|[[M. Night Shyamalan]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: [[M. Night Shyamalan]] (Amerikaanse regisseur) * Beoordelaars: Karim Aïnouz (Brasiliaans-Algerynse regisseur), Saïd Ben Saïd (Frans-Tunisiese rolprentvervaardiger), Anne Zohra Berrached (Duitse regisseuse), Tsitsi Dangarembga (Zimbabwiese rolprentvervaardiger en skrywer), Ryūsuke Hamaguchi (Japannese regisseur), Connie Nielsen (Deens-Amerikaanse akteur) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Spaanse rolprent ''Alcarràs'' van die regisseuse Carla Simón toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Claire Denis (Frankryk) vir ''Avec amour et acharnement'' * '''Groot prys van die jurie''': Hong Sang-soo (Suid-Korea) vir ''So-seol-ga-ui Yeong-hwa'' * '''Prys van die jurie''': Natalia López Gallardo (Meksiko-Bolivië) vir ''Robe of Gems'' * '''Beste aktrise''': Meltem Kaptan (''Rabiye Kurnaz gegen George W. Bush'') * '''Beste ondersteunende rol''': Laura Basuki (''Nana'') * '''Beste draaiboek''': Laila Stieler vir ''Rabiye Kurnaz gegen George W. Bush'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Rithy Panh en Sarit Mang vir ''Everything Will Be Ok'' * '''Eervolle vermelding''': Michael Koch vir ''Drii Winter'' == Berlinale 2023 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Kristen Stewart at Berlinale 2023.jpg|duimnael|upright|[[Kristen Stewart]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] [[Lêer:International Jury Berlinale 2023.jpg|duimnael|Die Berlinale 2023 se beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: [[Kristen Stewart]] (Amerikaanse aktrise en rolprentvervaardiger) * Beoordelaars: Golshifteh Farahani (Irans-Franse aktrise), Valeska Grisebach (Duitse rolprentvervaardiger), Radu Jude (Roemeense rolprentvervaardiger), Francine Maisler (Amerikaanse rolverdelingregisseuse), Carla Simón (Spaanse rolprentvervaardiger), Johnnie To (Chinees-Hongkongse rolprentvervaardiger) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Franse rolprent ''Sur l’Adamant'' van die regisseur Nicolas Philibert toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Philippe Garrel (Frankryk) vir ''Le grand chariot'' * '''Groot prys van die jurie''': Christian Petzold (Duitsland) vir ''Roter Himmel'' * '''Prys van die jurie''': João Canijo (Portugal) vir ''Mal Viver'' * '''Beste aktrise''': Sofía Otero (''20.000 especies de abejas'') * '''Beste ondersteunende rol''': Thea Ehre (''Bis ans Ende der Nacht'') * '''Beste draaiboek''': Angela Schanelec vir ''Music'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Hélène Louvart vir ''Disco Boy'' == Berlinale 2024 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Lupita Nyong’o at Berlinale 2024 Ausschnitt.jpg|duimnael|upright|[[Lupita Nyong'o]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] [[Lêer:International Jury, Berlinale 2024.jpg|duimnael|Die Berlinale 2024 se beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: [[Lupita Nyong'o]] (Keniaanse aktrise en rolprentvervaardiger) * Beoordelaars: Brady Corbet (Amerikaanse akteur en rolprentvervaardiger), Ann Hui (Chinees-Hongkongse rolprentvervaardiger), Christian Petzold (Duitse rolprentvervaardiger), Oksana Saboesjko (Oekraïense skryfster), Albert Serra (Spaanse rolprentvervaardiger), Jasmine Trinca (Italiaanse akteur en rolprentvervaardiger) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Frans-Senegalese-Beninse rolprent ''Dahomey'' van die regisseur Mati Diop toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Nelson Carlo de los Santos Arias (Dominikaanse Republiek) vir ''Pepe'' * '''Groot prys van die jurie''': Hong Sang-Soo (Suid-Korea) vir ''A Traveler’s Needs'' * '''Prys van die jurie''': Bruno Dumont (Frankryk) vir ''L’Empire'' * '''Beste akteur''': Sebastian Stan (''A Different Man'') * '''Beste ondersteunende rol''': Emily Watson (''Small Things Like These'') * '''Beste draaiboek''': Matthias Glasner vir ''Sterben'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Martin Gschlacht vir ''Des Teufels Bad'' == Berlinale 2025 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Todd Haynes MFF 2023.jpg|duimnael|upright|[[Todd Haynes]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] [[Lêer:International Jury of Berlinale 2025.jpg|duimnael|Die Berlinale 2025 se beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: [[Todd Haynes]] (Amerikaanse regisseur, draaiboekskrywer en rolprentvervaardiger) * Beoordelaars: Nabil Ayouch (Marokkaans-Franse rolprentvervaardiger), Fan Bingbing (Chinese aktrise), Bina Daigeler (Duitse kostuumontwerper), Rodrigo Moreno (Argentynse rolprentvervaardiger), Amy Nicholson (Amerikaanse filmresensent en moderator), Maria Schrader (Duitse rolprentvervaardiger en aktrise) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Noorse rolprent ''Dreams (Sex Love)'' van die regisseur Dag Johan Haugerud toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Huo Meng (Volksrepubliek China) vir ''Living the Land'' * '''Groot prys van die jurie''': Gabriel Mascaro (Brasilië) vir ''O último azul'' * '''Prys van die jurie''': Iván Fund (Argentinië) vir ''El mensaje'' * '''Beste akteur''': Rose Byrne (''If I Had Legs I’d Kick You'') * '''Beste ondersteunende rol''': Andrew Scott (''Blue Moon'') * '''Beste draaiboek''': Radu Jude vir ''Kontinental '25'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Kreatiewe ensemble vir ''La tour de glace'' == Berlinale 2026 == === Beoordelaarspaneel === [[Lêer:Wim Wenders at Berlinale 2024.jpg|duimnael|upright|[[Wim Wenders]], voorsitter van die beoordelaarspaneel]] [[Lêer:International Jury of Berlinale 2026.jpg|duimnael|Die Berlinale 2026 se beoordelaarspaneel]] * Voorsitter: [[Wim Wenders]] (Duitse regisseur en fotograaf) * Beoordelaars: Min Bahadur Bham (Nepalese regisseur en rolprentvervaardiger), Bae Doona (Suid-Koreaanse aktrise), Shivendra Singh Dungarpur (Indiese regisseur, rolprentvervaardiger en argivaris), Reinaldo Marcus Green (Amerikaanse regisseur, draaiboekskrywer en rolprentvervaardiger), Hikari (Japannese regisseur, draaiboekskrywer en rolprentvervaardiger), Ewa Puszczyńska (Poolse rolprentvervaardiger) === Wenners === Die Goue Beer is aan die Duitse rolprent ''Gelbe Briefe'' van die regisseur İlker Çatak toegeken. Die ander pryswenners (Silwerbere) was: * '''Beste regisseur''': Grant Gee (Verenigde Koninkryk) vir ''Everybody Digs Bill Evans'' * '''Groot prys van die jurie''': Emin Alper (Turkye) vir ''Kurtuluş'' * '''Prys van die jurie''': Lance Hammer (Verenigde State) vir ''Queen at Sea'' * '''Beste akteur''': Sandra Hüller (''Rose'') * '''Beste ondersteunende rol''': Anna Calder-Marshall en Tom Courtenay (''Queen at Sea'') * '''Beste draaiboek''': Geneviève Dulude-De Celles vir ''Nina Roza'' * '''Buitengewone prestasie as kunstenaar''': Anna Fitch en Banker White vir ''Yo (Love is a Rebellious Bird)'' == Fotogalery == <center><gallery> Berlinale2007.jpg|Berlinale Palast 2007 Internationalkma.jpg|Kino International Cubix2008.jpg|Cubix Kino delphiberlin.jpg|Delphi Filmpalast Wendersinterview.JPG|[[Wim Wenders]] SharonStoneBerlinale.jpg|[[Sharon Stone]] Denzel Washington cropped 02.jpg|[[Denzel Washington]] Cate Blanchett Berlinale.jpg|[[Cate Blanchett]] </gallery></center> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Berlin Film Festival|Berlinale}} * {{de}} [http://www.berlinale.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.imdb.com/event/ev0000091/ IMDb-inskrywing] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/art/Berlin-International-Film-Festival|title=Berlin International Film Festival|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=4 Maart 2026}} {{Normdata}} [[Kategorie:Berlyn]] [[Kategorie:Kultuur in Duitsland]] [[Kategorie:Rolprentfeeste]] ng1fqx057eb8yt1lrproiptojr6q82g 0 9179 2970629 2965821 2026-09-25T13:01:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970629 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Wladimir Poetin<br /><small>Владимир Путин</small> | beeld = Владимир Путин (08-03-2024) (cropped better).jpg | beeldonderskrif = Wladimir Poetin in 2024 | orde = 4de president van Rusland | termynaanvang = [[7 Mei]] [[2012]] | termyneinde = | vise = | voorganger = [[Dmitri Medwedef]] | opvolger = | geboortedatum = | geboortejaar = 1952 | geboortemaand = 10 | geboortedag = 7 | geboorteplek = [[Sint Petersburg|Leningrad]], [[Sowjetunie]] (nou [[Rusland]]) | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Verenigde Rusland]] | orde2 = 10de premier van Rusland | termynaanvang2 = 8 Mei 2008 | termyneinde2 = 7 Mei 2012 | vise2 = Igor Sjoewalof | voorganger2 = Wiktor Zoebkof | opvolger2 = Dmitri Medwedef | orde3 = 2de president van Rusland | termynaanvang3 = 7 Mei 2000 | termyneinde3 = 7 Mei 2008 | vise3 = | voorganger3 = [[Boris Jeltsin]] | opvolger3 = [[Dmitri Medwedef]] | orde4 = 6de premier van Rusland | termynaanvang4 = 9 Augustus 1999 | termyneinde4 = 7 Mei 2000 | vise4 = Wiktor Christenko <br />Michail Kasjanof | voorganger4 = [[Sergei Stepasjin]] | opvolger4 = Michail Kasjanof | eggenoot = Ljoedmila Aleksandrowna Sjkrebnewa | kinders = Jekaterina (Katja, 1985) Maria (1986) | alma_mater = Staatsuniversiteit van [[Leningrad]] | religie = [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodoks]] | handtekening = Putin signature.svg }} '''Wladimir Wladimirowitsj Poetin''' ([[Russies]]: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин; gebore [[7 Oktober]] [[1952]]) is ’n Russiese politikus. Hy was van [[2000]] tot [[2008]] die tweede [[president]] van [[Rusland]] en daarna vier jaar lank [[eerste minister]] onder [[Dmitri Medwedef]]. Met die [[Russiese presidentsverkiesing, 2012|presidentsverkiesing]] van [[4 Maart]] [[2012]] is hy weer verkies tot president vir 'n verlengde termyn van ses jaar.<ref name="en.rian.ru">[http://en.rian.ru/russia/20120304/171708401.html Putin Hails Vote Victory, Opponents Cry Foul] RIAN</ref><ref name=theworldreporter>{{cite web |url=http://www.theworldreporter.com/2012/03/elections-in-russia-world-awaits-for.html |title=Elections in Russia: World Awaits for Putin to Reclaim the Kremlin |date=Maart 2012 |publisher=The World Reporter |access-date=31 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110037/https://www.theworldreporter.com/2012/03/elections-in-russia-world-awaits-for.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is op 7 Mei as president beëdig. Hy het op [[31 Desember]] [[1999]] waarnemende president geword nadat [[Boris Jeltsin]] die amp neergelê het. In 2000 het hy die presidentsverkiesing gewen en in 2004 is hy vir ’n tweede termyn herkies tot [[7 Mei]] [[2008]]. Hy kon volgens die Russiese grondwet nie vir ’n derde agtereenvolgende termyn herkies word nie. Poetin was tydens sy termyn as premier ook voorsitter van [[Verenigde Rusland]], ’n party wat 70% van die setels in die [[Staatsdoema]] (laerhuis) het. [[Lêer:Vladimir Putin visited the St Nilus Stolobensky Monastery (2018-01-19) 08.jpg|duimnael|links|Poetin het in Januarie 2018 'n besoek aan die St. Niloes Stolobenski- (Nilof)-klooster op die eiland Stolobni in die Seligermeer ([[Twer-oblast]]) gebring. Die besoek is afgerond met 'n klein ysbad.]] In September 2011, nadat die wet verander is om die presidensiële termyn van vier na ses jaar te verleng,<ref>Vasilyeva, Natallya. [http://www.chinapost.com.tw/international/2012/04/12/337618/Putin-claims.htm "Putin claims to support term limits as he readies to take helm for 3rd time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828204922/http://www.chinapost.com.tw/international/2012/04/12/337618/Putin-claims.htm |date=28 Augustus 2014 }}, ''China Post'' (12 April 2012)</ref> het Poetin aangekondig hy sou hom vir nog ’n termyn verkiesbaar stel in die [[Russiese presidentsverkiesing, 2012|Russiese presidentsverkiesing van 2012]]. Dit het gelei tot grootskaalse protesoptogte in baie Russiese stede. Hy het die verkiesing in Maart 2012 gewen en dien tans ’n termyn van ses jaar uit.<ref>{{cite news |url=http://en.rian.ru/russia/20120304/171708401.html |title=Putin Hails Vote Victory, Opponents Cry Foul |agency=RIA Novosti |access-date=22 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731182616/http://en.rian.ru/russia/20120304/171708401.html |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=theworldreporter /> Poetin het sedert 2000 weer politieke stabiliteit en ekonomiese vooruitgang gebring en die krisis van die 1990's onder Jeltsin se bewind beëindig.<ref name=Confucious>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2011/11/16/world/asia/chinas-confucius-prize-awarded-to-vladimir-putin.html?hp |title=In China, Confucius Prize Awarded to Putin |publisher=New York Times |date=15 November 2011 |access-date=15 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702233955/https://www.nytimes.com/2011/11/16/world/asia/chinas-confucius-prize-awarded-to-vladimir-putin.html?hp |archive-date=2 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=derpräsident>{{cite book|last=Krone-Schmalz|first=Gabriele|title=Was passiert in Russland?|publisher=F.A. Herbig|location=München|year=2008|edition=4|chapter=Der Präsident|isbn=978-3-7766-2525-7|language=Duits}}</ref> Nadat hy president geword het, het die Russiese ekonomie nege jaar agtereenvolgens gegroei,<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=13&sy=1992&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=GDP of Russia from 1992 to 2007] Internasionale Monetêre Fonds, URL besoek op 12 Mei 2008</ref> armoede is met meer as 50&nbsp;persent verminder en die gemiddelde maandelikse salaris van burgers het van $80 tot $640 gestyg.<ref name=gsk>{{cite web |url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b08_12/IssWWW.exe/stg/d01/07-08.htm |title=Russia average monthly accrued wages of employees |publisher=Russiese Federale Staatstatistiekdiens |language=vi |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220003157/http://www.gks.ru/bgd/regl/b08_12/IssWWW.exe/stg/d01/07-08.htm |archive-date=20 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het Rusland ook as ’n energie-[[supermoondheid]] gevestig.<ref name=online.wsj.com>[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704129204575505373365685564.html Russia, China in Deal On Refinery, Not Gas] deur Jacob Gronholt-Pedersen. Wall Street Journal, 22 September 2010</ref><ref name=businessinsider.com>[http://www.businessinsider.com/why-russia-is-about-to-change-the-world-2010-1 Did A New Pipeline Just Make Russia The Most Important Energy Superpower By Far] deur Graham Winfrey. Business Insider, 6 Januarie 2010</ref> Poetin se bewind word deur baie Westerse waarnemers as ondemokraties beskou,<ref>{{cite web |author=Treisman, D |title=Is Russia's Experiment with Democracy Over? |url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294 |publisher=UCLA International Institute |access-date=31 Desember 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416225857/https://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294 |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> veral weens sy onderdrukking van persvryheid en sy hardhandige optrede teen betogers en teenstanders van die regeringsbeleid. In 2014 is Rusland uitgesluit uit die [[G8]]-groep weens die land se anneksasie van die [[Krim]].<ref>[http://edition.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip/ U.S., other powers kick Russia out of G8], CNN</ref> In Rusland is hy egter baie gewild omdat hy stabiliteit en welvaart gebring het. Dit is onder meer weerspieël deur die feit dat sy gewildheid sedert einde 1999 tot aan die einde van sy tweede ampstermyn nooit laer as 50% gedaal het nie en in Junie 2007 selfs tot 81% gestyg het, volgens ’n meningspeiling deur die Lewada-sentrum in Rusland.<ref>[http://www.levada.ru/indeksy Индексы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306224428/http://www.levada.ru/indeksy |date= 6 Maart 2012 }} levada.ru</ref> Hy was ook die tydskrif ''Time'' se [[Time se Persoon van die Jaar|Persoon van die Jaar]] vir 2007. In die media projekteer Poetin van homself dikwels die beeld van ’n sportiewe, sterk manlike karakter en buitelugmens wat sy politieke selfbeeld as sterk leier (wat ook die fisiese energie het om in diens van sy land hard te werk) versinnebeeld. Hy vertoon dikwels sy fisieke vermoëns en neem deel aan ongewone of gevaarlike bedrywighede soos ekstreme sport.<ref name=abcnews.go.com>[http://abcnews.go.com/blogs/headlines/2009/08/putin-bolsters-tough-guy-image-with-shirtless-photos/ Putin Bolsters Tough Guy Image With Shirtless Photos]. Abcnews.go.com (2009-08-05). URL besoek op 2012-03-09.</ref> Hy is ’n groot aanhanger van die [[vegkuns]] en was in sy jong dae verskeie kere die kampioen van [[Leningrad]] in [[judo]] en [[sambo]]. Hy het ook ’n groot rol gespeel in die ontwikkeling van sport in Rusland, veral om [[Sotsji]] te help om die bod vir die [[Olimpiese Winterspele 2014]] te wen. Nogtans het sy tyd as medewerker van die Sowjet-Russiese geheimediens KGB hom geleer om andersins 'n lae profiel te handhaaf; so word hy dikwels as "gesiglose man" beskryf. Russiese oligarge, wat hul luukse leefstyl ál te duidelik in die openbaar vertoon het, is deur Poetin openlik in die media of in privaat gesprekke gewaarsku en aangeraai om hul president se voorbeeld te volg. == Vroeë lewe en opvoeding == [[Lêer:Vladimir Spiridonovich Putin.jpg|links|duimnael|130px|Poetin se pa, Wladimir Spiridonowitsj Poetin (1911–1999)]] [[Lêer:Vladimir Putin as a child.jpg|duimnael|145px|'n Foto uit Wladimir Poetin se jeugjare]] Poetin is op 7 Oktober 1952 in Leningrad (nou [[Sint Petersburg]]) in die [[Sowjetunie]] gebore<ref>[https://web.archive.org/web/20100514164020/http://premier.gov.ru/eng/premier/biography.html Biografie op die premier se webtuiste], in Russies</ref> as die seun van Wladimir Spiridonowitsj Poetin (1911–1999) en Maria Iwanowna Poetina (1911–1998). Sy pa was in die Sowjetvloot en sy ma ’n fabriekswerker. Hy het twee ouer broers gehad, maar een is binne maande ná sy geboorte dood en die ander een tydens die [[Beleg van Leningrad]] aan [[witseerkeel]]. Sy oupa aan vaderskant, Spiridon Iwanowitsj Poetin (1879–1965), was ’n kok by [[Wladimir Lenin]] se datsja (vakansiehuis) by Gorki Leninskije. Ná Lenin se dood in 1924 het hy aanhou werk vir sy weduwee, [[Nadezjda Kroepskaja]]. Hy sou later vir [[Josef Stalin]] kos maak wanneer die Sowjetleier een van sy datsjas in die [[Moskou]]streek besoek het. In Poetin se outobiografie, ''Ot Perwogo Litsa'' ([[Afrikaans]]: ''In die Eerste Persoon''), wat geskoei is op onderhoude met hom, vertel hy van sy beskeie kinderjare, onder meer in ’n [[kommunalka]] ('n groot woonstel wat sy gesin met ander huurders moes deel) in Leningrad. Op 1 September 1960 het hy sy skoolloopbaan by Skool No. 193, reg oorkant hul huis, begin. Teen graad 5 was hy een van die min leerlinge in ’n klas van 45 wat nie lid van die jeugorganisasie Pioeniere van die Sowjetunie was nie, deels weens sy rumoerige gedrag. In graad 6 het hy sport ernstig begin opneem, veral die gevegskuns sambo en daarna judo. In [[1975]] het hy aan die internasionale tak van die Staatsuniversiteit van Leningrad se regsfakulteit gegradueer met ’n tesis wat handel oor internasionale reg.<ref>theme: {{ru|«Принцип наиболее благоприятствуемой нации»}}[http://old.jurfak.spb.ru/student/graduate/default.asp?now=1975 Выпускники за 1975 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402222341/http://old.jurfak.spb.ru/student/graduate/default.asp?now=1975 |date= 2 April 2012 }} Webtuiste van die universiteit</ref> Terwyl hy ’n student was, het hy lid van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] geword en lid gebly totdat die party in Desember 1991 ontbind is.<ref>Владимир Путин. ''От Первого Лица''. [http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml Hoofstuk 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date=30 Junie 2009 }}</ref> In dié tyd het hy ook vir [[Anatoli Sobtsjak]] ontmoet wat later ’n belangrike rol in sy loopbaan sou speel. Sobtsjak was ’n medeprofessor in besigheidsreg en het vir Poetin klas gegee.<ref name=Vlast>{{cite book|last=Pribylovsky|first=Vladimir|title=Власть-2010 (60 биографий)|year=2010|publisher=Panorama|isbn=978-5-94420-038-9|pages=132–139|url=http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf|authorlink=Vladimir Pribylovsky|location=Moskou|language=Russies|chapter=Valdimir Putin}}</ref> == KGB-loopbaan == [[Lêer:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|duimnael|130px|Poetin in KGB-uniform]] [[Lêer:RIAN archive 100306 Vladimir Putin, Federal Security Service Director.jpg|duimnael|130px|Poetin as FSB-hoof, 1998]] Poetin het in 1975 by die [[KGB]] aangesluit nadat hy sy graad behaal het en het ’n jaar lank opleiding by die 401ste KGB-skool in Ochta, Leningrad, ondergaan. Hy het daarna vir ’n kort rukkie in die Tweede Hoofdirektoraat (teenintelligensie) gewerk voordat hy na die Eerste Hoofdirektoraat geskuif het. Van sy pligte was die monitor van buitelanders en konsulêre amptenare in Leningrad.<ref name=sakwa_pp8-9>{{harv|Sakwa|2008|pp=8–9}}</ref><ref>{{cite news|first=David|last=Hoffman|url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm|title=Putin's Career Rooted in Russia's KGB|publisher=The Washington Post|date=2000-01-30}}</ref> Van 1985 tot 1990 was hy werksaam in [[Dresden]] in die voormalige [[Duitse Demokratiese Republiek]] (Oos-Duitsland).<ref>{{cite web |url=http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |title=Putin set to visit Dresden, the place of his work as a KGB spy, to tend relations with Germany |publisher=International Herald Tribune |date=9 Oktober 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |archive-date=26 Maart 2009 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 9 Maart 2012 }}</ref> Ná die val van die Oos-Duitse regering het Poetin na Leningrad teruggekeer waar hy in Junie 1991 in die afdeling vir internasionale sake van die Staatsuniversiteit van Leningrad gewerk het.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm Putin's Career Rooted in Russia's KGB], David Hoffman, Washington Post Foreign Service, 30 Januarie 2000</ref> Hier het hy die studenteliggaam gemonitor en ’n oog oopgehou vir rekrute. In dié tyd het hy weer bevriend geraak met sy oud-professor Sobtsjak, toe burgemeester van Leningrad. Poetin het begin 1992 uit die aktiewe staatsveiligheidsdiens bedank nadat die poging tot ’n staatsgreep op die Sowjetpresident [[Michail Gorbatsjof]] se bewind misluk het.<ref name="Vlast" /> == Vroeë politieke loopbaan == In Mei 1990 is Poetin aangestel as burgemeester Sobtsjak se raadgewer oor internasionale sake en op 28 Junie 1991 as hoof van die komitee vir buitelandse betrekkinge van die burgemeester van Sint Petersburg se kantoor, met die verantwoordelikheid om internasionale betrekkinge en buitelandse beleggings te bevorder. Die komitee het ook besighede in Sint Petersburg geregistreer. Minder as ’n jaar later het ’n kommissie van die stad se wetgewende raad Poetin se werk ondersoek. Hulle het tot die gevolgtrekking gekom dat hy pryse te laag bepaal het en die uitvoer van metale van $93&nbsp;miljoen goedgekeur het in ruil vir buitelandse koshulp wat nooit opgedaag het nie.<ref>{{cite web |url=http://www.hrvc.net/west/12-8-04.html |title=Uproar At Honor For Putin |last=Kovalev |first=Vladimir |date=23 Julie 2004 |publisher=The Saint Petersburg Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021203706/http://www.hrvc.net/west/12-8-04.html |archive-date=21 Oktober 2018 |url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm|title=Putin's Career Rooted in Russia's KGB|last=Hoffman|first=David|date=2000-01-30|publisher=The Washington Post}}</ref> Ondanks die kommissie se aanbeveling dat Poetin afgedank word, het hy tot in 1996 hoof van die komitee vir buitelandse betrekkinge gebly.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927010325/http://www.rusnet.nl/news/2003/05/19/print/report03.shtml Putin's Name Surfaces in German Probe] deur Catherine Belton</ref><ref>[http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,11913,1157033,00.html The Man Who Wasn't There] deur Nick Paton Walsh. The Observer, 29 Februarie 2004.</ref> Van 1994 tot 1997 is Poetin in ander poste in Sint Petersburg aangestel. In Maart 1994 het hy die eerste onderhoof van die stadsadministrasie geword. Van 1995 tot in Junie 1997 was hy hoof van die Sint Petersburgse tak van die pro-regeringsparty Rusland Is Ons Tuiste.<ref name=30bio>{{cite web |url=http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/30bio.htm |title=Владимир Путин: от ассистента Собчака до и.о. премьера |publisher=GAZETA.RU |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511003239/http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/30bio.htm |archive-date=11 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van 1995 tot Junie 1997 was hy ook die hoof van die adviserende raad van die koerant ''Sankt-Peterboergskije Wedomosti''.<ref name="30bio" /> In 1996 het Sobtsjak die burgemeestersverkiesing teen Wladimir Jakowlef verloor. Poetin is teruggeroep na Moskou en in Junie 1996 het hy die onderhoof van die presidensiële departement van eiendomsbestuur onder Pawel Borodin geword. Hy het dié pos tot in Maart 1997 beklee. In dié tyd was hy verantwoordelik vir die buitelandse eiendomme van die staat en het hy die oordrag van bates van die voormalige Sowjetunie en dié se Kommunistiese Party na die Russiese Federasie gereël.<ref name="Vlast" /> Op 26 Maart 1997 het pres. [[Boris Jeltsin]] hom aangestel as onderhoof van die presidensiële staf, waar hy gebly het tot in Mei 1998, en hoof van die hoofbeheerdirektoraat van die departement van presidensiële eiendomsbestuur, tot in Junie 1998. Sy voorganger en opvolger in die laasgenoemde pos was [[Aleksei Koedrin]] en [[Nikolai Patroesjef]], albei vooraanstaande politici en vennote van Poetin.<ref name="Vlast" /> Op 25 Mei 1998 is Poetin aangestel as eerste onderhoof van die Russiese presidensiële staf. Op 25 Julie 1998 het Jeltsin vir Poetin aangestel as hoof van die [[FSB]], die opvolgerorganisasie van die KGB. Hy het dié posisie tot in Augustus 1999 beklee. Hy het op 1 Oktober 1998 ’n permanente lid van die Veiligheidsraad van die Russiese Federasie geword en op 29 Maart 1999 die sekretaris daarvan. == Premier, 1999-2000 == [[Lêer:Vladimir Putin with Boris Yeltsin-2.jpg|duimnael|240px|links|Pres. Boris Jeltsin oorhandig die presidensiële eksemplaar van die Russiese Grondwet aan Poetin, 31&nbsp;Desember 1999]] Op 9 Augustus 1999 is Poetin aangestel as een van drie eerste onderpremiers. Later dié dag, nadat die vorige regering onder [[Sergei Stepasjin]] in die pad gesteek is, het Jeltsin hom aangestel as waarnemende premier van die regering van die Russiese Federasie.<ref>{{cite news|url=http://news..co.uk/1/hi/not_in_website/syndication/monitoring/415278.stm|title=Teks van Jeltsin se toespraak in Engels|accessdate=2007-05-31|date=1999-08-09|publisher=BBC News}}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Jeltsin het ook aangekondig dat hy wil hê Poetin moet hom opvolg. Later dieselfde dag het Poetin ingestem om ’n kandidaat in die presidentsverkiesing te wees.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/415087.stm Yeltsin redraws political map] BBC, 10 Augustus 1999</ref> Op 16 Augustus het die staatsdoema sy aanstelling as premier goedgekeur met 233 stemme teen 84 (met 17 buite stemming).<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/422001.stm Yeltsin's man wins approval] BBC, 16 Augustus 1999.</ref> Daarmee het hy Rusland se vyfde premier in minder as 18 maande geword. Min mense het toe gedink Poetin, wat vir die meeste mense onbekend was, sou veel langer as sy voorgangers hou. Jeltsin se grootste teenstanders en moontlike opvolgers, die Moskouse burgemeester [[Joeri Loezjkof]] en die voormalige voorsitter van die Russiese regering [[Jewgeni Primakof]], was reeds besig met ’n veldtog om die ouer wordende president te vervang en hulle het hard probeer om te keer dat Poetin ook ’n kandidaat word. Poetin se orde-en-wetbeeld en sy onverbiddelike benadering tot die hernieude krisis in die [[Kaukasus]], wat begin het toe die Islamitiese Internasionale Brigade wat in [[Tsjetsjnië]] gestasioneer was ’n naburige streek ingeval en die oorlog in [[Dagestan]] ontketen het, het egter gou daartoe bygedra dat hy gewild geword het en stof in sy teenstanders se oë kon skop. [[Lêer:Putin in Su-27-1.jpg|duimnael|220px|Waarnemende pres. Poetin kom in Grozni aan in ’n Su-27-vegterstraler, 20 Maart 2000.]] Hoewel hy nie amptelik by enige politieke party betrokke was nie, het Poetin sy steun toegesê aan die pas gestigte Eenheidsparty,<ref>[http://www.nupi.no/cgi-win/Russland/polgrupp.exe?Unity Political groups and parties: Unity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010702200941/http://www.nupi.no/cgi-win/Russland/polgrupp.exe?Unity |date= 2 Julie 2001 }} Norsk Utenrikspolitisk Institutt</ref> wat in Desember 1999 die tweede hoogste persentasie van die stemme (23,3&nbsp;persent) gewen het in die Doema-verkiesing, en op sy beurt deur die Doema gesteun is. Op 31 Desember 1999 het Jeltsin onverwags bedank en volgens die grondwet het Poetin waarnemende president geword. Die eerste verordening wat Poetin onderteken het, op 31 Desember 1999, was getitel "Insake waarborge aan die voormalige president van die Russiese Federasie en sy familielede".<ref>[http://www.rg.ru/oficial/doc/ykazi/1763.htm УКАЗ от 31 декабря 1999 г. № 1763 ''О ГАРАНТИЯХ ПРЕЗИДЕНТУ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ, ПРЕКРАТИВШЕМУ ИСПОЛНЕНИЕ СВОИХ ПОЛНОМОЧИЙ, И ЧЛЕНАМ ЕГО СЕМЬИ''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010219192247/http://www.rg.ru/oficial/doc/ykazi/1763.htm |date=19 Februarie 2001 }} Rossijskaja Gazeta</ref><ref>[http://www.newizv.ru/politics/2004-03-18/5273-razvrashenie-pervogo-lica.html «Развращение» первого лица. Госдума не решилась покуситься на неприкосновенность экс-президента.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703000757/http://www.newizv.ru/politics/2004-03-18/5273-razvrashenie-pervogo-lica.html |date=2013-07-03 }}. newizv.ru 18 Maart 2004.</ref> Dit het verseker dat geen aanklagte van korrupsie "teen die uittredende president en lede van sy familie" aanhangig gemaak sou word nie.<ref name=Time.com-POTY2007>[http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766-4,00.html Person of the Year 2007: A Tsar Is Born] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801083711/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766-4,00.html |date= 1 Augustus 2013 }} deur Adi Ignatius, (bladsy 4) URL besoek op 19 November 2009, Time.com</ref> Op 12 Februarie 2001 het Poetin ’n federale wet onderteken oor waarborge aan voormalige presidente en hul familielede wat die vorige verordening vervang het. Terwyl Poetin se teenstanders hulle voorberei het vir ’n presidentsverkiesing in Junie 2000, het Jeltsin se bedanking meegebring dat ’n verkiesing op 26 Maart 2000, binne drie maande, gehou is. Poetin het in die eerste ronde gewen. == President == === Eerste termyn, 2000-2004 === [[Lêer:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|duimnael|links|upright|Poetin word op 7 Mei 2000 beëdig as president van Rusland met Boris Jeltsin wat toekyk.]] [[Lêer:Putin in Malaysia - August 5 2003 - 9.jpg|duimnael|Poetin en die Premier van [[Maleisië]], [[Mahathir Mohamad]]. (5 Augustus 2003)]] Poetin is op 7 Mei 2000 as president beëdig. Hy het die minister van finansies, [[Michail Kasjanof]], as sy premier aangestel. Nadat hy aangekondig het hy beplan om mag te konsolideer in ’n streng vertikale vlak, het hy in Mei 2000 ’n verordening uitgevaardig waarvolgens die 89 [[federale deelgebiede van Rusland]] (nou 83) in sewe federale distrikte ingedeel word met ’n regeringsverteenwoordiger aan die hoof om federale administrasie te vergemaklik. Sedert Julie 2000 het hy volgens wet die reg om hoofde van die federale deelgebiede af te dank. Tydens sy eerste termyn as president het hy stappe gedoen om die politieke ambisies van sommige [[Russiese oligarg|oligarge]] uit die Jeltsin-era in toom te hou. Een van hulle was die voormalige lid van die Kremlin-binnekring [[Boris Berezovsky]], wat Poetin gehelp het om in ’n magsposisie te kom en die party befonds het wat Poetin se parlementêre grondslag gevorm het, volgens Berezovsky se BBC-profiel.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6708103.stm Profile: Boris Berezovsky] BBC. URL besoek op 1 Mei 2008</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,1655229,00.html What a carve-up!] The Guardian. URL besoek op 28 April 2008</ref> Ander meen egter Berezovsky het Igor Iwanof as nuwe president gesteun en dit was Aleksei Koedrin wat ’n belangrike rol gespeel het om Poetin in Rusland se presidensiële administrasie te kry<ref>Solowjef W. R. ''Putin. Guide for Those Who Cares'' / Moskou, "Eksmo", 2008. – 416 pp. {{ISBN|978-5-699-23807-1}}. Bl. 36. (In Russies: Владимир Соловьёв. "Путин. Путеводитель для неравнодушных." 2008.)</ref><ref>Solowjef 2008, p. 39</ref> ’n Nuwe groep besigheidsmagnate het onder Poetin ontstaan, soos Gennadi Timtsjenko, Wladimir Jakoenin, Joeri Kovaltsjoek en Sergei Tsjemezof, wat noue persoonlike bande met Poetin gehad het. Verskeie regshervormings het ook onder hom plaasgevind. Die eerste groot uitdaging vir Poetin se gewildheid was in Augustus 2000, toe hy gekritiseer is dat hy die [[K-141 Koersk|Koersk-duikbootramp]] verkeerd gehanteer het.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1487112.stm ''Spectre of Kursk haunts Putin''], BBC News, 12 Augustus 2001</ref> In Oktober 2002 is in die Russiese en internasionale media gewaarsku dat die dood van sowat 130 gyselaars in die spesiale magte se reddingsoperasie tydens die [[Nord-Ost-gyselaardrama]] in ’n Moskouse teater Poetin se gewildheid ernstig sou skaad. Kort ná die drama het Poetin se gewildheid egter rekordhoogtes bereik – 83&nbsp;persent van Russe het gesê hulle is tevrede met die manier waarop hy die krisis hanteer het.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2565585.stm Moscow siege leaves dark memories], BBC News, 16 Desember 2002</ref> Die inhegtenisneming vroeg in Julie 2003 van [[Platon Lebjedef]], ’n vennoot van [[Michail Chodorkofski]] en die tweede grootste aandeelhouer in die maatskappy [[Joekos]], omdat hy in 1994 vermoedelik onwettig ’n aandeel in ’n nuwe staatskunsmisfirma gekry het, het teen die einde van die jaar ontaard in ’n volskaalse vervolging van Joekos en sy bestuur vir bedrog, geldverduistering en belastingontduiking. In 2003 is ’n nuwe referendum in Tsjetsjnië gehou om ’n nuwe grondwet goed te keur waarvolgens die republiek deel van Rusland word. Tsjetsjnië is stelselmatig gestabiliseer danksy ’n nuwe parlementêre verkiesing en ’n streeksregering.<ref>[http://news.independent.co.uk/europe/article2331993.ece Can Grozny be groovy?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706151117/http://news.independent.co.uk/europe/article2331993.ece |date= 6 Julie 2008 }}, The Independent, 13 Maart 2007.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20061121224006/http://www.hrw.org/campaigns/russia/chechnya/ ''Human Rights Watch Reports''] URL besoek op 22 November 2006.</ref> Tydens die Tweede Tsjetsjniese Oorlog is die plaaslike rebellebeweging aansienlik verlam, hoewel sporadiese geweld steeds in die Noord-Kaukasus voorgekom het.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html Russia Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date=16 Oktober 2015 }} Central Intelligence Agency</ref> === Tweede termyn, 2004-2008 === [[Lêer:Vladimir and Lyudmila Putin visiting the Taj Mahal.jpg|duimnael|links|250px|Poetin en sy vrou, Ljoedmila, in 2000 voor die [[Taj Mahal]].]] Op 14 Maart 2004 is Poetin met 71&nbsp;persent van die stemme herkies as president. In September van daardie jaar het die [[Beslanskool-gyselaardrama]] plaasgevind waarin honderde mense, veral kinders, dood is. In 2005 is ’n projek geloods wat Rusland se gesondheidstelsel, onderwys, behuising en landbou verbeter het. In sy jaarlikse toespraak in Mei 2006 het Poetin ook beter kraamvoordele en staatshulp vir voorgeboortelike versorging aangekondig. Die voortgesette vervolging van die Joekos-president Michail Chodorkofski, destyds die rykste man in Rusland en een van die rykstes ter wêreld, vir bedrog en belastingontduiking is deur ’n groot deel van die internasionale media beskou as weerwraak vir Chodorkofski se skenkings aan beide liberale en kommunistiese teenstanders van die Kremlin. Joekos is bankrot verklaar en die maatskappy se bates is teen ’n laer prys as die markwaarde op ’n veiling verkoop, met die grootste deel wat deur die staatsmaatskappy [[Rosneft]] gekoop is.<ref>[http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/how-to-steal-legally/302115.html How to Steal Legally] ''The Moscow Times'', 15 Februarie 2008 (uitg. 3843, bl. 8).</ref> Chodorkofski is op verskeie aanklagte skuldig bevind en aanvanklik nege jaar tronkstraf opgelê, en later meer. Joekos se lot is in die Weste beskou as ’n teken van ’n klemverskuiwing in Rusland na ’n stelsel van staatskapitalisme.<ref>[http://www.nationalreview.com/comment/gvosdev200311050739.asp ''Putin’s Gamble. Where Russia is headed''] deur Nikolas Gvosdev, www.nationalreview.com, 5 November 2003.</ref><ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A37580-2004Jul8.html ''Putin's Kremlin Asserting More Control of Economy. Yukos Case Reflects Shift on Owning Assets, Notably in Energy''] deur Peter Baker, ''Washington Post'', 9 Julie 2004.</ref> [[Lêer:Victory Day Parade 2005-5.jpg|duimnael|250px|Poetin spreek die skare toe op die Vryheidsdagherdenking in 2005 op [[Rooiplein]]. Op die agtergrond is die [[Sint Basilius-katedraal]].]] Poetin is in die Weste en ook deur Russiese liberale gekritiseer vir wat hulle beskou het as ’n grootskaalse ingryping in mediavryheid in Rusland. Op 7 Oktober 2006 is [[Anna Politkofskaja]], ’n joernalis wat korrupsie en vergrype in die Russiese weermag tydens die Tsjetsjniese oorloë ontbloot het, doodgeskiet in die voorportaal van haar woonstelblok. Haar dood het groot opspraak in die Westerse media veroorsaak, met beskuldigings dat Poetin op die allerminste gefaal het daarin om die land se nuwe onafhanklike media te beskerm.<ref>[http://comment.independent.co.uk/columnists_m_z/joan_smith/article1822204.ece Putin's Russia failed to protect this brave woman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201301/http://comment.independent.co.uk/columnists_m_z/joan_smith/article1822204.ece |date=27 September 2007 }} deur Joan Smith.</ref><ref>[http://www.democracynow.org/article.pl?sid=06/10/09/1358259 Anna Politkovskaya, Prominent Russian Journalist, Putin Critic and Human Rights Activist, Murdered in Moscow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114163923/http://www.democracynow.org/article.pl?sid=06%2F10%2F09%2F1358259 |date=14 November 2007 }}, Democracy Now</ref> Toe Poetin in ’n onderhoud met ’n Duitse TV-kanaal oor die moord uitgevra is, het hy gesê haar dood skaad die Russiese regering meer as wat haar berigte gedoen het.<ref>[http://president.kremlin.ru/appears/2006/10/10/2300_type63379_112351.shtml Poetin op ARD, Dresden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611010557/http://president.kremlin.ru/appears/2006/10/10/2300_type63379_112351.shtml |date=11 Junie 2008 }}, 10 Oktober 2006]</ref> In Desember 2007 het [[Verenigde Rusland]] 64,24&nbsp;persent van die stemme gekry in ’n parlementêre verkiesing.<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20071204122205.shtml Election Preliminary Results for United Russia] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120908051006/http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20071204122205.shtml |date= 8 September 2012 }}, 4 Desember 2007, Rbc.ru</ref> Hul naaste teenstanders, die [[Kommunistiese Party van die Russiese Federasie|Kommunistiese Party]], het net sowat 12&nbsp;persent van die stemme gekry.<ref>[https://web.archive.org/web/20070812232042/http://www.cikrf.ru/eng/elect_duma/results/index.jsp Voorlopige uitslag], URL besoek op 4 Desember 2007</ref> Dié oorwinning is beskou as sterk steun vir die destydse Russiese leierskap en sy beleidsrigtings.<ref>[https://web.archive.org/web/20110511161657/http://www.izvestia.ru/politic/article3110945/ Russians Voted In Favour of Putin], 4 Desember 2007, Izvestia.ru</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110511161622/http://www.izvestia.ru/politic/article3110880/ Assenters' March], 3 Desember 2007, Izvestia.ru</ref> == Premier, 2008-2012 == [[Lêer:Vladimir Putin 11 March 2008-1.jpg|duimnael|250px|links|Poetin en Dmitri Medwedef.]] Volgens die Russiese grondwet kon Poetin nie vir ’n derde termyn verkies word nie. Die eerste onderpremier, [[Dmitri Medwedef]], is verkies tot die nuwe president nadat Poetin hom aangewys het as sy verkose opvolger. Op 8 Mei 2008, die dag nadat Medwedef beëdig is, het hy Poetin as die nuwe premier aangestel en in dié hoedanigheid het Poetin ’n groot deel van sy mag behou.<ref>[http://www.nytimes.com/2008/05/09/world/europe/09russia.html Putin Is Approved as Prime Minister] nytimes.com, 9 Mei 2008.</ref> Die wêreldwye ekonomiese krisis van 2008–2009 het Rusland ook hard getref. Dit het saamgeval met spanning in die land se betrekkinge met die [[Europese Unie]] en die [[VSA]] ná 2008 se oorlog in [[Suid-Ossetië]] waarin Rusland geseëvier het oor [[Georgië]], wat deur die VSA en [[Navo]] gesteun is. Die groot finansiële reserwes wat opgebou is in die voorafgaande tydperk van hoë oliepryse, asook doeltreffende bestuur, het die land die krisis help te bowe kom en die ekonomie gehelp om sedert middel 2009 weer te groei. By Verenigde Rusland se kongres op 24 September 2011 het Medwedef amptelik voorgestel dat Poetin in die komende [[Russiese presidentsverkiesing, 2012|presidentsverkiesing]] staan en het Poetin die voorstel aanvaar. Ná die parlementêre verkiesing op 4 Desember 2011 het tienduisende Russe aan betogings deelgeneem teen beweerde verkiesingsbedrog. Dit was die grootste vorm van protes in Poetin se tyd. Poetin en Verenigde Rusland is gekritiseer en daar is geëis dat die verkiesing nietig verklaar word.<ref name=GuardLive>[http://www.guardian.co.uk/global/2011/dec/10/russia-elections-putin-protest ''Russian election protests – follow live updates''], Guardian, URL besoek op 10 Desember 2011</ref> Vanweë ’n vrees dat ’n sogenaamde kleurrewolusie kan plaasvind, soos die [[Oranje Rewolusie]] in 2004/2005 in die [[Oekraïne]], is ’n groot teenprotes deur Poetin-ondersteuners gehou wat die betogings teen die regering minder doeltreffend gemaak het.<ref>[http://www.politonline.ru/comments/10432.html Как митинг на Поклонной собрал около 140 000 человек] politonline.ru {{ru}}</ref><ref name=rian-manezhnaya>[http://en.rian.ru/russia/20120304/171729884.html ‘We Won in Fair and Open Fight' – Putin] RIAN</ref><ref name=rian-luzhniki>[http://en.rian.ru/video/20120223/171487865.html Putin Supporters Fill Moscow Stadium] RIAN</ref> Met die presidentsverkiesing op [[4 Maart]] [[2012]] is Poetin weer verkies vir 'n termyn van ses jaar<ref name="en.rian.ru" /><ref name=theworldreporter /> nadat Medwedef die presidensiële termyn tydens sy bewind van vier tot ses jaar verleng het. == President == === Derde termyn (2012-2018) === [[Lêer:Vladimir Putin inauguration 7 May 2012-10.jpeg|duimnael|Poetin lê die presidensiële eed af op sy derde inhuldiging op 7 Mei 2012.]] Op 4 Maart 2012 het Poetin die Russiese presidentsverkiesing in die eerste ronde gewen met 63,6% van die stemme.<ref name=elections-history>[http://www.ria.ru/vybor2012_infographics/20120309/590825026.html History of Presidential Elections in Russia: Infographics] RIAN</ref> Optogte teen hom het plaasgevind tydens en direk ná die verkiesingsveldtog. Sowat 8&nbsp;000 – 20&nbsp;000 betogers het onder meer op 6 Mei in Moskou byeengekom.<ref name=vz-provocation>[http://vz.ru/politics/2012/5/6/577272.html Провокация вместо марша] vz.ru</ref><ref name="Russian police battle anti-Putin protesters">{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2012/05/06/us-russia-protests-idUSBRE8440CK20120506 |title=Russian police battle anti-Putin protesters |agency=Reuters |access-date=7 Mei 2012 |date=6 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118082821/http://www.reuters.com/article/2012/05/06/us-russia-protests-idUSBRE8440CK20120506 |archive-date=18 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tagtig mense is beseer in botsings met die polisie<ref>[http://lenta.ru/news/2012/05/10/more/ СК пересчитал пострадавших полицейских во время "Марша миллионов"] Lenta.ru</ref> en 450 is in hegtenis geneem. Die volgende dag is nog 120 mense gearresteer.<ref name="Inauguration protests">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/vladimir-putin/9250729/Vladimir-Putin-inauguration-shows-how-popularity-has-crumbled.html |title=Vladimir Putin inauguration shows how popularity has crumbled |work=The Daily Telegraph |access-date=7 Mei 2012 |location=Londen |first=Tom |last=Parfitt |date=7 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110030/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/vladimir-putin/9250729/Vladimir-Putin-inauguration-shows-how-popularity-has-crumbled.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Poetin is op 7 Mei 2012 vir sy derde termyn ingehuldig.<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/world/2012/may/07/vladimir-putin-inaugurated-russian-president |title=Vladimir Putin inaugurated as Russian president amid Moscow protests |date=7 Mei 2012 |work=Guardian |access-date=20 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200104140733/https://www.theguardian.com/world/2012/may/07/vladimir-putin-inaugurated-russian-president |archive-date=4 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op sy eerste dag as president het hy 14 presidensiële verordeninge uitgereik, onder meer een waarin hy breedvoerig sy doelstellings vir die Russiese ekonomie uiteensit. Ander het gehandel oor opvoeding, behuising, opleiding, betrekkinge met die [[Europese Unie|EU]], verdediging, interetniese verhoudings ens.<ref>{{cite web |url=http://larouchepac.com/node/22623 |title="Putin Inaugurated; States Intention for Russia to Be "Center of Gravity for the Whole of Eurasia", 8 Mei 2012 |publisher=Larouchepac.com |access-date=22 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731192357/http://larouchepac.com/node/22623 |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://english.ruvr.ru/2012_05_07/74079067/ |title="Putin decrees EU closeness policy", Voice of Russia, 7 Mei 2012 |publisher=English.ruvr.ru |date=7 Mei 2012 |accessdate=22 Junie 2013 |archive-date=13 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513181423/http://english.ruvr.ru/2012_05_07/74079067/ |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:Moscow rally 4 February 2012, Yakimanka Street, Bolotnaya Square 26.JPG|duimnael|links|’n Protesoptog teen Poetin in 2012 in Moskou.]] In 2012 en 2013 het Poetin en die Verenigde Rusland-party strenger wetgewing teen die [[LGBT]]-gemeenskap in [[Sint Petersburg]], [[Archangelsk]] en [[Nowosibirsk]] gesteun. In Junie 2013 het die staatsdoema ’n wet aanvaar teen "homoseksuele propaganda" (wat simbole soos die [[reënboogvlag]] verbied, asook gepubliseerde werke met [[Homoseksualiteit|homoseksuele]] inhoud).<ref name="BBC-LGBT">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2013/06/130611_duma_gay_propaganda.shtml?print=1 |title=Госдума приняла закон о "нетрадиционных отношениях" |publisher=BBC Russia |date=11 Junie 2013 |access-date=11 Junie 2013 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301045821/http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2013/06/130611_duma_gay_propaganda.shtml?print=1 |archive-date=1 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="RBC-LGBT">{{cite web |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130611172814.shtml?print |title=ГД приняла закон об усилении наказания за пропаганду гомосексуализма среди подростков |publisher=[[РБК (медиахолдинг)|РБК]] |date=11 Junie 2013 |access-date=11 Junie 2013 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725112959/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130611172814.shtml?print |archive-date=25 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.spiegel.de/international/world/two-arrested-in-st-petersburg-for-violating-city-s-new-anti-gay-law-a-826199.html |title="Discrimination in Russia: Arrests for Violation of St. Petersburg Anti-Gay Law", Spiegel Online, 6 April 2012 |author=Spiegel Online, Hamburg, Duitsland |date=6 April 2012 |work=Spiegel Online |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626224239/https://www.spiegel.de/international/world/two-arrested-in-st-petersburg-for-violating-city-s-new-anti-gay-law-a-826199.html |archive-date=26 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2013/01/25/us-russia-gay-idUSBRE90O0QT20130125 |title="Russian parliament backs ban on "gay propaganda", Reuters, 25 Januarie 2013 |work=Reuters |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126050435/http://www.reuters.com/article/2013/01/25/us-russia-gay-idUSBRE90O0QT20130125 |archive-date=26 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/world/2013/01/21/russia-moves-to-enact-anti-gay-laws/ |title="Russia moves to enact laws against 'homosexual propaganda'", Fox news, 21 Januarie 2013 |access-date=21 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720044402/http://www.foxnews.com/world/2013/01/21/russia-moves-to-enact-anti-gay-laws/ |archive-date=20 Julie 2014 |url-status=dead}}</ref> ==== Ingryping in Oekraïne en die anneksasie van die Krim ==== Aan die vooraand van die [[Oekraïense Rewolusie]] van 2014 het die verbanne Oekraïense president, [[Wiktor Janoekowitsj]], skriftelik gevra dat Poetin Russiese militêre magte gebruik "om wettigheid, vrede, orde, reg en stabiliteit daar te stel en die mense van Oekraïne te verdedig".<ref>{{cite news |url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 |title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says |author=Reuters |date=3 Maart 2014 |publisher=NBC News |access-date=21 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423070051/https://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op dieselfde dag het Poetin gereageer en die toestemming van die Russiese parlement gekry om Russiese troepe in Oekraïne te ontplooi.<ref name="BBCPutinDeploys">{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-26400597 |title=Putin to deploy Russian troops in Ukraine |publisher=BBC News |date=1 Maart 2014 |access-date=1 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419161024/https://www.bbc.com/news/world-europe-26400597 |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Russiese troepe is deur die hele Krim en Suidoos-Oekraïne versprei. Teen 2 Maart het Russiese troepe algehele beheer oor die Krim oorgeneem.<ref>http://www.thehindu.com/news/international/world/russian-parliament-approves-use-of-force-in-crimea/article5739708.ece |title=Russian Parliament approves use of army in Ukraine.</ref><ref name="walker-the-guardian-2014-descend">{{cite news |last=Walker |first=Shaun |date=4 Maart 2014 |url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title=Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |newspaper=The Guardian |access-date=4 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423063553/https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="bloomberg-news-2014-request">{{cite news |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-03-04/russia-calls-ukraine-intervention-legal-citing-yanukovych-letter.html |title=Russia Stays in Ukraine as Putin Channels Yanukovych Request |first1=Sangwon |last1=Yoon |first2=Daryna |last2=Krasnolutska |first3=Kateryna |last3=Choursina |date=4 Maart 2014 |access-date=5 Maart 2014 |newspaper=Bloomberg News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141201182256/http://www.bloomberg.com/news/2014-03-04/russia-calls-ukraine-intervention-legal-citing-yanukovych-letter.html |archive-date=1 Desember 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 16 Maart is ’n referendum gehou oor die Krim se status en 93 persent van die stemme was vir ’n afstigting van Oekraïne en ’n vereniging met Rusland. Westerse leiers het egter die referendum onwettig verklaar en beloof om Rusland met ekonomiese sanksies te straf.<ref>16 Maart 2014, David Herszenhornmarch, ''The New York Times'', "[http://www.nytimes.com/2014/03/17/world/europe/crimea-ukraine-secession-vote-referendum.html?_r=0 Crimea Votes to Secede From Ukraine as Russian Troops Keep Watch]"</ref> Dit het gelei tot die eerste sanksies, wat gevolg is deur nog sanksies nadat pro-Russiese onrus na die suide en ooste van Oekraïne versprei het.<ref>{{Cite web |url=http://www.jnmjournal.com/us-imposes-second-wave-of-sanctions-on-russia/ |title=US imposes second wave of sanctions on Russia |access-date=21 Desember 2014 |archive-date= 8 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108052415/http://www.jnmjournal.com/us-imposes-second-wave-of-sanctions-on-russia/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.themoscowtimes.com/business/article/new-sanctions-wave-hits-russian-stocks/503604.html Third Wave of Sanctions Slams Russian Stocks]</ref> Poetin het op 18 Maart sy mening oor die Krim uiteengesit in ’n toespraak waarin hy beweer het die verbanning van Janoekowitsj was ’n "staatsgreep deur (Oekraïense) nasionaliste, neo-Nazi's, Russofobe en anti-Semiete".<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-29991777 Jews reject Russia claims of Ukraine anti-Semitism], BBC News (12 November 2014)</ref> Hy het ook beweer Rusland en Oekraïne is "een nasie" en dat Rusland altyd die miljoene Russiessprekendes in Oekraïne sou beskerm. Op dieselfde dag het Poetin en die nuwe leiers van die Krim ’n verdrag onderteken wat gelei het tot die anneksasie van die skiereiland deur Rusland.<ref name=BBCSBCPiG>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26630062 Ukraine crisis: Putin signs Russia-Crimea treaty], BBC, 18 Maart 2014<br />{{cite news|url=http://rt.com/news/russia-parliament-crimea-ratification-293/|agency=RT|title=Crimea, Sevastopol officially join Russia as Putin signs final decree|date=22 Maart 2014|accessdate=9 April 2014}}<br />[http://www.washingtonpost.com/world/transcript-putin-says-russia-will-protect-the-rights-of-russians-abroad/2014/03/18/432a1e60-ae99-11e3-a49e-76adc9210f19_story.html Transcript: Putin says Russia will protect the rights of Russians abroad], washingtonpost.com (18 Maart 2014)</ref> Ná die Krim-referendum het onrus versprei in die res van Oos-Oekraïne.<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], BBC News</ref> Op 17 April 2014 het Poetin gesê hy wil nie graag Russiese troepe na Oekraïne stuur nie, maar hy sluit nie die moontlikheid uit nie. Hy het die Oekraïense regering daarvan beskuldig dat hulle ’n "ernstige misdaad" pleeg deur die weermag te gebruik om ’n einde te bring aan die onrus.<ref name="The Wall Street Journal 2014">''The Wall Street Journal'', 17 April 2014, Laurence Norman And Jay Solomon In Geneva And Lukas I. Alpert in Moscow.</ref> Hy het ook gesê hy behou hom die reg voor om gewapende magte te gebruik om etniese Russe in "Noworossija" (Nuwe Rusland) te beskerm.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2014/04/18/world/europe/russia-ukraine.html |title=Away From Show of Diplomacy in Geneva, Putin Puts On a Show of His Own |last1=Herszenhorn |first1=David M. |date=17 April 2014 |website=www.nytimes.com |publisher=The New York Times Company |access-date=17 April 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110031/https://www.nytimes.com/2014/04/18/world/europe/russia-ukraine.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 7 Mei het Poetin aangekondig Russiese troepe aan die grens van Suidoos-Oekraïne word onttrek.<ref name="nytimes.com">http://www.nytimes.com/2014/05/08/world/europe/Putin-Russia-Ukraine.html</ref> Volgens Poetin was die Oekraïense verkiesing van 25 Mei 2014 ’n "stap in die regte rigting".<ref name="nytimes.com" /> Hy het ook gesê die separatiste in die Volksrepublieke [[Donetsk]] en [[Loegansk]] in Oos-Oekraïne moes hul 11 Mei-referendum uitstel en sodoende "die regte toestande skep" vir dialoog oor afstigting.<ref>[http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/05/07/310451535/putin-tells-separatists-to-postpone-may-11-referendum Putin Tells Separatists In Ukraine To Postpone May 11 Referendum], NPR (7 Mei 2014)</ref> Die referendum is egter op 11 Mei gehou en die separatiste het beweer byna 90% het gestem ten gunste van onafhanklikheid.<ref name="Ukraine crisis timeline BBC"/><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27360146 | title=Ukraine rebels hold referendums in Donetsk and Luhansk | publisher=BBC News | date=11 Mei 2014 | accessdate=11 Mei 2014 }}<br />{{cite news|url=https://news.vice.com/video/russian-roulette-dispatch-thirty-eight|title=Russian Roulette (Dispatch Thirty-Eight)|date=13 Mei 2014|accessdate=7 Julie 2014|newspaper=Vice News|archive-date= 4 Julie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704073504/https://news.vice.com/video/russian-roulette-dispatch-thirty-eight|url-status=dead}}</ref> Poetin het gesê hy respekteer die uitslag van die Oekraïense verkiesing in Mei en dat Rusland met die Weste oor Oekraïne wil onderhandel, maar dat die Weste Rusland se aanbod van die hand gewys het.<ref name=CNBC-2014-05-23>CNBC, ''Putin: Russia looks East, will respect Ukraine poll'', by Geoff Cutmore and Catherine Boyle, 23 Mei 2014.</ref> In sy jaareindtoespraak op 4 Desember 2014 het Poetin gesê die anneksasie van die Krim in Maart 2014 was ’n "historiese gebeurtenis" wat nie omgekeer kan word nie omdat die Krim Rusland se spirituele grond is.<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-russia-putin-highlights-idUSKCN0JI0WB20141204 Putin delivers keynote speech on economy, Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215163530/http://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-russia-putin-highlights-idUSKCN0JI0WB20141204 |date=15 Desember 2014 }}, Reuters (4 Desember 2014)</ref> === Vierde termyn (2018-hede) === [[Beeld:Meeting with Government members2.jpg|thumb|Poetin en die nuwe premier, [[Michail Misjoestin]], vergader op 21 Januarie 2020 met lede van Misjoestin se kabinet.]] Poetin het die [[Russiese presidentsverkiesing, 2018|presidentsverkiesing van 2018]] met meer as 76% van die stemme gewen.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-43455950|title=Muted Western reaction to Putin victory|date=19 Maart 2018|work=BBC News|access-date=19 Maart 2018}}</ref> Sy vierde termyn het op 7 Mei 2018 begin<ref>{{cite web|url=http://www.aif.ru/politics/russia/kogda_budet_inauguraciya_prezidenta_rf|title=Когда будет инаугурация президента РФ?|website=aif.ru|access-date=20 Maart 2018}}</ref> en sal duur tot in 2024.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-43452449|title=Russia's Putin wins by big margin|date=18 Maart 2018|work=BBC News|access-date=18 Maart 2018}}</ref> Op dieselfde dag het Poetin vir Medwedef gevra om ’n nuwe regering te vorm.<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20180507/1520044323.html|title=Путин предложил кандидатуру Медведева на пост премьера|date=7 Mei 2018|website=РИА Новости}}</ref> Op 15 Mei 2018 het Poetin deelgeneem aan die opening van die snelwegdeel van die [[Krimbrug]].<ref>{{Cite news|script-title=ru:Открытие автодорожной части Крымского моста|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57472|work=Kremlin.ru|date=15 Mei 2018|accessdate=15 Mei 2018|language=ru}}</ref> Op 25 Mei 2018 het Poetin aangekondig hy sal nie in 2024 vir president staan nie, in ooreenstemming met die Russiese grondwet. Op 14 Junie 2018 het hy die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|21ste Fifa-wêreldbekertoernooi]] geopen wat vir die eerste keer in Rusland plaasgevind het. In September 2019 het Poetin se administrasie ingemeng in die landwye streeksverkiesings en dit gemanipuleer deur alle opposisiekandidate uit te skakel. Die gebeure, wat gelei het tot ’n oorwinning vir die regerende party, [[Verenigde Rusland]], het ook bygedra tot die begin van massaoptogte vir demokrasie. Die gevolg was grootskaalse inhegtenisnemings en en gevalle van polisiewreedheid.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/sep/08/the-observer-view-on-russia-subversion-of-democracy|title= The Observer view on Putin's ongoing corruption of democracy|accessdate=8 September 2019|website=The Guardian}}</ref> Op 15 Januarie 2020 het Medwedef en sy hele regering bedank nadat Poetin die federale raad toegespreek het. Daarin het hy groot aanpassings aan die grondwet voorgestel voor sy uittrede in 2024. Op dieselfde dag het Poetin [[Michail Misjoestin]], hoof van die federale belastingsdiens, benoem vir die amp van premier. Die volgende dag is sy aanstelling deur die Staatsdoema bekragtig<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-russia-politics-mishustin-vote/russian-lawmakers-approve-mishustin-as-pm-idUSKBN1ZF1J2 |title=Russian lawmakers approve Mishustin as PM |date=16 Januarie 2020 |first1=Vladimir |last1=Soldatkin |first2=Alexander |last2=Marrow |editor-first=John |editor-last=Stonestreet |agency=Reuters |access-date=16 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116190440/https://www.reuters.com/article/us-russia-politics-mishustin-vote/russian-lawmakers-approve-mishustin-as-pm-idUSKBN1ZF1J2 |archive-date=16 Januarie 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://iz.ru/964983/2020-01-16/gosduma-odobrila-mishustina-na-post-premera|title=Госдума одобрила Мишустина на пост премьера|date=16 Januarie 2020|website=iz.ru|language=ru|access-date=15 Oktober 2020}}</ref> en het hy die amp aanvaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/62593 |title=Михаил Мишустин назначен Председателем Правительства Российской Федерации |access-date=16 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116155448/http://kremlin.ru/events/president/news/62593 |archive-date=16 Januarie 2020 |url-status=live }}</ref> Op 21 Januarie 2020 het Misjoestin ’n nuwe regering aan Poetin voorgestel. Die president het dit op dieselfde dag goedgekeur en die ministers aangestel.<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/62622 Указ о структуре федеральных органов исполнительной власти]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/news/62625 Подписаны указы о назначении министров Правительства Российской Федерации]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/news/62624 Назначены министры внутренних дел, иностранных дел, обороны, юстиции и глава МЧС России]</ref> Poetin het op 3 Julie 2020 ’n dokument geteken om amendemente tot die Russiese grondwet toe te voeg, onder meer dat hy nog twee termyne van ses jaar elk as president kan aanbly, tot in 2036. Dié amendemente het op 4 Julie 2020 in werking getree.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/3/putin-orders-constitution-changes-allowing-him-to-rule-until-2036|date=3 Julie 2020|title=Putin orders constitution changes allowing him to rule until 2036|publisher=Al Jazeera|access-date=11 Augustus 2020}}</ref> == Beleid == === Binnelandse beleid === [[Lêer:Map of Russian districts, 2014.png|350px|duimnael|Die nege [[federale distrikte van Rusland]].]] Poetin se binnelandse beleid, veral vroeg in sy bewind, het ten doel gehad om ’n "vertikaal mag" te skep. Op 13 Mei 2000 het hy ’n verordening uitgevaardig waarvolgens die 89 [[federale deelgebiede van Rusland]] in sewe (tans nege) [[Federale distrikte van Rusland|federale distrikte]] ingedeel word met ’n regeringsverteenwoordiger aan die hoof wat hy self aangestel het om federale administrasie te vergemaklik. Hy het ook die deelgebiede vergroot: die getal is in 2000 van 89 verminder tot 83 nadat die [[outonome okroeg]]s met ander deelgebiede verenig is. Op 21 Maart 2014 is die deelgebiede uitgebrei tot 85 ná die betwiste anneksasie van die [[Krim]] deur [[Rusland]].<ref name="rbc">{{cite news |url=http://top.rbc.ru/politics/21/03/2014/912755.shtml |title=В России создан Крымский федеральный округ |publisher=RBC |date=21 Maart 2014 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710180710/http://top.rbc.ru/politics/21/03/2014/912755.shtml |archive-date=10 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens Stephen White het Rusland tydens Poetin se bewind dit duidelik gestel dat hy nie beplan om nog ’n weergawe van die Amerikaanse of Britse politieke stelsel te skep nie, maar eerder ’n stelsel wat nader aan Rusland se eie tradisies en omstandighede was.<ref>{{cite book|last1=White|first1=Stephen|editor-first1=Stephen|editor-last1=White|title=Developments in Russian Politics 7|url=https://archive.org/details/developmentsinru0000unse_f7k7|year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York|isbn=978-0-230-22449-0|chapter=Classifying Russia's Politics}}</ref> Poetin se administrasie is dikwels beskryf as ’n "soewereine demokrasie". Die term is die eerste keer in Februarie 2006 deur [[Wladislaf Soerkof]] voorgestel, en die term het vinnig gewild geraak in Rusland. Volgens voorstanders daarvan moet die regering se optrede en beleidrigtings veral in Rusland self gewild wees en nie van buite die land bepaal word nie.<ref>[https://web.archive.org/web/20061208020210/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 Sovereignty is a Political Synonym of Competitiveness] Wladislaf Soerkof, openbare optrede, 7 Februarie 2006</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20061105125847/http://www.edinros.ru/news.html?id=114108 Our Russian Model of Democracy is Titled «Sovereign Democracy»] Wladislaf Soerkof, 28 Junie 2006.</ref> In Julie 2000 is ’n nuwe wet aanvaar wat hom die mag gee om die hoofde van die deelgebiede af te dank. In 2004 is die verkiesing van goewerneurs by die stembus beëindig. Dié maatreël was net tydelik: onder Poetin se opvolger, Dmitri Medwedef, is die verkiesing van goewerneurs in 2012 weer ingestel.<ref name=liberal-reforms>[http://en.rian.ru/russia/20120228/171592651.html State Duma Approves Liberal Political Reforms]</ref> Ander hervormings deur Medewedef het ook ingesluit die vereenvoudiging van die registrasie van politieke partye en die vermindering van die aantal handtekeninge wat nieparlementêre nodig het om aan die verkiesing deel te neem.<ref name="liberal-reforms" /> So is die beperkings wat Poetin ingestel het effens verlig. Die streng verkiesingsvereistes was een van die regeringsbesluite onder Poetin wat deur die onafhanklike media in Rusland en buitelandse kommentators gekritiseer is as ondemokraties.<ref>{{cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |url=http://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |title=50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |location=Russia |publisher=Nytimes.com |date=22 April 2007 |access-date=24 September 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021205108/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |archive-date=21 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=Masha&nbsp;Lipman, Anders&nbsp;Aslund|url=http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745|title=Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance|publisher=Carnegieendowment.org|date=2004-12-02|accessdate=2010-03-02|archive-date=2010-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100413044805/http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745|url-status=dead}}</ref> Tydens sy eerste termyn as president het Poetin ’n stokkie gesteek voor die politieke ambisies van baie van die oligarge uit die Jeltsin-era. Dit het gelei tot die verbanning van of gevangenisstraf vir mense soos Boris Berezovsky, Wladimir Goesinski en Michail Chodorkofski. Ander oligarge het by die Poetin-kamp aangesluit. Poetin het ’n groot veldtog gelei teen georganiseerde misdaad en terrorisme en dit het gelei tot ’n skerp afname in die moordsyfers en dade van terrorisme in Rusland. Hy het ook grond- en belastingwette verander en nuwe wette rakende prosedure uitgevaardig op die gebied van arbeid, administrasie, misdaad, handel en die burgerreg.<ref name=sharlet>{{cite book|last=Sharlet|first=Robert|title=Developments in Russian Politics|editor-last1=White|editor-last2= Gitelman|editor-last3=Sakwa|publisher=Duke University Press|year=2005|volume=6|chapter=In Search of the Rule of Law|isbn=0-8223-3522-0}}</ref> Tydens sy termyn as premier het sy regering belangrike hervormings ingestel vir staatsveiligheid, die polisie en die weermag. === Buitelandse beleid === ==== Navo en die VSA ==== [[Lêer:Bush&Putin33rdG8.jpg|duimnael|200px|Oud-pres. George W. Bush en Poetin by ’n beraad in Junie 2007.]] Onder Poetin het Rusland se betrekkinge met [[Navo]] en die [[VSA]] deur verskeie fases gegaan. Toe hy die eerste keer president geword het, was al die partye versigtig. Ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|9/11-aanvalle]], toe Poetin Amerika gou gesteun het in die land se oorlog teen [[terrorisme]], is dit beskou as ’n geleentheid vir samewerking.<ref name=Bi-Partisan>[http://www.huffingtonpost.com/stephen-f-cohen/us-russia-policy_b_1307727.html America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy] deur Stephen F. Cohen, huffingtonpost.com</ref> Sedertdien het betrekkinge egter versuur omdat al drie partye verskeie optredes deur die ander teengestaan het, soos Navo se uitbreiding nader aan Rusland se grense en Poetin wat al hoe onafhankliker van die VSA geword het in sy binne- en buitelandse beleid. Volgens die Russiese geleerde [[Stephen F. Cohen]] het die media in Amerika al hoe meer anti-Poetin geword en is hy beskou as verantwoordelik vir die moorde op politieke teenstanders soos die joernalis [[Anna Politkofskaja]] en die vermeende KGB-oorloper in Londen, [[Alexander Litvinenko]].<ref name="Bi-Partisan" /> In Februarie 2007 het Poetin die VSA se monopolistiese oorheersing in wêreldbetrekkinge veroordeel en gesê dit kan lei tot ’n [[wapenwedloop]] tussen lande.<ref name=Munich>{{en}}43rd Munich Conference on Security Policy. [http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/02/10/0138_type82912type82914type82917type84779_118123.shtml Poetin se toespraak in Engels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504052149/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/02/10/0138_type82912type82914type82917type84779_118123.shtml |date= 4 Mei 2008 }}, 10 Februarie 2007.</ref> Dié toespraak is gevolg deur maande van spanning tussen die twee lande, maar Russiese en Amerikaanse amptenare het die idee van ’n nuwe [[Koue Oorlog]] ontken. Poetin het in die openbaar planne teengestaan vir die oprigting van Amerikaanse verdedigingsmissiele in [[Europa]] en op 7 Junie 2007 ’n teenvoorstel aan pres. [[George W. Bush]] gedoen dat die Gabala-radarstasie in [[Azerbeidjan]] uit die [[Sowjetunie|Sowjet]]-era gemoderniseer en gesamentlik gebruik word in plaas daarvan om ’n nuwe stelsel in [[Tsjeggië]] te bou. Hy het gesê onderskeppingsmissiele kan dan eerder in die Navo-lidland [[Turkye]] of [[Irak]] geplaas word as in [[Pole]]. Hy het ook gelyke deelname aan die projek deur belangstellende Europese lande voorgestel.<ref>[http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2007/06/08/2251_type82914type82915_133552.shtml Press Conference following the end of the G8 Summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504052143/http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2007/06/08/2251_type82914type82915_133552.shtml |date= 4 Mei 2008 }}, 8 Junie 2007.</ref> Die voorstel is verwerp. Op 11 Desember dié jaar het Rusland hom onttrek aan die Verdrag oor Konvensionele Gewapende Magte in Europa.<ref>{{cite web |title=Russia walks away from CFE arms treaty |publisher=Agence France-Presse-AFP |date=12 Desember 2007 |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5hM6ii1jZ7sJORsbdQRQXezRVBd9Q |access-date=13 Desember 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509051710/http://afp.google.com/article/ALeqM5hM6ii1jZ7sJORsbdQRQXezRVBd9Q |archive-date=9 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Poetin het ook [[Kosowo]] se afstigting van [[Serwië]] sterk teengestaan en dit "immoreel" en "onwettig" genoem.<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/14/content_7604675.htm |title=Putin: supports for Kosovo unilateral independence "immoral, illegal" |publisher=Xinhua |date=14 Februarie 2008 |access-date=25 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503190901/http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/14/content_7604675.htm |archive-date=3 Mei 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Brittanje ==== Teen die middel van die 2000's het Rusland se betrekkinge met [[Brittanje]] aansienlik agteruitgegaan nadat laasgenoemde land in 2003 politieke [[asiel]]<ref name="expul" /> aan Poetin se voormalige beskermheer die Russiese oligarg [[Boris Berezovsky]] verleen het. Berezovsky het dikwels beroepe gedoen dat Poetin se bewind omvergewerp word<ref name="expul" /> en na bewering aksies teen Poetin in Rusland voorgeskryf. Brittanje het ook asiel verleen aan die [[Tsjetsjnië|Tsjetsjniese]] rebelleleier [[Achmed Zakajef]] en ander mense wat uit Rusland gevlug het. Teen einde 2006 het betrekkinge verder versuur met die vergiftiging van [[Alexander Litvinenko]] in Londen. Beskuldigings uit die Litvinenko-kamp is gemaak dat Poetin vir sy moord verantwoordelik was en dat Litvinenko dit self voor sy dood in ’n verklaring beweer het.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6180262.stm In full: Litvinenko statement], BBC News, 24 November 2006</ref><ref>[http://svobodanews.ru/Article/2006/11/28/20061128185243507.html An interview with Andrei Nekrasov deur Yury Veksler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518090855/http://svobodanews.ru/Article/2006/11/28/20061128185243507.html |date=18 Mei 2008 }}, Radio Liberty, 28 November 2006.</ref><ref>{{cite news|last=Jordan|first=Mary|title=Poisoned Russian Had Sought Entry to U.S., Book Says|publisher=Washington Post|date=10 Junie 2007|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/09/AR2007060901354_pf.html|accessdate=2008-11-13|archive-date=13 November 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/5cIgCG0BR?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/09/AR2007060901354_pf.html|url-status=bot: unknown}}( by WebCite).</ref> Kritici het getwyfel of Litvinenko wel die verklaring geskryf het<ref>[https://web.archive.org/web/20070930230523/http://www.izvestia.ru/investigation/article3098756/?print Soviet Moonwalker is Guilty for Litvinenko Death? Strange Litvinenko Last Will], Izvestia, 27 November 2006.</ref><ref>[http://www.townhall.com/Columnists/PatrickJBuchanan/2006/11/27/is_putin_being_set_up Is Putin being set up?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223075324/http://www.townhall.com/Columnists/PatrickJBuchanan/2006/11/27/is_putin_being_set_up |date=23 Desember 2007 }}, Townhall.com, 27 November 2006.</ref><ref>{{cite web|last=Dunkerley|first=William|title=The Essence of the Alexander Litvinenko Story|publisher=Russia Profile|date=25 Mei 2007|url=http://www.russiaprofile.org/international/a1180613251.html|accessdate=2008-11-13|archive-date=2 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402222344/http://www.russiaprofile.org/international/a1180613251.html|url-status=dead}} ([https://web.archive.org/web/20081005180841/http://www.russiaprofile.org/page.php?pageid=Politics Argief] by WebCite).</ref> en Poetin self het gesê dis ’n politieke slenter.<ref>{{cite web |title=Ex-spy's death should not be used for provocation — Putin |publisher=RIA Novosti |date=24 November 2006 |url=http://en.rian.ru/russia/20061124/55967399.html |access-date=26 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928063751/http://en.rian.ru/russia/20061124/55967399.html |archive-date=28 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is later selfs getwyfel of hy wel met [[polonium]] vergiftig is soos algemeen in die Britse pers berig is omdat geen amptelike sertifikaat uitgereik is wat dit bevestig nie.<ref>[http://rt.com/news/litvinenko-secret-files-declassify-019/ Litvinenko: MI5, MI6 death files ordered released] Russia Today</ref> In 2012 het Litvinenko se weduwee erken hy het vir die Britse Intelligensiediens gewerk en sy pa het in die openbaar verskoning gevra omdat hy die Russiese regering belaster het. Hy het gesê hy betwyfel nou die weergawe van die gebeure wat hy voorheen geglo het.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16859830 "Litvinenko's father apologises for accusing Russia"], BBC News, 12 Februarie 2012</ref> In 2007 het die krisis in betrekkinge daartoe gelei dat vier Russiese diplomate uit Brittanje gesit is omdat Rusland geweier het om die voormalige KGB-lyfwag [[Andrei Loegowoi]] uit te lewer op aanklagte van moord op Litvinenko.<ref name=expul>{{cite news |title=Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings |author=Gonzalo Vina and Sebastian Alison |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |publisher=Bloomberg News |date=20 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100321165747/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102 |archive-date=21 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Rusland het daarna Britse diplomate uit die land gesit en ander strafmaatreëls aangekondig.<ref name="expul" /> ==== China ==== Rusland onder Poetin handhaaf goeie betrekkinge met ander BRIC-lande ([[Brasilië]], [[Indië]] en [[China]]). Bande met China is verbeter met onder meer ’n vriendskapsverdrag in 2001 en die bou van die Transsiberiese oliepypleiding om in Chinese energiebehoeftes te voorsien.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704082104575515543164948682.html |title=Russian Oil Route Will Open to China |first=Jeremy |last=Page |newspaper=The Wall Street Journal |date=26 September 2010 |access-date=28 September 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726203148/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704082104575515543164948682.html |archive-date=26 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Voormalige Sowjetrepublieke ==== ’n Reeks sogenaamde kleurrewolusies in voormalige Sowjetrepublieke, soos die Roosrewolusie in 2003 in [[Georgië]], die Oranje Rewolusie in 2004 in die [[Oekraïne]] en die Tulprewolusie in 2005 in [[Kirgisië]], het gelei tot wrywing tussen dié lande en Rusland. Daar was ook ’n paar geskille met van sy ander buurlande, soos met die Russiese verbod op die invoer van [[Moldowa|Moldowiese]] en Georgiese wyn in 2006. ’n Gasdispuut tussen Rusland en die Oekraïne toe die staatsbeheerde maatskappy Gazprom gas na die Oekraïne afgesny het,<ref name=naturalgas>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7240462.stm Q&A: Russia-Ukraine gas row], BBC News (20 Januarie 2009).</ref> het ook daartoe gelei dat ’n paar Europese lande waarheen die Oekraïne Russiese gas herlei, in Januarie 2009 groot gastekorte beleef het.<ref name="naturalgas" /> [[Lêer:Customs Union of Belarus, Kazakhstan, and Russia (orthographic projection) - Crimea disputed.svg|duimnael|220px|links|Die voorgestelde Eurasiese Unie met die moontlike lede Rusland, Belarus en Kazachstan.]] Georgië en die Oekraïne se voorneme om lidlande van Navo te word, het ook tot spanning in betrekkinge met Rusland gelei. Die Oekraïne het in 2010 van die plan afgesien.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/10229626.stm Ukraine's parliament votes to abandon NATO ambitions], BBC News (3 Junie 2010)</ref> In Augustus 2008 het die Georgiese president, [[Mikheil Saakashvili]], beheer probeer herstel oor die wegbreekprovinsie [[Suid-Ossetië]] en beweer dit is in reaksie op Ossetiese aanvalle op Georgiese grenssoldate en die vergroting van Russiese vredesmagte. In die daaropvolgende oorlog is Georgiese magte egter verslaan nadat gewone Russiese soldate in Suid-Ossetië en daarna Georgië en die ander Georgiese wegbreekprovinsie, [[Abchasië]], ontplooi is.<ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title=Russia and Eurasia |publisher=Heritage.org |access-date=10 Mei 2009 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20100309151141/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |archive-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title=Day-by-day: Georgia-Russia crisis |publisher=BBC News |date=21 Augustus 2008 |access-date=10 Mei 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831134139/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat tydens die Oekraïne se Oranje Rewolusie tot president verkies is, is in 2010 deur [[Wiktor Janoekowitsj]] opgevolg en dit het tot beter betrekkinge met Rusland gelei.<ref>[http://www.hrw.org/world-report-2011/ukraine World Report 2011: Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211234247/http://www.hrw.org/world-report-2011/ukraine |date=11 Desember 2012 }}, Human Rights Watch</ref> Rusland het ook die huur van die basis vir sy Swartseevloot in die Oekraïnse stad [[Sewastopol]] verleng in ruil vir laer gaspryse vir die Oekraïne.<ref>[http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/21/russia.ukraine/index.html?hpt=T2 Russia, Ukraine agree on naval-base-for-gas deal], CNN (21 April 2010)</ref> In Kirgisië het pres. [[Almazbek Atambajef]] gesê sy land het ’n "gesamentlike toekoms" met sy bure en Rusland.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16187957 Kyrgyzstan profile], BBC News</ref> ==== Eurasië ==== Ondanks vorige en huidige spanninge tussen Rusland en die meeste ander voormalige Sowjetrepublieke, het Poetin die beleid van Eurasiese integrasie gevolg. ’n Paar streeksorganisasies het die weg gebaan vir die stigting van ’n [[Eurasiese Unie]]. Op 18 November 2011 het die presidente van Rusland, [[Belarus]] en [[Kasakstan]] ’n ooreenkoms geteken om die Eurasiese Unie teen 2015 te stig.<ref name=bbc18Nov2011>{{cite news |title=Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |newspaper=BBC News |date=18 November 2011 |access-date=19 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401235106/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ooreenkoms het ook die weg gebaan vir die stigting van die Eurasiese Kommissie (geskoei op die [[Europese Kommissie]]) en die Eurasiese Ekonomiese Ruimte, wat sy werksaamhede op 1 Januarie 2012 begin het.<ref name="bbc18Nov2011" /><ref name=tut.by>{{cite news |title=Евразийские комиссары получат статус федеральных министров |url=http://news.tut.by/politics/259307.html |newspaper=Tut.By |date=17 November 2011 |access-date=19 November 2011 |language=Russies |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110040/https://news.tut.by/politics/259307.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ekonomiese beleid === [[Lêer:GDP of Russia since 1989.svg|duimnael|350px|Rusland se bruto binnelandse produk (BBP) sedert die einde van die Sowjet-era. Die Russiese term vir BBP is ВВП (WWP), wat ook (Wladimir Wladimirowitsj) Poetin se voorletters is en dikwels gebruik word as ’n kort vorm van sy naam.]] Onder Poetin het die ekonomie reële groei van gemiddeld 7% per jaar getoon (2000: 10%, 2001: 5,1%, 2002: 4,7%, 2003: 7,3%, 2004: 7,2%, 2005: 6,4%, 2006: 8,2%, 2007: 8,5%),<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?)sy=1993&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=11&c=922&s=NGDP_RPCH&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=Imf.org|date=2006-09-14|accessdate=2011-12-09}}</ref> wat dit die sewende grootste ekonomie in die wêreld maak wat koopkrag betref. Die land se nominale bruto binnelandse produk ([[BBP]]) het versesvoudig, van die 22ste tot die 10de grootste in die wêreld. In 2007 het Rusland se BBP dié van die [[RSFSR|Russiese SFSR]] van 1990 oorskry, wat beteken dit het die verwoestende gevolge van 1998 se Russiese finansiële krisis en die voorafgaande resessie van die 1990's oorkom.<ref name="stats" /> Onder Poetin het die nywerheid met 76% gegroei, beleggings het met 125% toegeneem,<ref name="stats" /> en landbouproduksie en bouwerk het ook toegeneem. Reële inkomste het meer as verdubbel en die gemiddelde maandelikse inkomste het sewevoudig vermeerder, van $80 tot $640.<ref name=nbc>{{cite news |title=Russians weigh Putin's protégé |agency=Associated Press |location=Moskou |date=3 Mei 2008 |url=http://www.msnbc.msn.com/id/24443419/print/1/displaymode/1098/ |access-date=29 Desember 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119131007/http://www.msnbc.msn.com/id/24443419/print/1/displaymode/1098/ |archive-date=19 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=russiaprofile>[http://russiaprofile.org/politics/a1187177738.html Putin's Economy&nbsp;– Eight Years On] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024211354/http://russiaprofile.org/politics/a1187177738.html |date=24 Oktober 2011 }}. Russia Profile, 15 Augustus 2007. URL besoek op 23 April 2008</ref> Die middelklas het gegroei van 8 miljoen tot 55 miljoen en die getal mense wat onder die broodlyn lewe, het van 30% in 2000 verminder tot 14% in 2008.<ref name=stats>[http://en.rian.ru/analysis/20080301/100381963.html Russia’s economy under Vladimir Putin: achievements and failures] RIA Novosti URL besoek op 1 Mei 2008</ref><ref name=gks>{{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm |title=Основные Социально-Экономические Индикаторы Уровня Жизни Населения |publisher=Gks.ru |access-date=2 Maart 2010 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218100817/http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm |archive-date=18 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Sentrale konsep in Poetin se ekonomiese strategie was die skep van sogenaamde "nasionale kampioene", vertikaal geïntegreerde maatskappye in strategiese sektore wat nie net ’n groter wins ten doel het nie, maar ook "die bevordering van die land se belange". Voorbeelde sluit in [[Gazprom]] en [[Rosneft]].<ref name=marshall>{{cite book|last=Goldman|first=Marshall I.|title=Petrostate: Putin, Power and the New Russia|url=https://archive.org/details/petrostateputinp00gold|publisher=Oxford University Press|year=2008|chapter=Chapter 5|isbn=978-0-19-534073-0}}</ref> Van die inkomste uit olie is gestort in die Stabiliseringsfonds, wat in 2004 gestig is. Met dié geld kon Rusland teen 2005 al die Sowjetunie se skuld afbetaal. Vroeg in 2008 is dit in twee verdeel: die Reserwefonds, wat Rusland beskerm teen moontlike globale finansiële skokke, en die Nasionale Welsynfonds, wat gebruik sal word vir pensioenhervormings.<ref name="stats" /> Inflasie het egter ’n probleem gebly en in 2007 was dit hoër as in 2006. Aan die begin van 2008 het dit steeds hoër geword.<ref name="stats" /> Die Russiese ekonomie is steeds grondstof-gedrewe ondanks die ekonomiese groei. Betalings uit die brandstof- en die energiesektor in die vorm van invoerregte en –belasting maak feitlik die helfte uit van die inkomste van die federale begroting. Die uitvoer van grondstowwe en kunsmis maak verreweg die grootste deel uit van Russiese uitvoere,<ref name="stats" /> hoewel uitvoere as geheel in 2007 net 8,7% van die BBP uitgemaak het, in vergelyking met 20% in 2000.<ref>[http://www.kommersant.com/p882678/r_527/macroeconomics/ Rosstat Confirms Record GDP Growth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106030707/http://www.kommersant.com/p882678/r_527/macroeconomics/ |date= 6 Januarie 2009 }} Kommersant URL besoek op 5 Mei 2008.</ref> === Nywerheidsontwikkeling === [[Lêer:Putin drives a yellow Lada through the Amur Highway 1.jpeg|duimnael|links|250px|Poetin ry ’n Lada Kalina op die nuwe Amoer-snelweg, wat die federale snelweë van Rusland in ’n enkele snelwegstelsel verbind het.]] Om die markaandeel van plaaslikvervaardigde voertuie te vergroot en die motorbedryf in Rusland te ondersteun, het die regering onder Poetin verskeie beskermingsmaatreëls ingestel en ’n program van stapel gestuur om buitelandse beleggers te lok. In 2005 het die regering spesiale ekonomiese sones geskep wat sekere voordele ingehou het vir buitelandse motormaatskappye wat daar sake doen, soos belastingvoordele. Sommige streke verleen ook aansienlike hulp aan groot beleggers (oor $100&nbsp;miljoen.) Dié streke sluit in [[Sint Petersburg]]/[[Leningrad-oblast]], [[Kaloega-oblast]] en [[Kaliningrad-oblast]].<ref name=eurobank>{{cite web|url=http://www.ebrd.com/downloads/research/economics/auto.pdf|title=Automotive Industry in Russia: Impact of foreign investments in car assembly plants on suppliers’ entry|last1=Krkoska|first1=Libor|last2=Spencer|first2=Alan|publisher=European Bank for Reconstruction and Development|year=2008}}</ref> Die meeste van die wêreld se groot motormaatskappye het ook hul fabrieke in Rusland gevestig, onder meer [[Ford]], [[Toyota]], [[General Motors]], [[Nissan]], [[Hyundai]] en [[Suzuki]]. In 2005 het Poetin ’n konsolidasieprogram begin om al die groot vliegtuigvervaardigers onder ’n sambreelorganisasie, die [[OAK (vliegtuigkorporasie)|OAK]], te verenig. Die doel is om produksie te verhoog en verliese tot die minimum te beperk. ’n Soortgelyke organisasie is in 2007 vir skeepsboumaatskappye gestig, wat gelei het tot die herstel van dié nywerheid in Rusland. Sedert 2006 word ’n groot poging aangewend om die staatskernkragkorporasie, Rosatom, te ontwikkel en konsolideer. Dit het gelei tot die bou van nuwe [[Kernkrag|kernaanlegte]] in Rusland en in oorsese lande soos [[Iran]], [[China]], [[Viëtnam]] en [[Belarus]]. In 2007 is die Russiese Nanotegnologie-korporasie gestig om die wetenskap en tegnologie te bevorder. === Energiebeleid === In die 2000's het Rusland se olie- en gasrykdom die land se ekonomie en internasionale invloed ’n groot hupstoot gegee. Rusland word dikwels in die media beskryf as ’n energie-supermoondheid.<ref name="online.wsj.com" /><ref name="businessinsider.com" /> Onder Poetin het die belasting op olie- en gasuitvoere die Russiese staatskoffer aansienlik vergroot. Die produksie, uitvoer en pryse van olie en gas het ook baie gestyg. Sedert groot gasgeskille met die [[Oekraïne]] in die laat 2000's het Poetin Rusland se aandeel in die [[Europa|Europese]] energiemark verder vergroot deur ondergrondse pypleidings te bou wat nie deur die Oekraïne of ander "onbetroubare" Europese lande loop nie. Die projekte sluit in die ''Blue Stream'' van Rusland na [[Turkye]] (gebou op die bodem van die [[Swartsee]]), die [[Nord Stream]] van Rusland na [[Duitsland]] (dit loop deur die [[Oossee]] en is die langste ondersese pypleiding in die wêreld) en die beplande ''South Stream'' van Rusland na die [[Balkan]] en [[Italië]] (via die Swartsee). Rusland het ook die mededingende pypleidingprojek Nabucco ondermyn deur die [[Turkmenistan]]se gas te koop en dit te herlei na Russiese pypleidings. Daarby is die [[Siberië|Transsiberiese]] oliepypleiding gebou vir die mark in [[China]], [[Japan]] en [[Korea]], sowel as die Sachalin–Chabarofsk–Wladiwostok-pypleiding in die [[Russiese Verre-Ooste]]. Rusland het ook ’n aanleg vir [[vloeibare aardgas]] op [[Sachalin]] gebou en is besig om nog een in [[Primorski-krai|Primorje]] te bou, met die doel om oorsese gasuitvoere verder te verhoog. Olie kan ook deur die hawens van die Baltiese state vervoer word danksy ’n hawe wat Rusland in die [[Golf van Finland]] gebou het wat met die Baltiese pypleidingstelsel verbind is. Rusland en China het op 21 Mei 2014 in Sjanghai ’n ooreenkoms vir die bou van ’n pypleiding onderteken. Die koste van $77&nbsp;miljard sal deur albei lande gedra word. Dit sou vir die volgende vier jaar die grootste konstruksieprojek ter wêreld wees, het Poetin toe gesê. Wanneer dit oor vier tot ses jaar voltooi is, sal die pypleiding vir die volgende 30 jaar natuurlike gas van [[Gazprom]], waarvan die Russiese staat die grootste deel besit, verskaf aan China se staatsbeheerde petroleumkorporasie; die ooreenkoms is $400&nbsp;miljard werd.<ref name="CNPCdeal">{{cite news|title=China and Russia sign $400 billion 30-year gas deal|url=http://www.russiaherald.com/index.php/sid/222206767/scat/723971d98160d438/ht/China-and-Russia-sign-400-billion-30-year-gas-deal|accessdate=22 Mei 2014|publisher=Russia Herald|archive-date=22 Mei 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522142123/http://www.russiaherald.com/index.php/sid/222206767/scat/723971d98160d438/ht/China-and-Russia-sign-400-billion-30-year-gas-deal|url-status=dead}}</ref> === Ander beleid === * '''Noordpool:''' Poetin het Rusland se teenwoordigheid in die Noordpoolstreek vergroot. In Augustus 2007 het ’n Russiese ekspedisie, Arktika 2007, ’n Russiese vlag op die seebodem onder die Noordpool geplant<ref name=pole_flag>{{cite news|author=William J. Broad|url=http://www.nytimes.com/2008/02/19/world/europe/19arctic.html?adxnnl=1&adxnnlx=1311810481-IXSrMDBjzhfGopGmYcf6tw|title=Russia's Claim Under Polar Ice Irks American|publisher=New York Times|date=February 19, 2008|accessdate=2011-07-27}}</ref> om aandag te vestig op Rusland se versoek aan ’n [[VN]]-kommissie dat die grense van die Russiese vastelandsplat verskuif word.<ref name="pole_flag" /> In Junie 2008 het genl. Wladimir Sjamanof aangekondig dat Rusland die operasionele radius van sy Noordvloot-duikbote gaan vergroot<ref name=Military_buildup1>{{cite news |author=Adrian Blomfield |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/2111507/Russia-plans-Arctic-military-build-up.html |title=Russia plans Arctic military build-up |publisher=The Telegraph |date=11 Junie 2008 |access-date=27 Julie 2011 |location=London |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602104126/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/2111507/Russia-plans-Arctic-military-build-up.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en in Julie 2011 het die minister van verdediging planne aangekondig om twee brigades in die Noordpoolstreek te stasioneer.<ref name=Military_buildup2>{{cite web |author=Mia Bennett |url=http://foreignpolicyblogs.com/2011/07/04/russia-arctic-states-solidifying-northern-military-presence/ |title=Russia, Like Other Arctic States, Solidifies Northern Military Presence |publisher=Foreign Policy Association |date=4 Julie 2011 |access-date=27 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602103603/https://foreignpolicyblogs.com/2011/07/04/russia-arctic-states-solidifying-northern-military-presence/ |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Bouprogram vir drywende kernaanlegte sal krag voorsien aan Rusland se Arktiese kusstede en gasboortorings. ’n Barkas van 21&nbsp;500 ton met twee 35 megawatt-reaktors, die Akademik Lomonosof, sal in 2012 in werking gestel word.<ref name=Floating_nuclear_plant1>{{cite news |author=Richard Galpin |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-11381773 |title=The struggle for Arctic riches |publisher=BBC News |date=22 September 2010 |access-date=28 Augustus 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304052126/https://www.bbc.co.uk/news/world-11381773 |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=Floating_nuclear_plant2>{{cite web |author=Peter Fairley |url=http://spectrum.ieee.org/energywise/energy/nuclear/russia-launches-floating-nuclear-power-plant |title=Russia Launches Floating Nuclear Power Plant |publisher=IEEE Spectrum |date=2 Julie 2010 |access-date=28 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602192302/https://spectrum.ieee.org/energywise/energy/nuclear/russia-launches-floating-nuclear-power-plant |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Prirazlomnoje-olieveld in die Petsjora-see wat tot 40 boorgate sal insluit, is op die oomblik onder konstruksie.<ref name=Gazprom_Prirazlomnoye>{{cite web|url=http://www.istockanalyst.com/business/news/5379031/gazprom-starts-towing-of-prirazlomnoye-platform-to-field|title=Gazprom starts towing of Prirazlomnoye platform to field|publisher=iStockAnalyst|date=25 Augustus 2011|accessdate=2011-08-28|archive-date= 3 Januarie 2013|archive-url=https://archive.is/20130103100728/http://www.istockanalyst.com/business/news/5379031/gazprom-starts-towing-of-prirazlomnoye-platform-to-field|url-status=dead}}</ref><ref name=Prirazlomnoye_TASS>{{cite web |url=http://www.itar-tass.com/c32/212487_print.html |title=Prirazlmonaya sea platform to be delivered to offshore oil field |publisher=ITAR-TASS |date=26 Augustus 2011 |access-date=28 Augustus 2011 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022211227/http://www.itar-tass.com/c32/212487_print.html |archive-date=22 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * '''Omgewing:''' In 2004 het Poetin die [[Kioto]]-protokol onderteken om kweekhuisgasse te beperk.<ref>New York Times, 6 November 2004. URL besoek op 20 April 2008.</ref> Hy bevorder en hou persoonlik toesig oor ’n aantal beskermingsprogramme vir bedreigde spesies in Rusland, soos die [[Siberiese tier]], [[witdolfyn]], [[ysbeer]] en [[sneeuluiperd]]. Wat Rusland en Moskou se vullisvraagstuk betref, het Poetin besluit om tenminste 200 verbrandingsaanlegte te laat bou, waarvan vier in Moskou. Vullis word tans in Rusland - anders as in die res van Europa - nog nouliks hersikleer (tans net vyf persent - die ander 95 persent beland op stortingsterreine wat intussen 40&nbsp;000 vierkante kilometer beslaan). Moskou produseer jaarliks tien miljoen ton of 'n vyfde van alle afval in die land en moet daarvan op stortingsterreine in die omgewing of selfs in afgeleë taigastreke ontslae raak - 'n beleid waarteen plaaslike bewoners protes aanteken.<ref>[https://www.welt.de/politik/ausland/article188458393/Wohin-mit-Russlands-Abfall-Ein-Land-will-Muell-trennen-darf-aber-nicht.html ''welt.de, 11 Februarie 2019: Wohin mit Russlands Abfall? Ein Land will Müll trennen - darf aber nicht. Besoek op 19 Februarie 2020'']</ref> [[Lêer:Vladimir Putin 21 February 2001-2.jpg|duimnael|250px|links|Poetin ontmoet Russiese godsdiensleiers in 2001.]] * '''Godsdiens:''' [[Oosters-Ortodokse Kerk|Ortodoksie]], [[Islam]], [[Boeddhisme]] en [[Judaïsme]], wat deur die wet beskryf word as tradisionele godsdienste en deel van Rusland se "historiese erfenis" is,<ref>{{Cite book|author=Bell, I|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia|url=http://books.google.com/?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA47|accessdate=27 Desember 2007|isbn=978-1-85743-137-7|year=2002}}</ref> het beperkte steun in die Poetin-era gekry. Die groot konstruksie en restourasie van kerkgeboue wat in die 1990's begin het, het onder Poetin voortgeduur en die staat het die onderrig van godsdiens in skole toegelaat (ouers kon kies van watter godsdiens hul kinders moes leer). Poetin woon gereeld Ortodokse dienste op die belangrikste kerklike feesdae by en het ’n goeie verhouding met die patriarge van die Russiese Kerk, soos wyle [[Patriarg Aleksi II van Moskou|Aleksi II]] en die huidige [[Patriarg Kirill van Moskou|Kirill]]. Hy het ook deelgeneem aan die proses om betrekkinge tussen die [[Russies-Ortodokse Kerk]] in [[Moskou]] en die [[Russies-Ortodokse Kerk buite Rusland]] in 2007 te herstel ná ’n skeuring van 80 jaar.<ref>{{cite press release|title=he President of Russia attended the ceremonial signing of the Act on Canonical Communion that was held in the Cathedral of Christ the Saviour|publisher=Russiese Ambassade in Ottawa|date=17 Mei 2007|url=http://www.rusembcanada.mid.ru/pr2007/022.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/5bGjBVfm6?url=http://www.rusembcanada.mid.ru/pr2007/022.html|archivedate=2008-10-02|accessdate=2008-10-02}}Argief by WebCite by </ref> [[Lêer:Vladimir Putin speech to IOC in Guatemala City.ogv|duimnael|250px|Poetin spreek in 2007 die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] in [[Guatemala-stad]] toe ten gunste van [[Sotsji]] se geslaagde bod vir die [[Olimpiese Winterspele 2014]].]] * '''Sportontwikkeling:''' Op 4 Julie 2007 het Poetin ’n toespraak in vlot Engels gehou voor afgevaardigdes van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] in [[Guatemala-stad]] ten gunste van [[Sotsji]] se bod vir die [[Olimpiese Winterspele 2014|Olimpiese]] en [[Paralimpiese Winterspele 2014]], wat die stad gewen het.<ref name=kremlin-2014>[http://media.kremlin.ru/2007_07_04_01_01.wmv wmf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710000430/http://media.kremlin.ru/2007_07_04_01_01.wmv |date=10 Julie 2007 }}. media.kremlin.ru (2007)</ref> Dit was die eerste Olimpiese Winterspele in Rusland. Op 2 Desember 2010 het Rusland ook die bod gewen om die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2017]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] aan te bied, ook ’n eerste vir Rusland. Ander groot internasionale sportgeleenthede wat Rusland onder Poetin aangebied het, was in [[atletiek]], watersport en [[yshokkie]], asook die [[Russiese Grand Prix|Formule Een Grand Prix]] sedert 2014. Poetin self beoefen verskeie sportsoorte, veral die [[vegkuns]]te [[sambo]], [[judo]] en [[karate]]. In die eerste twee sportsoorte was hy ’n kampioen van [[Leningrad]] en hy hou ’n swart gordel in karate. Hy word dikwels saam met Medwedef by sportgeleenthede gesien en daardeur bevorder hulle sport en ’n gesonder lewenswyse. Poetin het ook yshokkie begin speel nadat hy die junior yshokkiespan belowe het hy sou. Hy word dikwels in die media gesien waar hy verskeie sportsoorte beoefen soos skubaduik, swem, perdry, vlotvaart, ens. * '''Militêre ontwikkeling:''' Sedert die vroeë 2000's het Rusland meer geld in sy militêre en verdedigingsbedryf gesteek en in 2008 het ’n volskaalse hervorming begin om Rusland se weermag moderner en doeltreffender te maak. Die weermag is verklein, offisiere verminder, opleiding vir offisiere verbeter, die reserwes herorganiseer en die lugmagstelsel verander.<ref name=military-reform>[http://en.rian.ru/analysis/20081017/117787642.html Military reform to change army structure. What about its substance?]</ref> Diensplig is ook van twee tot een jaar verkort. Verder is begin om die weermag te voorsien van nuwe toerusting en skepe. == Russiese inval in Oekraïne sedert 2022 == {{Hoofartikel|Russiese inval in Oekraïne sedert 2022}} Op 15 Februarie 2022 het die Russiese parlement se laerhuis 'n resolusie gesteun waarin gevra word vir diplomatieke erkenning van twee selfverklaarde separatistiese republieke in Donbas. Op 21 Februarie het Poetin 'n dekreet onderteken wat die separatistiese republieke as onafhanklike state erken. Op 24 Februarie het Poetin in 'n televisietoespraak 'n "spesiale militêre operasie" in Oekraïne aangekondig, wat 'n volskaalse inval in Oekraïne van stapel gestuur het.<ref>{{cite news|title=Russian Parliament Backs Plan to Recognize Breakaway Ukrainian Regions|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/15/russian-parliament-backs-plan-to-recognize-breakaway-ukrainian-regions-a76381|work=The Moscow Times|date=15 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Extracts from Putin's speech on Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/extracts-putins-speech-ukraine-2022-02-21/|work=Reuters|date=21 February 2022}}</ref><ref>https://www.msn.com/en/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/russia-launches-massive-invasion-of-ukraine-live-updates/a-60893588|title=Russia launches massive invasion of Ukraine — live updates {{!}} DW {{!}} 24.02.2022|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en|access-date=2022-02-24}}</ref>  [[Beeld:Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp|thumb|Die strate van [[Kijif]] ná Russiese bomaanvalle op 10 Oktober 2022. Internasionale kenners het Poetin 'n oorlogsmisdadiger genoem.<ref>{{cite news |title=Ukraine war: Putin should face trial this year, says top lawyer |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64138851 |work=BBC News |date=1 January 2023}}</ref>]] Ná toenemende sterftes onder Oekraïense burgers tydens die Russiese inval in Oekraïne sedert 2022<ref>{{cite web |url = https://www.reuters.com/world/europe/thousands-civilians-mariupol-may-have-died-past-month-un-tells-reuters-2022-03-29/ |title = Thousands of civilians in Mariupol may have died in past month – UN tells Reuters |work = Reuters |date = 29 March 2022 }}</ref> het die Amerikaanse president [[Joe Biden]] Poetin 'n oorlogsmisdadiger en "moorddadige diktator" genoem.<ref name="Putin according to Biden">{{cite news |last1 = Parker |first1 = Ashley |title = Biden calls Putin a 'war criminal' |url = https://www.washingtonpost.com/politics/2022/03/16/biden-zelensky-speech-response-aid/ |newspaper = The Washington Post |access-date = 18 March 2022 |date = 17 March 2022 }}</ref><ref>{{cite news |last1 = Vazquez |first1 = Maegan |last2 = Carvajal |first2 = Nikki |title = Biden calls Putin a 'murderous dictator' and 'pure thug' |url = https://edition.cnn.com/2022/03/17/politics/biden-putin-pure-thug/index.html |access-date = 6 April 2022 |publisher = CNN |date = 17 March 2022 }}</ref> Die parlementêre verteenwoordiger van Oekraïne in die [[VN]], Sergi Kislitsja, het Poetin met [[Adolf Hitler]] vergelyk.<ref>[https://www.news.com.au/national/ukraines-un-envoy-likens-putin-to-hitler/video/1717033aba4373b46eb28437fac6aba2 Ukraine's U.N. envoy likens Putin to Hitler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307020722/https://www.news.com.au/national/ukraines-un-envoy-likens-putin-to-hitler/video/1717033aba4373b46eb28437fac6aba2 |date=7 March 2022 }}; news.com.au; 1 March 2022</ref> Die [[Letland|Letse]] eerste minister, Krisjanis Karins, het hom ook met Hitler vergelyk en gesê hy is 'n "misleidende outokraat wat vir miljoene ellende veroorsaak" en dat "Poetin teen [[demokrasie]] veg (...) As hy Oekraïne aanval, kan dit teoreties enige ander Europese land wees."<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/ EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine]; ''Reuters.com''; 25 February 2022</ref><ref>[https://www.reuters.com/world/europe/latvias-pm-says-putin-his-regime-need-be-isolated-world-2022-02-24/ Latvia's PM says Putin and his regime need to be isolated from the world]; ''Reuters.com''; 25 February 2022</ref> [[Litaue]] se minister van buitelandse sake, Gabrielius Landsbergis, het gesê: "Die geveg om Oekraïne is 'n geveg om Europa. As Poetin nie daar gestop word nie, sal hy verder gaan."<ref>[https://www.irishtimes.com/news/world/europe/eu-to-impose-unprecedented-sanctions-on-russia-as-leaders-meet-1.4811001 EU to impose unprecedented sanctions on Russia as leaders meet]; ''The Irish Times'']; 24 February 2022</ref> President [[Emmanuel Macron]] van [[Frankryk]] het gesê Poetin "lei homself om die bos".<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/03/03/world/europe/putin-macron-call.html|title=A Putin-Macron call leaves France persuaded that Russia wants 'control of all of Ukraine|work=The New York Times|first1=Aurelien|last1=Breeden|first2=Anton|last2=Troianovski|date=3 March 2022|access-date=20 March 2023}}</ref> Volgens die Britse premier [[Boris Johnson]] is Poetin ook 'n "diktator" wat 'n "vlaag geweld teen 'n Slawiese medevolk geloods het".<ref>[https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-putin-russia-speech-ukraine-war-b2022309.html Boris Johnson brands Putin 'dictator' and vows to end 'hideous and barbaric' Ukrainian war]; ''The Independent''; 24 February 2022</ref> Op 31 Desember 2022 het Poetin 'n Nuwejaarsboodskap gelewer voor 'n groep soldate en ander lede van die Russiese weermag. Vrae is gestel of dit werklike soldate was, of [[akteur]]s. Die BBC het gesigserkenning gebruik om minstens vyf van die mense in die boodskap uit te ken as bondgenote en werkers van Poetin, en nie soldate nie. 'n Blonde vrou wat agter Poetin gestaan het, is geïdentifiseer as Larisa Sergoechina, 'n lid van die politieke party [[Verenigde Rusland]] in die streekparlement van die Nowgorodstreek. Sy het in ander openbare optredes van Poetin verskyn as 'n soldaat, matroos en lid van 'n kerkgemeenskap.<ref>{{Cite web |title = Ukraine war: What does facial recognition software make of Putin's backdrop crowd? |url = https://www.bbc.com/news/64189366 |date = 6 January 2023 |author1=Jake Horton |author2=Adam Robinson |author3=Paul Myers |access-date = 7 January 2023 |publisher = BBC |language = en }}</ref> == 2024 Presidensiële verkiesing == Tydens die presidensiële verkiesing wat gehou is tussen 15 en 17 Maart 2024 is Poetin met 'n oorweldigende meerderheid van die totale stemme uitgebring ('n rekord van 77% van stemgeregtigdes het tydens die verkiesing gestem) vir 'n vyfde termyn as president verkies, <ref> https://www.rt.com/russia/594613-putin-election-results-final/ Besoek op 21 Maart 2024</ref> Hy het 87.28% (76.2 miljoen stemme) van die stemme op hom verenig. Poetin se teenstanders in die verkiesing, die Kommunistiese Party-kandidaat Nikolay Kharitonov, Vladislav Davankov van die New People-party en Leonid Slutsky van die Liberale Demokrate, het onderskeidelik 4,31%, 3,85% en 3,2% van die stemme ontvang, volgens Rusland se Sentrale Verkiesingskommissie. Dit was die eerste keer dat Rusland se nuut-ingelyfde streke, [[Volksrepubliek Loehansk|Loehansk]], [[Volksrepubliek Donetsk|Donetsk]], [[Cherson-oblast|Cherson]] en [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja]] deelgeneem het aan die presidensiële verkiesing. Die inhuldiging van die verkose president is geskeduleer vir 7 Mei 2024. == Openbare beeld == === Meningspeilings === [[Lêer:Putin Approval Rating 2000-2008.PNG|250px|duimnael|Stemme vir (blou) en teen (rooi) Poetin in sy agt jaar as president.]] Volgens meningspeilings deur die nieregeringsorganisasie Lewada-sentrum het Poetin se gewildheid in Junie 2007 op 81&nbsp;persent gestaan, die hoogste van enige leier ter wêreld.<ref>{{cite news |last=Madslien |first=Jorn |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6265068.stm |title=Russia's economic might: spooky or soothing? |publisher=BBC News |date=4 Julie 2007 |access-date=2 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306200600/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6265068.stm |archive-date= 6 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sy gewildheid was nooit laer as 50% tot aan die einde van sy tweede termyn as president nie. Waarnemers glo dit is daaraan te danke dat die lewenstandaarde in Rusland tydens sy bewind aansienlik gestyg het en die land hom laat geld op die wêreldtoneel.<ref>[http://www.oprosy.info/news.php?extend.25 Quarter of Russians Think Living Standards Improved During Putin's Rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731141629/http://www.oprosy.info/news.php?extend.25 |date=31 Julie 2013 }}, Oprosy.info, 27 Maart 2007.</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece No wonder they like Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece |date=25 Mei 2010 }} deur Norman Stone, 4 Desember 2007, The Times.</ref> In ’n gesamentlike meningspeiling deur World Public Opinion in die VSA en die Lewada-sentrum in Junie-Julie 2006 is bevind "nie die Russiese of die Amerikaanse publiek is oortuig daarvan dat Rusland in ’n anti-demokratiese rigting beweeg nie" en "Russe steun oor die algemeen Poetin se konsentrasie van politieke mag asook die hernasionalisering van Rusland se olie- en gasnywerheid."<ref name=wpo_org_g8>[http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/breuropera/224.php?nid=&id=&pnt=224&lb=breu Russians Support Putin's Re-Nationalization of Oil, Control of Media, But See Democratic Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528012557/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/breuropera/224.php?nid=&id=&pnt=224&lb=breu |date=28 Mei 2015 }} – World Public Opinion.org</ref> ’n 2005-peiling toon aan dat drie keer soveel Russe voel Rusland is "meer demokraties" onder Poetin as onder Jeltsin of Michail Gorbatsjof. Dieselfde aantal mense het gevoel menseregte is beter onder Poetin as onder Jeltsin.<ref>[http://www.npetro.net/resources/opendemocracy.pdf Russia through the looking-glass] openDemocracy URL besoek op 16 April 2008.</ref> === Menings oor Poetin === Poetin was in 2007 die tyskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se Persoon van die Jaar.<ref>Adi Ignatius. [http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766,00.html Person of the Year 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826130830/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766,00.html |date=26 Augustus 2013 }}, ''Time''.</ref> In April 2008 was hy op die lys van ''Time'' se 100 Invloedrykste Mense in die Wêreld.<ref>Albright, Madeleine. [http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html "Vladimir Putin"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825134000/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html |date=25 Augustus 2013 }}, ''Time''. URL besoek op 1 Mei 2008.</ref> Op 4 Desember 2007 het die voormalige [[Sowjetunie|Sowjet]]<nowiki/>leier [[Michail Gorbatsjof]] gesê Poetin het "Rusland uit die chaos getrek", asook dat hy verseker is van ’n plek in die geskiedenis, hoewel hy (Gorbatsjof) dink mediavryheid word onderdruk en dat verkiesings nie verloop volgens die demokratiese riglyne wat Poetin belowe het nie.<ref>Struck, Doug. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/04/AR2007120402218.html "Gorbachev Applauds Putin's Achievements"], ''The Washington Post'', 5 Desember 2007.</ref> In 2009 het Gorbatsjof ook beweer die parlement of regstelsel in Rusland is nie waarlik vry nie.<ref>{{cite news |url=http://www.sueddeutsche.de/959387/023/2788090/Gorbatschow-geht-Putin-an.html |title=Gorbatschow geht Putin an |publisher=Süddeutsche Zeitung |date=7 Maart 2009 |access-date=6 Maart 2012 |language=Duits |archive-url=https://web.archive.org/web/20130802010836/http://www.sueddeutsche.de/959387/023/2788090/Gorbatschow-geht-Putin-an.html |archive-date=2 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Desember 2011, tydens die betogings oor die uitslag van die Russiese parlementêre verkiesing, het Gorbatsjof Poetin gekritiseer omdat hy vir ’n derde termyn president wil wees en het hy Poetin aangeraai om uit die politiek te tree. Poetin se perswoordvoerder, Dmitri Peskof, het as volg daarop gereageer: " ’n Voormalige leier, wat basies verantwoordelik was vir die verbrokkeling van sy land, gee raad aan die persoon wat kan keer dat Rusland dieselfde paadjie loop."<ref>{{cite web |url=http://korrespondent.net/russia/1298314-press-sekretar-putina-otvetil-gorbachevu |title=Пресс-секретарь Путина ответил Горбачёву |work=Korrespondent |date=25 Desember 2011 |access-date=6 Maart 2012 |language=Russies |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418154018/http://korrespondent.net/russia/1298314-press-sekretar-putina-otvetil-gorbachevu |archive-date=18 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In kabelgramme van die VSA-ambassade wat in 2010 deur [[Wikileaks]] gepubliseer is, is Poetin die "alpha dog" genoem en is hy vergelyk met [[Batman]], terwyl Dmitri Medwedef met Batman se vennoot Robin vergelyk is. Poetin het dit "lasterlik" genoem.<ref>Parfitt, Tom. [http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/01/wikileaks-row-putin-reaction-batman-robin "WikiLeaks row: Putin labels US embassy cables 'slanderous'"], ''The Guardian'', 1 Desember 2010.</ref> === Reklame === Poetin se naam en beeld word wyd gebruik in advertensies en vir handelsname.<ref name="Superputin" /> Van die produkte wat sy naam dra, is Putinka-wodka, PuTin-blikkieskos, Gorbusha Putina-kaviaar en T-hemde met sy gesig op.<ref>[http://www.gazeta.spb.ru/12122-0/ Как используется бренд "Путин": зажигалки, икра, футболки, консервированный перец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402153600/http://www.gazeta.spb.ru/12122-0/ |date= 2 April 2015 }} Gazeta, 30 November 2007.</ref> === Poetin se avonture === [[Lêer:Vladimir Putin beefcake-2.jpg|duimnael|200px|links|Poetin vang vis in [[Tiwa]], 2007.]] Poetin hou dikwels in die media die beeld voor van ’n sportiewe, macho buitelugmens en wys sy fisieke vermoëns deur byvoorbeeld aan gevaarlike aktiwiteite en sportsoorte deel te neem.<ref name="abcnews.go.com" /> In 2007 het die koerant ''Komsomolskaja Prawda'' ’n groot foto gepubliseer van Poetin sonder sy hemp wat in die [[Siberië|Siberiese]] berge vakansie hou onder die opskrif: "Wees soos Poetin."<ref name=putin-shirtless>{{cite news |author=The Associated Press |url=http://www.cbc.ca/world/story/2007/08/22/putin-shirtless.html |title=Putin gone wild: Russia abuzz over pics of shirtless leader. |publisher=Cbc.ca |date=22 Augustus 2007 |access-date=2 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215205117/http://www.cbc.ca/world/story/2007/08/22/putin-shirtless.html |archive-date=15 Februarie 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sulke fotodekking is volgens die tydskrif Wired deel van ’n beeldpoets-veldtog wat hom met opset uitbeeld as die macho superheld wat in beheer is.<ref name=Superputin>{{cite news |last=Rawnsley |first=Adam |title=Pow! Zam! Nyet! ‘Superputin’ Battles Terrorists, Protesters in Online Comic |url=http://www.wired.com/dangerroom/2011/05/pow-zam-nyet-superputin-battles-terrorists-protesters-in-online-comic/ |access-date=27 Mei 2011 |newspaper=Wired |date=26 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131210201700/http://www.wired.com/dangerroom/2011/05/pow-zam-nyet-superputin-battles-terrorists-protesters-in-online-comic/ |archive-date=10 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander voorbeelde van waar Poetin sulke macho avonture beleef, is:<ref name=badass>[http://www.cracked.com/article_19128_7-reasons-vladimir-putin-worlds-craziest-badass.html 7 Reasons Vladimir Putin Is the World's Craziest Badass] cracked.com</ref> * ''Die vlieg van militêre stralers''. Poetin het in 2000 ’n Soechoi Su-27-vegterstraler oor Tsjetsjnië gevlieg en in 2005 op ’n lugskou ’n [[Toepolef Tu-160]] supersoniese bomwerper.<ref name="badass" /> * ''Gevegskuns''. Poetin het op 5 September 2000 sy talent in gevegskuns by die Kodokan-instituut in [[Tokio]] gewys en sedertdien verskeie kere elders.<ref name="badass" /> * ''Avonture in die natuur''. Op ’n besoek aan [[Tiwa]] in Augustus 2007 het hy perdgery, visgevang, in ’n vlot op ’n rivier gevaar en feitlik kaalbors in ’n koue Siberiese rivier geswem.<ref name="putin-shirtless" /> In Augustus 2009 het hy dit weer gedoen.<ref>[https://archive.is/20120717044201/premier.gov.ru/visits/ru/6122/events/4678/index.html В.В.Путин взял в понедельник однодневный отпуск и провёл его в Тыве] premier.gov.ru</ref> * ''Afgedaal in ’n meer''. Op 1&nbsp;Augustus 2009 het Poetin 1&nbsp;395&nbsp;m ver in ’n [[onderwatervaartuig]] afgedaal na die bodem van die [[Baikalmeer]], die diepste meer in die wêreld. Op die bodem het hy oor ’n hidrofoon met joernaliste gepraat.<ref>[https://archive.is/20120720152536/premier.gov.ru/visits/ru/6120/events/4661/index.html В.В.Путин, находящийся с рабочей поездкой в Сибирском федеральном округе, совершил спуск на глубоководном аппарате «Мир» на дно озера Байкал] premier.gov.ru</ref> * ''Tier verdoof''. In 2008 het Poetin die Oessoeri-park besoek en ’n Amoer-tier wat uit ’n strik losgekom het, met ’n verdowingsmiddel geskiet. Daarna het hy die tier se tande help meet.<ref name="putin-shirtless" /> * ''Ysbeer verdoof''. In April 2010 het Poetin na die Noordpool-gebied gereis, waar hy ’n ysbeer verdoof en ’n satellietmerker aan hom help sit het.<ref>[http://www.foxnews.com/world/2010/04/29/putin-attaches-satellite-tag-tranquilized-polar-bear-russias-arctic/ Putin attaches satellite tag to tranquilized polar bear in Russia's Arctic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110133916/http://www.foxnews.com/world/2010/04/29/putin-attaches-satellite-tag-tranquilized-polar-bear-russias-arctic/ |date=10 November 2014 }} foxnews.com</ref> * ''Motorfiets ry''. In Julie 2010 het Poetin by ’n motorfietsfees in [[Sewastopol]] opgedaag op ’n [[Harley-Davidson]].<ref name="badass" /><ref name=Polgueva>{{cite news |last=Polgueva |first=Ekaterina |title=Ангел Ада Абаддон |url=http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=58086 |newspaper=Sowjetskaja Rossija |date=27 Julie 2010 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150819025922/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News |archive-date=19 Augustus 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Brandbestryding uit die lug''. In Augustus 2010 het ’n Russiese TV-stasie beeldmateriaal gewys van waar Poetin die medevlieënier is van ’n Berijef Be-200-brandbestrydingsvliegtuig en water op ’n brand gooi tydens ’n ernstige bosbrandkrisis in Rusland.<ref name="Superputin" /><ref name="badass" /> * ''Walvis skiet met ’n pyl''. In Augustus 2010 het Poetin ’n walvis met ’n pyl uit ’n kruisboog geskiet aan die kus van die [[Kamtsjatka-skiereiland]] as deel van ’n eko-opsporingsoperasie, terwyl hy hom op ’n rubberboot op die see gebalanseer het.<ref name="badass" /><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/38851148/ns/world_news-europe/ Using crossbow, Putin fires darts at whale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124071346/http://www.msnbc.msn.com/id/38851148/ns/world_news-europe/ |date=24 November 2012 }} msnbc.msn.com</ref> * '' ’n Renmotor bestuur''. Poetin het op 7 November 2010 ’n [[Formule 1]]-motor in Sint Petersburg getoets en ’n maksimum snelheid van 240&nbsp;km/h gehaal.<ref name="badass" /><ref name=rg.ru>[http://www.rg.ru/2010/11/08/bolid.html Премьер-гонка: Владимир Путин протестировал болид "Формулы-1"]</ref> * ''Skubaduik''. Poetin het op 11 Augustus 2011 ge[[skubaduik]] op ’n argeologiese terrein in Taman-baai.<ref name=tetis.ru>[http://www.tetis.ru/?p=divenews&id=1578 Путин погрузился с аквалангом на дно Таманского залива] tetis.ru</ref> === Poetin se talente === [[Lêer:Vladimir Putin singing Blueberry Hill.ogv|duimnael|250px|Poetin sing ''Blueberry Hill'' op ’n konsert ten bate van liefdadigheid.]] Op 17 Januarie 2009 het ’n skildery deur Poetin, ''Узор на заиндевевшем окне'' (''Patroon op ’n Ruigryp-bedekte Venster''), wat hy in 2008 gemaak het, die hoogste prys behaal op ’n welsynveiling in Sint Petersburg – dit het 37 miljoen roebels gehaal.<ref name=putin-painting>[http://ria.ru/society/20090117/159499680.html Картина Путина стала самым дорогим лотом на аукционе в Петербурге] RIAN</ref> Dit is gemaak as deel van ’n reeks skilderye deur beroemde Russe. Poetin speel graag klavier en sing. Op 11 Desember 2010, op ’n konsert ten bate van liefdadigheid in Sint Petersburg, het hy ''Blueberry Hill'' gesing en klaviergespeel. Die konsert is bygewoon deur verskeie Hollywood- en Europese sterre soos [[Kevin Costner]], [[Sharon Stone]], [[Alain Delon]] en [[Gérard Depardieu]]. Hy het ’n staande ovasie gekry.<ref>[http://www.nonprofitquarterly.org/index.php?option=com_content&view=article&id=7996:putin-sings-blueberry-hill-for-charity&catid=155:nonprofit-newswire&Itemid=986 Putin Sings Blueberry Hill for Charity]</ref><ref name=putin-piano>[http://www.dp.ru/a/2010/12/11/Vladimir_Putin_sigral_na/ Владимир Путин сыграл на рояле "С чего начинается родина"]</ref> === Poetin in moderne kuns === [[Lêer:Part of Superputin strip 3 by Sergei Kalenik.png|duimnael|200px|links|’n Toneel uit die ''Superputin''-strokiesprent.]] ’n Russiese fliek, ''A Kiss not for Press'', is in 2008 op DVD uitgereik. Dit is glo gebaseer op die biografie van Poetin en sy vrou, Ljoedmila.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7228000/7228535.stm Фильм о любви человека, похожего на Путина] BBC</ref> Dobby, ’n elf van die ''[[Harry Potter]]''-flieks, lyk glo baie soos Poetin,<ref>[http://www.nytimes.com/2003/02/02/weekinreview/putin-dobby-and-the-axis-of-weirdness.html Putin, Dobby And the Axis Of Weirdness] nytimes.com</ref> so ook Daniel Craig in sy rol as [[James Bond]].<ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/3562009/Daniel-Craig-Quantum-of-Solace.html Daniel Craig: Quantum of Solace] telegraph.co.uk</ref> Daar is verskeie liedjies oor Poetin. Van die gewildstes is: * ''Такого, как Путин'' – '' ’n Man soos Poetin'' deur Singing Together<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=_OFOPd6pgjI Такого, как Путин]</ref> * ''Гороскоп (Путин, не ссы!)'' – ''Horoskoop (Poetin, Moenie Pis Nie!)'' deur Uma2rman<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=QbuYSVfktck Гороскоп (Путин, не ссы!)]</ref> * ''ВВП'' – ''WWP'' deur die [[Tadjikistan]]se sanger Tolibjon Koerbanchanof (Толибджон Курбанханов)<ref>{{Cite web |url=http://www.youtube.com/watch?feature=v=RcnQ9imDrWk |title=ВВП |access-date=10 Maart 2012 |archive-date=25 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130225103946/http://www.youtube.com/watch?feature=v=RcnQ9imDrWk |url-status=dead }}</ref><ref>[http://articles.businessinsider.com/2012-02-13/europe/31054031_1_prime-minister-putin-vladimir-vladimirovich-putin-vvp WATCH: No One In Russia Can Work Out If This Pro-Putin Dance-Pop Song Is Sincere — Or Satire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207181430/http://articles.businessinsider.com/2012-02-13/europe/31054031_1_prime-minister-putin-vladimir-vladimirovich-putin-vvp |date=2013-02-07 }} businessinsider.com</ref> Poetin is ook die onderwerp van Russiese grappies en ''tsjastoesjkas'' (volksgedigte), soos die gewilde liedjie ''[Voor Poetin] Daar Was Geen Orgasme'' in die komediefliek ''День выборов'' (''Die Dag van die Verkiesing'').<ref>[http://www.sergeysv.net/songs/?id=ne-bylo-orgazma Частушки (Не было оргазма)]</ref> Poetin verskyn in ’n inkleurboek vir kinders ''[http://www.lenta.ru/photo/2011/10/06/vovaanddima/ Wowa en Dima]'',<ref>[http://www.lenta.ru/photo/2011/10/06/vovaanddima/ Вова и Дима] Lenta.ru</ref> waarin hy en Medwedef geteken word as soet seuntjies, en in ’n aanlyn-strokiesprent, Superputin, waar hy en Medwedef eers as superhelde en dan as aardmannetjies uitgebeeld word.<ref>[http://www.superputin.ru/ Superputin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430062142/http://www.superputin.ru/ |date=30 April 2016 }} Amptelike webtuiste</ref> === Poetinismes === Poetin het al vorendag gekom met ’n groot aantal gewilde gesegdes, bekend as "poetinismes".<ref name=putinisms>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3535000/3535811.stm Путинизмы - "продуманный личный эпатаж"?] BBC {{ru}}</ref> Baie van hulle is vir die eerste keer gehoor tydens sy jaarlikse vraag-en-antwoord-konferensies, waar hy vrae beantwoord het van joernaliste en ander mense in die ateljee, asook van Russe regdeur die land wat inbel. Poetin is bekend vir sy skerp tong en antwoorde.<ref name="putinisms" /> Voorbeelde van sy gesegdes sluit in:<ref name=rian-putinisms>[http://ria.ru/politics/20080507/106744531.html 20 высказываний Путина, ставших афоризмами] RIAN</ref> [[Lêer:Vladimir Putin-6.jpg|duimnael|250px|Poetin wys tydens een van sy V&A-konferensies na iemand met sy "magsimbool".]] * ''Мочить в сортире'' – ''In die toilet smyt''. Een van die eerste "poetinismes" wat hy in September 1999 gebruik het toe hy belowe het om van terroriste ontslae te raak, waar hulle hulle ook al bevind, ook in die toilet.<ref name="rian-putinisms" /> In 2010 het hy ook belowe om terroriste "uit die bodem van ’n riool te pluk" (''выковырять со дна канализации'').<ref>[http://www.izvestia.ru/news/360123 Премьер-министр Владимир Путин: Их нужно выковырять со дна канализации] izvestia.ru</ref> * ''Она утонула'' – ''Dit het gesink''. Poetin se kort antwoord op ’n vraag van [[Larry King]] in September 2000 oor wat met die Russiese duikboot [[K-141 Koersk|Koersk]] gebeur het.<ref name="rian-putinisms" /> Hy is baie gekritiseer oor wat as ’n siniese antwoord beskryf is. Dit het gelei tot ’n nuwe soort grap: ’n kort, vanselfsprekende antwoord op enige vraag wat begin met "Wat het gebeur met . . . ?" * ''Пахал, как раб на галерах'' – ''Afgesloof soos ’n slaaf op ’n galei''. Dis hoe Poetin sy werk as Russiese president van 2000 tot 2008 beskryf het tydens ’n V&A-konferensie in Februarie 2008.<ref name="putinisms" /> Die gesegde het nie net gewild geword nie, dit het ook gelei tot die bynaam "Krap" vir Poetin op die internet – как раб (''kak rab'', "soos ’n slaaf") klink in Russies baie soos как краб (''kak krab'', "soos ’n krap"). * ''От мёртвого осла уши'' – ''Ore van ’n dooie donkie''. Volgens Poetin is dit wat [[Letland]] sou kry in plaas van die provinsie Pitalofski in Wes-Rusland waarop Letland aanspraak gemaak het in ’n geskil oor grondgebied. * ''Шакалить у иностранных посольств'' – ''Jakkalsstreke by buitelandse ambassades''. Poetin se mening oor die optrede van ’n sekere deel van die Russiese opposisie, wat volgens hom nie baie steun by die Russiese publiek het nie en dus geld en steun vra by buitelandse regerings.<ref>[http://www.dw.de/dw/article/0,,2960021,00.html Путин: оппозиция "шакалит" у зарубежных фондов и правительств]</ref> * ''Как минимум государственный деятель должен иметь голову.'' – '' ’n Staatsleier moet eerder ’n kop hê''. Poetin se reaksie op [[Hillary Clinton]] se bewering dat Poetin nie ’n siel het nie. Hy het ook voorgestel dat buitelandse betrekkinge gebou word op die fundamentele belange van die onderskeie state eerder as op emosie.<ref name="rian-putinisms" /> * ''Всё выковыряли из носа и размазали по своим бумажкам.'' – ''Hulle het dit uit hul neuse gekrap en oor hul papier gesmeer.'' Dit was sy antwoord op ’n vraag op ’n nuuskonferensie in Februarie 2008 of hy die rykste man in Europa is, soos sekere koerante beweer, en dat as dit so is hy moet sê hoe hy sy geld gemaak het.<ref name=press_conference_feb_2008>[http://president.kremlin.ru/appears/2008/02/14/1327_type63380type82634_160108.shtml The President's annual press conference for the Russian and foreign media] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026141144/http://president.kremlin.ru/appears/2008/02/14/1327_type63380type82634_160108.shtml |date=26 Oktober 2008 }}, 14 Februarie 2008, Kremlin.ru</ref> * ''Ручку верните'' – ''Gee terug my pen''. Hy het dit gesê aan die nywerheid-oligarg Oleg Deripaska nadat hy Deripaska op 4 Junie 2009 gedwing het om ’n ooreenkoms met Poetin se pen te onderteken om ’n sosiaal-ekonomiese krisis op te los op die dorp Pikaljowo. Daar is daarna na Poetin se pen verwys as sy "magsimbool".<ref>[http://www.dw3d.de/dw/article/0,,4324131,00.html Блогозрение: Волшебная ручка Путина]</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Vladimir Putin|Wladimir Poetin}} * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Amptelike webtuiste van die president van Rusland, in Engels] * [http://www.theatlantic.com/doc/200503/starobin The Accidental Autocrat], in ''The Atlantic Monthly'', Maart 2005 (kan subskripsie vereis) * [http://www.russianspy.org/category/vladimir-putin/ RussianSpy: Vladimir Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216000415/http://www.russianspy.org/category/vladimir-putin/ |date=16 Desember 2007 }} * [http://www.fightingarts.com/content01/putin.html Putin and his judo activities] * [http://www.ft.com/cms/s/0/80e5e8a8-a81d-11dc-9485-0000779fd2ac.html?nclick_check=1 An apparatchik president? Why Russia expects Putin to stay on at Medvedev’s side] deur Neil Buckley en Catherine Belton, [[Financial Times]], 11 Desember 2007 * [http://wciom.com/ VCIOM in English] {{Leiers SuRu}} {{BRICS}} {{Huidige leiers van die G8}} {{Huidige leiers van die G20}} {{Huidige staatshoofde van die G20}}{{APEC-leiers}} {{Time-persone van die jaar}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Poetin, Wladimir}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Rusland]] [[Kategorie:Presidente van Rusland]] [[Kategorie:Adjunk-premiers]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Geboortes in 1952]] [[Kategorie:Lewende mense]] iz3v4p6hfu6hjtv2mplgs4wadvo8q4k 4 9591 2970753 2969733 2026-09-25T20:00:33Z BurgertB 2401 Haumea 2970753 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === {{sperdatum|9 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – inderdaad 'n gruverhaal. {{ping|BurgertB}}, miskien waarskuwing bo-aan die blad? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Baie belangrike onderwerp, veral deesdae. Mag dié volksmoord nooit vergeet word nie en as 'n waarskuwing dien vir ons tyd. Ek dink veral aan [[Oekraïne]]. Ek beskou 'n nota bo-aan die blad as onnodig, dink maar aan al die ander voorbeelde. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Geslag]] === {{sperdatum|16 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie goeie artikel deur [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 16 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:57, 17 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Robbeneiland]] === {{sperdatum|22 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorgeskryf en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:54, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Haumea]] === * {{ondersteun}} Oorvertaal, uitgebrei en bygewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:00, 25 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 50n3sruzkbrrzg764gnv8izwglchqkz 2970773 2970753 2026-09-25T21:57:45Z Dumbassman 62009 /* Haumea */ 2970773 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === {{sperdatum|9 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – inderdaad 'n gruverhaal. {{ping|BurgertB}}, miskien waarskuwing bo-aan die blad? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Baie belangrike onderwerp, veral deesdae. Mag dié volksmoord nooit vergeet word nie en as 'n waarskuwing dien vir ons tyd. Ek dink veral aan [[Oekraïne]]. Ek beskou 'n nota bo-aan die blad as onnodig, dink maar aan al die ander voorbeelde. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Geslag]] === {{sperdatum|16 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie goeie artikel deur [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 16 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:57, 17 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Robbeneiland]] === {{sperdatum|22 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorgeskryf en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:54, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Haumea]] === * {{ondersteun}} Oorvertaal, uitgebrei en bygewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:00, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 21:57, 25 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] byf00xqvex9jt1m4qv6x33p53xwiotk 2970831 2970773 2026-09-26T06:15:14Z Sobaka 328 /* Haumea */ 2970831 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === {{sperdatum|9 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – inderdaad 'n gruverhaal. {{ping|BurgertB}}, miskien waarskuwing bo-aan die blad? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Baie belangrike onderwerp, veral deesdae. Mag dié volksmoord nooit vergeet word nie en as 'n waarskuwing dien vir ons tyd. Ek dink veral aan [[Oekraïne]]. Ek beskou 'n nota bo-aan die blad as onnodig, dink maar aan al die ander voorbeelde. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Geslag]] === {{sperdatum|16 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie goeie artikel deur [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 16 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:57, 17 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Robbeneiland]] === {{sperdatum|22 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorgeskryf en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:54, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Haumea]] === * {{ondersteun}} Oorvertaal, uitgebrei en bygewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:00, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 21:57, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:15, 26 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] qp6qx8y3rrzml71vqhvlmryhywle43k 2970850 2970831 2026-09-26T08:46:00Z Aliwal2012 39067 /* Nuwe voorstelle */ 2970850 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === {{sperdatum|9 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – inderdaad 'n gruverhaal. {{ping|BurgertB}}, miskien waarskuwing bo-aan die blad? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Baie belangrike onderwerp, veral deesdae. Mag dié volksmoord nooit vergeet word nie en as 'n waarskuwing dien vir ons tyd. Ek dink veral aan [[Oekraïne]]. Ek beskou 'n nota bo-aan die blad as onnodig, dink maar aan al die ander voorbeelde. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Geslag]] === {{sperdatum|16 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie goeie artikel deur [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 16 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:57, 17 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Robbeneiland]] === {{sperdatum|22 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorgeskryf en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:54, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Haumea]] === {{sperdatum|25 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorvertaal, uitgebrei en bygewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:00, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 21:57, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:15, 26 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 7h90mc1vmnwiad6mug479tjq0jwg7ee 2970851 2970850 2026-09-26T08:47:35Z Aliwal2012 39067 /* Robbeneiland */ * {{ondersteun}} 2970851 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === {{sperdatum|9 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – inderdaad 'n gruverhaal. {{ping|BurgertB}}, miskien waarskuwing bo-aan die blad? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Baie belangrike onderwerp, veral deesdae. Mag dié volksmoord nooit vergeet word nie en as 'n waarskuwing dien vir ons tyd. Ek dink veral aan [[Oekraïne]]. Ek beskou 'n nota bo-aan die blad as onnodig, dink maar aan al die ander voorbeelde. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Geslag]] === {{sperdatum|16 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie goeie artikel deur [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 16 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:57, 17 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Robbeneiland]] === {{sperdatum|22 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorgeskryf en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:54, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:47, 26 September 2026 (UTC) === [[Haumea]] === {{sperdatum|25 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorvertaal, uitgebrei en bygewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:00, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 21:57, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:15, 26 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] qsniekgl4qb7b3pxak300ulxbttqapk 2970852 2970851 2026-09-26T08:48:13Z Aliwal2012 39067 /* Haumea */ * {{ondersteun}} 2970852 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === {{sperdatum|9 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – inderdaad 'n gruverhaal. {{ping|BurgertB}}, miskien waarskuwing bo-aan die blad? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Baie belangrike onderwerp, veral deesdae. Mag dié volksmoord nooit vergeet word nie en as 'n waarskuwing dien vir ons tyd. Ek dink veral aan [[Oekraïne]]. Ek beskou 'n nota bo-aan die blad as onnodig, dink maar aan al die ander voorbeelde. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Geslag]] === {{sperdatum|16 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie goeie artikel deur [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 16 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:57, 17 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) === [[Robbeneiland]] === {{sperdatum|22 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorgeskryf en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:54, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:47, 26 September 2026 (UTC) === [[Haumea]] === {{sperdatum|25 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – Oorvertaal, uitgebrei en bygewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:00, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 21:57, 25 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:15, 26 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:47, 26 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] s1qrnskjk1wzwkqkw2zmdatbpc2s1fh 0 11891 2970879 2964452 2026-09-26T10:53:53Z Aliwal2012 39067 /* Geskiedenis */ 2970879 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | party_naam = Vryheidsfront Plus | afkorting = VF+ | party_logo = VF+ logo.png | logobeskrywing = | logo_onderskrif = | leier = [[Corné Mulder]] | slagspreuk = | gestig = [[4 Maart]] [[1994]] | ontbind = | samesmelting_van = | afgestig_van = | voorafgegaan = | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = [[Pretoria]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] | studentevleuel = | jeugvleuel = VF+-Jeug | ideologie = [[Afrikanernasionalisme]]<br />Christelik Demokraties<br />Republikeins<br />Ekonomiese liberalisme | nasionaal = [[Orania Beweging]] | internasionaal = Organisasie vir Onverteenwoordigde Nasies en Volke (UNPO) | kleure = {{Kleurkas|#017F01}} Groen<br />{{Kleurkas|#FF6600}} Donkeroranje | webwerf = {{Amptelike URL}} }} Die '''Vryheidsfront Plus''' ('''VF+''') is ’n [[Suid-Afrika]]anse politieke party vanuit die [[Republiek|republikeinse]] tradisie wat daarop ingestel is om die belange van die [[Afrikaners]] te beskerm. Die huidige leier van die party is [[Corné Mulder]]. == Geskiedenis == Die Vryheidsfront is op [[4 Maart]] [[1994]] gestig. Die party het destyds besluit om deur deelname aan die demokratiese proses sy doelwitte van minderheidsregte en [[selfbeskikking]] na te jaag. ’n Grondwetlike wysiging kort voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|algemene verkiesing van 1994]] het voorsiening gemaak vir ’n grondwetlike beginsel wat kulturele en etniese minderheidsgroepe in staat sou stel om hulle vir die bevordering van selfbeskikking binne die raamwerk van die grondwet te beywer. Dit het die weg gebaan vir die Vryheidfront se deelname in die eerste demokratiese verkiesings. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|algemene verkiesing van 1994]] het die destydse Vryheidsfront onder die leierskap van genl [[Constand Viljoen]] 424&nbsp;555 stemme (2,2% van die nasionale stemme) gekry. Dit het aan die party nege lede in die eerste nasionale vergadering besorg. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|algemene verkiesing van 1999]] het die steun van die party afgeneem tot 127&nbsp;217 (0,8% van die nasionale stemme). Ná die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het die VF+ nes ander kleiner partye met die groter [[Demokratiese Alliansie]] (DA) koalisies aangegaan om [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Johannesburg]], [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane]] en verskeie ander munisipaliteite te bestuur. In 2018 is die Vryheidsfront Plus se hoofkantoor in Centurion na [[Pieter Mulder]] vernoem as erkenning vir sy bydrae tot die party.<ref>{{cite web |url=http://www.vfplus.org.za/media-releases/vf-plus-hoofkantoor-vernoem-na-voormalige-leier-dr-pieter-mulder |title=VF Plus-hoofkantoor vernoem na voormalige leier dr. Pieter Mulder |date=28 Augustus 2018 |last=Groenewald |first=Pieter |publisher=VF Plus |access-date=29 Augustus 2018 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110049/https://www.vfplus.org.za/media-releases/vf-plus-hoofkantoor-vernoem-na-voormalige-leier-dr-pieter-mulder |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Samesmelting met die KP en AEB == [[Lêer:Verkiesingsplakkate 2014.jpg|duimnael|Plakkate tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014]].]] In September [[2003]], kort voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004-verkiesing]] het die [[Konserwatiewe Party]] (KP) en die [[Afrikaner Eenheidsbeweging]] (AEB) hulle aan die sy van die Vryheidsfront geskaar. Die Vryheidsfront sou sedertdien as die Vryheidsfront Plus bekend staan. In die 2004-verkiesing het die party se steun toegeneem tot 139&nbsp;465 stemme of 0,89% van die uitgebragte stemme. Dit het aan die party 4 lede in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] en 1 lid in die [[Nasionale Raad van Provinsies]] besorg. Die party het ook verteenwoordiging in 5 van die 9 provinsiale wetgewers. Die Vryheidsfront Plus word ook nou verbind met die Afrikanergemeenskap van [[Orania]], wat die enigste dorp in Suid-Afrika is met ’n VF-[[burgemeester]], en is voorstanders van die Afrikaner-[[Volkstaat]]idee. Die Vryheidsfront Plus beywer hom daarvoor om die Afrikaner se stem op al die vlakke van regering te verteenwoordig. Die party kan dus nie staatmaak op groot getalle stemme nie, omdat die Afrikaner ’n minderheid in Suid-Afrika is. Hulle strategie om resultate te lewer vir die Afrikaner berus eerder in die manier waarop hulle die regerende party nader. Die party poog ook meganismes buiten gewone politiek te gebruik om Afrikaners te bevoordeel. Dit word gedoen as deel van die party se strategie van “Meer as net opposisie”. ’n Voorbeeld hiervan is die webwerf SA Talent wat Suid-Afrikaners uitnodig om hulle kundigheid op ’n databasis te registreer as ’n alternatief vir die invoer van buitelanders om agteruitgang in die staatsdiens en munisipaliteite te verhoed. Kundige Suid-Afrikaners in Suid-Afrika en die buiteland word volgens die party tans weens regstellende aksie verhinder om dit te doen.<ref>{{af}} {{en}} [http://www.satalent.co.za/ SA talent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117002413/http://www.satalent.co.za/ |date=17 Januarie 2021 }}, besoek op 16 Maart 2008</ref> Suksesse van die Vryheidsfront Plus sluit in ’n geding in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika]] om Suid-Afrikaners (waaronder baie Afrikaners) wat hulle in die buiteland bevind te laat stem in verkiesings. Die hof het in die VF+ se guns beslis en duisende Suid-Afrikaners het hul stemreg teruggekry en kon in die 2009- en 2014-verkiesings in die buiteland stem. == Lid van UNPO == Op internasionale gebied het die VF+ as organisasie wat die Afrikaner-minderheid verteenwoordig lidmaatskap gekry by [[UNPO]], die ''Unrepresented Nations and Peoples Organisation'', wat staatlose volke verteenwoordig. == Jeug == Die VF+ het ook ’n groeiende en baie aktiewe jeugvleuel onder leiding van Jan van Niekerk en beheer reeds vir ’n aantal jare die universiteitsrade van [[Universiteit van Pretoria|Pretoria]] en [[Universiteit van die Vrystaat|Bloemfontein]] en maak vordering by die universiteit van [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroom]] asook by verskeie tegniese universiteite. Die politieke ideologie van die VF+ kan onder die volgende hoofpunte saamgevat word: * Beywering vir die beskerming en uitbou van Afrikaans en die bevordering van die belange van die Afrikaner * Die beywering vir Christelike waardes en die erkenning van die oppergesag van God Drie-enig soos in die Bybel geopenbaar. Dit maak die VF+ naas die [[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]] die enigste Suid-Afrikaanse Party wat ’n uitgesproke christelike uitgangspunt het. * Die nastreef na afwenteling van mag na gemeenskappe toe en die daarstel van ’n federale of selfs konfederale beleid wat aan Suid-Afrika se diversiteit erkenning gee en die einddoel van ’n eie gebied vir die Afrikaner. * Streng wetstoepassing, bekamping van misdaad en die herinstelling van die doodstraf vir besonder ernstige misdade. * Erkenning van veeltaligheid in praktyk wat beteken dat daar voorsiening gemaak moet word vir skole en universiteite in ander tale (by name Afrikaans) behalwe slegs Engels. == Leiers == {| class="wikitable" |- ! Nr. ! Beeld ! Naam ! Termynaanvang ! Termyneinde ! Notas |- | '''1''' || [[Lêer:Constand Viljoen 1984.jpg|100px]] || [[Constand Viljoen]] || 1 Maart 1994 || 26 Junie 2001 || Hoof van die [[Suid-Afrikaanse Leër]] (1976–1980) <br /> Hoof van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (1980–1985) |- | '''2''' || [[Lêer:SA Deputy Minister of Agriculture Pieter Mulder.jpg|80px]] || [[Pieter Mulder]] ||26 Junie 2001 || 12 November 2016 || Adjunkminister van Landbou, Bosbou en Visserye (2009–2014) |- |'''3''' || [[Lêer:PJ Groenewald.jpg|100px]] || [[Pieter Groenewald]] || 12 November 2016 || 22 Februarie 2025 || Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] sedert 1994 |- |'''4''' || [[Lêer:Corne_Mulder.jpg|90px]] || [[Corné Mulder]] || 22 Februarie 2025 |Bekleër |} == Verkiesingsresultate == [[Lêer:South Africa national election 2019 winner by VD.svg|thumb|270px|right|Uitslae van die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019]] per stemdistrik. Die VF+ het dié in oranje gewen]] Hierdie tabelle toon die verkiesingsuitslae van die Vryheidsfront Plus sedert 1994 se nuwe bedeling in Suid-Afrika: === Nasionale verkiesings === [[Lêer:RSA 1994 VF.png|left|thumb|Uitslae vir die Vryheidsfront in die 1994-verkiesing]] {{Verkiesingstabel}} |----- bgcolor="#cccccc" ! '''Verkiesing''' ! '''Totale stemme''' ! '''%''' ! '''Setels''' ! '''+/—''' ! '''Regering''' |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]]''' | align="right" | {{verlies}} 218&nbsp;850 | align="right" | {{verlies}} 1,36 | 6 | align="right" | {{verlies}} 4 | <small>Nasionale eenheidsvergadering</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]''' | align="right" | {{wins}} 414&nbsp;844 | align="right" | {{wins}} 2,38 | 10 | align="right" | {{wins}} 6 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]'''<ref name="IEC 2014 election results">{{cite web |title=2014 Nasionale en Provinsiale Verkiesingsuitslae – 2014 Nasionale en Provinsiale Verkiesingsuitslae |url=http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |publisher=elections.org.za |access-date=13 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915150213/http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |archive-date=15 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | align="right" | {{wins}} 165&nbsp;715 | align="right" | {{wins}} 0,90 | align="right" | 4 | align="right" | {{bestendig}} ±0 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]]''' | align="right" | {{wins}} 146&nbsp;796 | align="right" | {{verlies}} 0,83 | align="right" | 4 | align="right" | {{bestendig}} ±0 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie<br/>een adjunkminister</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]]''' | align="right" | {{wins}} 139&nbsp;465 | align="right" | {{wins}} 0,89 | align="right" | 4 | align="right" | {{wins}} 1 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]]''' | align="right" | {{verlies}} 127&nbsp;217 | align="right" | {{verlies}} 0,80 | align="right" | 3 | align="right" | {{verlies}} 6 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]]''' | align="right" | 424&nbsp;555 | align="right" | 2,17 | align="right" | 9 | align="right" | – | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie<br/>grootste opposisieparty, 1994-1996</small> |} === Provinsiale verkiesings === {{Verkiesingstabel}} |----- !rowspan="2"|Verkiesing !colspan="2" |[[Oos-Kaap]] !colspan="2" |[[Vrystaat]] !colspan="2" |[[Gauteng]] !colspan="2" |[[KwaZulu-Natal]] !colspan="2" |[[Limpopo]] !colspan="2" |[[Mpumalanga]] !colspan="2" |[[Noordwes]] !colspan="2" |[[Noord-Kaap]] !colspan="2" |[[Wes-Kaap]] |- |----- ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels |- |'''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]''' | align="right"|{{wins}} 0,58% | align="right"|{{wins}} 1/63 | align="right"|{{wins}} 3,96% | align="right"|{{bestendig}} 1/30 | align="right"|{{wins}} 3,56% | align="right"|{{wins}} 3/73 | align="right"|{{wins}} 0,31% | align="right"|{{bestendig}} 0/80 | align="right"|{{wins}} 1,42% | align="right"|{{wins}} 1/49 | align="right"|{{wins}} 2,43% | align="right"|{{wins}} 1/30 | align="right"|{{wins}} 4,32% | align="right"|{{wins}} 2/33 | align="right"|{{wins}} 2,68% | align="right"|{{wins}} 1/30 | align="right"|{{wins}} 1,56% | align="right"|{{wins}} 1/42 |- |'''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]'''<ref name="IEC 2014 election results" /> | align="right"|{{wins}} 0,31% | align="right"|{{bestendig}} 0/63 | align="right"|{{wins}} 2,10% | align="right"|{{bestendig}} 1/30 | align="right"|{{verlies}} 1,20% | align="right"|{{bestendig}} 1/73 | align="right"|{{wins}} 0,20% | align="right"|{{bestendig}} 0/80 | align="right"|{{wins}} 0,69% | align="right"|{{bestendig}} 0/49 | align="right"|{{verlies}} 0,82% | align="right"|{{bestendig}} 0/30 | align="right"|{{verlies}} 1,72% | align="right"|{{wins}} 1/33 | align="right"|{{verlies}} 1,09% | align="right"|{{bestendig}} 0/30 | align="right"|{{wins}} 0,55% | align="right"|{{bestendig}} 0/42 |- |'''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]]''' | align="right"|{{verlies}} 0,20% | align="right"|{{bestendig}} 0/63 | align="right"|{{verlies}} 2,01% | align="right"|{{bestendig}} 1/30 | align="right"|{{wins}} 1,63% | align="right"|{{bestendig}} 1/73 | align="right"|{{verlies}} 0,17% | align="right"|{{bestendig}} 0/80 | align="right"|{{wins}} 0,61% | align="right"|{{bestendig}} 0/49 | align="right"|{{verlies}} 0,89% | align="right"|{{verlies}} 0/30 | align="right"|{{wins}} 1,81% | align="right"|{{verlies}} 0/33 | align="right"|{{verlies}} 1,24% | align="right"|{{verlies}} 0/30 | align="right"|{{verlies}} 0,43% | align="right"|{{bestendig}} 0/42 |- |'''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]]''' | align="right"|0,26% | align="right"|0/63 | align="right"|2,47% | align="right"|1/30 | align="right"|1,34% | align="right"|1/73 | align="right"|0,28% | align="right"|0/80 | align="right"|0,60% | align="right"|0/49 | align="right"|2,24% | align="right"|1/30 | align="right"|1,32% | align="right"|1/33 | align="right"|1,55% | align="right"|1/30 | align="right"|0,62% | align="right"|0/42 |} === Munisipale verkiesings === {{Verkiesingstabel}} |----- bgcolor="#cccccc" !Verkiesing !Stemme !% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|2021]]''' | align="right" | {{wins}} 549&nbsp;349 | align="right" | {{wins}} 2,37% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|2016]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |title=Results Summary – All Ballots |publisher=elections.org.za |access-date=13 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619175129/https://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |archive-date=19 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | align="right" | {{wins}} 307&nbsp;549 | align="right" | {{wins}} 0,8% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|2011]]''' | align="right" | {{verlies}} 153&nbsp;159 | align="right" | {{verlies}} 0,5% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|2006]]''' | align="right" | 252&nbsp;253 | align="right" | {{wins}} 1% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2000|2000]]''' | align="right" | | align="right" | {{verlies}} 0,1% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 1995–96|1995–96]]''' | align="right" | 230&nbsp;845 | align="right" | 2,7% |} == Sien ook == * [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Freedom Front Plus|Vryheidsfront Plus}} * {{af}} [http://www.vfplus.org.za/ Amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126082135/http://www.vfplus.org.za/ |date=26 Januarie 2013 }} * {{af}} {{en}} [http://www.satalent.co.za/ SA Talent] {{Politieke partye in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vryheidsfront Plus| ]] iedeh02k4xa6g0ulse79fz4pkp77u9x 2970881 2970879 2026-09-26T11:17:04Z AFM 21229 2970881 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Politieke party | party_naam = Vryheidsfront Plus | afkorting = VF+ | party_logo = VF+ logo.png | logobeskrywing = | logo_onderskrif = | leier = [[Corné Mulder]] | slagspreuk = | gestig = [[4 Maart]] [[1994]] | ontbind = | samesmelting_van = | afgestig_van = | voorafgegaan = | samesmelting_met = | opgevolg = | nuusbrief = | hoofkwartiere = [[Pretoria]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] | studentevleuel = | jeugvleuel = VF+-Jeug | ideologie = [[Afrikanernasionalisme]]<br />Christelik Demokraties<br />Republikeins<br />Ekonomiese liberalisme | nasionaal = [[Orania Beweging]] | internasionaal = Organisasie vir Onverteenwoordigde Nasies en Volke (UNPO) | kleure = {{Kleurkas|#017F01}} Groen<br />{{Kleurkas|#FF6600}} Donkeroranje | webwerf = {{Amptelike URL}} }} Die '''Vryheidsfront Plus''' ('''VF+''') is ’n [[Suid-Afrika]]anse politieke party vanuit die [[Republiek|republikeinse]] tradisie wat daarop ingestel is om die belange van die [[Afrikaners]] te beskerm. Die huidige leier van die party is [[Corné Mulder]]. == Geskiedenis == Die Vryheidsfront is op [[4 Maart]] [[1994]] gestig. Die party het destyds besluit om deur deelname aan die demokratiese proses sy doelwitte van minderheidsregte en [[selfbeskikking]] na te jaag. ’n Grondwetlike wysiging kort voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|algemene verkiesing van 1994]] het voorsiening gemaak vir ’n grondwetlike beginsel wat kulturele en etniese minderheidsgroepe in staat sou stel om hulle vir die bevordering van selfbeskikking binne die raamwerk van die grondwet te beywer. Dit het die weg gebaan vir die Vryheidfront se deelname in die eerste demokratiese verkiesings. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|algemene verkiesing van 1994]] het die destydse Vryheidsfront onder die leierskap van genl. [[Constand Viljoen]] 424&nbsp;555 stemme (2,2% van die nasionale stemme) gekry. Dit het aan die party nege lede in die eerste nasionale vergadering besorg. In die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|algemene verkiesing van 1999]] het die steun van die party afgeneem tot 127&nbsp;217 (0,8% van die nasionale stemme). Ná die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het die VF+ nes ander kleiner partye met die groter [[Demokratiese Alliansie]] (DA) koalisies aangegaan om [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Johannesburg]], [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane]] en verskeie ander munisipaliteite te bestuur. In 2018 is die Vryheidsfront Plus se hoofkantoor in [[Centurion]] na [[Pieter Mulder]] vernoem as erkenning vir sy bydrae tot die party.<ref>{{cite web |url=http://www.vfplus.org.za/media-releases/vf-plus-hoofkantoor-vernoem-na-voormalige-leier-dr-pieter-mulder |title=VF Plus-hoofkantoor vernoem na voormalige leier dr. Pieter Mulder |date=28 Augustus 2018 |last=Groenewald |first=Pieter |publisher=VF Plus |access-date=29 Augustus 2018 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110049/https://www.vfplus.org.za/media-releases/vf-plus-hoofkantoor-vernoem-na-voormalige-leier-dr-pieter-mulder |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Samesmelting met die KP en AEB == [[Lêer:Verkiesingsplakkate 2014.jpg|duimnael|Plakkate tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014]].]] In September [[2003]], kort voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004-verkiesing]] het die [[Konserwatiewe Party]] (KP) en die [[Afrikaner Eenheidsbeweging]] (AEB) hulle aan die sy van die Vryheidsfront geskaar. Die Vryheidsfront sou sedertdien as die Vryheidsfront Plus bekend staan. In die 2004-verkiesing het die party se steun toegeneem tot 139&nbsp;465 stemme of 0,89% van die uitgebragte stemme. Dit het aan die party 4 lede in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] en 1 lid in die [[Nasionale Raad van Provinsies]] besorg. Die party het ook verteenwoordiging in 5 van die 9 provinsiale wetgewers. Die Vryheidsfront Plus word ook nou verbind met die Afrikanergemeenskap van [[Orania]], wat die enigste dorp in Suid-Afrika is met ’n VF-[[burgemeester]], en is voorstanders van die Afrikaner-[[Volkstaat]]idee. Die Vryheidsfront Plus beywer hom daarvoor om die Afrikaner se stem op al die vlakke van regering te verteenwoordig. Die party kan dus nie staatmaak op groot getalle stemme nie, omdat die Afrikaner ’n minderheid in Suid-Afrika is. Hulle strategie om resultate te lewer vir die Afrikaner berus eerder in die manier waarop hulle die regerende party nader. Die party poog ook meganismes buiten gewone politiek te gebruik om Afrikaners te bevoordeel. Dit word gedoen as deel van die party se strategie van “Meer as net opposisie”. ’n Voorbeeld hiervan is die webwerf SA Talent wat Suid-Afrikaners uitnodig om hulle kundigheid op ’n databasis te registreer as ’n alternatief vir die invoer van buitelanders om agteruitgang in die staatsdiens en munisipaliteite te verhoed. Kundige Suid-Afrikaners in Suid-Afrika en die buiteland word volgens die party tans weens regstellende aksie verhinder om dit te doen.<ref>{{af}} {{en}} [http://www.satalent.co.za/ SA talent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117002413/http://www.satalent.co.za/ |date=17 Januarie 2021 }}, besoek op 16 Maart 2008</ref> Suksesse van die Vryheidsfront Plus sluit in ’n geding in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika]] om Suid-Afrikaners (waaronder baie Afrikaners) wat hulle in die buiteland bevind te laat stem in verkiesings. Die hof het in die VF+ se guns beslis en duisende Suid-Afrikaners het hul stemreg teruggekry en kon in die 2009- en 2014-verkiesings in die buiteland stem. == Lid van UNPO == Op internasionale gebied het die VF+ as organisasie wat die Afrikaner-minderheid verteenwoordig lidmaatskap gekry by [[UNPO]], die ''Unrepresented Nations and Peoples Organisation'', wat staatlose volke verteenwoordig. == Jeug == Die VF+ het ook ’n groeiende en baie aktiewe jeugvleuel onder leiding van Jan van Niekerk en beheer reeds vir ’n aantal jare die universiteitsrade van [[Universiteit van Pretoria|Pretoria]] en [[Universiteit van die Vrystaat|Bloemfontein]] en maak vordering by die universiteit van [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroom]] asook by verskeie tegniese universiteite. Die politieke ideologie van die VF+ kan onder die volgende hoofpunte saamgevat word: * Beywering vir die beskerming en uitbou van Afrikaans en die bevordering van die belange van die Afrikaner * Die beywering vir Christelike waardes en die erkenning van die oppergesag van God Drie-enig soos in die Bybel geopenbaar. Dit maak die VF+ naas die [[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]] die enigste Suid-Afrikaanse Party wat ’n uitgesproke christelike uitgangspunt het. * Die nastreef na afwenteling van mag na gemeenskappe toe en die daarstel van ’n federale of selfs konfederale beleid wat aan Suid-Afrika se diversiteit erkenning gee en die einddoel van ’n eie gebied vir die Afrikaner. * Streng wetstoepassing, bekamping van misdaad en die herinstelling van die doodstraf vir besonder ernstige misdade. * Erkenning van veeltaligheid in praktyk wat beteken dat daar voorsiening gemaak moet word vir skole en universiteite in ander tale (by name Afrikaans) behalwe slegs Engels. == Leiers == {| class="wikitable" |- ! Nr. ! Beeld ! Naam ! Termynaanvang ! Termyneinde ! Notas |- | '''1''' || [[Lêer:Constand Viljoen 1984.jpg|100px]] || [[Constand Viljoen]] || 1 Maart 1994 || 26 Junie 2001 || Hoof van die [[Suid-Afrikaanse Leër]] (1976–1980) <br /> Hoof van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (1980–1985) |- | '''2''' || [[Lêer:SA Deputy Minister of Agriculture Pieter Mulder.jpg|80px]] || [[Pieter Mulder]] ||26 Junie 2001 || 12 November 2016 || Adjunkminister van Landbou, Bosbou en Visserye (2009–2014) |- |'''3''' || [[Lêer:PJ Groenewald.jpg|100px]] || [[Pieter Groenewald]] || 12 November 2016 || 22 Februarie 2025 || Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] sedert 1994 |- |'''4''' || [[Lêer:Corne_Mulder.jpg|90px]] || [[Corné Mulder]] || 22 Februarie 2025 |Bekleër |} == Verkiesingsresultate == [[Lêer:South Africa national election 2019 winner by VD.svg|thumb|270px|right|Uitslae van die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019]] per stemdistrik. Die VF+ het dié in oranje gewen]] Hierdie tabelle toon die verkiesingsuitslae van die Vryheidsfront Plus sedert 1994 se nuwe bedeling in Suid-Afrika: === Nasionale verkiesings === [[Lêer:RSA 1994 VF.png|left|thumb|Uitslae vir die Vryheidsfront in die 1994-verkiesing]] {{Verkiesingstabel}} |----- bgcolor="#cccccc" ! '''Verkiesing''' ! '''Totale stemme''' ! '''%''' ! '''Setels''' ! '''+/—''' ! '''Regering''' |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]]''' | align="right" | {{verlies}} 218&nbsp;850 | align="right" | {{verlies}} 1,36 | 6 | align="right" | {{verlies}} 4 | <small>Nasionale eenheidsvergadering</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]''' | align="right" | {{wins}} 414&nbsp;844 | align="right" | {{wins}} 2,38 | 10 | align="right" | {{wins}} 6 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]'''<ref name="IEC 2014 election results">{{cite web |title=2014 Nasionale en Provinsiale Verkiesingsuitslae – 2014 Nasionale en Provinsiale Verkiesingsuitslae |url=http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |publisher=elections.org.za |access-date=13 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915150213/http://www.elections.org.za/resultsNPE2014/ |archive-date=15 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | align="right" | {{wins}} 165&nbsp;715 | align="right" | {{wins}} 0,90 | align="right" | 4 | align="right" | {{bestendig}} ±0 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]]''' | align="right" | {{wins}} 146&nbsp;796 | align="right" | {{verlies}} 0,83 | align="right" | 4 | align="right" | {{bestendig}} ±0 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie<br/>een adjunkminister</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]]''' | align="right" | {{wins}} 139&nbsp;465 | align="right" | {{wins}} 0,89 | align="right" | 4 | align="right" | {{wins}} 1 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1999|1999]]''' | align="right" | {{verlies}} 127&nbsp;217 | align="right" | {{verlies}} 0,80 | align="right" | 3 | align="right" | {{verlies}} 6 | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie</small> |- | '''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|1994]]''' | align="right" | 424&nbsp;555 | align="right" | 2,17 | align="right" | 9 | align="right" | – | align="center" style="background-color:#FFDDDD;" | <small>in opposisie<br/>grootste opposisieparty, 1994-1996</small> |} === Provinsiale verkiesings === {{Verkiesingstabel}} |----- !rowspan="2"|Verkiesing !colspan="2" |[[Oos-Kaap]] !colspan="2" |[[Vrystaat]] !colspan="2" |[[Gauteng]] !colspan="2" |[[KwaZulu-Natal]] !colspan="2" |[[Limpopo]] !colspan="2" |[[Mpumalanga]] !colspan="2" |[[Noordwes]] !colspan="2" |[[Noord-Kaap]] !colspan="2" |[[Wes-Kaap]] |- |----- ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels |- |'''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]''' | align="right"|{{wins}} 0,58% | align="right"|{{wins}} 1/63 | align="right"|{{wins}} 3,96% | align="right"|{{bestendig}} 1/30 | align="right"|{{wins}} 3,56% | align="right"|{{wins}} 3/73 | align="right"|{{wins}} 0,31% | align="right"|{{bestendig}} 0/80 | align="right"|{{wins}} 1,42% | align="right"|{{wins}} 1/49 | align="right"|{{wins}} 2,43% | align="right"|{{wins}} 1/30 | align="right"|{{wins}} 4,32% | align="right"|{{wins}} 2/33 | align="right"|{{wins}} 2,68% | align="right"|{{wins}} 1/30 | align="right"|{{wins}} 1,56% | align="right"|{{wins}} 1/42 |- |'''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014]]'''<ref name="IEC 2014 election results" /> | align="right"|{{wins}} 0,31% | align="right"|{{bestendig}} 0/63 | align="right"|{{wins}} 2,10% | align="right"|{{bestendig}} 1/30 | align="right"|{{verlies}} 1,20% | align="right"|{{bestendig}} 1/73 | align="right"|{{wins}} 0,20% | align="right"|{{bestendig}} 0/80 | align="right"|{{wins}} 0,69% | align="right"|{{bestendig}} 0/49 | align="right"|{{verlies}} 0,82% | align="right"|{{bestendig}} 0/30 | align="right"|{{verlies}} 1,72% | align="right"|{{wins}} 1/33 | align="right"|{{verlies}} 1,09% | align="right"|{{bestendig}} 0/30 | align="right"|{{wins}} 0,55% | align="right"|{{bestendig}} 0/42 |- |'''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|2009]]''' | align="right"|{{verlies}} 0,20% | align="right"|{{bestendig}} 0/63 | align="right"|{{verlies}} 2,01% | align="right"|{{bestendig}} 1/30 | align="right"|{{wins}} 1,63% | align="right"|{{bestendig}} 1/73 | align="right"|{{verlies}} 0,17% | align="right"|{{bestendig}} 0/80 | align="right"|{{wins}} 0,61% | align="right"|{{bestendig}} 0/49 | align="right"|{{verlies}} 0,89% | align="right"|{{verlies}} 0/30 | align="right"|{{wins}} 1,81% | align="right"|{{verlies}} 0/33 | align="right"|{{verlies}} 1,24% | align="right"|{{verlies}} 0/30 | align="right"|{{verlies}} 0,43% | align="right"|{{bestendig}} 0/42 |- |'''[[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2004|2004]]''' | align="right"|0,26% | align="right"|0/63 | align="right"|2,47% | align="right"|1/30 | align="right"|1,34% | align="right"|1/73 | align="right"|0,28% | align="right"|0/80 | align="right"|0,60% | align="right"|0/49 | align="right"|2,24% | align="right"|1/30 | align="right"|1,32% | align="right"|1/33 | align="right"|1,55% | align="right"|1/30 | align="right"|0,62% | align="right"|0/42 |} === Munisipale verkiesings === {{Verkiesingstabel}} |----- bgcolor="#cccccc" !Verkiesing !Stemme !% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|2021]]''' | align="right" | {{wins}} 549&nbsp;349 | align="right" | {{wins}} 2,37% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|2016]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |title=Results Summary – All Ballots |publisher=elections.org.za |access-date=13 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619175129/https://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/402/Detailed%20Results/National.pdf |archive-date=19 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | align="right" | {{wins}} 307&nbsp;549 | align="right" | {{wins}} 0,8% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|2011]]''' | align="right" | {{verlies}} 153&nbsp;159 | align="right" | {{verlies}} 0,5% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|2006]]''' | align="right" | 252&nbsp;253 | align="right" | {{wins}} 1% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2000|2000]]''' | align="right" | | align="right" | {{verlies}} 0,1% |- | '''[[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 1995–96|1995–96]]''' | align="right" | 230&nbsp;845 | align="right" | 2,7% |} == Sien ook == * [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Freedom Front Plus|Vryheidsfront Plus}} * {{af}} [http://www.vfplus.org.za/ Amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126082135/http://www.vfplus.org.za/ |date=26 Januarie 2013 }} * {{af}} {{en}} [http://www.satalent.co.za/ SA Talent] {{Politieke partye in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vryheidsfront Plus| ]] d4rd11hhw44255j0u58bu8km98khshb 0 14016 2970694 2643692 2026-09-25T15:47:29Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970694 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = ABC-eilande | beeld naam = Punda otrabanda.jpg | beeld byskrif = [[Willemstad]] op [[Curaçao]] | beeld grootte = | liggingkaart = | inheemse naam = ABC-eilanden, Islanan ABC | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = [[Karibiese See]] | koördinate = {{Koördinate|19|09|N|70|40|W|aansig=inlyn,titel}} | argipel = [[Klein Antille]] | totale eilande = 3 | hoofeilande = [[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]] | oppervlak = 931 [[Vierkante kilometer|vk km]] | hoogste berg = [[Hooiberg]] | hoogte = 168 m | land = Nederland | land admin afdelingstitel = | land admin afdelings = | land admin afdelingstitel 1 = | land admin afdelings 1 = | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = | land grootste stad = [[Willemstad]] | land grootste stad bevolking = 140&nbsp;000 | land leiertitel = | land leiernaam = | land 1 = | land 1 admin afdelingstitel = | land 1 admin afdelings = | land 1 hoofstad = | land 1 grootste stad = | land 1 grootste stad bevolking = | land 1 leiertitel = | land 1 leiernaam = | land 2 = | land 2 admin afdelingstitel = | land 2 admin afdelings = | land 2 hoofstad = | land 2 grootste stad = | land 2 grootste stad bevolking = | land 2 leiertitel = | land 2 leiernaam = | bevolking = 258&nbsp;949 | bevolking as of = 2009 | digtheid = 278 | etniese groepe = | addisionele inligting = }} [[Lêer:ABCEilandenLocatie.PNG|duimnael|links|Ligging van die ABC-eilande in die Karibiese See]] [[Lêer:ABC Islands location map.svg|duimnael|links|Kaart van die ABC-eilande]] Die '''ABC-eilande''' ([[Nederlands]]: ''ABC-eilanden'', [[Engels]]: ''ABC Islands'', [[Papiaments]]: ''Islanan ABC'') is 'n versamelnaam vir die [[Nederland]]se [[eiland]]e [[Aruba]], [[Bonaire]] en [[Curaçao]]. Aruba en Curaçao is saam met [[Sint Maarten]] outonome lande in die [[Koninkryk der Nederlande]], terwyl Bonaire tot [[Karibies Nederland]] behoort. Die ABC-eilande is in die suide van die [[Karibiese See]] net noord van die kus van [[Venezuela]] geleë. Aruba het op 1 Januarie 1986 'n outonome land in die Koninkryk der Nederlande geword en die eilande Bonaire en Curaçao het tot 2010 deel van die [[Nederlandse Antille]] uitgemaak. Sedert 1 Januarie 2011 is die [[Amerikaanse dollar]] die geldeenheid op Bonaire.<ref>{{nl}} [http://www.bes.dnb.nl/en/frequently_asked_questions?faq_id=6#faq-6 ''De Nederlandsche Bank - Bonaire, Sint Eustatius, Saba''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225145829/http://www.bes.dnb.nl/en/frequently_asked_questions?faq_id=6#faq-6 |date=25 Desember 2010 }}</ref> {| class="wikitable" ! Vlag !! Landdeel !! Bevolking !! Oppervlakte !! Bevolkingsdigtheid !! Geldeenheid |-- align="right" style="background-color:#ffffff;" |[[Lêer:Flag of Aruba.svg|30px|Vlag van Aruba]] |align="left" | [[Aruba]] || 100&nbsp;018 (2007)<ref>{{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AA.html#People CIA World Factbook 2007 - Aruba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604234830/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aa.html#People |date= 4 Junie 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604234830/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aa.html#People |date= 4 Junie 2011 }}</ref> || 193&nbsp;km² || 518 /km² || [[Arubaanse floryn]] (AWG) |-- align="right" style="background-color:#ffffff;" |[[Lêer:Flag of Bonaire.svg|30px|Vlag van Bonaire]] |align="left" | [[Bonaire]] || 13&nbsp;389 (2010)<ref name="cbs.an">{{en}} [http://www.cbs.an/population/population_b2.asp Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |date= 1 Mei 2010 }}</ref> || 288&nbsp;km² || 46 /km² || [[Amerikaanse dollar]] ($) <small>[[ISO 4217|USD]]</small> |-- align="right" style="background-color:#ffffff;" |[[Lêer:Flag of Curaçao.svg|30px|Vlag van Curaçao]] |align="left" | [[Curaçao]] || 142&nbsp;180 (2010)<ref name="cbs.an"/> || 444&nbsp;km² || 317 /km² || [[Antilliese gulden]] (ANG) |-- align="right" style="background-color:#ffffff;" |} == Geskiedenis == Volgens betwiste briewe van [[Amerigo Vespucci]], is die ABC-eilande die eerste keer verken deur een van die kapteins van [[Christopher Columbus]], Alonso de Ojeda, wat in 1499 op Curaçao geland het.<ref>{{Cite book|title=Entdecker und Eroberer Amerikas ; von Christoph Kolumbus bis Hernán Cortés|last=Konetzke|first=Richard|publisher=Fischer Bücherei|year=1963|isbn=|location=Frankfurt am Main|pages= 54–55}}</ref> Na bewering het hy die eilande Las islas de los Gigantes of Eilande van die Reuse genoem vanweë die inheemse inwoners, die Caiquetio-[[Indiane]]. Die eerste bevestigde Europese verkenning was deur Amerigo Vespucci, wie se [[kartograaf]] Juan de la Cosa die eilande eerste beskryf het. Teen 1527 het die Spaanse 'n regering gestig en [[Katolisisme]] op die eilande gevestig. In 1634 het Nederland met [[Spanje]] oor die beheer van die eilande geveg. Die Nederlanders het gewen (hoewel Spanje hulle wel weer hewin het maar dit weer laat vaar het omdat dit van weinig waarde was) en die eilande is toe deur Nederland geadministreer. Die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] het die gebiede ontwikkel en 'n groot hawe in Curaçao gebou. Die afskaffing van die slawehandel in 1863 het 'n verwoestende uitwerking op hul ekonomieë gehad, hoewel die ekonomie herleef het toe [[ruolie]] in die vroeë 20ste eeu in Venezuela ontdek is, en die eilande groot [[olieraffinadery]]e geword het. Vanaf 1815 tot 1954 het die drie eilande bekend gestaan as die Kolonie van Curaçao en Afhanklike Gebiede. Hierdie kolonie het op verskillende tye ook die Nederland [[Suriname]] en [[Sint Eustatius]] en Afhanklike Gebiede ingesluit. In 1954 het die ABC-eilande deel geword van die [[Nederlandse Antille]], wat aan hulle politieke outonomie in die Koninkryk van die Nederland gegee het. In 1986 onttrek Aruba van die Nederlandse Antille en word hy 'n aparte land binne die koninkryk.<ref name="Adventure Guide">{{cite book|last=Sullivan|first=Lynne M.|title=Adventure Guide to Aruba, Bonaire & Curaçao|publisher=Hunter Publishing|location=Edison, New Jersey|year=2006|isbn=978-1-58843-572-9|url=https://books.google.com/books?id=M8SyFOyvjkQC|accessdate=2014-06-17}}</ref> Na die ontbinding van die Nederlandse Antille op 10 Oktober 2010 het Curaçao 'n soortgelyke status as Aruba verwerf. Bonaire het 'n spesiale munisipaliteit van Nederland geword, hoewel hy sy status as 'n oorsese gebied van die [[Europese Unie]] behou. == Politiek == Aruba en Curaçao is outonome lande van die Koninkryk van Nederland, wat hul eie parlement en premier het. Bonaire is 'n 'spesiale munisipaliteit' van Nederland, onderworpe aan die Nederlandse reg. Aruba, Bonaire en Curaçao is al drie die grondwetlike eilande van die Europese Unie, wat beteken dat hulle tot spesiale gebiede van die lidstaat behoort. Burgers van hierdie eilande het 'n Europese paspoort en kan stem oor die verkiesing vir die Europese parlement. Hulle is egter nie lid van die [[Schengen-ooreenkoms]] van die Europese Unie nie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koninkryk van die Nederlande]] [[Kategorie:Klein-Antille]] ro0ni8li46ycseun4qbwsw6npiox188 0 15098 2970792 2923903 2026-09-25T22:54:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970792 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor Belfast in [[Noord-Ierland]]. Vir die dorp in [[Mpumalanga]], sien [[Belfast, Mpumalanga]].'' {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Belfast'''<br /><small>'''Béal Feirste'''<br />'''Bilfawst • Bilfaust'''</small><br /> [[Lêer:Wikibelfast1.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Belfast dot.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Belfast City Coat of Arms.svg|95px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Belfast.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Lande van die Verenigde Koninkryk|Land (VK)]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Noord-Ierland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Historiese provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Ulster.svg|20px]] [[Ulster]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Distrik''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | City of Belfast |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''County''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | County Antrim<br />County Down |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|54|36|N|5|56|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Vroeë 17de eeu |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1888]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 115 [[vierkante kilometer|km²]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 67&nbsp;m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (City of Belfast) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 281&nbsp;000<ref>{{en}} [http://www.nisra.gov.uk/Census/pop_press_release_2_2011.pdf ''Northern Ireland Statistics & Research Agency: Sensus van 2011''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225055321/https://www.nisra.gov.uk/Census/pop_press_release_2_2011.pdf |date=25 Desember 2018 }}</ref> |- | &nbsp;- Totaal (ná hervorming in 2015) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 333&nbsp;871 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;443,5/vk km |- | &nbsp;- ''Urban Area'' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 483&nbsp;418 |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 641&nbsp;638 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +0 (GMT) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (BST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 9,1&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3,8 / 14,7&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 846&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Burgemeester (''Lord Mayor'')''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Tracy Kelly |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.belfastcity.gov.uk/ ''belfastcity.gov.uk''] |} '''Belfast''' ([[Iers-Gaelies]]: ''Béal Feirste'', letterlik: "monding van die sandbanke";<ref>{{en}} [http://www.royalmint.com/discover/uk-cities/history-of-belfast Royal Mint] – Belfast</ref> [[Ulster-Skots]]: ''Bilfawst'' of ''Bilfaust''; [[Skots-Gaelies]]: ''Beul Feirste'') is die [[hoofstad]] en grootste stad van [[Noord-Ierland]],<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> een van die vier [[Lande van die Verenigde Koninkryk|lande]] van die [[Verenigde Koninkryk]], met 'n oppervlak van 115 vierkante kilometer en 'n bevolking van 281&nbsp;000 volgens die sensus van 2011 (333&nbsp;871 ná die munisipale hervorming in 2015). Die metropolitaanse gebied van Belfast (''Belfast Metropolitan Urban Area'') het 'n bevolking van 641&nbsp;638. [[Lêer:Belfast City Hall 2.jpg|duimnael|links|Belfast se stadsaal is in die neobarok-styl ontwerp en vanaf 1898 tot 1906 opgerig]] [[Lêer:Uitsig oor Belfast vanaf Stormont.jpg|duimnael|links|Uitsig oor Belfast vanaf Stormont]] [[Lêer:Belfast from Black Mountain - geograph.org.uk - 1254109.jpg|duimnael|links|Stappers geniet die uitsig oor Belfast vanaf Black Mountain]] [[Lêer:Titanic building interior.jpg|duimnael|links|Die interieur van die ''Titanic Belfast''-museum]] [[Lêer:TB-StPatricks-003 (13264862804).jpg|duimnael|links|''Titanic Belfast'' word groen belig ter geleentheid van [[Sint Patricksdag]]]] Die naam Belfast is afgelei van die Iers-Gaeliese ''Bél Feirste'' ("monding van die Farset", die Ierse term ''feirste'' verwys na 'n sandbank of 'n sanderige fjord). Die stad was oorspronklik teen die Farsetrivier geleë, maar intussen is die Lagan die belangrikste rivier van Belfast. Die Farsetrivier vloei tans onder High Street en het byna in vergetelheid geraak. Die vroegste nedersettings in die gebied dateer uit die [[Bronstydperk]]. Vanaf die 18de eeu het Belfast tot 'n belangrike stedelike sentrum in Ierland gegroei wat vandag as die administratiewe hoofstad van Noord-Ierland dien. Die nywerheidsomwenteling het van die stad 'n belangrike industriële en handelspilpunt gemaak waaraan vanweë sy indrukwekkende 19de eeuse argitektuur die bynaam ''Athene van die Noorde''<ref>{{de}} ''Baedeker Allianz Reiseführer Großbritannien und Nordirland''. 5de uitgawe. Ostfildern: Karl Baedeker 1994, bl. 156</ref> gegee is, maar in die laat 20ste eeu het sy tradisionele nywerheidsbedrywe, waaronder skeepsbou, 'n groot mate van agteruitgang beleef. Die politieke geskiedenis van Belfast is deur die konflik tussen die Protestantse en Rooms-Katolieke gemeenskappe oorheers waardeur die stad in "Protestantse" en "Katolieke" woongebiede verdeel is. Met die ondertekening van 'n vredesooreenkoms vir Noord-Ierland, die sogenaamde Goeie Vrydagooreenkoms van 10 April 1998, het die konflikpartye hul steun vir vreedsame ontwikkeling bevestig en sodoende die pad vir ekonomiese groei en die regenerasie van die middestad en die dokgebiede gebaan. == Etimologie == [[Lêer:Ground Plan of Belfast (1685).png|duimnael|'n 1685-kaart van Belfast deur die militêre ingenieur Thomas Phillips met die stadsmure en Lord Chichester se kasteel, wat in 1708 deur 'n brand vernietig is]] Die naam "Belfast" is ontleen aan die Iers-Gaeliese ''Béal Feirste'' ([bʲeːlˠ ˈfʲɛɾˠ(ə)ʃtʲə])<ref name="Logainm">{{en}} {{cite web |url=http://www.logainm.ie/118005.aspx |title=Placenames Database of Ireland – Belfast: '''view the scanned records''' |publisher=Logainm.ie |accessdate=2 Julie 2013 |archive-url=https://archive.today/20130702093937/http://www.logainm.ie/118005.aspx |archive-date=2 Julie 2013 |url-status=live}}</ref> wat beteken "monding van die Farset",<ref>{{en}} {{cite book |author=Edmund Hogan |title=Onomasticon Goedelicum |url=http://publish.ucc.ie/doi/locus/B |year=1910 |publisher=Hodges, Figgis & Co. |location=Dublin |accessdate=17 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717183101/http://publish.ucc.ie/doi/locus/B |archive-date=17 Julie 2011 |url-status=live}}</ref> 'n rivier, waarvan die Ierse naam ''Feirste''verwys na 'n sandbank of 'n sanderige fjord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/education/beginnersblas/1belfast.shtml |title=Placenames/Logainmneacha – Belfast |publisher=[[BBC]] |accessdate=16 Mei 2024}}</ref> Die rivier was die nedersetting se belangrikste rivier — totdat dit laat in die 18de eeu onder ''High Street'' verbou is — en dit is intussen deur die Loganrivier vervang.<ref>{{en}} {{cite book |editor=Robert M. Young |title=The Town Book of the Corporation of Belfast |publisher=Marcus Ward |year=1892 |location=Belfast |url=https://archive.org/stream/townbookofcorpor00belf#page/n5/mode/2up |accessdate=16 Augustus 2012}}</ref> By hierdie kruising, deesdae onder of naby die Queen's Bridge, het die nedersetting ontstaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ruairí Ó Baoill |title=Hidden History Below Our Feet: The Archaeological Story of Belfast |publisher=Tandem Design, Northern Ireland Environment Agency |year=2011 |isbn=978-0-9569671-0-7 |location=Belfast}}</ref>{{rp|74–77}} Die sprekers van [[Ulster-Skots]] gebruik verskeie transkripsies van plaaslike uitsprake van "Belfast" (wat hulle soms ook gebruik),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.northsouthministerialcouncil.org/annual_report_2010_ulster_scots.pdf |title=North-South Ministerial Council: 2010 Annual Report in Ulster Scots |accessdate=27 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227120523/http://www.northsouthministerialcouncil.org/annual_report_2010_ulster_scots.pdf |archive-date=27 Februarie 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.northsouthministerialcouncil.org/ulster_scots_nsmc_2009_annual_report-3.pdf |title=North-South Ministerial Council: 2009 Annual Report in Ulster Scots |accessdate=1 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401014648/http://www.northsouthministerialcouncil.org/ulster_scots_nsmc_2009_annual_report-3.pdf |archive-date=1 April 2014 |url-status=dead}}</ref> insluitende ''Bilfawst'',<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.linenhall.com/pages/irish-and-reference |title=Ulster Scots Language & Dialects of Ulster |publisher=The Linen Hall Library |accessdate=25 Februarie 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130225140201/https://www.linenhall.com/pages/irish-and-reference |archive-date=25 Februarie 2013}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.northsouthministerialcouncil.org/web_2006_ulster_scots_report.pdf |title=2006 annual report in Ulster-Scots |publisher=North/South Ministerial Council |accessdate=27 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227120556/http://www.northsouthministerialcouncil.org/web_2006_ulster_scots_report.pdf |archive-date=27 Februarie 2013 |url-status=dead}}</ref> ''Bilfaust''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ulsterscots/library/switherin-agen |title=BBC Ulster-Scots Library – Switherin agen |publisher=[[BBC]] |accessdate=24 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724110325/http://www.bbc.co.uk/ulsterscots/library/switherin-agen |archive-date=24 Julie 2012}}</ref> of ''Baelfawst.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.midulstercouncil.org/getmedia/b944e065-0b67-4eb7-bca7-09c694caf3f2/Final-EQIA-Equality-Impact-Assessment-in-Ulster-Scots_11.pdf?ext=.pdf |title= Equality Impect Assessment o tha Draft Ullans Leid Policy |publisher=Mid Ulster District Council |accessdate=9 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109091019/https://www.midulstercouncil.org/getmedia/b944e065-0b67-4eb7-bca7-09c694caf3f2/Final-EQIA-Equality-Impact-Assessment-in-Ulster-Scots_11.pdf?ext=.pdf |archive-date=9 Januarie 2018 |url-status=dead}}</ref> == Geografie == === Bergreekse === [[Lêer:Cavehill, Belfast.jpg|duimnael|links|Cavehill met sy kenmerkende grotte]] [[Lêer:McArts Fort and Cave Hill Country park, Belfast - geograph.org.uk - 957637.jpg|duimnael|McArt se fort op Cavehill]] Belfast lê naby die Laganrivier en teen die uiterste suidweste van die Belfast Lough, 'n lang natuurlike inham wat van Belfast een van die belangrikste seehawens en die tweede grootste stad van [[Ierland]] gemaak het. Twee uitgestrekte bergreekse lê ten suide en noorde van die stad, die Castlereagh- en Antrim-heuwels. Die bergpieke in die noordweste en suidooste versterk die indruk dat Belfast in 'n plat landskap geleë is. Noord van die stadsgebied verrys die basaltplatorand van die Antrim-heuwels uit die vlakte, met bergpieke soos die Black Mountain (390&nbsp;m bo seevlak), Divis Mountain (478&nbsp;m) en Cavehill (368&nbsp;m). By die laasgenoemde skep die plato en McArt se fort, wat uit die Ystertydperk dateer, 'n dramatiese silhoeët vir Belfast.<ref>{{en}} Raymond Gillespie: ''Early Belfast: The Origins and Growth of an Ulster Town to 1750''. Belfast: The Belfast Natural History and Philosophical Society 2007, bl. 3</ref> Die ruwe landskap van Cavehill met grotte aan een van sy kante het van oudsher die menslike verbeelding aangegryp en was die basis vir romantiese legendes en mites oor verborge skatte en ander dinge. Die laer bergreekse van die Castlereagh Hills en Holywood Hills is suid-oos van Belfast geleë en bereik hoogtes van tussen 180 en 200&nbsp;m noord van Dundonald en in hul uitlopers rondom Braniel. Die grootste deel van dié reekse verrys nie hoër as 150&nbsp;m nie, maar vorm nogtans 'n natuurlike geografiese versperring wat die bou van paaie in ooswaartse rigting beperk en die bou van roetes langs die kus nodig gemaak het. Die lyn van bergheuwels word slegs deur die Dundonald Gap deurbreek wat 'n maklike toegang tot Newtownards en die see-inham [[Strangford Lough]] bied. Die bergreekse het al vroeg die belangstelling van menslike bewoners gewek. Aan die noordekant van die Laganrivier, wat deur die breë vallei tussen die bergpieke vloei, is mense gedurende die Jongsteentydperk deur afsettings van vuurklippe onder die Antrim-basalt aangetrek – 'n gewilde materiaal vir die vervaardiging van werktuie en wapens. === Ystydperk en Malone-sande === [[Lêer:Evening reflections on the River Lagan, Belfast - geograph.org.uk - 582105.jpg|duimnael|Weerkaatsing van geboue op die Laganrivier]] Voor die laaste [[Ystydperk|kouetydperk]] het die Lagan in die huidige stadsgebied van Belfast nog deur die Bog Meadows gevloei. Die vergletsering het nie net die rivierloop nie, maar ook die valleilandskap ingrypend verander. Die ysmassa's het oor die ooste van Ulster beweeg, en groot dele van die gebied is met kleigruis bedek. Toe die ys in oostelike rigting begin terugtrek en die Laganvallei blokkeer het, het 'n meer ontstaan waarin 'n kleilaag en groot hoeveelhede sand en gruis gedeponeer is. Hierdie "Malone-sande", soos hulle plaaslik genoem word, sou later 'n belangrike rol by die ontstaan van menslike nedersettings speel. Afsettings van Malone-sande het orals in die gebied heuwelrûens of klein plato's gevorm waarop paaie of nedersettings gebou kon word. Nedersettings suid van Belfast se middestad, soos dié rondom Malone Road en Stranmillis, is op Malone-sande gebou. Drie belangrike paaie in die gebied, Malone Road, Lisburn Road en Stranmillis Road, het albei op hoër geleë terreine met Malone-sande as ondergrond ontstaan. Die Malone-vlaktes, soos hulle in die vroeë 17de eeu genoem is, was een van die eerste gebiede waar mense hulle in die moderne tydperk gevestig het. Die ysmassa's van die laaste kouetydperk het nog een laaste keer na die Laganvallei deurgedring en 'n laag van kleigruis oor die Malone-sande agtergelaat voordat hulle vir goed in oostelike rigting verdwyn het. Die periodes daarna is deur wisselende seevlaktes en kuslyne gekenmerk. Landmassa's het op- en afwaarts beweeg nadat die gewig van die ys verwyder is en die watervolume as gevolg van smeltende ys gestyg het. Turfbeddens het ontstaan en is vervolgens weer oorstroom. Die vloedwater het afsettings van klei of ''sleech'', soos dit plaaslik genoem word, agtergelaat. Hierdie kenmerkende blou-grys klei vorm die ondergrond van Sentraal-Belfast met lae van verskillende diktes, en alhoewel dit maklik bewerk kan word, is hierdie onstabiele grond allesbehalwe ideaal om daarop te bou. By Cornmarket bereik die klei 'n diepte van 17 meter, maar word suid en oos van die Raadsaal gaandeweg dunner, met dieptes van slegs een meter. == Klimaat == [[Lêer:'n Reënerige namiddag in Belfast.jpg|duimnael|links|220px|'n Reënerige namiddag in Belfast]] [[Lêer:New Lodge rainbow.jpg|duimnael|'n Reënboog oor die New Lodge-buurt in Noord-Belfast]] [[Lêer:Autumn trees, Belfast - geograph.org.uk - 1538025.jpg|duimnael|Herfskleure in University Road]] Soos die res van Ierland het Belfast 'n gematigde klimaat met geringe temperatuurskommelinge. Winderige weerstoestande en reënval kom dwarsdeur die jaar voor. Tans is daar vyf weerstasies in die stadsgebied: Helens Bay, Stormont, Newforge, Castlereagh en Ravenhill Road. Die weerstasie van Aldergrove-lughawe is in die omgewing van Belfast geleë. Die hoogste temperatuur, wat ooit in Belfast en die hele Noord-Ierland aangeteken is, was 30,8&nbsp;°C by Shaws Bridge op 12 Julie 1983. Belfast hou ook die rekord vir die hoogste minimum-nagtemperatuur met 19,6&nbsp;°C in Whitehouse op 14 Augustus 2001. Die stad kry noemenswaardige neerslae van meer as 0,25&nbsp;mm op 213 dae van 'n gemiddelde jaar, met 'n jaarlikse gemiddelde reënval van 846&nbsp;mm – minder as byvoorbeeld die Engelse Lake District of die Skotse Hoogland, maar meer as Dublin of die suid-oostelike kusgebied van Ierland. Sneeuval kom op minder as tien dae van 'n gemiddelde jaar voor. Die hoogste temperatuur, wat ooit by die weerstasie in Stormont aangeteken is, was 29,7&nbsp;°C in Julie 1983. In 'n gemiddelde jaar styg die kwik op die warmste dag tot 24,4&nbsp;°C. Die laagste temperatuur, wat amptelik in Stormont gemeet is, was -9,9&nbsp;°C in Januarie 1982. In 'n gemiddelde jaar sal die kwik gedurende die koudste nag nie onder -4,5&nbsp;°C val nie. Ryp kom sowat 26 nagte per jaar voor. Die vlakke van [[lugbesoedeling]] is in Belfast oor die algemeen relatief laag, veral in vergelyking met die 1950's en 1960's toe Belfast nog dikwels in rookmis gehul is. Intussen is na skoner brandstowwe soos aardgas omgeskakel, maatreëls ingestel om lugbesoedeling te beheer en die kragsentrale in Wes-Belfast in 2002 gesluit. In sekere dele van Belfast is lugbesoedeling as gevolg van padverkeer steeds 'n probleem.<ref>{{en}} [http://www.belfastcity.gov.uk/airquality/index.asp ''Stadsraad van Belfast: Luggehalte''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021214135/http://www.belfastcity.gov.uk/airquality/index.asp |date=21 Oktober 2012 }}</ref> {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Belfast Newforge, 16&nbsp;m bo seevlak, 1981–2010 |jan_gem_max=7.9 |feb_gem_max=8.3 |mrt_gem_max=10.2 |apr_gem_max=12.4 |mei_gem_max=15.4 |jun_gem_max=17.9 |jul_gem_max=19.7 |aug_gem_max=19.3 |sep_gem_max=17.1 |okt_gem_max=13.6 |nov_gem_max=10.3 |dec_gem_max=8.2 |jaar_gem_max=13.4 |jan_gem_min=2.2 |feb_gem_min=2.1 |mrt_gem_min=3.5 |apr_gem_min=4.7 |mei_gem_min=6.9 |jun_gem_min=9.8 |jul_gem_min=11.7 |aug_gem_min=11.5 |sep_gem_min=9.6 |okt_gem_min=7.0 |nov_gem_min=4.2 |dec_gem_min=2.3 |jaar_gem_min=6.3 |jan_gem_ns=90.4 |feb_gem_ns=64.8 |mrt_gem_ns=78.0 |apr_gem_ns=64.6 |mei_gem_ns=62.9 |jun_gem_ns=67.0 |jul_gem_ns=66.0 |aug_gem_ns=86.2 |sep_gem_ns=77.1 |okt_gem_ns=98.4 |nov_gem_ns=96.3 |dec_gem_ns=92.2 |jaar_gem_ns=944.1 |bron = Met Office<ref>{{en}} [http://www.metoffice.gov.uk/public/weather/climate/gceyvpufr#?tab=climateTables ''metoffice.gov.uk: Belfast climate. Besoek op 20 Junie 2015'']</ref>}} == Stadswapen == Die huidige stadswapen is op 30 Junie 1890 amptelik aanvaar. Die Latynse leuse ''Pro tanto quid retribuamus'' ("Hoe kan ons vergoed vir so veel weldade aan ons?") is ontleen aan die Bybelse psalm 116, versreël 12. Min is bekend oor die wapen se simbole, hul oorsprong en betekenis. Die klok, die seeperd, die skip en die wolf in kettings verskyn egter reeds op die kentekens en muntstukke van 17de eeuse kooplui wat in Belfast sake gedoen het. Die seeperd, wat twee keer op die wapenskild verskyn, versinnebeeld die belangrike rol van seehandel vir Belfast se ekonomie, net soos die skip onderaan.<ref>{{en}} Belfast City Council: ''Belfast City Hall''. Brosjure sonder jaargetal</ref> == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Ingangshek tot die Belfast-kasteel.jpg|duimnael|links|Ingangshek tot die Belfast-kasteel]] [[Lêer:Belfast Castle, Northern Ireland.jpg|duimnael|Die kasteel van Belfast]] Die eerste menslike nedersettings in die gebied van Belfast dateer uit die Bronstydperk, en die oorblyfsels van versterkings uit die ystertydperk kan nog steeds besigtig word. Bekende besienswaardighede uit die vroeë geskiedenis van Belfast sluit ''Giant's Ring'', 'n mensgemaakte heuwel wat 5&nbsp;000 jaar gelede ontstaan het en naby die stad geleë is, en McArt's Fort in, 'n heuwelvesting uit die ystertydperk wat op Cavehill, 'n heuwel noord van Belfast, opgerig is. In 1177 het 'n [[Normandië|Normandiese]] lord, John de Courcy, 'n kasteel gebou wat die bakermat van 'n klein nedersetting sou word. Die [[kasteel]] en dorp is egter reeds twintig jaar later gedurende 'n slag vernietig. Tot in die laat 16de eeu was die landerye in die omgewing van Belfast merendeels in die hande van die O'Neill-familie. In 1571 het koningin Elizabeth I hierdie land aan Sir Thomas Smith toegestaan, maar nadat Smith nòg beheer oor die land gekry nòg aan die vereistes van dié landtoekenning voldoen het nie, het die landerye tydens die regentskap van [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]] aan die kroon teruggeval. Die huidige stad se geskiedenis begin in 1611 toe koning Jakobus I Belfast saam met die kasteel en groot landerye in die omgewing aan baron Arthur Chichester (1563–1625) toegeken het. Chichester, die seun van 'n landeienaar in Devon wat in Ierland in die Negejarige Oorlog geveg het en as Lord Deputy van Ierland benoem is, het baie moeite gedoen om die groei van die nedersetting te bevorder. Die kasteel is heropgerig, en setlaars uit [[Engeland]], [[Skotland]] en die [[Man (eiland)|eiland Man]] het hulle hier kom vestig. Die inheemse Rooms-Katolieke Ierse bevolking was merendeels wes van die versterkte nedersetting saamgetrek. Op 27 April 1613 het koning Jakobus I 'n oktrooi uitgereik waardeur Belfast amptelik as ''borough'' geïnkorporeer is en die voorreg gekry het om twee afgevaardigdes na die parlement te stuur. Tegelykertyd is toestemming vir die bou van 'n klein kaai in Belfast verleen. Die kaai is by die samevloeiing van die Farset- en Laganriviere gebou en markeer die beginpunt van Belfast se geskiedenis as een van die besigste seehawens in Europa. Die geïnkorporeerde nedersetting is gedeeltelik deur die Chichester-gesin beheer, maar amptelik deur 'n ''sovereign'' ('n soort burgemeester) en twaalf burgers (gewoonlik koopmans) as raadslede geadministreer. Die raadslede het elke jaar 'n lys van drie kandidate saamgestel waarvan een deur die Chichesters as ''sovereign'' gekies is. Geen wette kon sonder Chichester se goedkeuring afgekondig word nie, en gewone inwoners was hoegenaamd nie by die stadsregering betrokke nie. Ondanks sy klein bevolking van 1&nbsp;000 was Belfast in die vroeë 17de eeu reeds 'n besige handelsplek wat landbouprodukte uit die Laganvallei en ander dele van Ulster soos wol, velle, kersvet, graan, botter en gesoute vleis na Engeland, Skotland en [[Frankryk]] uitgevoer het. Wyn en vrugte was belangrike invoergoedere wat deur Frankryk en [[Spanje]] verskaf is, naas lakens, steenkool, brandewyn, papier en hout.<ref>{{en}} Jamie Johnston: ''Victorian Belfast''. Belfast: Ulster Historical Foundation 1993, bl. 5</ref> Later in die eeu is ook handelsbande met die Britse kolonies in [[Noord-Amerika]] aangeknoop van waar tabak ingevoer is. [[Suiker]] is vanuit die Wes-Indiese eilande na Belfast verskeep en hier geraffineer. In die laat 17de eeu het Belfast se bevolking tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 beloop. Eerste waterleidings, wat van hout gemaak is, het Belfast vanaf 1680 van [[drinkwater]] voorsien, en twee jaar later is die eerste brug oor die Laganrivier gebou. Die vernaamste bedrywe in dié tyd was brouerye, tou- en seilmakerye. === ''Plantations'' en nywerheidsomwenteling === [[Lêer:Albert Memorial Clock - Belfast.jpg|duimnael|200px|Die Albert-[[kloktoring]] op Queen's Square is een van Belfast se bekendste bakens]] In die vroeë 17de eeu het die Britse Kroon die vestiging van Britse setlaars, die sogenaamde ''[[Kolonisasie van Ulster|Plantations]]'', in Ulster bevorder. Die eerste immigrante was merendeels [[Skotte|Skotse]] Presbiterianers wat van Belfast gaandeweg die sentrum van Ierse Protestantisme gemaak het. 'n Tweede golf van setlaars het hulle in die laat 17de eeu hier gevestig – Franse [[Hugenoot|Hugenote]]-vlugtelinge wat weens godsdienstige vervolging uit hul vaderland gevlug het. Baie van hulle was bekwame ambagsmanne wat 'n beslissende rol by die stigting van die plaaslike linnebedryf gespeel het. Die 500 Hugenote-gesinne, wat hulle in die omgewing van die stad [[Lisburn]] sowat twintig kilometer suid-wes van Belfast gevestig het, het moderne spin-, weef- en bleektegnieke ingevoer, en danksy hulle bydrae het die Laganvallei tot 'n beduidende nywerheidsentrum in Ierland ontwikkel. Steeds meer Skotse en [[Engelse]] immigrante het in Belfast aangekom, en nuwe bedrywe soos [[tabak]]vervaardiging, swaar nywerhede en skeepsbou het ontstaan. Belfast het vinnig gegroei en was met sy tekstielmeule en skeepswerwe die enigste stad in Ierland wat volledig geïndustrialiseer is. Lang rye eenderse baksteen-terrashuise is gebou om duisende werkers en hul gesinne te huisves. Die eerste spoorwegverbinding tussen Lisburn en Belfast is in 1839 geopen. Die inwonertal van Belfast het vinnig toegeneem, van 20&nbsp;000 in 1800 tot 100&nbsp;000 'n halfeeu later en 350&nbsp;000 in 1900. Ná die stadsgebied in die 19de eeu verskeie kere uitgebrei is, het Belfast in 1888 deur [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]] stadstatus ontvang. Kort voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die stad met 'n bevolking van 400&nbsp;000 byna dié van Dublin verbygesteek. Belfast se seehawe, een van die besigstes in die Verenigde Koninkryk, is reeds in die 18de eeu vergroot. Die skeepsbounywerheid ''[[Harland and Wolff]]'' het hier oor die grootste droogdok ter wêreld beskik, en in 1912 het die reusepassasierskip ''[[RMS Titanic]]'', wat deur ''Harland and Wolff'' gebou is, van hier op sy eerste (gedoemde) vaart vertrek. Die skeepsboubedryf het net soos ander nywerheidssektore ná die Groot Oorlog 'n agteruitgang beleef. Grootskaalse werkloosheid was een van die knellendste vraagstukke in die 1920's en 1930's, en dit is eers verlig nadat die [[Tweede Wêreldoorlog]] skeepswerwe en swaar nywerhede laat floreer het. Hierdie sleutelbedrywe het van Belfast 'n teiken vir Duitse lugaanvalle gemaak. === Hoofstad van Noord-Ierland === [[Lêer:Belfast, Parliament Buildings.JPG|duimnael|Sir Arthur Thornley se neoklassieke Stormont, die Noord-Ierse parlementsgebou]] Met die stigting van Noord-Ierland as 'n deelstaat van die Verenigde Koninkryk in 1921, volgens die Wet oor die Regering van Ierland van 1920, het Belfast as grootste stad in die gebied sy administratiewe setel geword. Afgevaardigdes van die Noord-Ierse parlement het aanvanklik in Belfast se stadsaal (waar die eerste parlementsitting op 22 Junie 1921 deur koning [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] geopen is) en in die nabygeleë Presbiteriaanse Kerk van die ''Union Theological College'' vergader. Die nuwe parlementsgebou op die voorstedelike Stormontlandgoed oos van Belfast is vanaf 1921 teen 'n koste van £1,7 miljoen opgerig en op 16 November 1932 namens koning George V deur die destydse Prins van Wallis (en latere koning [[Edward VIII van die Verenigde Koninkryk|Edward VIII]]) amptelik geopen.<ref>{{en}} [http://www.discovernorthernireland.com/Parliament-Buildings-Stormont-Belfast-P3060 www.discovernorthernireland.com: Parliament Buildings, Stormont. Besoek op 17 Maart 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223002824/https://www.discovernorthernireland.com/Parliament-Buildings-Stormont-Belfast-P3060 |date=23 Februarie 2015 }}</ref> Maar Belfast het gaandeweg die nadelige uitwerkings ervaar wat die verdeling van Ierland meegebring het. Dit was veral die einde van sy industriële groeifase, alhoewel die agteruitgang van plaaslike skeepswerwe en fabrieke eers ná die Tweede Wêreldoorlog begin het. === ''Belfast Blitz'' === [[Lêer:Belfast Blitz Memorial op Belfast City Cemetery.jpg|duimnael|links|Ná twee verwoestende Duitse lugaanvalle in 1941 kon 154 van die slagoffers – mans, vroue en kinders – nie meer geïdentifiseer word nie. Hulle het hul laaste rusplek in 'n massagraf op [[Belfast City Cemetery]] gevind. Die Blitz Memorial is hier as gedenkteken opgerig]] [[Lêer:Rescue workers search through the rubble of Eglington Street in Belfast, Northern Ireland after a German air raid, 7 May 1941. H9476.jpg|duimnael|Ná die laaste Duitse lugaanval soek reddingswerkers op 7 Mei 1941 in Eglington Street na oorlewendes en slagoffers]] Die Tweede Wêreldoorlog het ingrypende uitwerking op Belfast en sy bewoners gehad. In die laat 1930's is die stad deur grootskaalse werkloosheid geteister. Die Verenigde Koninkryk se toetrede tot die oorlog het Belfast se skeepsboubedryf laat herleef, maar van die stad ook een van sestien Britse teikens van Duitse lugaanvalle gemaak. In vier groot aanvalle in April en Mei 1941 is meer as 1&nbsp;000 inwoners dood en 3&nbsp;200 woonhuise vernietig. Duisende is dakloos gelaat, veral in werkersklaskwartiere rondom die dokke. Belfast was merkbaar swak voorberei op oorlog, veral omdat Britse ministers betwyfel het dat Noord-Ierland binne bereik van Duitse bomwerpers was. So was daar slegs vier openbare skuilplekke teen lugaanvalle in heel Belfast, een van die mees digbevolkte stede in die Verenigde Koninkryk. Die meeste plaaslike soekligte is Engeland toe gestuur, en terwyl daar oorspronklik beplan is om 70&nbsp;000 kinders na veilige plekke buite die stad te neem, is uiteindelik nouliks meer as 7&nbsp;000 kinders uit Belfast ontruim.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/timelines/zqrrtyc ''BBC – The Blitz: Bombs over Belfast. Besoek op 28 Augustus 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421023145/http://www.bbc.co.uk/timelines/zqrrtyc |date=21 April 2016 }}</ref> Die Duitse lugaanval op 16 April 1941 was die dodelikste op enige Britse stad buite [[Londen]]. Die amptelike dodetal was 745, maar volgens meer presiese skattings het dié aanval moontlik meer as 900 menselewens geëis. Tienduisende Belfasters het na die platteland gevlug, terwyl plunderaars probeer het om voordeel uit die chaotiese toestande ná die aanval te trek. Ná die laaste aanval op 6 Mei was sowat die helfte van geboue in Belfast vernietig of ernstig beskadig. === Die ''Troubles'' === [[Lêer:X02461 2014-05-09 In-Former Republicans.jpg|duimnael|links|220px|Republikeinse muurskildery in Belfast]] [[Lêer:Building repairs, Belfast (1981) - geograph.org.uk - 996399.jpg|duimnael|Belfast in 1981: Herstelwerk word aan 'n gebou gedoen nadat 'n bom ontplof het.]] [[Lêer:Muurskildery in Sandy Row, Belfast.jpg|duimnael|''Let ambition fire thy mind – Laat ambitie brand uw verstand''<br /> Muurskilderye van Unioniste verwys onder meer na Protestantse oorwinnings. Dié skildery by die ingang tot die Protestantse woonstraat Sandy Row haal Koning William III, Prins van Oranje aan]] Die stad was in sy geskiedenis dikwels die toneel van onluste in die konflik tussen die [[Protestantisme|Protestants]]-Britse en Iers-nasionalisties gesinde [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] bevolking. Die mees onlangse burgeroorlogstoestand, die sogenaamde ''Troubles'', het in die tydperk tussen 1969 en die laat negentigerjare geheers. Sommige van die ergste voorvalle van geweld het in Belfast plaasgevind, veral toe die konflik in die 1970's sy hoogtepunt bereik het nadat Protestantse Unioniste en Rooms-Katolieke Nasionaliste paramilitêre magte gevorm het. Bomaanvalle, politieke moorde en straatgeweld was 'n konstante bedreiging vir die bevolking. Die Provisionele [[Ierse Republikeinse Leër]] (IRA – ''Provisional Irish Republican Army'') het sy eise met geweld probeer afdwing. Na een van die bloedigste dae word as Bloedige Vrydag verwys. Op 21 Julie 1972 het binne tagtig minute altesaam 22 bomme in die middestad van Belfast ontplof. Nege inwoners, waaronder twee Britse soldate, het hul lewens verloor, 130 is beseer. Die Provisionele IRA het later siniese kommentaar gelewer waarvolgens die owerheid verantwoordelik vir die verlies aan lewens sou wees aangesien hulle vooraf telefonies gewaarsku is. Maar in die chaos wat ontstaan het toe die eerste bomme ontplof het, kon plekke nie betyds ontruim word nie en het mense van een plek na 'n ander gevlug. Paramilitêre loyaliste-groeperings soos die ''Ulster Volunteer Force (UVF)'' en die ''Ulster Defence Association (UDA)'' het vergelding gepleeg deur Rooms-Katolieke inwoners te vermoor wat meestal hoegenaamd geen verbintenis met die IRA gehad het nie. Politieke geweldpleging in die stadsgebied van Belfast het tussen 1969 en 2001 meer as 1&nbsp;500 menselewens geëis. === Goeie Vrydag-ooreenkoms === [[Lêer:Belfast Laganside (11819356415).jpg|duimnael|links|Belfast Laganside: Die Hilton-hotel en ''Waterfront Hall'', 'n konferensiesentrum, soos gesien vanaf Queens-brug]] [[Lêer:Ou en nuwe geboue in Belfast se middestad.jpg|duimnael|Ou en nuwe geboue in Belfast se middestad. 'n Golf van bomontploffings tydens die onluste en die streng veiligheidsmaatreêls, wat ingestel moes word om toegang tot die sakekern te beheer, het nadelige invloed op die sakewêreld gehad. Ná die Goeie Vrydag-vredesooreenkoms het die stad 'n ongekende ekonomiese opswaai beleef]] Die politieke situasie en die algemene ekonomiese ontwikkeling het sedert die sestigerjare van die 20ste eeu tot die agteruitgang van Belfast gelei wat dekades lank sou voortduur en waartydens die plaaslike ekonomie met Britse staatssubsidies aan die gang gehou is. Eers die Goeie Vrydag-ooreenkoms, wat in 1998 onderteken is, het die pad gebaan vir politieke samewerking en magsdeling tussen Protestantse en Rooms-Katolieke groeperings, en die Noord-Ierse parlement is binne die bestek van devolusie in die Verenigde Koninkryk herstel. Afgevaardigdes en regeringslede het in 2000 in hul kantore in die parlementsgebou ingetrek wat volgens sy ligging op die gelyknamige landgoed as Stormont bekendstaan. Die inswering van Eerwaarde [[Ian Paisley]], leier van die Demokratiese Unionisteparty, en [[Martin McGuinness]], 'n vroeëre bevelvoerder van die IRA en afgevaardigde van die [[Sinn Féin]]-party, as respektiewelik premier en vise-premier van Noord-Ierland in 'n koalisieregering op 8 Mei 2007 was 'n historiese gebeurtenis. Die plaaslike ekonomie is deur grootskaalse beleggings, veral uit die [[Europese Unie]], gestimuleer. Werkloosheid was 'n tyd lank laer as in die res van die land, terwyl eiendomspryse sterk gestyg het. Die globale finansiële krisis het Belfast egter in 'n diep resessie gedompel waartydens huispryse in 2008 met sowat 'n derde gedaal het. Ten spyte van sekere struikelblokke wat aan die periode van politieke onluste, die ''Troubles'', herinner, soos die sogenaamde "vredeslyne" wat Rooms-Katolieke en Protestantse woonbuurte van mekaar skei, kyk bewoners met optimisme vorentoe.<ref>{{en}} Fionn Davenport: ''Ireland''. eBoek-uitgawe. Footscray, Oakland en Londen: Lonely Planet Publications 2009, bl. 568</ref> Die vestiging van groter getalle Rooms-Katolieke in die stadsgebied word in die huidige stadsregering weerspieël waar Republikeine en Nasionaliste saam met die "nie-sektariese" Alliance Party, wat hulle steun, in 2011 'n meerderheid setels in die stadsraad kon verower. Die omstrede besluit om die Union Jack, die [[vlag van die Verenigde Koninkryk]], net ter geleentheid van besondere gebeurtenisse (soos die geboorte van 'n koninklike baba), herdenkings en feesdae op Belfast se Raadsaal te hys, het in 2012 tot onluste gelei. Politieke waarnemers het egter daarop verwys dat verteenwoordigers van Republikeins-Nasionalistiese partye soos Sinn Féin sodoende vir die eerste keer die grondwetlike status van Noord-Ierland as deel van die Verenigde Koninkryk amptelik erken het. == Ekonomie == === Linenopolis === [[Lêer:Knocking off at Harland & Wolff, Belfast.jpg|duimnael|'n Skof eindig by ''[[Harland and Wolff]]'' se werf in Queensweg. Die ''[[RMS Titanic]]'' is in die agtergrond. Die foto is vroeg in 1911 geneem]] Belfast is die enigste historiese nywerheidstad in Ierland en verskil sodoende van ander groot nedersettings op die eiland waar rykdom gewoonlik nie uit 'n geïndustrialiseerde ekonomie voortgespruit het nie, maar uit handel, landbou of afstamming.<ref>{{en}} [http://www.census.nationalarchives.ie/exhibition/belfast/main.html ''The National Archives of Ireland: What was Belfast like in the 20th century?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807051250/http://www.census.nationalarchives.ie/exhibition/belfast/main.html |date= 7 Augustus 2013 }}</ref> [[Linne]]goed is al eeue lank in Ierland vervaardig, maar dit was tot in die 19de eeu 'n [[tuisnywerheid]] wat op plase deur boere en hul gesinne bedryf is. Die vlas, wat deur boere verbou is, is deur vroue en kinders bewerk en tot linnedraad gespin. Die mans het dit op weefstoele tot linnegoed verwerk en aan blekers verkoop waardeur 'n ekstra inkomste verdien is. Die hoë gehalte van Ierse linnegoed het verseker dat daar steeds 'n hoë vraag na dié produk was. Blekers in die Laganvallei het handelsbande met Engelse markte aangeknoop en hul produkte uit Belfast verskeep. Die handel en uitvoer van linnegoed is vanuit die ''White Linen Hall'' georganiseer wat in 1785 opgerig is. Die swaartepunt van Ierland se linnebedryf het na die noorde begin verskuif. Vanaf die laat 18de eeu het Belfast 'n sleutelrol in die industriële rewolusie gespeel. Die eerste meule, wat aan die begin van die 19de eeu in Belfast ontstaan het, het om tegniese redes [[katoen]], en nie linne nie, verwerk. Omstreeks 1826 was twintig katoenmeule met 3&nbsp;500 werkers in bedryf. Maar juis in dié tyd is handelsbeperkings, wat Noord-Ierland se katoenbedryf teen mededingers in Lancashire in Engeland beskerm het, opgehef. Die katoenbedryf in Belfast het agteruitgegaan. Danksy grootskaalse beleggings in nuwe tegnologieë soos meganiese spinwiele het die stad vervolgens tot die wêreldsentrum van die linnebedryf gegroei – 'n ontwikkeling wat aan Belfast die bynaam ''Linenopolis'' besorg het. In die dekade tussen 1850 en 1860 is die proses van linneverwerking gemeganiseer. Die linnemeule was hoofsaaklik aan die Antrim-kant van Belfast geleë waar hulle die vestiging van ander nywerhede soos chemiese fabrieke bevorder het. In die vroeë 20ste eeu het Belfast se tekstielbedryf meer as 35&nbsp;000 werkers in diens gehad. === Skeepsbou === [[Lêer:RMS Titanic ready for launch, 1911.jpg|duimnael|links|1911: Die ''RMS Titanic'' is klaar om geloods te word]] [[Lêer:Two unusual ships in Belfast - geograph.org.uk - 958692.jpg|duimnael|Die skeepswerf ''Harland and Wolff'' se tweelinghyskrane ''Samson'' en ''Goliath'' het ikoniese status as deel van Belfast se stadsilhoeët]] Ander belangrike industriële sektore was tabakverwerking, toumakery en skeepsbou. Die laasgenoemde het van 'n beskeie begin in 1630, toe Presbiteriaanse predikante die ''Eagle Wing'' laat bou het, 'n skip waarmee hulle later geëmigreer het, en 1791, toe die Skotse ondernemer William Ritchie (1756–1834) die potensiaal van Belfasthawe vir die bou van skepe raakgesien en die eerste redery gestig het, uiteindelik in die laat 19de en vroeë 20ste eeu ikoniese status as spilpunt van vooruitgang bereik. Al het dit minder werkgeleenthede gebied as die tekstielbedryf, het sy prestasies internasionale bekendheid vir Belfast verseker. Gedurende die 19de eeu is Belfast se hawe steeds verder uitgebou om uiteindelik die grootste skeepswerf ter wêreld te huisves. Die tydperk tussen 1880 en die uitbreek van die Groot Oorlog in 1914 word as die goue tydperk van Belfast se skeepsbou beskou. In 1914 het agt persent van alle nuutgeboude skepe wêreldwyd in Belfast van stapel geloop.<ref>{{en}} ''Belfast Shipbuilders''. Belfast: Ulster-Scots Community Network (sonder jaargetal), bl. 3</ref> In sommige jare was dié persentasie selfs nog groter. 'n Bylae van die Britse dagblad ''Financial Times'' het in Maart 1914 na Belfast verwys as "die leidende skeepsbousentrum van die hele wêreld" (''"the premier shipbuilding centre of the entire world"''). [[Edward Harland]] en Gustav Wolff was sleutelpersone in dié bedryf wat op hulle werf, ''[[Harland and Wolff]]'', omstreeks 1900 reeds 9&nbsp;000 werkers in diens gehad het. Aan die begin van die 20ste eeu het hulle die grootste en produktiefste werf ter wêreld bestuur wat op sy hoogtepunt werk aan 30&nbsp;000 Belfasters en 20&nbsp;000 werkers in ander Britse stede verskaf het. In 1911 het die befaamde ''[[RMS Titanic]]'', destyds die grootste skip ter wêreld, hier van stapel geloop. Belfast was tot in die 20ste eeu 'n nywerheidsentrum van wêreldbelang en tydelik ook die grootste stad van Ierland. Die stad se industriële en ekonomiese voorspoed was in die vroeë 20ste eeu een van die redes hoekom Protestantse Ulster-unioniste hulle teen Ierse selfregering uitgespreek het. Belfast sou ná Ierland se onafhanklikwording, net soos die res van Ulster, deel van die Verenigde Koninkryk bly. === De-industrialisering en politieke onluste === [[Lêer:Ballymurphy garden.JPG|duimnael|Onbeholpe optrede deur polisielede en soldate het verskeie kere slagoffers geëis. Elf ongewapende burgerlikes is in die sogenaamde Ballymurphy-slagting in Augustus 1971 dood]] Belfast se ekonomie het, net soos dié van baie ander Britse stede wat sedert die 19de eeu op swaar nywerhede gesteun het, sedert die 1960's ernstige agteruitgang ervaar. Naas strawwe mededinging van ander lande het die politieke onluste daartoe bygedra dat sedert die 1970's meer as 100&nbsp;000 werkgeleenthede in die nywerheidsektor verlore gegaan het. Noord-Ierland se ekonomie was dekades lank afhanklik van Britse staatsubsidies wat jaarliks tot £4 miljard beloop het. Lone en salarisse was gevolglik in Belfast en die res van Noord-Ierland merkbaar laer as in die [[Republiek Ierland]]. Noord-Ierland se laer lewenskoste het in die verlede duisende kopers uit die Republiek na grensdorpe en -stede in die noorde gelok waar die kleinhandelbedryf gefloreer het. Die ekonomiese groei in die suide het positiewe uitwerkings op Noord-Ierland se ekonomie gehad – Noord-Ierse uitvoere na die Republiek Ierland was so groot soos dié na Asiatiese lande en die res van die Europese Unie, en toeriste uit die suide was die tweede grootste groep besoekers. Na die Ierse bydrae tot Noord-Ierland se groei is dikwels as ''Southern Comfort'' verwys.<ref>{{en}} [http://financicles.com/regions/western-europe/how-the-eurozone-crisis-will-affect-northern-ireland/ ''Financicles.com: How the eurozone crisis will affect Northern Ireland''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620223802/http://financicles.com/regions/western-europe/how-the-eurozone-crisis-will-affect-northern-ireland/ |date=20 Junie 2013 }}</ref> == Demografie en stadsbeeld == === Bevolkingsgroei === [[Lêer:Malone Road, Belfast, February 2012.jpg|duimnael|links|Woonhuise in Malone Road]] Vroeg in die 20ste eeu het Belfast 'n tydperk van ekonomiese voorspoed betree. Sy bevolking, wat in 1808 nog slegs 25&nbsp;000 en in 1841 70&nbsp;000 beloop het, het in die eerste dekade van die nuwe eeu met tien persent gegroei tot 385&nbsp;000. Hierdie soort bevolkingsontploffing was ongekend op 'n eiland waar die bevolkingsgetal as gevolg van [[Groot Ierse Hongersnood|hongersnood]] en emigrasie al sedert die middel van die 19de eeu aan die krimp was, en selfs groter as dié van Noord-Engeland se tradisionele nywerheidstede wat baie ooreenkomste met Belfast getoon het. Belfast het die snelste groeiende stedelike gebied in die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland]] geword. [[Lêer:Rathcoole cottages, Belfast - geograph.org.uk - 1493924.jpg|duimnael|links|Die Rathcoole Cottages, goed versorgde laat-Edwardiaanse terrashuise aan die onderent van Great Northern Street]] Sy bewoners was egter van die begin af verdeeld oor godsdiens. Selfs voor die grootskaalse demografiese veranderings, wat met die nywerheidsomwenteling gepaard gegaan het, was daar spanninge tussen Presbiterianers en lidmate van die Kerk van Ierland. Toe tienduisende Rooms-Katolieke die stad begin binnestroom het, het die prentjie dramaties verander. Teen die einde van die 18de eeu was minder as tien persent van die bevolking Katolieke. In 1911 het hul aandeel tot 24 persent gestyg. Die belangrikste Protestantse denominasies was Presbiterianers (34 persent), lidmate van die Kerk van Ierland (30 persent) en Metodiste (sewe persent). Die verdeling tussen arm en ryk was eweneens sigbaar. Welgesteldes het in buurte soos dié rondom Malone Road, Antrim Road en Botanic Avenue gewoon. Werkersklaskwartiere met hul kenmerkende nou straatjies en baksteenhuise waar groot gesinne saamgepak was soos sardiene, het veral digby die skeepswerwe ontstaan. Net soos in die nywerheidstreke van Noord-Engeland het die lewe van werkersklasgesinne om sport, musiek en drank gedraai. Hierdie belangstellings het saam met godsdienstige verdeeldheid 'n besondere karakter aan Belfast se sosiale en kulturele lewe gegee. === Stedelike struktuur === [[Lêer:Belfast from Black Mountain - geograph.org.uk - 1254125.jpg|duimnael|links|Die middestad van Belfast, soos gesien vanaf die Black Mountain]] [[Lêer:Hoër-middelklas-woonhuise in Innisfayle Park, Cavehill, Noord-Belfast2.jpg|duimnael|Hoër-middelklas-woonhuise in Innisfayle Park, Cavehill, Noord-Belfast]] Die fisiese struktuur van die omliggende landskap het 'n beperking op Belfast se stedelike groei geplaas. In die noorde word die stadsgebied deur die Antrim-plato begrens, terwyl Castlereagh en die Holywood-berge die uitbreiding van Belfast na die suide beperk het. Stedelike groei het sodoende hoofsaaklik binne die Laganvallei plaasgevind. Eers vanaf die vroeë 19de eeu het Belfast danksy die nywerheidsomwenteling tot 'n groter stedelike nedersetting begin groei wat in 1861 met 'n bevolking van 361&nbsp;000 selfs Dublin 'n tyd lank verbygesteek het om die grootste stad in Ierland te word.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Urbanstructure_intro.html ''Geography in Action: Urban Structure of Belfast''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420230818/http://geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Urbanstructure_intro.html |date=20 April 2013 }}</ref> Terwyl Belfast se historiese sleutelbedrywe hul ekonomiese belangrikheid sedert die vroeë 20ste eeu verloor het, het die stad aanhou groei. So het ook die beboude stadsgebied steeds verder oor sy politieke grense heen uitgebrei om 'n ring van pendelaarvoorstede in 'n gedeeltelik verstedelikte randgebied te vorm. In sy werk ''Shaping a City: Belfast in the Late Twentieth Century'' het Fred W. Boal die metropolitaanse gebied in drie sones verdeel: * die kernstad of ''Core City'' wat tot en met 1951 sterk groei getoon het, maar daarna deur die groei van die voorstede geraak is en volgens sy inwonertal begin krimp het, veral wat buurte in die middestad betref; * die voorstede in Belfast se verstedelikte gebied (''Urban Area Suburbs'') wat in 1991 27 persent van die metropolitaanse gebied se bevolking gehuisves het; en * die randgebiede van metropolitaanse Belfast of ''Outer Regional City'' wat so ver soos Antrim en [[Carrickfergus]] in die noordweste en noorde en Lisburn in die weste strek en nedersettings soos Newtownards en [[Bangor]] in die suide en ooste insluit. Die bevolking van hierdie gebied het tussen 1971 en 1991 met 39 persent gestyg, terwyl die kernstad in dieselfde periode 33 persent van sy bevolking verloor het.<ref>{{en}} Fred W. Boal: ''Shaping a City: Belfast in the Late Twentieth Century''. Institute of Irish Studies. Belfast: Queen's University of Belfast 1995</ref> === Die middestad === [[Lêer:Donegall Place, Belfast - geograph.org.uk - 734881.jpg|duimnael|links|Donegall Place, met die Raadsaal of ''Belfast City Hall'' in die agtergrond]] [[Lêer:Tesco, Belfast - geograph.org.uk - 1305241.jpg|duimnael|[[Tesco|Tesco-supermark]] in Royal Avenue – 'n uitstekende voorbeeld vir die hergebruik van historiese geboue. Dit is oorspronklik tussen 1846 en 1869 volgens 'n ontwerp van W. J. Barre opgerig as ''Provincial Bank'']] [[Lêer:Bank Buildings, Belfast, September 2012.JPG|duimnael|links|Die [[Bank Buildings, Belfast|Bank Buildings]], 'n argitektoniese juweel in die middestad, wat in 1787 voltooi is en sedert 1979 'n Primark-vlagskipwinkel gehuisves het, is deur 'n verwoestende brand op 28 Augustus 2018 in puin gelê]] Die sakekern van Belfast word oorheers deur die Victoriaanse Raadsaal wat volgens 'n ontwerp van Alfred Brumwell Thomas vanaf 1903 in die barokstyl met 'n koepel van 53 meter ontstaan het.<ref>{{en}} Jonathan Lee: ''Wallpaper City Guide – Belfast''. London: Phaidon Press Limited 2014, bl. 15</ref> Die raadsaal, waarvoor Portlandsteen gebruik is, het 'n ouer gebou, die ''White Linen Hall'', vervang en is in 1906 voltooi. Stadsbeplanners het sedertdien moeite gedoen om die historiese stadsbeeld te bewaar. Die stedelike gebiedsplanne van 1969 en 2001 het die hoogte van nuwe geboue binne 'n afstand van 320 meter rondom die Raadsaal beperk – geen struktuur mag hier hoër wees as die Raadsaal nie. Dit is in 2009 ná twee jaar se omvattende opknapwerk deur die Amerikaanse Minister van Buitelandse Sake, [[Hillary Clinton]], plegtig heropen.<ref>{{en}} [http://www.discovernorthernireland.com/Belfast-City-Hall-Belfast-P2782 ''discovernorthernireland.com: Belfast City Hall. Besoek op 11 Augustus 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730132224/http://www.discovernorthernireland.com/Belfast-City-Hall-Belfast-P2782 |date=30 Julie 2016 }}</ref> Daarnaas het ook die geologiese geskiedenis van die gebied beperkings op die bou van hoë strukture geplaas. Ná die laaste kouetydperk het die seevlak sowat 8&nbsp;500 jaar gelede met twintig meter gestyg. Kleiafsettings in oorstroomde ''loughs'' soos dié in Larne, Strangford en Belfast, wat plaaslik as ''sleetch'' bekend staan, is moeilike bougrond, en geboue benodig hier baie diep en stewige fondamente. [[Lêer:The "Boat" site, Belfast (17) - geograph.org.uk - 1468216.jpg|duimnael|links|''The Boat'', 'n voorbeeld van 21ste eeuse argitektuur in Belfast, huisves kroeë, restaurante, kantore en woonstelle]] Ondanks die beperkings van stadsbeplanners en geologie was daar 'n sterk toename in nuwe kantoorontwikkelings. Nuwe kantoorruimte het veral suid van die stadskern en meer onlangs ook in Laganside ontstaan. Kantoorontwikkelings het 'n sentrale rol in die stedelike gebiedsplan van 2001 gespeel en is as 'n belangrike element by die herlewing van die middestad beskou wat byna dertig jaar lank deur politieke onluste bedreig is. Die onluste of ''troubles'' het 'n nadelige uitwerking op die kleinhandelsektor in die sentrale besigheidsdistrik gehad. In die 1970's is veiligheidshekke gebruik om die getal motorbomaanvalle te verminder waardeur winkels en kantoorblokke geteister is. Baie winkels het vir goed gesluit nadat klante om veiligheidsredes uit die middestad weggebly het. In 1980 het 'n vyfde van die beskikbare winkelruimte in Belfast se middestad leeg gestaan. Nuwe winkelsentrums het destyds veral in voorstede ontstaan, soos byvoorbeeld in Sprucefield, naby Lisburn en in Abbeycentre noord van Belfast. Die graad van desentralisering van winkelgeriewe was in Belfast in die 1970's hoër as in enige ander Britse stad en het steeds meer druk op die voorstede uitgeoefen. Sedert die einde van die ''troubles'' is moeite gedoen om die sakekern te laat herleef. Dele van die middestad is in voetgangerlane omgeskep soos byvoorbeeld in Cornmarket, terwyl meerverdieping-parkeergarages toeganklikheid tot die stadskern vergemaklik het. Die beskikbare winkelruimte het drasties toegeneem en 'n groot winkelsentrum, die ''Castle Court Centre'', het sy deure in Royal Avenue geopen. In 1994 was die persentasie leegstaande winkeleenhede reeds so laag as twee persent.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Belfast_CBD.html ''Geography in Action – Belfast CBD''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420231329/http://geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Belfast_CBD.html |date=20 April 2013 }}</ref> === Etnies-godsdienstige diversiteit === [[Lêer:Peace Line, Belfast - geograph - 1254138.jpg|duimnael|Highfield is een van Belfast se stadsdele waar spanning tussen Rooms-Katolieke en Protestante gereeld tot botsings gelei het. 'n Sogenaamde "vredeslyn" met 'n hoogte van meer as vyf meter, wat langs Springmartin Road loop, skei die twee konflikpartye van mekaar. Die New Barnsley-polisiestasie is aan die einde van die "vredeslyn" geleë]] Belfast deel etlike sosio-ekonomiese karakteristieke met ander 21ste eeuse post-industriële stede. So is buurte in die middestad veral gewild by ouer bewoners en jonger alleenstaandes, terwyl die stadsrand en voorstede die gewildste woongebiede vir gesinne is. Welgestelde buurte strek vanuit die sentrale besigheidsdistrik na die suidelike stadsdele, terwyl behuising vir laeinkomstegroepe onder meer in Wes-Belfast ontstaan het. Belfast verskil egter in een opsig van vergelykbare middelgroot stede in ander westerse lande – die hoë graad van etniese-godsdienstige verdeling waarby groot dele van die stad deur middel van vlae, graffiti of ander tekens as óf "Protestantse" óf "Rooms-Katolieke woonbuurte" gemarkeer word. Die bewoners van Belfast is terdeë vertroud met hierdie etnies-godsdienstige geografie van hul stad. Oortreding van grense kan gevaarlik of selfs noodlottig wees.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_intro.html ''Geography in Action – Introduction to Ethnic Diversity in Belfast''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070518001158/http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_intro.html |date=18 Mei 2007 }}</ref> Die afkorting KAH ("Kill All Huns", waarby ''Huns'' na Protestante verwys) word orals op "Katolieke" mure aangetref, Protestante gebruik KAT ("Kill All Taigs", of Katolieke).<ref>{{en}} [http://www.bourlingueurs.com/irlande/page_22.htm ''Bourlingueurs.com: L'Irlande, une île émeraude – Belfast. Besoek op 11 Augustus 2016'']</ref> In sommige gevalle het etniese verdeeldheid tot onluste gelei. Die oorsake daarvan is veelvuldig en kompleks van aard. In 'n verslag van die Britse Departement van Binnelandse Sake (''Home Office'') oor die onluste in sommige stede van Noord-Engeland in die somer van 2001 is sosiale benadeling en 'n gebrek aan gemeenskapsleierskap as oorsake aangewys. Maar verdeelde gemeenskappe en aparte sosiale ruimtes het eweneens tot die onluste bygedra. Alhoewel hoë vlakke van segregasie in woonbuurte blykbaar in sommige Engelse stede voorkom, verskil Noord-Ierse stede hiervan ten opsigte van die graad van polarisering van gemeenskappe. Daarnaas is die betrokke minderheidsgroep, naamlik Rooms-Katolieke, hier baie groot. Woonbuurte, waar meer as negentig persent van die bevolking Rooms-Katoliek was, is tradisioneel in 'n westelike sektor van Belfast geleë, maar beslaan net 'n klein gedeelte van die stadsgebied. Naas hierdie "Katolieke Stad" bestaan daar ook 'n "Protestantse Stad" in byvoorbeeld Oos-Belfast of in Rathcoole in die noorde. === Graad van verdeeldheid === [[Lêer:Shankilltroubles.jpg|duimnael|Shankill Road gedurende die ''troubles'' in die 1970's]] Terwyl 'n Anglo-Normandiese kasteel reeds in die 12de eeu in die huidige stadsgebied van Belfast opgerig is, het die nedersetting eers met die vestiging van Engelse en Skotse setlaars in die sogenaamde ''plantations'' gedurende die 17de eeu begin groei. Belfast was destyds 'n suiwer Protestantse stad aangesien inheemse Rooms-Katolieke [[Iere]] hier aanvanklik van burgerregte uitgesluit is. Groter getalle Rooms-Katolieke het eers met die industrialisering van Belfast in die vroeë 19de eeu as werkers na die stad begin stroom en het omstreeks 1850 sowat 'n derde van die totale bevolking verteenwoordig. Die persentasie Protestante en Katolieke het sedertdien steeds verander. Tans is byna die helfte van die bevolking in die kernstad Rooms-Katolieke wat gewoonlik in merendeels Katolieke woonbuurte bly. Die graad van segregasie volgens godsdiens varieer eweneens. Teen die middel van die 19de eeu het die helfte van die bevolking in etnies verdeelde strate gewoon, terwyl die ander vyftig persent in gemengde buurte gewoon het. Die graad van segregasie het in tye van etniese konflikte toegeneem. So is bewoners dikwels geïntimideer of het na buurte verhuis wat as veiliger geag is. Dit is opvallend dat mense in rustige periodes gewoonlik nie na hul oorspronklike huise teruggekeer het nie, soos uit statistieke bly. Terwyl in die 1960's twee derdes van die bevolking in die kernstad in etnies verdeelde strate gewoon het, het hierdie aandeel in die 1970's en 1980's gestyg tot respektiewelik 77 en 78 persent.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_seglevels.html ''Geography in Action: Ethnic Segregation Levels''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703062153/http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_seglevels.html |date= 3 Julie 2013 }}</ref> === "Vredeslyne" en koppelvlakke tussen etnies verdeelde woonbuurte === [[Lêer:Belfast peaceline Bombay Street.jpg|duimnael|Die "vredeslyn" in Bombay Street]] Die skeidingslyne tussen Protestante en Katolieke loop so diep dat hulle selfs die val van die [[Berlynse Muur]] in 1989 oorleef het. Tans is daar meer as twintig "vredeslyne" of mure (''peace walls'') wat etnies-godsdienstig verdeelde woonbuurte van mekaar skei. Baie van hulle is in die 1970's opgerig toe die onluste hulle hoogtepunt bereik het. Inwoners was gewoonlik ten gunste van hierdie "environmental barriers", soos hulle vandag eufemisties genoem word, aangesien hulle as 'n maatreël beskou is om sektariese moorde in die gebied te verhinder, en hulle help steeds om die spanning tussen die strydende partye te verlig. Ironies genoeg het Belfast intussen 'n belangrike bestemming vir "konfliktoerisme" geword.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_PeaceLines.html ''Geography in Action: Ethnic Interfaces/Peace Lines''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614150819/http://www.geographyinaction.co.uk/Ethnic%20Diversity/Ethnic_PeaceLines.html |date=14 Junie 2011 }}</ref> Sommige van die mure is meer as 'n kilometer lank, met 'n hoogte van 6 meter. (In vergelyking was die Berlynse Muur 3,6 meter hoog). Sommige van hulle is deur plante en bome verfraai, maar ongeag hulle netjiese voorkoms vervul hulle dieselfde funksie soos die oorspronklike doringdraadversperrings waarvan die eerste in 1969 deur Britse soldate uitgerol is om die Katolieke buurt van Falls Road en die Protestantse kwartier rondom Shankill Road van mekaar te skei. Die sosiale vraagstukke aan weerskante van die mure bly dieselfde: werkloosheid, armoede en vandalisme. Behuising in verdeelde buurte is dikwels in 'n slegte toestand, alhoewel daar pogings onderneem word om dit op te knap. Tans is daar sowat eenhonderd vredeslyne in Belfast, en die oprigting van hierdie soort mure word meestal as die maklikste oplossing vir geweldpleging in 'n bepaalde buurt beskou. So het baie vredeslyne eers ná die ondertekening van die Goeie Vrydag-ooreenkoms in 1998 ontstaan. Vroeg in 2013 is 'n projek van stapel gestuur wat daarop gemik is om gesprekke tussen verdeelde gemeenskappe aan te moedig en die mure uiteindelik af te breek.<ref>{{en}} [http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/local-national/northern-ireland/scheme-considers-peace-line-removal-29148459.html ''Belfast Telegraph, 22 Maart 2013: Scheme considers peace line removal'']</ref> Nogtans het die getal "vredesmure" tussen 1994 en 2015 toegeneem van 22 tot 110.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/internationales/weltweit/innerstaatliche-konflikte/54664/nordirland ''www.bpb.de, 17 Desember 2015: Innerstaatliche Konflikte – Nordirland. Besoek op 20 Desember 2015'']</ref> === Immigrasie === As gevolg van die politieke onluste was die invloei van immigrante na Belfast en Noord-Ierland in die verlede laer as in ander dele van Wes-Europa. Tradisioneel was die Sjinese, Joodse en ander Asiatiese gemeenskappe die belangrikste etniese minderhede. Ná die opening van [[Oos-Europa]] het groter getalle migrante uit [[Pole]], [[Letland]] en [[Litaue]] hulle in Belfast en ander dele van Noord-Ierland gevestig. Daarnaas het ook baie immigrante uit [[Portugal]] 'n nuwe tuiste in Belfast gevind. == Belfast se ''quarters'' == Net soos in ander geskiedkundige stede het ook in Belfast die katoenbedryf die spilpunt van ekonomiese groei en ontwikkeling gevorm. Die verskillende ambagte van dié bedryf was in spesiale buurte of kwartiere (Engels: ''quarters'', afgelei van die Franse ''quartiers'') saamgetrek. So het wewers langsaan ander wewers gewoon en gewerk, looiers hulle naby ander looiers gevestig, en slagters het hul werkplekke digby dié van ander slagters ingerig. Die meeste ambagsgroepe het oor hul eie plaaslike kerkgebou beskik. Dikwels het dié kerke as godsdienstige sentrum vir 'n bepaalde handelsgilde gedien. Die middestad van Belfast word tans – onder meer vir toerisme-doeleindes – in kwartiere verdeel wat as Cathedral, Queen's, Titanic, Gaeltacht en Linen Quarter bekend staan. Elkeen van dié kwartiere het sy eie spesifieke karakter en geskiedenis. Die oorgrote meerderheid van die plaaslike bevolking word egter in uitgestrekte voorstede gehuisves. === Cathedral Quarter === [[Lêer:Merchant Hotel - geograph.org.uk - 485099.jpg|duimnael|links|Die ''Ulster Bank'' se historiese hoofkwartier huisves tans die ''Merchant Hotel'']] [[Lêer:Belfast Queen University.jpg|duimnael|Queen's-universiteit, Lanyon-gebou]] [[Lêer:Ulster Museum 3.JPG|duimnael|links|Sedert die argitek Francis Pym die neoklassieke gebou van die Ulster Museum in 1964 van 'n uitbreiding in die [[Brutalisme|brutalistiese styl]] met 'n streng kubistiese vorm voorsien het, bestaan daar 'n verskil van opinies oor die geslaagdheid van sy poging – argitekte is gaande daaroor, terwyl dit vir baie leke 'n ietwat bevreemdende aansig het<ref>{{en}} [http://architectureireland.ie/alternative-ulster-museum-archigrams-vision-for-belfast ''Architecture Ireland, 28 Mei 2017: Alternative Ulster Museum – Archigram’s Vision for Belfast. Besoek op 25 April 2019'']</ref>]] [[Lêer:Opening Day, Titanic Belfast, 31 March 2012 (06).JPG|duimnael|''Titanic Belfast'' op die openingsdag, 31 Maart 2012]] [[Lêer:Belfast Botanic Gardens glasshouse.jpg|duimnael|Die Victoriaanse Palmhuis in die Botaniese Tuin]] Die ''Cathedral Quarter'' of Katedraalkwartier in die middestad het sy naam aan die [[Sint Anna-katedraal, Belfast|St. Annakatedraal]] (''St. Anne's Cathedral'') te danke. Die stadsbuurt staan bekend vir argitektoniese erfenis met bank- en openbare geboue, maar dit vervul met sy talle kroeë en historiese stoorhuise wat tot restaurante omgeskep is, ook 'n funksie as kuns- en vermaaklikheidsbuurt. In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu het steeds meer kunstenaars en ambagsmanne hulle in die kwartier kom vestig. In die lente van 2012 het die ''Metropolitaanse Kunssentrum (Metropolitan Arts Centre, MAC)'' sy deure naby die katedraal op ''St. Anne's Square'' (St. Annaplein) geopen. Terwyl nuwe geboue in die kwartier ontstaan het, is van die oudste strate van Belfast in die Katedraalkwartier geleë wat uit die 17de eeu dateer. So kontrasteer moderne boukuns met historiese argitektuur. Naas sy boukuns, restaurante en luukse hotelle soos die ''Merchant Hotel'' lok feeste, wat in die kwartier gehou word, talle besoekers. Die Belfast Circus School is die middelpunt vir die jaarlikse ''Festival of Fools'' waartydens straatkunstenaars hul slag toon. Die gastronomiese ''Out to Lunch''-fees word jaarliks in Januarie gehou, die kunsfees ''Cathedral Quarter Arts Festival'' in April en Mei, die ''Open House Festival'' folkmusiekfees in Junie en die ''Belsonic''-musiekfees in Augustus. === Queen's Quarter === Queen's Quarter is 'n stadsdeel in die suide van Belfast wat bekend staan vir sy groen ruimtes. Hier is die Queen's-universiteit, die Botaniese Tuin met sy elegante Victoriaanse palmhuis (1839–40) en die Tropiese Ravyn waar kurator Charles McKimm in 1887 'n kunsmatige rivier in 'n tropiese reënwoudklimaat geskep het, en die Ulster Museum geleë. 'n Groot verskeidenheid eklektiese winkels (waaronder dié van Lisburn Road, die belangrikste winkelstraat in die kwartier), koffiehuise, kroeë, kunsgalerye, boekwinkels, die ''Queens Film Theatre'' asook trekpleisters vir musiekliefhebbers soos Mandela Hall, Speakeasy en Empire Music Hall wat almal lewendige musiek aanbied, weerspieël die kulturele en opvoedkundige karakter van die stadsdeel. === Titanic Quarter === Titanic Quarter in die ooste van die stad is Belfast se mees ambisieuse projek van stadsvernuwing waar die geskiedenis, erfenis en tradisies van die stad sentraal staan. Die voormalige skeepswerf met 'n oppervlak van 75 hektaar is in die proses tot 'n nuwe stadsbuurt herontwikkel. Die vermaaklikheidskompleks ''Odyssey'' was Belfast se belangrikste projek vir die nuwe millennium en huisves naas kegelbane, 'n rolprentteater, kroeë en nagklubs asook die ''Arena'', die tuisstadion van die ''Belfast Giants'', 'n yshokkiespan wat in die ''Elite Ice Hockey League'' speel. Maar dit is ''RMS Titanic'' wat Belfast se geskiedenis as een van die vernaamste nywerheidstede van die Verenigde Koninkryk versinnebeeld en sy naam aan die kwartier gegee het. 'n Verskeidenheid toere word aangebied waartydens belangstellendes 'n indruk kan kry van hierdie tegniese wonderwerk van die [[Edwardiaanse tydperk]] en die mense wat dit beplan en gebou het. Die ingenieursvernuf van Belfast, Titanic se dok en pomphuis maak deel uit van die toere. Die ikoniese ''Titanic Belfast''-gebou, wat die geskiedenis van die luukse passasierskip behandel, is naas die gerenoveerde stoomskip ''[[SS Nomadic (1911)|SS Nomadic]]'' geleë. Hierdie veerboot, wat in Belfast gebou is, het passasiers na die ''Titanic'' geneem. === Gaeltacht Quarter === [[Lêer:Belfast City Cemetery.jpg|duimnael|links|Geskiedenis in steen: Belfast City Cemetery]] [[Lêer:Historiese geboue in die Linen Quarter, Belfast.jpg|duimnael|links|Historiese geboue in Bedford Street, Linen Quarter]] [[Lêer:Muurskildery op die hoek van Falls en Whiterock Road, Gaeltacht Quarter, Belfast.jpg|duimnael|In die republikeinse Gaeltacht Quarter onderneem bewoners 'n poging om van Iers weer hul eerste taal te maak. Straatborde en ander opskrifte is hier tweetalig Iers-Engels. Die foto wys 'n muurskildery op die hoek van Falls en Whiterock Road]] [[Lêer:Cultúrlann Mc Adam Ó Fiaich, Belfast.jpg|duimnael|Die kulturele sentrum Cultúrlann McAdam Ó Fiaich speel 'n sentrale rol in die Ierse taalbeweging van Belfast]] Gaeltacht Quarter in die weste van die stad is Belfast se sentrum vir Ierse taal en kultuur. In 1969 het jong taalentoesiaste ''Shaw's Road Gaeltacht'' gestig, 'n klein kwartier waar hulle die Ierse taal, kuns, musiek en toneelkuns laat herleef het. Die gebruik van [[Iers-Gaelies|Iers]] word sedertdien sowel in die privaat lewe asook in winkels en ander openbare plekke bevorder – opskrifte is dikwels tweetalig Iers-Engels. Twee jaar later is Noord-Ierland se eerste Iersmedium-skool gestig. Toeriste bring 'n besoek aan die stadsdeel om sy beroemde politieke muurskilderye en sy vredesmuur te besigtig, maar word ook deur die plaaslike vermaaklikhede gelok – tradisionele Ierse kroeë en restaurante. Die vroeëre kerk van die Presbiteriaanse Broadway-gemeente in Falls Road was die laaste Protestantse kerkgebou in dié straat. Nadat die lidmaatgetal steeds verder gedaal het, is dit in die vroeë 1980's gesluit. Ierse taalaktiviste het die leegstaande kerk gekoop en omgebou tot 'n Iers-Gaeliese kulturele sentrum. Cultúrlann McAdam Ó Fiaich, wat sy deure in 1991 geopen en tydelik ook 'n Iers-Gaeliese sekondêre skool, radiostasie en redaksiekantore van 'n dagblad gehuisves het, is vernoem na Robert Shipboy McAdam (1808–1895), 'n Protestantse Iers-Gaeliese taalaktivis, en die Rooms-Katolieke kardinaal en aartsbiskop van Armagh, Tomás Ó Fiaich (1923–1990), wat naas sy godsdienstige roeping erkenning geniet het as Ierse taalnavorser, volkskundige en historikus. Cultúrlann fungeer as kulturele vlagskipsentrum vir Galiese kunste en Iers as gesproke taal. Die sentrum huisves 'n kunsgalery, teater, restaurant en 'n boekwinkel. Die munisipale kerkhof Belfast City Cemetery en die Rooms-Katolieke Milltown Cemetery is eweneens in die Falls Road-buurt geleë. === Linen Quarter === Belfast se stadsbeplanners skenk besondere aandag aan die regenerasie van die Linen Quarter, 'n stadsbuurt wat net suid van Belfast City Hall geleë is en sowat sestien hektaar beslaan – veral vanweë sy sentrale ligging, die groot aantal hoofkwartiere van privaat en openbare ondernemings wat hier gesetel is, en die beplande uitbreiding van Great Victoria Street-stasie wat as Belfast en Noord-Ierland se hoofvervoerspilpunt sal dien. Die Enterprise-oorgrenstreindiens, wat Belfast met Dublin verbind, sal vanaf Belfast se huidige hoofstasie na Great Victoria Street verskuif word en van dié stasie Noord-Ierland se vernaamste aankoms- en vertrekpunt vir treinpassasiers maak.<ref>{{en}} [http://www.belfastcentre.com/the-linen-quarter ''Belfast City Centre Management: The Linen Quarter. Besoek op 3 Oktober 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224103928/http://www.belfastcentre.com/the-linen-quarter |date=24 Desember 2016 }}</ref> Die Linen Quarter het sy naam aan die 19de eeuse lakenbedryf te danke wat hier gesetel was. 'n Aantal historiese geboue getuig van dié verlede en maak die buurt aantreklik vir toeriste. So het hier ook 'n aantal hotelle ontstaan of word tans beplan. Die huidige Raadsaal van Belfast (''Belfast City Hall'') het op die perseel van die vroeëre ''White Linen Hall'' ontstaan, 'n belangrike internasionale handelsbeurs vir die lakenbedryf. Een van Belfast se oudste kulturele instellings, die ''[[Linen Hall Library]]'', het op Donegal Square North teenoor die Raadsaal ontstaan. Dit biblioteek is oorspronklik in 1788 in die ''White Linen Hall'' gevestig. == Lagan-kanaal == [[Lêer:Lagan Canal - geograph.org.uk - 1369177.jpg|duimnael|Broadwater, Lagan-kanaal]] Die Lagan-kanaal was vanaf die 17de eeu, toe Belfast van 'n klein nedersetting tot 'n beduidende [[metropool]] begin groei het, een van die hoofare vir die stedelike lewe, handel en vervoer. In die stad se goue industriële tydperk in die 19de eeu is swaar goedere soos hout en steenkool op skepe vervoer en het van die kanal een van die besigste waterweë van die Britse eilande gemaak. Boubedrywighede vir die Lagan-kanaal het in 1756 begin, en in 1793 is die waterweg danksy die sluise by Sprucefield tot by Ellis Gut, 'n inham in Lough Neagh, uitgebou. Die kanaal met 'n totale lengte van 27 myl is in die volgende jaar amptelik ingewy. 18 sluiswagters het na die 27 sluise omgesien. Die ''Lagan Navigation''-projek het die sentrale dele van Ulster vir ekonomiese ontwikkeling ontsluit en danksy die groeiende handelsvolume grootliks bygedra tot Belfast se industriële voorspoed. Die bou van 'n spoorwegnetwerk in die laat 19de eeu het die agteruitgang van die kanaal ingelui, alhoewel hierdie proses geleidelik was. Eers in die 20ste eeu was goederevervoer op die kanaal weens die uitwerkings van twee wêreldoorloë en strawwe mededinging van motorvoertuie ekonomies nie meer lewensvatbaar nie. Ná 1947 was Lisburn die eindpunt vir vragvervoer op die kanaal. Vanaf 1954 was beheer oor die Lagan-kanaal in die hande van die regering, en die seksie tussen Union Loughs en Lough Neagh is vir skeepsverkeer gesluit. Die seksie tussen Stranmillis en Lisburn het in 1958 gevolg. Tans loop die M1-snelweg tussen Sprucefield en Moira langs die ou kanaalroete. Vandag is die kanaal 'n belangrike ontspanningsgebied. Boottoere langs die Laganrivier en na plekke wat met die RMS Titanic verbind word, word gereeld gehou. Hengelsport, draakboot-wedvaarte en roeisport is van die aktiwiteite langs en op die kanaal. Stap- en fietstoere is eweneens gewild, en 'n Nasionale Fietsroete loop langs die kanaal. == Toerisme == [[Lêer:Titanic Belfast front view.jpg|duimnael|links|''Titanic Belfast'' se stervormige ontwerp is 'n argitektoniese huldeblyk aan die redery ''[[White Star Line]]'']] [[Lêer:Merchant Hotel Chandelier by Marcus Notley.jpg|duimnael|Die kroonlugter in die Merchant Hotel se ''Great Room Restaurant'' is die grootste in Ierland. Dit is deur Marcus Notley ontwerp en in 2006 deur ''Tyrone Crystal'' vervaardig]] Belfast is een van die mees besoekte stede in die Verenigde Koninkryk en die tweede mees besoekte stad op die eiland Ierland met jaarliks meer as nege miljoen toeriste. Vanweë die kort afstande tussen toeriste-aantreklikhede is Belfast 'n gewilde bestemming vir kort vakansies. Die stad het sy ryk erfenis van Georgiaanse, Victoriaanse en Edwardiaanse boukuns bewaar, en baie van hierdie geboue is volgens moderne ontwerpstyle verfraai. Daar is uitstekende restaurante, 'n polsende naglewe, talle winkels en veral 'n ryk kulturele en kunslewe. In die afgelope jare het Belfast sy reputasie as eersterangse Europese bestemming vir sake- en groepsreise en konferensies uitgebou. Baie kongresse en uitstallings word in ''Belfast Waterfront'' gehou. Die reisgidsuitgewer ''Lonely Planet'' het Belfast en die Causeway Coast as die "beste streke" aangewys in sy lys van die mees gewilde reisbestemmings vir internasionale toeriste in 2018.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/travel/2017/oct/24/weak-pound-uk-value-destination-foreign-tourists-lonely-planet-best-in-travel-list-2018 ''The Guardian, 24 Oktober 2017: Weak pound makes UK a ‘value destination’ for foreign tourists says Lonely Planet. Besoek op 24 Oktober 2017'']</ref> Die Stadsraad van Belfast beskou die herontwikkeling van die sogenaamde ''Titanic Quarter'', 'n nuwe buurt met woonstelgeboue, hotelle en 'n vermaaklikheidsdistrik langs die rivieroewer as een van die sleutelprojekte vir die regenerasie van Belfast. Een van die jongste toeristeaantreklikhede, ''Titanic Belfast'', 'n multimediale museum oor die geskiedenis van die ''RMS Titanic'', het sy deure op 31 Maart 2012 geopen. 'n Nuwe moderne openbare vervoerstelsel met onder meer hoëspoedtreine word tans beplan. == Infrastruktuur == === Seehawe === [[Lêer:Dusk at Belfast docks - geograph.org.uk - 1619438.jpg|duimnael|links|[[Belfast-hawe]] se dokke in die aandskemer]] [[Belfast-hawe|Belfast se seehawe]] is onlosmaaklik verbind met die geskiedenis en ekonomiese ontwikkeling van Belfast. Die hawe, wat met 'n oppervlakte van 2&nbsp;000 akkers 'n vyfde van Belfast se stadsgebied beslaan en sedert 1847 deur ''Belfast Harbour (BH)'' bestuur word, hanteer sowat sewentig persent van Noord-Ierland en twintig persent van die hele eiland Ierland se seegebonde handel. In 2016 is meer as 23 miljoen seevrag gehanteer.<ref>{{en}} [https://www.belfast-harbour.co.uk/port ''Belfast Harbour – The Port in Numbers. Besoek op 11 Oktober 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015023647/https://www.belfast-harbour.co.uk/port |date=15 Oktober 2017 }}</ref> Die gebied, wat deur die hawe bedien word, strek tot ver in die Republiek Ierland. Die belangrikste invoergoedere is ru-olie, bouhout, staal, steenkool en kunsmis, terwyl onder meer skrootmetaal en stene na oorsese bestemmings verskeep word. Naas vrag- en houerskepe doen ook veerbote en passasierskepe gereeld by Belfast-hawe aan. Die [[Gotenburg]]-gebaseerde ''Stena Line''-redery bedien roetes na Cairnryan, Loch Ryan en Wigtownshire in Skotland met sy ''HSS (High Speed Service)''-skepe met 'n vaartyd van anderhalf uur. Die vaartyd is langer vir konvensionele skepe (3 uur 45 minute). ''Norfolkline'' – amptelik ''Norse Merchant Ferries'' – vervoer vrag en passasiers op die roete tussen Belfast en [[Liverpool]] in Engeland met 'n vaartyd van agt uur. Daar is bykomende seisoenale roetes na Douglas op die eiland [[Man (eiland)|Man]] wat deur die ''Isle of Man Steam Packet Company'' bedien word. In 2016 het 81 plesierbote met altesaam 144&nbsp;002 passasiers aan boord in Belfast-hawe aangedoen – 'n aansienlike styging teenoor die vorige jaar.<ref>{{en}} [https://www.tourismni.com/globalassets/facts-and-figures/research-reports/tourism-performance-statistics/local-government-district-tourism-statistics/lgd-all-fact-cards-2014-2016.pdf ''Tourism Northern Ireland LGD Fact Cards 2014–2016 – Belfast City LGD Fact Card. Besoek op 9 Oktober 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128225353/https://www.tourismni.com/globalassets/facts-and-figures/research-reports/tourism-performance-statistics/local-government-district-tourism-statistics/lgd-all-fact-cards-2014-2016.pdf |date=28 November 2017 }}</ref> As Noord-Ierland se vernaamste logistiek-spilpunt bly die hawe ook aantreklik vir ondernemings wat hier hul Noord-Ierse filiale gevestig het – soos Baker McKenzie, Capita, CitiGroup en Bombardier. == Vervoer == === Padvervoer === [[Lêer:The Westlink, Belfast (9) - geograph.org.uk - 677302.jpg|duimnael|links|Die ''Westlink'', Belfast, in 2008]] [[Lêer:Belfast Airport check in.jpg|duimnael|Terminaal 1 op Belfast se Internasionale Lughawe wat buite die stad naby Lough Neagh geleë is]] Die beboude stadsgebied van Belfast het sedert die 20ste eeu steeds verder na omliggende gebiede uitgebrei. So beslaan die ''Belfast Metropolitan Area (BMA)'' intussen 'n oppervlakte van sowat 960&nbsp;km² en sluit naas Belfast ook die ''boroughs'' Castlereagh, Carrickfergus, Lisburn, North Down en Newtownabbey in. Ondanks sy grootte word tans nog nie aan alle bewoners van dié gebied toereikende openbare vervoer voorsien nie sodat baie pendelaars op hul eie vervoer aangewese is. Tans is geen ander stad in die Verenigde Koninkryk so sterk afhanklik van privaat motorvervoer soos Belfast nie. In 2000 het meer as 80 persent van werknemers in Belfast motors of kleinbusse gebruik om hul werkplekke te bereik. Verkeersopeenhoping en lugbesoedeling het ernstige vraagstukke geword.<ref>{{en}} [http://www.geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Belf_Sus.html ''Geography in Action: Belfast – a sustainable city?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819145304/http://geographyinaction.co.uk/Urban_structure/Belf_Sus.html |date=19 Augustus 2013 }}</ref> === Lughawens === [[Lêer:George Best Belfast City Airport - geograph.org.uk - 714574.jpg|duimnael|links|''George Best Belfast City Airport'', geleë naby die middestad]] Belfast word deur twee lughawens bedien, [[Belfast Internasionale Lughawe]] (van waar vlugdienste na internasionale bestemmings aangebied word) en ''George Best Belfast City Airport (GBBCA)'', 'n streekslughawe met 'n enkele aanloop- en landingsbaan wat hoofsaaklik vlugdienste na bestemmings in Groot-Brittanje en Ierland bied. GBBCA trek voordeel uit sy ligging naby die middestad. GBBCA, 'n lughawe in besit van ''Eiser Infrastructure Fund'', is naby die A2-snelweg aan die suidoewer van Belfast Lough geleë. Met jaarliks meer as 2,5 miljoen passasiers hanteer die lughawe sowat 40 persent van geskeduleerde vlugte na en van Noord-Ierland. GBBCA is in 1938 as kommersiële lughawe geopen. Vanaf 1983 het dit as ''Harbour Airport'' bekend gestaan. In Junie 2001 is 'n nuwe terminaal geopen. ''Belfast International Airport'' het sy oorsprong in die tyd van die Eerste Wêreldoorlog toe die Aldergrove-vliegterrein sowat 21&nbsp;km noordwes van Belfast vanaf November 1917 vir oefenvlugte van die ''Royal Flying Corps'', die voorloper van die [[Royal Air Force]], gebruik is. Vanaf 31 Mei 1933 het ''Midland and Scottish Air Ferries'' geskeduleerde vlugte na Glasgow aangebied, en vanaf 20 Augustus 1934 het ''Railway Air Services'' die eerste lugroete na Londen via [[Manchester-lughawe|Manchester]] en [[Birmingham]] na Croydon-lughawe ingestel waarvoor die Nutts Corner-vliegveld gebruik is. Vanweë die wisselende weerstoestande in Nutts Corner is vlugdienste vanaf 26 September 1963 weer na Aldergrove verskuif. Een maand later, op 28 Oktober, is Aldergrove met sy huidige terminaalgebou deur Haar Koninklike Hoogheid Koningin Elizabeth die Koninginmoeder heropen. Op 4 Januarie 1966 het die eerste stralervliegtuig, 'n ''British United BAC 1–11'' na [[Lughawe Londen-Gatwick|Londen se Gatwick-lughawe]] vertrek. Die lugroete na [[John F. Kennedy Internasionale Lughawe|New York]] is vanaf 1968 deur die Ierse lugredery [[Aer Lingus]] (via Shannon) en die Britse ''BOAC'' (via Prestwick) bedien. In die volgende jaar het die passasiersgetal die een-miljoenkerf verbygesteek. Nadat die hooflandings- en aanloopbaan in 1970 met 3&nbsp;000 voet verleng is, het die nuutgestigte ''Northern Ireland Airports Limited'' op 1 Junie 1971 die Britse Departement van Handel en Nywerheid as bestuurder vervang. Die eerste huurvlug met 'n Boeing-747-makrostraler het op 3 Julie 1977 via Shannon na [[Toronto Pearson Internasionale Lughawe|Toronto]] in [[Kanada]] vertrek. As eerste bestemming op die Europese vasteland is [[Lughawe Schiphol|Amsterdam]] in 1980 deur ''NLM Cityhopper'' bedien. Die lughawe is in 1983 hernoem tot Belfast International, en in die volgende jaar het die passasiersgetal tot 1,5 miljoen gestyg. In 1987 was dit twee miljoen. Nadat 'n nuwe vragsentrum op 17 Julie 1991 in bedryf gestel is, is die lughawe in Julie 1994 geprivatiseer. In 1999 het die jaarlikse passasiersgetal drie miljoen beloop, in 2004 reeds 4,5 miljoen, vyf miljoen in 2006 en 4,4 miljoen in 2015.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-35244217 ''BBC News, 7 Januarie 2016: Ryanair announces new base at Belfast International Airport. Besoek op 6 Maart 2016'']</ref> Nadat die Republiek Ierland passasierbelasting afgeskaf het, het passasiergetalle op Belfast se twee lughawens gedaal namate lugrederye en passasiers na Dublin-lughawe begin uitwyk het. In 2008 het ''Aer Lingus'' sy eerste basis buite die Republiek Ierland op Belfast se Internasionale Lughawe geopen. Ná sy oorname deur ''International Airlines Group'' in 2015 het ''Aer Lingus'' landingregte op Belfast International aan Ryanair afgestaan wat in Maart 2016 'n nuwe basis op die lughawe geopen het, met vier daaglikse vlugte na Londen se Gatwick-lughawe. In Maart het Ryanair daarnaas aangekondig dat hulle vanaf 1 September 2016 regstreekse vlugte vanaf Berlyn se Schönefeld-lughawe na Belfast International sal aanbied – 'n besluit wat volgens waarnemers 'n positiewe uitwerking op toerisme in Noord-Ierland sal hê.<ref>{{en}} [http://www.aerosieger.de/news/7000/belfast-berlin-mit-ryanair-zu-den-game-of-thrones-drehorten.html/ ''aerosieger.de, 3 Maart 2016: Belfast – Berlin: Mit Ryanair zu den "Game of Thrones"-Drehorten. Besoek op 6 Maart 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317125818/http://www.aerosieger.de/news/7000/belfast-berlin-mit-ryanair-zu-den-game-of-thrones-drehorten.html/ |date=17 Maart 2016 }}</ref> Tans word gereelde vlugte na Europese en Noord-Amerikaanse (insluitende Meksiko) asook bestemmings in Asië (Turkye) en Afrika (Kanariese Eilande) aangebied.<ref>{{en}} [https://www.belfastairport.com/flights/our-airlines ''www.belfastairport.com: Our Airlines. Besoek op 3 Oktober 2018'']</ref> === Openbare vervoer === ==== Trems en trolliebusse ==== [[Lêer:Belfast Royal Avenue 1920's.jpg|duimnael|links|Motors en elektriese trems in die 1920's in Belfast se ''Royal Avenue'']] [[Lêer:Old Trolley Bus - geograph.org.uk - 351325.jpg|duimnael|'n Trolliebus in Mei 1968 op pad na die middestad]] [[Lêer:Metro (Belfast) bus 2332 (SEZ 2332) 2008 Volvo B9TL Wright Eclipse Gemini, 8 October 2008 uncropped.jpg|duimnael|'n Moderne Metro-dubbeldekbus]] In die Victoriaanse tydperk was openbare vervoer in Belfast beperk tot perdekarre wat op klipstrate geloop het. Sommige van dié historiese strate het in die ''Cathedral Quarter'' bewaar gebly. Toe die stad gedurende die nywerheidsomwenteling steeds meer uitgebrei het, moes daar voorsiening vir 'n vinniger en meer gerieflike vervoermiddel vir pendelaars gemaak word. Vanaf 1872 was [[trem|perdetrems]] 'n belangrike openbare vervoermiddel wat deur die ''Belfast Street Tramways Company'' bedryf is, terwyl ''Cavehill and Whitewell Tramway'' 'n stoomtremdiens tussen Belfast en die dorpe Whitewell en Glengormley in die omgewing aangebied het. Nadat die tremstelsel op 1 Januarie 1905 deur die ''Belfast Corporation'' gekoop is, is nog in dieselfde jaar na elektriese trems met oorhoofse kraglyne oorgeskakel. Die elektriese trems se buitekante is oorspronklik rooi en wit geverf, en van hierdie ouer, nie-gemoderniseerde waens was nog tot in die 1950's in gebruik. In 1928 is William Chamberlain as nuwe besturende direkteur benoem. Hy het donkerblou en wit as nuwe korporatiewe kleure ingevoer (alhoewel in die laat 1940's weer na die vroeëre kleure oorgeskakel is) en 'n moderniseringsprogram van stapel gestuur. Vyftig van die ouer tremwaens is gemoderniseer en dieselfde getal nuwe voertuie gebou. Chamberlain is in 1931 deur Robert McCreary opgevolg wat vier jaar later nog 'n nuwe vloot van vyftig gestroomlynde tremwaens ingevoer het. Na hierdie laaste reeks waens, wat vir Belfast se tremstelsel gebou is, is dikwels as ''McCreary'' verwys. In 1938 het ''Belfast Corporation'' die tremdiens op Falls Road deur [[trolliebus]]se vervang. Die trolliebusstelsel was die enigste van sy soort in Ierland en het so suksesvol geblyk dat in die volgende jaar besluit is om alle tremlyne geleidelik uit te faseer. So is in die 1940's steeds meer trolliebusse ingevoer, en Belfast se netwerk was die tweede grootste in die Verenigde Koninkryk – na die Londense trolliebusstelsel – met 17 roetes en 'n vloot van 245 busse. Die laaste trems het in 1954 geloop en is vervolgens deur dieselbusse vervang. Volgens die nuwe beleid is ook alle trolliebusse op 12 Mei 1968 buite bedryf gestel om plek te maak vir 'n nuwe vloot van dieselbusse. Vyf van die vroeëre trolliebusse het bewaar gebly en word tans in musea in Noord-Ierland, die Republiek van Ierland en Engeland vertoon. Belfast Corporation se busvloot is in 1973 aan ''Citybus'' (tans ''Metro'' wat deel uitmaak van ''[[Translink (Noord-Ierland)|Translink]]'') oorgedra. ==== Belfast Rapid Transit ==== [[Lêer:Glider Belfast outside City Hall 2.jpg|duimnael|links|'n Nuwe ''Translink Glider''-bus buite die stadsaal]] 'n Nuwe innovatiewe openbare vervoerstelsel, Belfast Rapid Transit (BRT), is op 3 September 2018 in bedryf gestel. Die eerste fase van BRT behels busroetes wat Oos- en Wes-Belfast, die Titanic Quarter en ander buurte van besondere ekonomiese en sosiale belang via die middestad met mekaar verbind en bestaande Metro-busroetes sal vervang. Nuwe hibriedvoertuie – 'n vloot van dertig moderne ''Glider''-busse met elektriese en dieselenjins – met sitplekke vir 100 passasiers elk word deur die Belgiese vervaardiger Van Hool verskaf. == Sosiale en kulturele lewe == === Sosiale toestande === [[Lêer:Apartments, St George's Harbour, Belfast - geograph.org.uk - 576476.jpg|duimnael|links|Moderne woonstelle in St. George's Harbour]] [[Lêer:Muurskildery by 'n vakbondkantoor in Belfast.jpg|duimnael|Muurskildery by 'n ''Unite''-vakbondkantoor]] Welvaart was in 19de eeuse en vroeë 20ste eeuse Belfast allesbehalwe regverdig verspreid. Lewensomstandighede van Belfasters wat weelderige huise in kwartiere soos dié van Malone Road en Antrim Road kon bekostig het drasties verskil van dié van die werkersklas. Die welvarende voorstede is onder meer deur plaaslike entrepreneurs en hul gesinne bewoon – 'n stedelike elite wat sy fortuine veral in die tweede helfte van die 19de eeu verdien het, onder meer in die Ulster-klub op Castle Place georganiseer was en bediendes, tuiniere en bestuurders by hul huise in diens kon neem. In die meer gegoede voorstede is veral middelklas-gesinne gehuisves – ingenieurs, advokate, prokureurs, rekenmeesters, geneeskundiges, bestuurders en staatsamptenare wat hul vryetyd onder meer in rugby- en krieketklubs bestee en hul kinders in privaat skole laat onderrig het. Op 'n laer hiërargiese vlak was opgeleide werkers en ambagsmanne wat hoofsaaklik in Belfast se skeepswerwe of in die plaaslike boubedryf werksaam was. Hulle het wél handewerk verrig, maar het 'n hoër sosiale status gehad as die groot getalle ongeskooldes. Vakmanne moes gewoonlik lang ure werk, maar hul lone was hoog genoeg om 'n aanvaarbare lewenstandaard te verseker. Hul vroue was nie genoodsaak om te werk nie, en kinders het openbare skole bygewoon. Die werksomstandighede van die laerklas was in die 19de en vroeë 20ste eeu meestal sleg. Toestande in spinnerye was baie warm en vogtig, en ook die werksprosesse in die tekstielbedryf het werkers se gesondheid ernstig in gevaar gestel. So het baie van hulle longsiektes soos [[brongitis]] en ftise (longtering) opgedoen. Terwyl welgesteldes en geskoolde werkers in uitstekende of goeie formele behuising gewoon het, was ongeskooldes dikwels in krotbuurte soos dié rondom Abbey-straat saamgetrek. Hierdie buurte was nie so uitgestrek soos krotbuurte in Dublin nie, maar nogtans het duisende gesinne hier in haglike, oorbevolkte en [[Higiëne|onhigiëniese]] toestande geleef. Generasies van mense het in die 19de eeu van die platteland in Ulster en ander streke in Ierland na Belfast gemigreer om hier werk in die nywerheidsektor te vind. Wat op hulle gewag het was 'n lewe vol van finansiële onsekerhede. Dikwels was werkersklasgesinne ook op die inkomste van vroue en kinders aangewese om 'n bestaansinkomste te kan verdien, waarby vroue teen laer lone as mans aangestel is. Vir sommige vroue was prostitusie 'n oplossing. In die middestad het sogenaamde waaksaamheidskomitees teen prostituees begin optree, maar die ongewenste newe-effek van hierdie soort aksie was dat bordele na die voorstede uitgewyk het. === Vryetydsbesteding === [[Lêer:Bittles Bar, Belfast - geograph.org.uk - 1228719.jpg|duimnael|links|Bittles Bar, een van Belfast se gewildste kroeë]] [[Lêer:Crown Bar interior.jpg|duimnael|Die historiese interieur van ''[[Crown Liquor Saloon|The Crown Bar]]'']] Die godsdienstige en politieke verdeeldheid van Belfast se bevolking is in die sosiale en kulturele lewe weerspieël. So het Protestantse en Katolieke sokkergeesdriftiges gewoonlik hul eie span ondersteun. Die stelsel van professionele sokkerliga's, soos dit in Noord-Engeland ontwikkel het, het in die 19de eeu ook ingang tot Noord-Ierland gevind en 'n belangrike rol in Belfast se werkersklaskultuur gespeel. Duisende seuns en mans het op Saterdagnamiddae na die stadions en sokkervelde gestroom om wedstryde by te woon. In 1911 was daar reeds vyf professionele sokkerspanne, en sommige bekende Britse spelers soos [[Elisha Scott]] (1894–1959), wat tussen 1912 en 1934 as doelwagter van FC Liverpool opgetree het, was boorlinge van Belfast.<ref>{{en}} [http://www.census.nationalarchives.ie/exhibition/belfast/sport_cultural.html ''The National Archives of Ireland: Sporting, social and cultural life in Belfast in the early 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807052209/http://www.census.nationalarchives.ie/exhibition/belfast/sport_cultural.html |date= 7 Augustus 2013 }}</ref> In Katolieke woonbuurte het die ''Gaelic Athletic Association'', wat in 1884 deur Michael Cusack gestig is, sy invloed laat geld en tradisionele Ierse sportsoorte soos hurling bevorder. In voorstede is sportsoorte beoefen wat by die rustige lewe buite die middestad aangepas was soos rugby, krieket en tennis, maar ook baie ander wat in die tyd van die sogenaamde Victoriaanse sportrewolusie gewild geraak het. Gholfspelers het saamgesluit tot die Fortwilliam-gholfklub. Die ''North of Ireland Cricket and Football Club'' is in 1868 gestig, en ses van sy lede was deel van die Ierse span wat die eerste internasionale rugbywedstryd, wat in 1875 in Londen se Oval-stadion gehou is, teen Engeland verloor het. Langs die rivier het bootklubs ontstaan, waaronder die ''Belfast Boat Club'' in Stranmillis. Terwyl die burgerklas Sondae meestal met kerkdienste deurgebring en Sondagskole vir hul kinders georganiseer het, het werkers hulle dikwels meer aangetrokke gevoel tot Belfast se groot verskeidenheid kroeë en goedkoop whiskey, ondanks alle aktiwiteite van die plaaslike Ierse matigheidsbeweging. Die ''[[Crown Liquor Saloon|Crown Bar]]'' was die gewildste kroeg in Belfast, maar daar was strawwe mededinging. In die vroeë 20ste eeu was daar een kroeg per 328 inwoners. Drankverslawing was 'n ernstige maatskaplike probleem. 'n Ander gewilde vermaak was rolprente. In 1914 was daar vyftien rolprentteaters in Belfast. Ander bedrywe, wat in dié tyd gefloreer het, was tabakwinkels, Italiaanse roomyskafees, vis-en-tjips-winkels, fynbakkerye en teesalons. == Mediabedryf == [[Lêer:BBC Broadcasting House, Belfast, October 2010 (02).JPG|duimnael|links|''BBC Northern Ireland'' se kenteken]] [[Lêer:BBC Broadcasting House, Ormond Avenue, Belfast.jpg|duimnael|''BBC Broadcasting House'' in Ormond Avenue]] Drie [[koerant|dagblaaie]] het hul hoofkwartiere in Belfast – die ''Irish News'', die ''Belfast Telegraph'', en ''The News Letter''. Die laasgenoemde, wat deur lede van die Joy-familie – invloedryke Hugenote-immigrante – gestig is, het vir die eerste keer in 1737 verskyn en is die oudste Engelsmedium-koerant ter wêreld wat steeds onder sy oorspronklike naam uitgegee word. Op 23 Augustus 1776 was die ''News Letter'' die eerste dagblad in Europa wat op sy titelblad uitvoerig oor die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring berig het. ''Belfast Media Group'' is die uitgewer van gemeenskapskoerante soos ''Andersonstown News'', ''North Belfast News'' en ''South Belfast News'' asook ander publikasies soos die Iers-Amerikaanse dagblad ''The Irish Echo'' wat ook in die Verenigde State versprei word. Daarnaas word 'n aantal gratis-publikasies in kroeë, koffiehuise en ander openbare plekke versprei, waaronder ''Go Belfast'', ''Fate'' en ''Vacuum''. Naas twee televisie-uitsaaiers, ''BBC Northern Ireland'' en ''Ulster Television'' (''UTV'', 'n ''ITV''-stasie), het ook die kommersiële radiostasies ''Belfast CityBeat'' en ''U105'' hul hoofkwartiere in Belfast. Die ateljees van ''NvTv'', een van Noord-Ierland se twee gemeenskaps-televisiestasies, is in die Cathedral-buurt geleë. Twee gemeenskapsradiostasies, ''Blast 106'' (in Engels) en ''Raidió Fáilte'' (in Iers) saai hul programme vanuit ateljees in die weste van die stad uit, net soos ''Queen's Radio'', 'n radiostasie wat deur studente van die Queens-universiteit bedryf word. Belfast het tot 'n belangrike rolspeler in die Britse rolprentbedryf ontwikkel, waarby ''The Paint Hall'' op die ''Harland and Wolff''-terrein met vier tonele en 1&nbsp;000&nbsp;m² as een van die hoofateljees van die Verenigde Koninkryk se Rolprentraad dien. Produksies soos ''City of Ember'' en ''HBO'' se ''[[Game of Thrones]]'' is hier vervaardig. In November 2011 was Belfast die kleinste stad ooit wat as gasheer van die ''MTV Europe Music Awards'' opgetree het. Dié musiekpryse is in die ''Odyssey Arena'' toegeken, waarby Selena Gomez as aanbieder opgetree het. == Sport == [[Lêer:Ravenhill new Stand.jpg|duimnael|Die [[Kingspan-stadion]] in Belfast]] Belfast was een van die gasheerstede tydens beide die [[Rugbywêreldbeker 1991]] en [[Rugbywêreldbeker 1999]] asook die [[Vrouerugbywêreldbeker 2017]]. === Krieket === Belfast beskik oor een van min Ierse krieketvelde: Stormont. [[Ierse nasionale krieketspan|Ierland se nasionale krieketspan]] het van sy [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-tuiswedstryde]] hier gespeel. === Rugby === [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland se nasionale rugbyspan]] speel soms van sy tuiswedstryde op die [[Kingspan-stadion]] wat deur die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] besit word. Belfast se professionele rugbyspan [[Ulster Rugby]] speel hier in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]. == Bekende boorlinge == * [[William Mulholland]] (1855–1935), siviele ingenieur in [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], ontwerper van die [[Los Angeles-akwaduk]] * [[C.S. Lewis]] (1898–1963), Britse skrywer en digter * [[Chaim Herzog]] (1918–1997), sesde president van [[Israel]] * [[Van Morrison]] (* 1945), sanger, liedjieskrywer en musikant * [[George Best]] (1946–2005), professionele sokkerspeler * [[Mary McAleese]] (* 1951), agste president van [[Republiek van Ierland|Éire]] (Republiek van Ierland) * Barry Douglas (* 1960), musikus en dirigent * [[Kenneth Branagh]] (* 1960), akteur, regisseur, vervaardiger en draaiboekskrywer * Glenn Patterson (* 1961), skrywer == Susterstede == * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Nashville]], [[Tennessee]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1994.<ref name="Susterstede">{{en}} {{cite web |url=http://www.belfastcity.gov.uk/News/News-37859.aspx |title=Belfast signs Sister Cities accord with Boston |publisher=Belfast |date=12 Mei 2014 |accessdate=16 Mei 2024 |archive-date=31 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151231214225/http://www.belfastcity.gov.uk/News/News-37859.aspx |url-status=dead }}</ref> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Hefei]], [[Anhui]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2005.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Boston]], [[Massachusetts]], Verenigde State, sedert 2014.<ref name="Susterstede" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Algemene inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Belfast|title=Belfast|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=16 Mei 2024}} * {{en}} {{ga}} [http://www.belfastcity.gov.uk/ ''Amptelike webwerf''] * {{en}} [http://www.gotobelfast.com/ ''Belfast – Amptelike reisgids vir toeriste''] * {{en}} [https://www.belfast-harbour.co.uk/interactive-harbour ''Belfast se hawe – interaktiewe webtuiste''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310024037/https://www.belfast-harbour.co.uk/interactive-harbour |date=10 Maart 2013}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} [http://www.bbc.co.uk/history/topics/belfast_golden_age_shipbuilding ''BBC History: Belfast's Golden age of shipbuilding''] * {{en}} [http://www.belfasthistory.net/main.html ''Belfast History – 100 Years of a Journey''] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [https://www.theguardian.com/travel/belfast ''The Guardian Travel: Belfast holidays''] {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Belfast| ]] [[Kategorie:Kusstede]] siy5vqqz31n3i6g59wswqt2ayslci53 0 16030 2970691 2921167 2026-09-25T15:40:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970691 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = 50 Cent | beeld = Curtis "50 Cent" Jackson visits Barksdale AFB (5) (cropped).jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = 50 Cent in 2024 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Curtis James Jackson III | alias = 50 Cent | geboortedatum = {{GDEO|1975|7|6}} | geboorteplek = [[Suid-Jamaika, Queens]], [[New York Stad]], [[V.S.A.]] | oorsprong = [[New York Stad]], [[New York]], [[VSA]] | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Kletskuns, hip-hop | beroep = Kletskunstenaar<br />Akteur<br />Entrepreneur<br />Sanger<br />Uitvoerende Vervaardiger | instrument = | jare_aktief = 1998 – hede | etiket = Jam Master Jay<br />Columbia<br />Violator<br />Aftermath/Shady/G-Unit/Interscope<br />Ill Flava Records<br />Baby Ray Productions | assosiasies = [[G-Unit]], [[Eminem]], [[Dr. Dre]], [[Mobb Deep]], [[Sha Money XL]], [[Ciara]], [[Karl Hinds]], [[Akon]] | webwerf = [http://www.50cent.com/ 50cent.com]<br />[http://www.thisis50.com/ thisis50.com] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Curtis James Jackson III''' (gebore op 6 Julie 1975),<ref name=OMM>{{cite web |url=http://nysdocslookup.docs.state.ny.us/GCA00P00/WIQ3/WINQ130 |title=Inmate Population Information Search |author= |date= |work=Department of Correctional Services |publisher=New York State |accessdate=September 1, 2010 |archive-date=20 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420141752/http://nysdocslookup.docs.state.ny.us/GCA00P00/WIQ3/WINQ130 |url-status=dead }}</ref> verhoognaam '''50 Cent''', is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] kletskunstenaar, sanger, liedjieskrywer, akteur, televisievervaardiger, sakeman en belegger. Hy word ook herken onder die byname '''Fifty Cent''' en '''Fiddy Cent'''. Hy het bekendheid verwerf na die sukses van sy albums ''Get Rich or Die Tryin{{'}}'' (2003) en ''The Massacre'' (2005). 50 Cent het multi-platinum status bereik met beide albums. Hy het al ongeveer 22 miljoen albums wêreldwyd verkoop.<ref>Thornburgh, Nathan (10 September 2007). [http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1660635,00.html 10 Questions for 50 Cent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811063403/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1660635,00.html |date=11 Augustus 2010 }}. ''Time''. URL besoek op 13 September 2007.</ref> 50 Cent is gebore in Suid-Jamaika, Queens en het begin om met dwelms handel te dryf op twaalfjarige ouderdom gedurende die 1980's se [[kokaïen]]epidemie.<ref name=OMM2>Campion, Chris (12 Augustus 2005). [http://observer.guardian.co.uk/omm/story/0,,1550801,00.html Right on the money]. ''The Observer''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Nadat hy dwelmhandel verlaat het om 'n kletsmusiekloopbaan te volg is hy in 2000 nege keer geskiet. Na die vrystelling van sy album ''Guess Who's Back?'' in 2002, is 50 Cent ontdek deur die kletskunstenaar [[Eminem]] en het hy 'n platekontrak by Interscope Records geteken. Met die hulp van Eminem en Dr. Dre—wie sy eerste kommersiële suksesse vervaardig het—het hy een van die wêreld se kletskunstenaars met die hoogste verkope geword. In 2003 het hy sy eie platemaatskappy, G-Unit Records, gestig wat verskeie suksesvolle kletskunstenaars soos Young Buck, Lloyd Banks en Tony Yayo gevestig het. 50 Cent het in bekgevegte betrokke geraak met ander kletskunstenaars, wat Ja Rule, The Game, Fat Joe en onlangs ook Rick Ross ingesluit het. Hy streef ook 'n loopbaan as akteur na met verskynings in die semi-outobiografiese rolprent ''Get Rich or Die Tryin{{'}}'' in 2005, 'n rolprent oor die Irakese oorlog genaamd ''Home of the Brave'' in 2006 en ''Righteous Kill'' in 2008. == Lewe en musiekloopbaan == === Vroeë lewe === 50 Cent, gebore Curtis Jackson III, het in die Suid-Jamaikaanse buurt van Queens in [[New York Stad]] sonder 'n pa grootgeword. Sy ma Sabrina, wat op vyftien geboorte aan hom geskenk het, het hom grootgemaak. Sabrina, 'n [[kokaïen]]hanelaar, het hom tot op agtjarige ouderdom grootgemaak toe sy vermoor is in 1983. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het sy bewusteloos geword nadat haar drankie vergiftig is. Sy is in daardie toestand in haar woonstel gelaat met gas oopgedraai en die vensters toegemaak.<ref name=RS>[[Touré]] (3 April 2003). [http://www.rollingstone.com/news/story/5939379/the_life_of_a_hunted_man/1 The Life of a Hunted Man] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505195936/http://www.rollingstone.com/news/story/5939379/the_life_of_a_hunted_man/1 |date= 5 Mei 2009 }}. ''Rolling Stone''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref><ref name=MSNBC>Samuels, Allison (21 Februarie 2007). [http://www.msnbc.msn.com/id/6959748/site/newsweek/ The Flip Side of 50 Cent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050214221215/http://www.msnbc.msn.com/id/6959748/site/newsweek/ |date=14 Februarie 2005 }}. MSNBC. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Na haar dood het 50 Cent by sy grootouers se huis met agt ooms en tannies ingetrek.<ref name=OMM /><ref>Otto, Jeff (6 September 2005). [http://au.movies.ign.com/articles/647/647683p1.html Interview: 50 Cent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713004517/http://au.movies.ign.com/articles/647/647683p1.html |date=13 Julie 2011 }}. IGN. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref><ref name=MTV3>Reid, Shaheem (7 November 2005). [http://www.mtv.com/bands/123/50_cent/news_feature_110705/index.jhtml 50 Cent: Return to Southside]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218041044/http://www.mtv.com/bands/123/50_cent/news_feature_110705/index.jhtml |date=18 Februarie 2006}}. MTV. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Hy onthou "My ouma het gesê 'Jou ma kom nie huistoe nie. Sy gaan nie terugkom om jou op te laai nie. Jy gaan nou saam met ons bly.' Dis toe ek begin aanpas het om op straat te oorleef".<ref name=MTV>Reid, Shaheem (12 Februarie 2003). [http://www.mtv.com/bands/123/50_Cent/news_feature_021203/index.jhtml 50 Cent: Money to Burn]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030223015754/http://www.mtv.com/bands/123/50_Cent/news_feature_021203/index.jhtml |date=23 Februarie 2003}}. MTV. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> 50 Cent het saam met sy neef Michael Francis (ook bekend as ''Two Five'') grootgeword, wat die bynaam "25 Cent" gekry het omdat hy sy jonger ewebeeld was. Francis is vandag 'n kletskunstenaar onder die naam "Two Five".<ref name="twofive">Associated Press (December 23, 2005). [http://www.msnbc.msn.com/id/10630290/ Two Five says success has changed 50 Cent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413082352/http://www.msnbc.msn.com/id/10630290/ |date=13 April 2009 }}. MSNBC. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> 50 Cent het begin boks op die ouderdom van elf. Op veertien het 'n buurman 'n boksgimnasium geopen vir kinders van die omgewing. "As ek nie tyd gemors het in die skool nie het ek geskerm in die gimnasium of kokaïen op straat verkoop", onthou hy.<ref>Weiner, Jonah (Augustus 2007). [http://www.blender.com/guide/articles.aspx?id=2760 33 Things You Should Know About 50 Cent]. ''Blender''. URL besoek op 30 September 2007.</ref> In die middel 1980's het hy in die Junior Olimpiese Spele deelgeneem aan amateur boks. Hy herinner, "Ek was kompeterend in die kryt en hip-hop is ook kompeterend... Ek dink kletskunstenaars berei hulself voor soos boksers sodat elkeen voel hy is die kampioen".<ref name=MTV2>Reid, Shaheem (25 Februarie 2005). [http://www.mtv.com/bands/123/50_cent/news_feature_022505/ All Eyes on 50 Cent: The Sequel]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141123193610/http://www.mtv.com/bands/123/50_cent/news_feature_022505/ |date=23 November 2014}}. MTV. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Op twaalfjarige ouderdom het 50 Cent begin handel dryf met verdowingsmiddels terwyl sy grootouers gedink het hy is besig met buitemuurse aktiwiteite by die skool.<ref>[http://www.femalefirst.co.uk/celebrity_interviews/50+Cent-13462.html The Phenomenon '50 Cent' Revealed]. Female First (1 Februarie 2006). URL besoek op 21 Mei 2008.</ref> Hy het ook gewere en dwelmgeld skooltoe gevat. In graad tien is hy deur 'n [[metaalverklikker]] uitgevang by die Andrew Jackson Hoërskool. Hy het later gesê "Ek was verbouereerd om so gearresteer te word... Nadat ek gearresteer is het ek opgehou om dit weg te steek. Ek het [openlik] vir my ouma gesê 'Ek verkoop dwelms'".<ref name="MTV" /> Op 29 Junie 1994 is 50 Cent gearresteer omdat hy gehelp het om vier buisies kokaïen aan 'n geheime polisie-offisier te verkoop. Drie weke later is hy weer gearresteer toe die polisie sy huis deursoek het en [[heroïen|heroïne]], tien onse kokaïne en 'n geweer gekry het. Sy vonnis was drie tot nege jaar gevangenisstraf, maar hy het dit reggekry om ses maande in 'n boot camp- 'n skok gevangesetting in Amerika waar strawwe militêre opleiding op gevangenis uitgeoefen word- uit te dien. Hy het sy Algemene Opvoedingsontwikkeling (''General Education Development'') in die boot camp geslaag. Later het hy het gesê dat hy nie self kokaïne gebruik het nie maar dat hy dit net verkoop het.<ref name="OMM" /><ref>[http://www.thesmokinggun.com/archive/50cent1.html The Smoking Gun: 50 Cent]. The Smoking Gun (27 Februarie 2003). URL besoek op 22 Mrei 2007.</ref><ref>Dave (2 November 2003). [http://www.rapnewsdirect.com/0-202-1482-00.html 50 Cent Interview on Howard Stern Show] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030517104258/http://www.rapnewsdirect.com/0-202-1482-00.html |date=17 Mei 2003 }}. Rap News Network. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Hy het die bynaam "50 Cent" aangeneem as 'n metafoor vir ''"change"'' (wat sinspeel op kleingeld asook verandering).<ref name="AOL">[http://www.daveyd.com/interview50cent.html Interview w/ 50 Cent]. AOL Music (1 Augustus 2003). URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Die naam is afgelei van Kelvin Martin, 'n 1980's Brooklynrower wat bekend gestaan het as "50 Cent". 50 Cent het die naam gekies "want dit sê alles wat ek wil sê. Ek is dieselfde tipe persoon wat 50 Cent was. Ek sorg vir myself op enige moontlike manier".<ref>Boots, Tone (3 Augustus 2005). [http://www.stuffmagazine.com/articles/index.aspx?id=1112 Get Rich or Die Trying] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929131729/http://www.stuffmagazine.com/articles/index.aspx?id=1112 |date=29 September 2007 }}. ''Stuff''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> === 1996–2000: Vroeë loopbaan === 50 Cent het begin met kletsmusiek in 'n vriend se kelder waar hy 'n plaatspeler gebruik het om oor instrumentele musiek op te neem.<ref>"La Méthode Cauet" (2006). TF1.</ref> In 1996 het 'n vriend hom aan Jam Master Jay van Run-DMC voorgestel wat aan die bestuur van Jam Master Jay Records gestaan het. Jay het hom geleer hoe om mate uit te tel, refreine te skryf, liedjies te struktureer en hoe om 'n opname te maak.<ref name=BBC>Youngs, Ian (23 Desember 2002). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/2591521.stm 50 Cent: The $1m rapper]. BBC Nuus. URL besoek op 16 Augustus 2007.</ref><ref>Tarek, Shams (16 Mei 2003). [http://www.queenspress.com/archives/features/2003/0516/feature.htm Jamaica’s ‘Own Bad Guy' 50 Cent Making Good in the Music Biz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126224531/http://www.queenspress.com/archives/features/2003/0516/feature.htm |date=26 November 2010 }}. ''Queens Press''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> 50 Cent se eerste amptelike optrede was met 'n lied genaamd ''React'' met die groep ''Onyx'' op hulle 1998-album ''Shut 'Em Down''. Hy het erkenning aan Jam Master Jay gegee as 'n invloed wat hom gehelphet om sy skryfvermoë van vassteekwysies te verbeter.<ref name=MTV2 /> Jay produced 50 Cent's first album, however it was never released.<ref name=RS /> In 1999, nadat hy Jam Master Jay verlaat het, het die vervaardigers van verskeie platinum-albums, Trackmasters, kennis geneem van 50 Cent en hy het 'n kontrak met [[Columbia Records]] geteken. Hulle het hom na 'n ateljee in die noorde van die staat [[New York]] waar hy ses-en-dertig liedjies in twee weke opgelewer het.<ref name=MSNBC /> Agtien daarvan is in sy eerste nie-amptelike album, ''Power of the Dollar'' in 2000, opgeneem.<ref name=50Cent>[http://www.50cent.com/ Biography]. 50cent.com. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Hy het ook die uitgediende Hollow Point Entertainment met sy voormalige G-Unit vennoot, Bang 'Em Smurf.<ref>Chery, Carl (18 Mei 2004). [http://sohh.com/articles/article.php/5851 50 Cent's a Fake, Says Ex-G-Unit Member, Bang Em Smurf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815160247/http://sohh.com/articles/article.php/5851 |date=15 Augustus 2009 }}. SOHH. URL besoek op 5 Junie 2007.</ref><ref>Williams, Houston (Februarie 2004). [https://web.archive.org/web/20040404025215/http://www.allhiphop.com/features/?ID=747 Bang'em Smurf: Life after G-Unit]. AllHipHop. URL besoek op 20 Julie 2007.</ref> 50 Cent se gewildheid het begin toeneem na die suksesvolle dog kontroversiële klandestiene treffer, "''How to Rob''", wat hy in 'n halfuur geskryf het in 'n motor oppad na die ateljee.<ref name=AOL /><ref name=Part5>50 Cent. [http://www.mtv.com/bands/123/50_cent/book_excerpt/index5.jhtml From Pieces to Weight Part 5]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141123223916/http://www.mtv.com/bands/123/50_cent/book_excerpt/index5.jhtml |date=23 November 2014}}. MTV. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Die snit verduidelik op komiese wyse hoe hy bekende kunstenaars sou besteel. Hy het die gedagtegang agter die inhoud van die liedjie verduidelik soos volg verduidelik: "Daar is 'n honderd kunstenaars by die platemaatskappy, jy moet jouself onderskei van daardie groep en jouself relevant maak".<ref name=AOL /> Kletskunstenaars soos Jay-Z, Kurupt, Sticky Fingaz, Big Pun, DMX, Wyclef Jean en die Wu-Tang Clan het gereageer op die liedjie<ref name=Part5 /> en Nas, wat die liedjie positief ontvang het, het 50 Cent uitgenooi om op 'n promosionele toer vir sy ''Nastradamus''-album saam met hom te gaan.<ref name=MTV3 /> Die liedjie was bedoel om saam met "Thug Love" met Destiny's Child vrygestel te word maar twee dae voor daar begin sou word om "Thug Love" se musiekvideo te verfilm is 50 Cent geskiet en opgeneem in die hospitaal as gevolg van die wonde.<ref name=dubcnn>Ninja (Desember 2002). [http://www.dubcnn.com/interviews/50cent/ 50 Cent Interview]. Dubcnn. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> === 2000–2001: Skietvoorval === On 24 Mei 2000, is 50 Cent deur 'n skieter (die vermeende skieter was Darryl "Hommo" Baum) buite sy ouma se huis in Suid-Jamaika, Queens. Hy het in 'n vriend se kar geklim maar is gevra om [[juweel|juwele]] te gaan haal. Sy seun was in die huis en sy ouma in die voortuin.<ref name=MSNBC /> Toe hy terugkom by die kar het 'n ander motor nader getrek. 'n Aanvaller het 50 Cent van die linkerkant genader met 'n 9&nbsp;mm pistool en het nege skote op kort afstand afgevuur. 50 Cent is nege keer gewond: in die hand ('n rondte het sy regterduim getref en by sy pinkie uitgekom), arm, heup, albei bene, borskas en linker wang.<ref name=RS /><ref name=MTV /><ref name=TIME>Tyrangirl, Josh (17 Februarie 2003). [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1004252,00.html Rap's Newest Target] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516101948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1004252,00.html |date=16 Mei 2007 }}. ''Time''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Die wond aan sy gesig het 'n geswelde tong, die verlies van 'n verstandtand en slordige uitspraak tot gevolg gehad.<ref name=MTV3 /><ref name=MTV /><ref>''Get Rich or Die Tryin': The Movie'' (2003) (bonus documentary DVD). Interscope Records.</ref> Sy vriend het ook 'n wond aan die hand opgedoen. Hulle is na die hospitaal geneem waar 50 Cent dertien dae deurgebring het. Die vermeende skieter, Darryl Baum, is drie weke later oorlede.<ref name=SOHH>Chery, Carl (24 Oktober 2005). [http://www.sohh.com/articles/article.php/7723 50 Cent Shot by "Hommo" Reveals Tell-All Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025134817/http://www.sohh.com/articles/article.php/7723 |date=25 Oktober 2005 }}. SOHH. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Darryl Baum was ook 'n goeie vriend en lyfwag van [[Mike Tyson]].<ref>{{Cite web |url=http://www.nypost.com/seven/06132008/news/regionalnews/tyson_in_hit_bid__witness_115319.htm |title=Tyson In Hit Bid: Witness – New York Post |access-date= 4 September 2012 |archive-date=17 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417042213/http://www.nypost.com/seven/06132008/news/regionalnews/tyson_in_hit_bid__witness_115319.htm |url-status=dead }}</ref> 50 Cent herinner die voorval só: "Dit gebeur so vinnig dat jy nie eens kans kry om terug te skiet nie... Ek was die heeltyd bang... Ek het in die tru-spieël gekyk en het gedink, 'O *$%, iemand het my in die gesig geskiet! Dit brand, brand, brand.{{'}}"<ref name=MTV /> In sy [[gedenkskrif]], ''From Pieces to Weight: Once upon a Time in Southside Queens'', skryf hy, "Nadat ek nege keer op kort afstand geskiet is en oorleef het, het ek begin dink dat ek 'n doel in die lewe het... Hoeveel meer skade kon daardie nie doen nie? Net 'n duim na links of regs en ek is weg".<ref name=OMM /> Vir die eerste ses weke na die voorval het hy 'n loopraam gebruik en na vyf maande het hy volkome herstel. Toe hy die hospitaal verlaat het, het hy in die [[Pocono-gebergte]] gewoon met sy meisie van daardie tyd en sy seun. Sy oefenregiem het hom gehelp om sy gespierde liggaamsbou te vorm.<ref name=RS /><ref name=MTV /><ref>Jenkins, Sacha (9 Julie 2007). [http://www.xxlmag.com/online/?p=115223 I Was There] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122075859/http://www.xxlmag.com/online/?p=115223 |date=22 Januarie 2009 }}. ''XXL''. URL besoek op 31 Julie 2007.</ref> Terwyl hy in die hospitaal was het 50 Cent 'n platekontrak by Columbia Records geteken. Hy is egter deur die maatskappy laat vaar en is op die "swart lys" van die plate-industrie geplaas na uitgevind is dat hy geskiet is. Hy het na [[Kanada]] gereis omdat hy nie 'n ateljee in die V.S.A. kon kry om mee te werk nie.<ref name=TSG>Mace, Francis (6 September 2005). [http://www.thesmokinggun.com/archive/0906051murder1.html Surveilling 50 Cent]. The Smoking Gun. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref><ref name=Blender>Weiner, Jonah (April 2005). [http://www.blender.com/guide/articles.aspx?id=1534 Dear Superstar: 50 Cent]. ''Blender''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Saam met sy sakevennoot, Sha Money XL, het hy meer as dertig liedjies vir mengelbandjies, met die doel om 'n reputasie op te bou. 50 Cent se gewildheid het toegeneem en in 2002 het hy 'n onafhanklike mengelbandjie vrygestel genaamd ''Guess Who's Back?''. Hy het daardeur aandag getrek en het, met die ondersteuning van G-Unit het hy aangehou musiek maak. Hulle het 'n mengelbandjie genaamd ''50 Cent Is the Future'' vrygestel met die hersiene werk Jay-Z en Raphael Saadiq.<ref name=50Cent /> === 2002–hede: Opgang na gewildheid === {{listen|filename=In Da Club.ogg|title="In da Club"|description=Die treffer wat die deurbraak gegee het van die album ''Get Rich or Die Tryin<nowiki>'</nowiki>''.|format=[[Ogg]]}} In 2002 het [[Eminem]] na 'n kopie van 50 Cent se ''Guess Who's Back?'' CD geluister. Hy het die CD gekry deur middel van 50 Cent se prokureur wat saam met Eminem se bestuurder, Paul Rosenberg, gewerk het.<ref name=dubcnn /> Eminem was beïndruk met die album en het vir 50 Cent genooi om na Los Angeles te vlieg waar hy aan Dr. Dre voorgestel is.<ref name=RS /><ref name=BBC /><ref name=dubcnn /> Nadat hy 'n platekontrak van een miljoen [[dollar]] geteken het,<ref name=BBC /> het 50 Cent die mengelbandjie ''No Mercy, No Fear'' vrygestel. Dit het een nuwe liedjie genaam "Wanksta" ingesluit, wat op Eminem se [[8 Mile]]-klankbaan geplaas is.<ref name=50Cent /> Hy het ook aangesluit by Chris Lighty se Violator Management en Sha Money XL se Money Management Group. [[Lêer:50centinBKK.JPG|links|duimnael|In [[Bangkok]], [[Thailand]], 26 Februarie 2006]] In Februarie 2003 is 50 Cent se kommersiële debuutalbum ''Get Rich or Die Tryin{{'}}'' vrygestel. [[Allmusic]] het dit beskryf as "waarskynlik die mees opbelgase debuutalbum van 'n kletskunstenaar in ongeveer 'n dekade".<ref>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/album/r625452 Get Rich or Die Tryin' Review]. Allmusic. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> ''Rolling Stone'' het gemerk dat die album "dark synth grooves, buzzy keyboards and a persistently funky bounce" het met 50 Cent wat die produksie komplementeer in 'n "onverstoorbare, ontspanne vloei".<ref>Hoard, Christian (6 Maart 2003). [http://www.rollingstone.com/artists/50cent/albums/album/301556/review/6067729/get_rich_or_die_tryin Get Rich or Die Tryin' Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410033524/http://www.rollingstone.com/artists/50cent/albums/album/301556/review/6067729/get_rich_or_die_tryin |date=10 April 2009 }}. ''Rolling Stone''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Dit het op nommer een op die [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] gedebuteer met verkope van 872,000 in die eerste vier dae.<ref name=USA>Gundersen, Edna (3 September 2005). [http://www.usatoday.com/life/music/news/2005-03-09-50-cent-sales_x.htm 'Massacre' sales top one million]. ''[[USA Today]]''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Die eerste treffer, "[[In da Club]]", wat deur ''The Source'' tydskrif aangeteken is vir die "blaring horns, funky organs, guitar riffs and sparse hand claps",<ref>Rosario, Boo (Maart 2003). "Record Report". ''The Source'', p. 192.</ref> het 'n ''[[Billboard (tydskrif)|Billboard]]''-rekord verbeter as die liedjie wat die meeste binne 'n week geluister is in die geskiedenis van die radio.<ref>[http://www.rockonthenet.com/artists-f/50cent.htm Timeline]. Rock on the Net. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> [[Interscope]] het vir 50 Cent sy eie platemaatskappy, G-Unit Records in 2003 gegee.<ref>Winston, Dallas (9 April 2003). [https://web.archive.org/web/20060627033910/http://allhiphop.com/hiphopnews/?ID=1760 G-Unit Records Signs with Interscope]. AllHipHop. URL besoek op 20 Julie 2007.</ref> Hy het kontrakte met Lloyd Banks, Tony Yayo en Young Buck geteken as die gevestigde lede van G-Unit. The Game (kletskunstenaar) het later ook aangesluit deur 'n gesamentlike onderneming met Dr. Dre se Aftermath Entertainment. In Maart 2005 het 50 Cent se tweede kommersiële album, ''The Massacre'', 1.14 miljoen eenhede binne die eerste vier dae verkoop—die hoogste in 'n verkorte verkoopsiklus<ref name=USA />— en was nommer een op die ''Billboard'' 200 vir ses weke.<ref>Whitmire, Margo (15 April 2005). [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000881798 50's 'Massacre' Extends Chart Lead to 6th Week] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929222827/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000881798 |date=29 September 2007 }}. ''Billboard''. URL besoek op 13 Junie 2007.</ref> Hy het die eerste solo-kunstenaar geword wat drie treffers op die ''Billboard'' se top vyf in dieselfde week gehad het met "Candy Shop", "Disco Inferno" en "How We Do".<ref>Montgomery, James (9 Maart 2005). [http://www.mtv.com/news/articles/1497922/20050309/story.jhtml 50 Cent's The Massacre Makes Huge Chart Debut]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218123746/http://www.mtv.com/news/articles/1497922/20050309/story.jhtml |date=18 Desember 2007}}. MTV. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> ''Rolling Stone'' het aangeteken dat "50 se geheime wapen is sy sangstem&nbsp;— die misleidende amateur-klinkende tenoor [[neurie]] wat hy aanwend op omtrent elke refrein".<ref>Brackett, Nathan (10 Maart 2005). [http://www.rollingstone.com/artists/50cent/albums/album/7072060/review/7045740/the_massacre The Massacre Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626221826/http://www.rollingstone.com/artists/50cent/albums/album/7072060/review/7045740/the_massacre |date=26 Junie 2007 }}. ''Rolling Stone''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> [[Lêer:GUnitBKK.JPG|duimnael|From left: Met Olivia (sanger), Lloyd Banks en Young Buck in [[Bangkok]], [[Thailand]], Februarie 2006]] Na The Game se vertrek het 50 Cent platekontrakte met Olivia en die kletsveterane Mobb Deep vir G-Unit Records geteken. Spider Loc, M.O.P. en Young Hot Rod het later ook by die maatskappy aangesluit.<ref>Reid, Shaheem (2 September 2005). [http://www.mtv.com/news/articles/1508894/09022005/50_cent.jhtml 50 and Mase: The Pastor Isn't Officially G-Unit Yet, But a Song Is Already out]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070102151448/http://www.mtv.com/news/articles/1508894/09022005/50_cent.jhtml |date=2 Januarie 2007}}. MTV. URL besoek op 31 Mei 2007.</ref><ref>Chery, Carl (27 Mei 2005). [http://www.sohh.com/articles/article.php/7132 Pulse Report: M.O.P. Signs to G-Unit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320074837/http://www.sohh.com/articles/article.php/7132 |date=20 Maart 2008 }}. SOHH. URL besoek op 22 Junie 2007.</ref> 50 Cent het belangstelling getoon om met kletskunstenaars buite G-Unit Records te werk, soos Lil' Scrappy van BME Recordings, LL Cool J van Def Jam, Mase van Bad Boy Records en Freeway van Roc-A-Fella, met van wie hy al saamgewerk het.<ref>Black, Bea (8 Februarie 2006). [https://web.archive.org/web/20060211050146/http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=5337 Roc-A-Fella Rapper Freeway Collaborating with G-Unit for New Album]. AllHipHop. URL besoek op 22 Julie 2007.</ref> In September 2007 is sy derde album ''Curtis'' vrygestel, wat deur sy lewe voor''Get Rich or Die Tryin{{'}}''.<ref>Reid, Shaheem (27 April 2007). [http://www.mtv.com/news/articles/1558211/20070426/50_cent.jhtml 50 Cent Talks Timberlake Collabo, Star-Studded New LP Curtis]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016050426/http://www.mtv.com/news/articles/1558211/20070426/50_cent.jhtml |date=16 Oktober 2007}}. MTV. URL besoek op 4 Oktober 2007.</ref> Dit het op nommer twee op die ''Billboard'' 200 gedebuteer met verkope van 691,000 eenhede in die eerste week,<ref>Mayfield, Geoff (18 September 2007). [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003642725 Kanye Crushes 50 Cent in Huge Album Sales Week] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071004230423/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003642725 |date= 4 Oktober 2007 }}. ''Billboard''. URL besoek op 4 Oktober 2007.</ref> onder Kanye West se ''Graduation'', met wie hy 'n verkoopskompetisie gehad het omdat albei albums op dieselfde dag vrygestel is. Hy het op [[TRL]] op 10 September 2008 bevestig dat sy vierde album, ''Before I Self Destruct'', gereed sal wees om November vrygestel te word. Op 18 Mei 2009 het 50 Cent 'n liedjie getitel "Ok, You're Right" vrygestel.<ref>{{cite web |title=50 Cent songs |url=http://www.ez-tracks.com/showArtists-OrigArtist-50%20Cent.html |access-date=20 Mei 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328183933/http://www.ez-tracks.com/showArtists-OrigArtist-50%20Cent.html |archive-date=28 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die liedjie is vervaardig deur Dr. Dre en gaan in ''Before I Self Destruct'' ingesluit word. == Nie-musiekprojekte == 50 Cent het homself gevestig in 'n verskeidenheid van velde. In November 2003 het hy 'n vyf-jaar transaksie met [[Reebok]] aangegaan om 'n "G-Unit Seilskoen" reeks as deel van sy G-Unit Klerasiemaatskappy te versprei.<ref>[http://www.reebok.com/useng/ir/press/2003/Reebok+and+50+Cent+Announce+.htm Reebok and 50 Cent Announce the Successful Launch of New "G-Unit Collection by RBK" Footwear]. Reebok (13 November 2003). URL besoek op 22 Mei 2007.</ref><ref>Leeds, Jeff (26 Desember 2004). [http://www.nytimes.com/2004/12/26/arts/music/26leed.html?ex=1261717200&en=7c8006d6f6a4c700&ei=5090&partner=rssuserland $50 Million for 50 Cent]. ''The New York Times''. URL besoek op 9 Junie 2007.</ref> Hy het die agtergrondstem as die [[protagonis]] in die video-speletjie, ''50 Cent: Bulletproof'' verskaf, wat vir [[PlayStation 2]], [[Xbox]], en die [[PlayStation Portable]] vrygestel is. Die opvolg, ''50 Cent: Blood on the Sand'', is vroeg in 2009 vrygestel.<ref name="D+PAD">{{Cite web |url=http://www.dpadmagazine.com/2009/01/07/50-cent-blood-on-the-sand-dated-in-europe |title=50 Cent: Blood on the Sand dated for Europe |access-date=10 Junie 2009 |archive-date=11 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111130600/http://www.dpadmagazine.com/2009/01/07/50-cent-blood-on-the-sand-dated-in-europe/ |url-status=dead }}</ref><ref>Totilo, Stephen (26 Maart 2008). [http://www.mtv.com/news/articles/1584143/20080326/50_cent.jhtml 50 Cent Video Game Exclusive: 'Blood On The Sand' Details, First Images Revealed]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328234923/http://www.mtv.com/news/articles/1584143/20080326/50_cent.jhtml |date=28 Maart 2008}}. MTV. URL besoek op 27 Maart 2008</ref> Hy het met Glacéau saamgewerk om 'n vitamine-water drankie genaamd "Formula 50" te skep. In 2007 het [[Coca-Cola]] Glacéau vir 4.1 miljard (Amerikaanse biljoen) dollar gekoop. ''[[Forbes]]'' het geraam dat 50 Cent, wat 'n aandeel in die maatskappy gehad het, 100 miljoen dollar na belasting ontvang het.<ref>Goldman, Lea (30 September 2007). [http://www.forbes.com/media/2007/09/18/igetmoney-remix-50cent-biz-media-cz_lg_0918bizigetmoney.html Forbes and 50 Cent 'Get Money'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122084912/http://www.forbes.com/media/2007/09/18/igetmoney-remix-50cent-biz-media-cz_lg_0918bizigetmoney.html |date=22 Januarie 2009 }}. ''Forbes''. URL besoek op 30 September 2007.</ref> Hy het ook met Right Guard saamgewerk om 'n liggaamsproei genaamd Pure 50 RGX Body Spray en 'n [[kondoom]]-reeks genaamd Magic Stick Condoms bekend de stel,<ref>[http://www.kyte.tv/channels/view.html?uri=channels/29254/90506 kyte: The Official HNIC2 Channel: 01/10/2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218005426/http://www.kyte.tv/channels/view.html?uri=channels%2F29254%2F90506 |date=18 Desember 2008 }}. Kyte (10 Januarie 2008). URL besoek op 13 Januarie 2008.</ref> waarvan hy beplan het om 'n deel van die opbrengs vir MIV-bewustheid te skenk.<ref name=NYPost>Mirchandani, Raakhee (5 Januarie 2007). [https://web.archive.org/web/20081218121148/http://www.nypost.com/seven/01052007/entertainment/the_merchant_of_menace_entertainment_raakhee_mirchandani.htm?page=0 The Merchant of Menace]. ''New York Post''. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> 50 Cent het 'n multi-jaar transaksie met Steiner Sports aangegaan om sy memorabilia te verkoop.<ref>Black Widow (4 Mei 2008). {{cite web |url=http://www.sixshot.com/news/11045/ |title=50 Cent Inks Deal With Steiner Sports To Sell Memorabilia |author= |date= |work= |publisher=SixShot |accessdate=15 Julie 2008 |archive-date=19 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519142207/http://www.sixshot.com/news/11045/ |url-status=dead }}</ref> In 2005 het 50 Cent 'n kameeverskyning op ''[[The Simpsons]]''-episode, "Pranksta Rap" gemaak waarin hy die gek skeer met sy wetlike moeilikhede. In dieselfde jaar het hy saam met [[Terrence Howard]] in die semi-outobiografiese rolprent, ''Get Rich or Die Tryin{{'}}'' gespeel. Hy was ook te sien in die 2006 rolprent ''Home of the Brave'' as 'n soldaat wat getraumatiseerd huistoe kom na die [[Irakse Oorlog]] nadat hy 'n Irakse vrou doodgeskiet het.<ref>Topel, Fred (12 Desember 2006). [http://www.craveonline.com/music/articles/04647206 CraveOnline Talks to 50 Cent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010220605/http://www.craveonline.com/music/articles/04647206 |date=10 Oktober 2007 }}. Crave Online. URL besoek op 22 Mai 2007.</ref> 50 Cent werk aan 'n rol as 'n vegter in 'n [[Angola|Angolese]] staatsgevangenis saam met [[Nicholas Cage]], en het teenoor [[Al Pacino]] en [[Robert De Niro]] in 2008 se ''Righteous Kill'' gespeel wat handel oor die dood van 'n polisieman.<ref>Brevet, Brad (11 Desember 2006). [http://www.ropeofsilicon.com/news.php?id=4860 Interview: 50 Cent on 'Home of the Brave']. Rope of Silicon. URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> Verder het hy die rolprentvervaardigingsmaatskappye G-Unit Films in 2007 en Cheetah Vision in 2008 begin.<ref>Rock Steady Eddy (22 Januarie 2008). [http://www.wooohah.com/2008/01/the-economics-b.html The Economics Behind 50 Cent's New Film Production Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124015555/http://www.wooohah.com/2008/01/the-economics-b.html |date=24 Januarie 2008 }}. Woohah. URL besoek op 18 Februarie 2008.</ref><ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1555498/20070326/nas.jhtml For The Record: Quick News on Eminem, Ciara, Ludacris, Ne-Yo, Slayer, Marilyn Manson, Nas, Public Enemy & More]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401233722/http://www.mtv.com/news/articles/1555498/20070326/nas.jhtml |date=1 April 2007}}. MTV (23 Maart 2007). URL besoek op 22 Mei 2007.</ref> In Augustus 2007 het 50 Cent planne bekend gemaak om 'n dieet aanvullingsmaatskappy saam met sy rolprent ''Spectacular Regret'' te lanseer.<ref>Jokesta (21 Augustus 2007). [http://www.defsounds.com/news/view/2315-5-cent-launches-new-company.html 50 Cent launches dietary supplement company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823095241/http://www.defsounds.com/news/view/2315-5-cent-launches-new-company.html |date=23 Augustus 2007 }}. Def Sounds. URL besoek op 21 Augustus 2007.</ref> [[Lêer:Val Kilmer and 50 Cent.jpg|duimnael|50 Cent en [[Val Kilmer]], 2009]] Kort voor sy verskyning in ''Get Rich or Die Tryin{{'}}'' het 50 Cent 'n gedenkskrif omtrent sy lewe en hoe hy sukses bereik het bekend gestel, getiteld ''From Pieces to Weight: Once upon a Time in Southside Queens''. Op 4 Januarie 2007 het hy sy [[G-Unit Books]] drukkersnaam by die Time Warner Gebou bekend gestel.<ref>Strong, Nolan (2 Januarie 2007). [https://web.archive.org/web/20070106202831/http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=6557 50 Cent to Launch G-Unit Books, Meet Fans]. AllHipHop. URL besoek op 20 Julie 2007.</ref> Hy was ook mede-skrywer aan ''The Ski Mask Way'', 'n roman omtrent 'n kleinskaalse dwelmhandelaar wat probeer om sy werkgewer te beroof, wat in 'n rolprent omskep gaan word.<ref name=NYPost /> 50 Cent het gesê hy het Robert Greene se ''The 33 Strategies of War'' gelees en met dié skrywer gewerk aan 'n boek genaamg ''The 50th Law'' wat 'n stedelike kyk na ''The 48 Laws of Power'' is.<ref name=NYPost /><ref>Richburg, Chris (6 Februarie 2007). [https://web.archive.org/web/20070208020348/http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=6676 '48 Laws' Author Robert Greene Working with 50 Cent on New Book, QD3 on New Film]. AllHipHop. URL besoek op 20 Julie 2007.</ref> In Mei 2008 het 50 Cent met die [[Suid-Afrika]]anse miljardêr, [[Patrice Motsepe]] saamgespan om 'n gesamentlike onderneming te smee wat platinum verkoop met 50 Cent se handelsmerk op.<ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/business/2008/08/15/music-50cent-hiphop-biz-media-cz_zog_0818fifty.html |title=The 50 Cent Machine |author=Zack O'Malley Greenberg |date=18 Augustus 2008 |publisher=Forbes |access-date=1 September 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122075214/http://www.forbes.com/business/2008/08/15/music-50cent-hiphop-biz-media-cz_zog_0818fifty.html |archive-date=22 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> 50 Cent het ook 'n realiteitstelevisiereeks op MTV begin getitel ''50 Cent: The Money and the Power''; die wenner, Ryan Mayberry, het 'n 100,000 dollar belegging van 50 Cent gewen. == Filmografie == === Rolprente === * 2003: ''Beef'' * 2005: ''Get Rich or Die Tryin''' * 2006: ''Vengeance'' * 2006: ''Home of the Brave'' * 2008: ''Righteous Kill'' * 2009: ''Rap Therapy'' * 2009: ''Dead Man Running'' * 2010: ''Caught in the Crossfire'' * 2010: ''Gun'' * 2010: ''The Best of: BlacksInActionTV.Com'' * 2011: ''Limelight'' * 2011: ''All Things Fall Apart'' * 2011: ''Setup'' * 2012: ''How to Make Money Selling Drugs'' * 2012: ''Freelancers'' * 2012: ''Fire with Fire'' * 2012: ''Keenan Cahill's story'' * 2012: ''Money, Power, Respect: Hip Hop Billion Dollar Industry'' * 2013: ''Escape Plan'' * 2013: ''The Frozen Ground'' * 2015: ''Spy'' * 2018: ''Den of Thieves'' * 2018: ''Blinded 2'' * ''The Pursuit'' * ''B.M.F.'' * ''Den of Thieves 2'' * ''Homecoming'' === Televisiereekse === * 2000: ''Access Granted'' * 2003: ''Interscope Presents 'The Next Episode''' * 2004: ''Fuse 100%'' * 2005: ''The Life & Rhymes of...'' * 2006: ''Morning Glory'' * 2006: ''Amazon Fishbowl with Bill Maher'' * 2007: ''Var misin? Yok musun?'' * 2008: ''50 Cent: The Money and the Power'' * 2009: ''Check It Out! Video'' * 2009: ''Unique Whips: Special Edition'' * 2010: ''Pop Profiles'' * 2011: ''Funk Flex Full Throttle'' * 2013: ''Dream School'' * 2014: ''Power'' * 2014: ''M3 Countdown'' * 2015: ''Patti LaBelle's Place'' * 2017: ''50 Central'' === Televisierolprente === * 2003: ''Fromage 2003'' * 2003: ''MTV Does Miami'' * 2003: ''Hip Hop Babylon 2'' * 2003: ''Boogie special: 50 Cent'' * 2003: ''Voodoo Music Experience 2003'' * 2004: ''Brit Awards 2004'' * 2004: ''The Evolution of Eminem'' * 2004: ''Notarized: Year End Video Countdown'' * 2005: ''101 Sexiest Celebrity Bodies'' * 2005: ''BBQ Pool Party'' * 2005: ''Stars on Trial'' * 2005: ''Brain Fart'' * 2005: ''MTV Spring Break: Cancun 2005'' * 2006: ''Forbes Celebrity 100: Who Made Bank?'' * 2007: ''The World Awaits: De La Hoya vs. Mayweather'' * 2007: ''Elvis: Viva Las Vegas'' * 2007: ''Fashion Rocks'' * 2007: ''MySpace Live: 50 Cent at the Hammerstein Ballroom'' * 2008: ''The Duchess in Hull'' * 2008: ''Total Finale Live'' * 2008: ''New Year's Eve with Carson Daly'' * 2011: ''VH1 Divas Celebrates Soul'' * 2012: ''The 6th Annual CNN Heroes: An All-Star Tribute'' * 2014: ''Daytona 500: Bash at the Beach'' * 2017: ''The Game: From the street to Wall Street'' * 2018: ''Power The Fifth Season Premiere'' * ''Tomorrow, Today'' === Video's === * 2003: ''50 Cent: The New Breed'' * 2003: ''Hip Hop Uncensored Vol. 5: The Greatest Shows on Earth'' * 2003: ''50 Cent: In da Club'' * 2003: ''Eminem: Sing for the Moment'' * 2003: ''50 Cent Feat. Snoop Dogg & G-Unit: P.I.M.P., Remix'' * 2004: ''Beef II'' * 2004: ''Groupie Love'' * 2004: ''Eminem: Like Toy Soldiers'' * 2004: ''The Game Feat. 50 Cent: How We Do'' * 2004: ''Lloyd Banks: On Fire'' * 2004: ''Lloyd Banks: I'm So Fly'' * 2005: ''The MC: Why We Do It'' * 2005: ''Letter to the President'' * 2005: ''The Game: Documentary'' * 2005: ''50 Cent: The Massacre - Special Edition'' * 2005: ''Beef III'' * 2005: ''50 Cent: Refuse 2 Die'' * 2005: ''The Infamous Times, Volume I: The Original 50 Cent'' * 2005: ''50 Cent Feat. Olivia: Candy Shop'' * 2005: ''The Game Feat. 50 Cent: Hate It or Love It'' * 2005: ''50 Cent: Hustler's Ambition'' * 2005: ''50 Cent: Window Shopper'' * 2006: ''A Portrait of an Artist: The Making of 'Get Rich or Die Tryin''' * 2006: ''The Come Up'' * 2006: ''Eminem: You Don't Know'' * 2006: ''Lloyd Banks Feat. 50 Cent: Hands Up'' * 2006: ''Lloyd Banks Feat. 50 Cent: Cake'' * 2007: ''50 Cent Feat. Justin Timberlake: Ayo Technology'' * 2008: ''Onyx: 15 Years of Videos, History & Violence'' * 2009: ''Streets of Blood'' * 2009: ''Before I Self Destruct'' * 2009: ''Eminem: We Made You'' * 2009: ''Eminem Feat. Dr. Dre & 50 Cent: Crack a Bottle'' * 2009: ''50 Cent Feat. Ne-Yo: Baby by Me'' * 2010: ''Jeremih Feat. 50 Cent: Down on Me'' * 2010: ''YG Feat. 50 Cent, Snoop Dogg & Ty$: Toot It and Boot It - Remix'' * 2011: ''Blood Out'' * 2011: ''Nicole Scherzinger Feat. 50 Cent: Right There'' * 2011: ''Lloyd Banks Feat. Jeremih: I Don't Deserve You'' * 2013: ''50 Cent Talks Kendrick 'Control' Verse + Kidd Kidd w/ Hot 97'' * 2014: ''Escape Plan: Clash of the Titans'' * 2014: ''Capturing the Prince'' * 2015: ''Southpaw: Inside the Ring'' * 2015: ''Screen Actors Guild Q&A with the Cast of 'Southpaw''' * 2018: ''Uncle Murda Feat. Casanova, 6ix9ine & 50 Cent: Get the Strap'' == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [http://50cent.com/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{IMDb|1265067}} * {{en}} [http://aftermath-entertainment.com/ Aftermath Entertainment bladsy] * {{en}} [http://shadyrecords.com/ Shady Records] * {{en}} [http://g-unitrecords.com/ G-Unit Records] * {{en}} [http://violator.com/ Violator Management Company] * {{en}} [http://www.raparea.com/ 50 Cent portal] <br /> {{en-vertaal|50 Cent}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse sangers]] [[Kategorie:Amerikaanse vervaardigers]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Kletsrymers]] [[Kategorie:Geboortes in 1975]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] pyhyzxfps34wdvhd83yq5ab21cnz6e8 0 16543 2970769 2771104 2026-09-25T21:23:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970769 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Aung San Suu Kyi [[Lêer:Nobel prize medal.svg|20px]]<br />အောင်ဆန်းစုကြည် | beeld = Remise du Prix Sakharov à Aung San Suu Kyi Strasbourg 22 octobre 2013-18.jpg | beeldonderskrif = Aung San Suu Kyi in 2013 | orde = Staatsraad van Mianmar | termynaanvang = [[6 April]] [[2016]] | termyneinde = [[1 Februarie]] [[2021]] | president = [[Htin Kyaw]] (2016–2018)<br />[[Win Myint]] (2018–2021) | voorganger = [[Thein Sein]] (as Eerste Minister) | opvolger = [[Min Aung Hlaing]] (as Staatsleier) | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1945 | geboortemaand = 6 | geboortedag = 19 | geboorteplek = [[Yangon|Rangoen]], Brits-Burma (nou [[Mianmar]]) | sterftedatum = | sterfteplek = | party = Nasionale Liga vir Demokrasie | orde2 = Minister van Buitelandse Sake | termynaanvang2 = [[30 Maart]] [[2016]] | termyneinde2 = [[1 Februarie]] [[2021]] | president2 = [[Htin Kyaw]] (2016–2018)<br />[[Win Myint]] (2018–2021) | voorganger2 = Wunna Maung Lwin | opvolger2 = Wunna Maung Lwin | orde3 = Minister van die Presidensie | termynaanvang3 = [[30 Maart]] [[2016]] | termyneinde3 = [[1 Februarie]] [[2021]] | president3 = [[Htin Kyaw]] (2016–2018)<br />[[Win Myint]] (2018–2021) | voorganger3 = Thein Nyunt<br />Soe Maung<br />Soe Thein<br />Aung Min<br />Hla Tun | opvolger3 = | orde4 = President van die Nasionale Liga vir Demokrasie | termynaanvang4 = [[18 November]] [[2011]] | termyneinde4 = | voorganger4 = Aung Shwe | opvolger4 = | orde5 = Leier van die Opposisie | termynaanvang5 = [[2 Mei]] [[2012]] | termyneinde5 = [[29 Januarie]] [[2016]] | president5 = [[Thein Sein]] | voorganger5 = Sai Hla Kyaw | opvolger5 = Khin Aung Myint | orde6 = Uitvoerende hoof van die Nasionale Liga vir Demokrasie | termynaanvang6 = [[27 September]] [[1988]] | termyneinde6 = [[18 November]] [[2011]] | voorganger6 = ''Nuwe amp'' | opvolger6 = ''Amp afgeskaf'' | orde7 = LP van die Birmaanse Huis van Verteenwoordigers<br />vir Kawhmu | termynaanvang7 = [[2 Mei]] [[2012]] | termyneinde7 = [[30 Maart]] [[2016]] | voorganger7 = Soe Tint | opvolger7 = | eggenoot = Michael Aris (1971–1999) | kinders = Alexander<br />Kim | alma_mater = University of Delhi<br />St Hugh's College, Oxford<br />SOAS, University of London | religie = [[Theravada]]-[[Boeddhisme]] | handtekening = Aung San Suu Kyi signature 2013.svg | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = ''Rafto Prize''<br />''Sakharov Prize'' (1991)<br />[[Nobelprys vir Vrede]] (1991)<br />''Jawaharlal Nehru Award''<br />''International Simón Bolívar Prize''<br />''Olof Palme Prize''<br />''Bhagwan Mahavir World Peace''<br />''Congressional Gold Medal'' }} '''Daw Aung San Suu Kyi''' ([[Birmaans]]: အောင်ဆန်းစုကြည် [[IFA]]: [àunsʰánsṵtʃì]) (gebore: [[19 Junie]] [[1945]] in [[Yangon]]) is 'n Mianmarese politikus, leier van 'n nie-geweldadige beweging vir [[menseregte]] en [[demokrasie]] in [[Mianmar]] (Birma) en ontvanger van die 1991 [[Nobelprys vir Vrede]],<ref>{{en}} {{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1991 |publisher=Nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/index.html |accessdate=6 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815082238/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/index.html |archive-date=15 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> naas verskeie ander internasionale toekennings.<ref name=dasskdeel1>{{en}} [http://www.dassk.com/ Aung San Suu Kyi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050606012543/http://www.dassk.com/ |date= 6 Junie 2005 }}, [http://www.dassk.com/contents.php?id=39 Daw Aung San Suu Kyi (Part 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070730054716/http://www.dassk.com/contents.php?id=39 |date=30 Julie 2007 }}, besoek op 26 Julie 2007</ref> In 2019 het Aung San Suu Kyi voor die [[Internasionale Geregshof]] in [[Den Haag]] verskyn en die Birmaanse weermag se optrede teen die [[Rohingia]]minderheid verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/programmes/upfront/2019/12/myanmar-aung-san-suu-kyi-defending-indefensible-191213090832880.html |title=Myanmar's Aung San Suu Kyi: 'Defending the indefensible' |publisher=[[Al Jazeera]] |date=13 Januarie 2020 |accessdate=24 Januarie 2020 |archive-date=25 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125025717/https://www.aljazeera.com/programmes/upfront/2019/12/myanmar-aung-san-suu-kyi-defending-indefensible-191213090832880.html |url-status=dead }}</ref> == Vroeë lewe == Daw Aung San Suu Kyi is gebore in Rangoen. Haar vader, U Aung San, was 'n prominente ondersteuner van Birmaanse onafhanklikheid en is deur politieke teenstanders kort na die onafhanklikheid van Birma vermoor. Aung San Suu Kyi was twee jaar oud op daardie tydstip. Haar moeder, Daw Khin Kyi het ook as ambassadeur van Birma in [[Indië]] gedien.<ref name="dasskdeel1" /> Aung San Suu Kyi studeer tussen 1964 en 1967 in die [[filosofie]], [[politieke wetenskap]]pe en [[ekonomie]] aan die St. Hugh Kollege, [[Universiteit van Oxford]]. Van 1969 tot 1971 was sy 'n assistent-sekretaris van die advieskommissie vir administratiewe- en begrotingsaangeleenthede by die Sekretariaat van die [[Verenigde Nasies]] in [[New York]]. In 1972 word sy navorsingsbeampte by die Ministerie van Buitelandse Sake in [[Bhutan]] en trou met Dr. Michael Aris, 'n Britse vakkundige op die gebied van [[Tibet|Tibetaanse kultuur]] wat in [[Bhoetan]] woonagtig was. In 1973 en in 1979 is haar seuns gebore. In 1988 keer sy terug na Birma om haar siek moeder by te staan. == Begin van politieke aktivisme == [[Lêer:Edgardo Boeninger en Myanmar junto a Aung San Suu Kyi.jpg|duimnael|links|Suu Kyi vergader in 1995 met Edgardo Boeninger van die Nasionale Demokratiese Instituut vir Internasionale Aangeleenthede]] In 1988, het die langdienende leier van die regerende Sosialiste Party, General Ne Win, afgetree. Dit lei tot massa betogings ten gunste van demokratisering, wat geweldadig onderdruk is. 'n Nuwe militêre junta neem die mag oor in Birma. Sterk beïnvloed deur [[Mahatma Gandhi]] se filosofie van nie-geweldadige verset<ref>{{en}} {{cite web |title=Profile: Aung San Suu Kyi |publisher=BBC News Online |date=25 Mei 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1950505.stm |accessdate=26 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202220919/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1950505.stm |archive-date=2 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1991 Presentation Speech |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/presentation-speech.html |accessdate=26 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128195936/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/presentation-speech.html |archive-date=28 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> het Aung San Suu Kyi die politiek toegetree en haar beywer vir demokratisering. Sy help om die 'National League for Democracy' (NLD) op 4 September 1988 te stig en word aangestel as die algemene sekretaris van die beweging. 'n Aantal konfrontasies volg waartydens sy onbevrees in situaties waarin sy persoonlik in lewensgevaar verkeer het, opgetree. == Arrestasie en vrylating == [[Lêer:Suu-kyi-gives-speech-in-khawmu.jpg|duimnael|links|Aung San Suu Kyi gee 'n toespraak aan die ondersteuners tydens die 2012-verkiesing-veldtog in haar kiesafdeling op 22 Maart 2012]] [[Lêer:Barack Obama and Aung San Suu Kyi September 2012.jpg|duimnael|links|Aung San Suu Kyi ontmoet [[Barack Obama]] in die [[Withuis]] in 2012]] Op 20 Julie 1989 plaas die militêre regime haar onder huisarres in Rangoon ingevolge die reëls van die militêre noodtoestand, wat arres en gevangenskap sonder enige vorm van regsprosedure vir tot drie jaar moontlik maak. Sy begin 'n hongerstaking toe studente in haar huis gearresteer word om deur die militêre inligtingsdiens ondervra te word. Sy word deur [[Amnesty International]] as politieke gevangene erken. Op 27 Mei 1990 word sy, ondanks die feit dat sy nog steeds onder huisarres was, met 'n oorweldige meerderheid verkies tot Eerste Minister tydens 'n algemene verkiesing waarby haar party 82 present van die setels moes verkry. Die militêre junta (State Law and Order Restoration Council, afgekort SLORC) weier egter om die verkiesingsuitslag te aanvaar. In 1991 word die Nobelprys vir Vrede aan haar toegeken. Sy gebruik die geld (1,3 miljoen dollar) om 'n fonds vir gesondheid en ontwikkeling vir die Birmaanse volk op te rig. Toe haar man, wat haar sedert 1995 nie meer gesien het nie, in Maart 1999 in [[Engeland]] aan [[prostaatkanker]] sterf, kon sy hom nie op sy laaste siekbed besoek of na sy begrafnis gaan nie, uit vrees dat sy nie weer toegelaat sou word nie om na Mianmar terug te keer nie. (Hierdie vrees is gebaseer op die feit dat die junta herhaaldelik aangebied het om haar vry te laat as sy die land sou verlaat). Sedert 2003 stry sy nog steeds onversetlik teen die militêre junta wat haar bewegingsvryheid bly beperk. Sy het intussen verskeie jare in huisarres deurgebring. Die junta het nog nie gehoor gegee aan tallose oproepe van wêreldleiders, politici en nobelpryswenners om haar vry te laat nie. Haar status as [[martelaar]] vir die vryheid en haar simboliese rol as fokus vir die verset teen die junta in Mianmar is soortgelyk aan die rol wat [[Nelson Mandela]] in [[Suid-Afrika]] gespeel het. Op 25 Mei 2007 is Aung San Suu Kyi se aanhouding, wat op 27 Mei sou verstryk het, verder verleng.<ref>{{en}} [http://web.amnesty.org/ AMNESTY INTERNATIONAL], [https://web.archive.org/web/20070725182339/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGASA160042007?open&of=ENG-MMR Myanmar: Aung San Suu Kyi's detention extended], besoek op 26 Julie 2007</ref> In 2010 is sy uiteindelik vrygelaat, maar haar party het die verkiesings van 2010 geboikot. In die verkiesings van 2015 het haar party, die Nasionale Liga vir Demokrasie, 'n oorweldigende oorwinning behaal en 86% van die setels in die Vergadering van die Unie gewen. Hoewel sy verbied is om President te word weens 'n klousule in die grondwet – haar oorlede man en kinders is buitelandse burgers – aanvaar sy die nuutgeskepte amp van Staatsraad, 'n rol wat verwant is aan dié van 'n eerste minister. Gelyktydig het sy die twee ampte van minister van buitelandse sake en minister van die presidensie beklee. Tydens die algemene verkiesings op 8 November 2020 het haar party, die Nasionale Liga vir Demokrasie, 396 van 476 setels in die parlement gewen, terwyl die militêr se Unie Solidariteits- en Ontwikkelingsparty net 33 setels gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html |title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup |publisher=[[The New York Times]] |last=Beech |first=Hannah |date=31 Januarie 2021 |accessdate=1 Februarie 2021|issn=0362-4331}}</ref> Sy is sy tydens 'n [[staatsgreep]] op 1 Februarie 2021, toe die nuwe wetgewingstydperk moes begin het, uit haar poste verwyder en in hegtenis geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html |title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi |publisher=[[The Washington Post]] |last1=Mahtani |first1=Shibani |last2=Lynn |first2=Kyaw Ye |date=1 Februarie 2021 |accessdate=1 Februarie 2021}}</ref> == Geskrewe werke== * ''[[Freedom from Fear (Aung San Suu Kyi)|Freedom from Fear]]'' (1991)<ref>{{Cite news |last=Hilliard |first=Mark |title=Freedom from Fear: Fund targeting violence against women launches |url=https://www.irishtimes.com/news/social-affairs/freedom-from-fear-fund-targeting-violence-against-women-launches-1.4809073 |access-date=2 March 2022 |newspaper=The Irish Times |language=en}}</ref> ({{ISBN|0-14-025317-3}}) * ''[[Letters from Burma]]'' (1991) ({{ISBN|0141041447}}) * ''Let's Visit Nepal'' (1985) ({{ISBN|978-0222009814}}) {{clear}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [http://www.dassk.com/ Aung San Suu Kyi se webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050606012543/http://www.dassk.com/ |date= 6 Junie 2005 }} {{Huidige ASEAN-leiers}} {{Wenners van die Nobelprys vir Vrede}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Aung San Suu Kyi}} [[Kategorie:Geboortes in 1945]] [[Kategorie:Mianmarese menseregte-aktiviste]] [[Kategorie:Mianmarese politici]] [[Kategorie:Wenners van die Nobelprys vir Vrede]] [[Kategorie:Lewende mense]] ngsdtpfuccddggldqxzlbp27ic6msyf 0 16798 2970635 2861219 2026-09-25T13:23:12Z Aliwal2012 39067 2970635 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Marlothpark | ander_naam = | inheemse_naam = | nedersetting_tipe = Vakansiedorp | beeld_stadsilhoeët = Marloth Park from the Kruger.JPG | beeldbyskrif = Marlothpark vanuit die Krugerwildtuin gesien | slagspreuk = | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie= links | latd = 25 |latm = 20 |lats = 36 | longd = 31 |longm = 46 |longs = 58 | provinsie = Mpumalanga | distrik = Ehlanzeni | munisipaliteit = Nkomazi | stigtingsdatum = 1977 | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolkingvoetnotas = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 <!-- demografie (deel 1) --> | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 30.8% | persent_kleurling = 0.5% | persent_asiër = 0.8% | persent_wit = 67.4% | persent_ander = 0.5% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 48.1% | demografie2_titel2 = [[Swazi]] | demografie2_info2 = 22.8% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 21.3% | demografie2_titel4 = [[Tsonga]] | demografie2_info4 = 2.9% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 4.9% | poskode = | poskode2 = <!-- geen --> | skakelkode = 013 | sensuskode = 876002 | webwerf = }} [[Lêer:Aloe Marlothii.jpg|duimnael|links|240px|Die ''Aloe marlothii'' is bekend in die park]] '''Marlothpark''' (Engels: Marloth Park) is 'n vakansiedorp, aftreedorp en [[natuurbewaring]]sgebied in die verreooste van die [[Mpumalanga]]provinsie van [[Suid-Afrika]]. Dit is geleë op die suidelike oewer van die [[Krokodilrivier (Mpumalanga)|Krokodilrivier]]. Die [[Nasionale Krugerwildtuin]] lê direk noord van die rivier, en vrylopende wild is gewoonlik aan beide kante van die rivier te sien. 'n Groot aantal privaateienaars besit alle [[eiendom]] in Marlothpark, maar geen eiendom mag omhein word nie, om sodoende vrye beweging van wild toe te laat. Anders as in die Krugerwildtuin, word besoekers aangemoedig om plaaslike soogdiere, soos koedoes en bosbokke, met "pellets" te voer. Die diere word daarom so mak, dat hulle selfs by vakansiehuise se voordeure sal instap, terwyl ander soos seekoeie en jong olifantjies soms van swembaddens gebruik sal maak wanneer dit met water gevul is. [[Pieter Pieterse]], 'n Afrikaanse skrywer, storieverteller en TV-persoonlikheid is in Maart 2002 hier vermoor by sy huis terwyl hy aan 'n nuwe roman gewerk het. Die dorpie is vernoem na die Duitse [[botanis]] [[Rudolf Marloth]]. <br/> <gallery> Marloth park kudu.JPG|duimnael|regs|'n Koedoe in Marlothpark Doorstep.jpg|Wild kom tot naby aan besoekers Giraffen in Lionspruit.jpg|Kameelperde in die Lionspruitdeel van Marlothpark Bushbucks.jpg|Bosbokke besoek 'n huis Zebras and gnus.jpg|Wildebeeste en sebras met hul jongelinge naby huise Crocodile Rier view.jpg|Olifante in die Krokodilrivier by Marlothpark </gallery> == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Nasionale Krugerwildtuin]] == Eksterne skakels == * {{en}} [http://www.visitafrica.co.za/ Marlothpark se webtuiste] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC32}} [[Kategorie:Bewaringsgebiede in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Milieubeskerming]] [[Kategorie:Nedersettings in Mpumalanga]] 18nxmlpmlb73hxl5ijo765h9id8zixv 0 17739 2970762 2970131 2026-09-25T20:32:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 6 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970762 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Armeense volksmoord | partof = die [[Eerste Wêreldoorlog]] | image = Column of deportees walking through Harput vilayet during the Armenian genocide (cropped).jpg | caption = 'n Kolonne Armeense gedeporteerdes onder bewaking van gendarms in die vilajet Harput | location = [[Ottomaanse Ryk]] | date = 1915-1917{{sfn|Suny|2015|pp=245, 330}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=187}} | type = [[Volksmoord]], dodemars, gedwonge islamisering | target = Ottomaanse [[Armeniërs]] | fatalities = 600 000-1,5 miljoen{{sfn|Morris|Ze'evi|2019|p=1}} | perps = Komitee vir Eenheid en Vooruitgang }} [[Lêer:Armenian population map 1896.jpg|duimnael|Armeense gebiede 1896]] [[Lêer:Rafael de Nogales Mendez.png|duimnael|upright|Rafael de Nogales Méndez (1879-1936), 'n [[Venezuela|Venezolaanse]] soldaat in die Turkse weermag wat sy getuienis van die volksmoord neergeskryf het in sy boek ''Cuatro años bajo la media luna'']] Die '''Armeense volksmoord''' was die stelselmatige vernietiging van die Armeense volk en van die Armeense identiteit in die [[Ottomaanse Ryk]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Dit is deur die regerende Komitee vir Eenheid en Vooruitgang (Turks: ''İttihat ve Terakki Cemiyeti'') gelei en is hoofsaaklik deur die massamoord op ongeveer 'n miljoen [[Armeniërs]] tydens dodemarse na die [[Siriese woestyn]] en deur die gedwonge [[Islam|islamisering]] van ander, veral vroue en kinders, uitgevoer. Dit was een van die eerste stelselmatige [[volksmoord]]e van die 20ste eeu.<ref name="Weitz-Hermann">Eric D. Weitz: ''A Century of Genocide. Utopias of Race and Nation.'' Bygewerkte uitgawe, Princeton University Press, Princeton 2015, {{ISBN|978-1-4008-6622-9}}, pp. 1 e.v.; Rainer Hermann: ''Wohin geht die türkische Gesellschaft? Kulturkampf in der Türkei.'' München 2008, p. 221; Annette Schaefgen: ''Von der „treuen millet“ zum Sündenbock oder Die Legende vom armenischen Dolchstoß. Der Völkermord an den Armeniern im Ersten Weltkrieg''. In: Wolfgang Benz (red.): ''Vorurteil und Genozid. Ideologische Prämissen des Völkermords''. Böhlau, Wenen 2010, p. 57.</ref> Voor die Eerste Wêreldoorlog het Armeniërs 'n ondergeskikte, maar tot 'n mate beskermde plek in die Ottomaanse samelewing beklee. Grootskaalse slagtings van Armeniërs het reeds in die 1890's en in 1909 plaasgevind. Die Ottomaanse Ryk het 'n reeks militêre nederlae en gebiedsverliese gely, veral tydens die [[Balkanoorloë]] van 1912-1913. Dit het by die leiers van die Komitee die vrees gewek dat die Armeniërs, wie se tuisland in [[Anatolië]] hulle as die Turkse nasie se laaste toevlugsoord beskou het, onafhanklikheid sou najaag. Tydens hul inval in Russiese en Persiese gebied in 1914 het Ottomaanse paramilitêre eenhede plaaslike Armeniërs uitgemoor. Ottomaanse leiers het geïsoleerde gevalle van Armeense weerstand as bewys van 'n wydverspreide opstand beskou en besluit om die moontlikheid van Armeense outonomie of onafhanklikheid permanent te verhoed. Op 24 April 1915 het die Ottomaanse owerhede honderde Armeense intellektuele en leiers in [[Konstantinopel]] (vandag [[Istanboel]]) gearresteer en gedeporteer. Op bevel van [[Talaat Pasja]] is na raming 800&nbsp;000 tot 1,2&nbsp;miljoen Armeniërs in 1915 en 1916 op dodemarse na die Siriese woestyn gestuur. Die gedeporteerdes is deur paramilitêre begeleiers voortgedryf, van kos en water ontneem en aan roof, [[verkragting]] en slagtings onderwerp; oorlewendes is na [[konsentrasiekamp]]e versprei. In 1916 is 'n tweede golf slagtings beveel, sodat daar teen die einde van daardie jaar sowat 200&nbsp;000 gedeporteerdes oorgebly het. Tussen 100&nbsp;000 en 200&nbsp;000 Armeense vroue en kinders is gedwing om hulle tot die Islam te bekeer en is in Moslemhuishoudings opgeneem. Slagtings en die [[Volksmoord|etniese suiwering]] van Armeense oorlewendes het ná die Eerste Wêreldoorlog deur die Turkse Vryheidsoorlog voortgeduur en is deur Turkse nasionaliste uitgevoer. Die volksmoord, wat voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] as "die toppunt van denkbare verskrikkings" beskou is,{{sfn|Anderson|2011|p=199}} het meer as tweeduisend jaar se Armeense beskawing in oostelike Anatolië vernietig. Saam met die volksmoorde op Assiriese/Siriese en Grieks-Ortodokse Christene het dit die skepping van 'n etnonasionalistiese Turkse staat, die [[Turkye|Republiek van Turkye]], moontlik gemaak. Die gebeure word dikwels met die [[Holocaust|Joodse volksmoord]] tydens die Tweede Wêreldoorlog vergelyk en is waarskynlik die tweede mees bestudeerde geval van 'n volksmoord.<ref name="nazi">R. J. Rummel, ''The Holocaust in Comparative and Historical Perspective'', A Journal Social Issues, 1 April 1998 — Vol. 3, no. 2</ref> Die Turkse regering hou vol dat die deportasie van die Armeniërs 'n wettige optrede was wat nie as volksmoord beskryf kan word nie, en verwys daarna as oorlogsnoodsaaklike veiligheidsmaatreëls wat nodig geword het omdat die Armeniërs die Ottomaanse Ryk verraai, sy oorlogsteenstanders gesteun en self slagtings op Moslems gepleeg het.<ref name="kultur.gov.tr">{{Cite web |url=http://www.kultur.gov.tr/DE/belge/3-10779/eski2yeni.html |title=argiefkopie |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111110935/http://www.kultur.gov.tr/DE/belge/3-10779/eski2yeni.html |archive-date=11 Januarie 2012 |url-status=bot: unknown}} Bladsye van die Ministerie van Kultuur en Toerisme van die Republiek van Turkye.</ref> Die sterftes skryf dit toe aan ongunstige omstandighede en slegs geïsoleerde vergrype.<ref name="ZfT">Stiftung Zentrum für Türkeistudien und Integrationsforschung (red.): ''Das ethnische und religiöse Mosaik der Türkei und seine Reflexionen auf Deutschland.'' Münster 1998, p. 58.</ref> Die oorgrote meerderheid historici wêreldwyd, en 'n toenemende aantal Turkse geleerdes, erken die gebeure egter as 'n volksmoord.{{sfn|Göçek|2015|p=1}}{{sfn|Suny|2015|pp=374-375}} Teen 2026 het 35 [[Verenigde Nasies|VN-lidstate]], asook die [[Heilige Stoel]] en die [[Europese Parlement]], die volksmoord formeel erken.{{sfn|Koinova|2017|p=117}}<ref name="ANI-erkenning">{{Cite web |title=Countries that Recognize the Armenian Genocide |url=https://www.armenian-genocide.org/recognition_countries.html |website=Armenian National Institute |access-date=14 Desember 2023 |archive-date=14 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914185246/https://www.armenian-genocide.org/recognition_countries.html |url-status=live |language=en}}</ref> Die gebeure is deur omvangryke dokumentêre materiaal uit uiteenlopende bronne gestaaf, onder meer deur die verslag van [[Johannes Lepsius]]<ref name="Lepsius">Johannes Lepsius: ''Bericht über die Lage des Armenischen Volkes in der Türkei.'' Tempelverlag, Potsdam 1916.</ref> en die fotoversameling van [[Armin Wegner]].<ref name="Wegner">[https://www.armenian-genocide.org/photo_wegner.html#photo_collection ''Armenian Deportees – 1915-1916.''] Webwerf van die Armenian National Institute, besoek op 22 Desember 2023.</ref> == Agtergrond == === Armeniërs in die Ottomaanse Ryk === [[Lêer:Six Vilayets, Ottoman Empire (1900).png|duimnael|Die ses vilajette: Bitlis, Diyarbekir, Erzerum, Harput, Sivas en Van. Die meeste dorpe met 'n Armeense bevolking was in hierdie provinsies geleë.{{sfn|Kévorkian|2011|p=279}}]] Die teenwoordigheid van [[Armeniërs]] in [[Anatolië]] is sedert die sesde eeu v.C. gedokumenteer, ongeveer 1&nbsp;500 jaar voor die aankoms van Turkmene onder die Seldjoekse dinastie.{{sfn|Ahmed|2006|p=1576}} Die Koninkryk Armenië het die [[Christendom]] in die vierde eeu n.C. as sy nasionale [[godsdiens]] aanvaar en so die Armeense Apostoliese Kerk gestig.{{sfn|Payaslian|2007|pp=34-35}} Ná die einde van die [[Bisantynse Ryk]] in 1453 het twee Islamitiese ryke – die Ottomaanse Ryk en die Iranse [[Safawidiese Ryk]] – om [[Wes-Armenië]] meegeding, wat deur die Verdrag van Zoehab van 1639 permanent van Oos-Armenië (in Safawidiese hande) geskei is.{{sfn|Payaslian|2007|pp=105-106}} Die Ottomaanse Ryk was multi-etnies en multigodsdienstig,{{sfn|Suny|2015|pp=11, 15}} en sy millet-stelsel het nie-Moslems 'n ondergeskikte maar beskermde plek in die samelewing gebied.{{sfn|Suny|2015|p=12}} Die nie-Moslembevolkingsgroepe was volgens hul godsdiensverband in ''millets'' – erkende, regtens beskermde "geloofsnasies" – georganiseer. Tot laat in die [[19de eeu]] is daar na Armeniërs as ''millet-i sadika'' (lojale volk) deur die Ottomane verwys.<ref name="Dadrian192">Dadrian, Vahakn N. ''The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus''. Oxford: Berghahn Books, 1995 p. 192 {{ISBN|1-5718-1666-6}}</ref> Hulle was ná die [[Grieke]] die tweede grootste Christelike minderheid in die ryk.<ref name="Kreiser-Neumann">Klaus Kreiser, Christoph K. Neumann: ''Kleine Geschichte der Türkei''. Stuttgart 2003, pp. 371-377.</ref> Die [[Sjaria|Islamitiese reg]] het Islamitiese meerderwaardigheid vasgelê, maar het eiendomsreg en godsdiensvryheid aan nie-Moslems (''dhimmi's'') in ruil vir 'n spesiale belasting gewaarborg.{{sfn|Suny|2015|pp=5, 7}} Dié hoofbelasting, die ''cizye'', is volgens vermoë gehef en is in 1856 deur 'n vrystellingsbelasting van militêre diens (''bedel-i askerî'') vervang.<ref name="Inalcik">Halil İnalcık: ''Cizye. Osmanlılar'da Cizye.'' In: ''Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.'' Band 8. TDV Yayını, Istanboel 1993, p. 48.</ref> Armeniërs, Grieke en ander [[Christene]], asook [[Jode]] en ander minderheidsgroepe, is aan ander wette onderwerp en het minder wetlike regte as die [[Moslem]]-bevolking gehad. Daar is talle beperkinge op hul regte in die ryk geplaas: Armeniërs is verbied om by die [[weermag]] aan te sluit, hul getuienis teen nie-Armeense Moslems in Islamitiese howe is as ongeldig beskou en hulle is nie toegelaat om hulle te [[Wapen|bewapen]] nie. Hulle was regtens benadeel en is soms aan diskriminerende behandeling blootgestel.<ref name="Figes-Faroqhi">[[Orlando Figes]]: ''Krimkrieg. Der letzte Kreuzzug.'' Berlyn 2011, pp. 64 e.v.; Suraiya Faroqhi: ''Geschichte des Osmanischen Reiches.'' München 2000, pp. 49 e.v.</ref> Volgens bronne was daar in 1914, voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog, 'n geskatte twee miljoen Armeniërs in die Ottomaanse Ryk, hoofsaaklik in Anatolië, 'n streek met 'n totale bevolking van 15 tot 17,5&nbsp;miljoen.{{sfn|Suny|2015|p=xviii}} Die oorgrote meerderheid Armeniërs het aan die Armeense Apostoliese geloof behoort, met 'n kleiner aantal Armeense [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] en [[Protestantisme|Protestante]]. Volgens die ramings van die Armeense Patriargaat van Konstantinopel vir 1913-1914 was daar 2&nbsp;925 Armeense dorpe en stede in die Ottomaanse Ryk, waarvan 2&nbsp;084 in die Armeense hoogland naby die Russiese grens geleë was.{{sfn|Kévorkian|2011|p=279}} Die Armeense bevolking in oostelike Anatolië (ook genoem Wes-Armenië) was groot en gekonsentreerd, maar daar was ook groot getalle wat in die westelike deel van die Ottomaanse Ryk gewoon het, baie van hulle in die hoofstad, Konstantinopel. Volgens die Patriargaat se syfers het 215&nbsp;131 Armeniërs in stedelike gebiede gewoon, veral in Konstantinopel, [[Izmir|Smirna]] en Oos-Thracië.{{sfn|Kévorkian|2011|p=279}} Armeniërs was 'n minderheid op die meeste plekke waar hulle gewoon het, naas Turkse en [[Koerde|Koerdiese]] Moslembure en [[Grieks-Ortodokse Kerk|Grieks-Ortodokse]] Christenbure.{{sfn|Kévorkian|2011|p=279}}{{sfn|Suny|2015|p=xviii}} Hul getalle het in geen vilajet dié van die Moslems oorskry nie; in 1896 was dit slegs in enkele ''kazas'' (geregsdistrikte) van die sandjaks Van en Siirt die geval.<ref name="Kreiser-Neumann" /> Hoewel die meeste Ottomaanse Armeniërs boere was, was hulle oorverteenwoordig in die handel. As 'n tussengangerminderheid was hul algehele politieke mag laag, ondanks die rykdom van sommige Armeniërs, wat hulle besonder kwesbaar gemaak het.{{sfn|Bloxham|2005|pp=8-9}} Die Turkse regering het hul getal later op 1,3&nbsp;miljoen gestel, terwyl die Armeens-Apostoliese Patriargaat van Konstantinopel ná 'n sensus wat dit in 1913/1914 in sy gemeentes laat hou het, van net onder 2&nbsp;miljoen kerklidmate in die Ottomaanse Ryk uitgegaan het.<ref name="Kevorkian338">Raymond Kévorkian: ''Le Génocide des Arméniens''. Odile Jacob, Parys 2006, p. 338 (Frans).</ref> === Grondkonflik en hervormings === [[Lêer:Looting of an Armenian village by the Kurds.png|duimnael|"Die plundering van 'n Armeense dorp deur die Koerde", 1898 of 1899]] Armeniërs in die oostelike provinsies het in semi-[[Feodalisme|feodale]] omstandighede geleef en is gereeld aan dwangarbeid, onwettige belasting en ongestrafte misdade teen hulle – waaronder roof, moord en seksuele aanranding – blootgestel.{{sfn|Astourian|2011|p=60}}{{sfn|Suny|2015|p=19}} Vanaf 1839 het die Ottomaanse regering 'n reeks hervormings, die Tanzimat, uitgevaardig om mag te sentraliseer en die status van Ottomaanse onderdane ongeag godsdiens gelyk te stel. Die hervormings wat die status van nie-Moslems moes gelykstel, is sterk deur Islamitiese geestelikes en Moslems in die algemeen teengestaan en het grootliks teoreties gebly.{{sfn|Kévorkian|2011|p=9}}{{sfn|Kieser|2018|pp=8, 40}}{{sfn|Suny|2015|pp=26-27}} Weens die afskaffing van die Koerdiese emirate in die middel van die negentiende eeu het die Ottomaanse regering Armeense boere, wat voorheen slegs aan Koerdiese grondhere belasting betaal het, direk begin belas. Laasgenoemde het steeds onwettig heffings afgedwing.{{sfn|Suny|2015|pp=19, 53}}{{sfn|Astourian|2011|pp=60, 63}} Vanaf die middel van die negentiende eeu is Armeniërs grootskaals van hul grond beroof as gevolg van die vestiging van Koerdiese nomadestamme en die aankoms van Moslemvlugtelinge en -immigrante (hoofsaaklik [[Sirkassiërs]]) ná die Russies-Sirkassiese Oorlog.{{sfn|Astourian|2011|pp=56, 60}}{{sfn|Suny|2015|pp=19, 21}}{{sfn|Göçek|2015|p=123}} In 1876, toe sultan [[Abdülhamid II]] aan bewind gekom het, het die staat Armeense grond in die oostelike provinsies begin konfiskeer en dit aan Moslemimmigrante gegee as deel van 'n stelselmatige beleid om die Armeense bevolking van daardie gebiede te verminder. Hierdie beleid het tot in die Eerste Wêreldoorlog voortgeduur.{{sfn|Astourian|2011|pp=62, 65}}{{sfn|Suny|2015|p=55}} Dit het tot 'n aansienlike afname in die bevolking van die Armeense hoogland gelei; 300 000 Armeniërs het die ryk verlaat en ander het na dorpe verhuis.{{sfn|Kévorkian|2011|p=271}}{{sfn|Suny|2015|pp=54-56}} Sommige Armeniërs het by rewolusionêre politieke partye aangesluit. Die eerste hiervan was die gematigde demokraties-liberale Armenakan, wat in 1885 in Van gestig is; die Sosiaal-Demokratiese Huntsjak-Party, gestig in 1887, het radikale eise om onafhanklikheid gestel en selfs terroristiese middele geregverdig geag.<ref name="Ternon61">Yves Ternon: ''Tabu Armenien: Geschichte eines Völkermordes.'' Frankfurt am Main/Berlyn 1988, pp. 61 e.v.</ref> Die invloedrykste was die Armeense Rewolusionêre Federasie (die Dasjnak-party), wat in 1890 gestig is. Hierdie partye het hoofsaaklik hervorming binne die ryk nagestreef en het net beperkte steun onder Ottomaanse Armeniërs geniet.{{sfn|Suny|2015|pp=87-88}} Ná 1896, toe die Huntsjak-party in twee kampe verdeel het, was die Dasjnak die hoofrolspeler in die Armeense rewolusionêre beweging.<ref name="Lewy12">Guenter Lewy: ''The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide''. Salt Lake City 2005, p. 12.</ref> Rusland se beslissende oorwinning in die oorlog van 1877-1878 het die Ottomaanse Ryk gedwing om dele van oostelike Anatolië, die Balkan en Siprus af te staan.{{sfn|Suny|2015|pp=94-95, 105}} Onder internasionale druk by die Kongres van Berlyn in 1878 het die Ottomaanse regering ingestem om hervormings deur te voer en die fisieke veiligheid van sy Armeense onderdane te waarborg, maar daar was geen meganisme om dit af te dwing nie;{{sfn|Suny|2015|pp=95-96}} toestande het verder versleg.{{sfn|Astourian|2011|p=64}} In artikel 61 van die Berlynse Verdrag het Abdülhamid II hom verbind om die Armeniërs teen vergrype deur die [[Koerde]] te beskerm en hulle in die loop van 'n administratiewe hervorming sekere outonomieregte te gee.<ref name="Ternon69-Gust74">Vergelyk Yves Ternon: ''Tabu Armenien: Geschichte eines Völkermordes.'' Frankfurt am Main/Berlyn 1988, p. 69 (hoofstuk ''Der Artikel 61''), en Wolfgang Gust: ''Der Völkermord an den Armeniern''. München en Wenen 1993, pp. 74 e.v.</ref> Hierdie verpligtinge is nooit nagekom nie, want Abdülhamid II, wat in elk geval net halfhartig daartoe ingestem het, het die Ottomaanse parlement in Februarie 1878, nog tydens die Russies-Turkse Oorlog, vir onbepaalde tyd ontbind. Die Kongres van Berlyn het die ontstaan van die Armeense vraagstuk in die internasionale diplomasie gemerk, aangesien Armeniërs vir die eerste keer deur die groot moondhede gebruik is om in Ottomaanse politiek in te meng.{{sfn|Suny|2015|p=96}} Hoewel Armeniërs die "lojale millet" genoem is, in teenstelling met Grieke en ander wat Ottomaanse gesag reeds uitgedaag het, het die owerhede hulle ná 1878 as 'n bedreiging begin beskou.{{sfn|Suny|2015|pp=48-49}} In 1891 het Abdülhamid die ''Hamidiye''-regimente uit Koerdiese stamme geskep en hulle toegelaat om ongestraf teen Armeniërs op te tree.{{sfn|Kévorkian|2011|pp=75-76}}{{sfn|Astourian|2011|p=64}} Hulle is met belastingvrystelling en die reg op plundering beloon; amptelik moes hulle die grense met Rusland beskerm, maar in werklikheid het hulle as 'n binnelandse strydmag teen die Armeniërs gedien.<ref name="Tessa85">Tessa Hofmann: ''Annäherung an Armenien. Geschichte und Gegenwart.'' C. H. Beck, München 1997, pp. 85 e.v.</ref> === Die slagtings van 1894 tot 1896 === [[Lêer:Armenian woman and her children from Geghi, 1899.jpg|duimnael|Foto van onbekende herkoms uit 1899, geïdentifiseer as 'n Armeense vrou uit die omgewing van Kiğı wat ná die moord op haar man in die nasleep van die slagtings van 1894-1896 saam met haar kinders op die vlug was.<ref>[http://groong.usc.edu/orig/ak-20100907.html Ondersoek van die foto by ''Armenian News Network / Groong''], besoek op 9 November 2011.</ref>]] Die groeiende nasionalisme het die reeds lang bestaande spanning tussen Armeniërs en Koerde vererger. Een oorsaak was die stryd om die sogenaamde ''kischlak'' (winterweivelde) van Koerdiese herdersnomade in Armeense dorpe. Die Koerde het boonop – ook met geweld – onreëlmatige heffings in die vorm van geld, produkte of herediens by die Armeniërs ingevorder, wat soos alle Ottomaanse onderdane onder geweldige belastingdruk was. Die Ottomaanse owerhede kon of wou die Armeniërs dikwels nie teen sulke willekeurige dade beskerm nie.<ref name="Tessa85" /> Die onmiddellike aanleiding was die suksesvolle afweer in 1893 van Koerdiese indringers uit die streek om Diyarbakır deur die weerbare Armeniërs van Sason. In die somer van 1894 het die Armeniërs van Sason geweier om die dubbele belastinglas te betaal wat deur die regering en die plaaslike Koerdiese stamleiers geëis is. Aktiviste van die Huntsjak-party het probeer om hierdie belastingopstand, wat uiteindelik 25 dorpe betrek het, te gebruik om 'n landwye opstand te ontketen. 'n Algemene Armeense opstand het egter uitgebly. Die Ottomaanse staatsmag het nietemin met alle mag teruggeslaan: Turkse soldate en onreëlmatige Hamidiye-eenhede van sowat 3 000 man het die opstandige dorpe in Augustus ná meer as twee weke se bloedige gevegte bestorm. Hulle het tussen 900 en 4 000 Armeniërs gedood<ref name="Yerasimos">Stefanos Yerasimos: ''Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye.'' Istanboel 1977, pp. 554 e.v.</ref> en 32 van die 40 Armeense dorpe van die streek verwoes.<ref name="Tessa85" /> Toe die sultan nie op die hervormingsvoorstelle van Brittanje, Frankryk en Rusland reageer nie, het die Huntsjak-party op 30 September 1895 'n protesoptog in Istanboel gereël wat deur die polisie uitmekaargeskiet is. Sowat 20 betogers is doodgeskiet, en opgesweepte Turkse teenbetogers het die vlugtende Armeniërs agtervolg en baie van hulle doodgeslaan. Ongeveer 3 000 Armeniërs wat in hul kerke skuiling gesoek het, is dae lank daar beleër sonder dat die Turkse polisie ingegryp het.<ref name="Kreiser-Neumann" /><ref name="Tessa85" /> Op 26 Augustus 1896 het 25 Dasjnakke die Ottomaanse Bank in Istanboel beset en die 160 werknemers daarvan as gyselaars aangehou. Hulle het outonomie vir die Armeense provinsies onder toesig van Europese moondhede, die vrylating van Armeense gevangenes en die teruggawe van gekonfiskeerde eiendom geëis. Die eise is nie ingewillig nie, maar die gyselaarnemers is vrye deurgang na Frankryk toegestaan.<ref name="Ternon96">Yves Ternon: ''Tabu Armenien: Geschichte eines Völkermordes.'' Frankfurt am Main/Berlyn 1988, pp. 96 e.v.; Wolfgang Gust: ''Der Völkermord an den Armeniern. Die Tragödie des ältesten Christenvolkes der Welt.'' München/Wenen 1993, pp. 110 e.v.</ref> As reaksie daarop het uiters bloedige aanvalle op Armeniërs in Istanboel gevolg wat 6 000 tot 14 000 lewens geëis het. Alle verslae van buitelandse diplomate stem saam dat die moordenaars georganiseerd en in oorleg met die owerhede opgetree het.<ref name="Koutcharian102">Gerayer Koutcharian: ''Der Siedlungsraum der Armenier unter dem Einfluss der historisch-politischen Ereignisse seit dem Berliner Kongress 1878'' (= Abhandlungen des geographischen Instituts, Anthropogeographie, Band 43), Berlyn 1989, p. 102.</ref> In die slagtings van 1895 tot 1896 is ten minste 100 000 Armeniërs gedood,{{sfn|Kévorkian|2011|pp=11, 65}}{{sfn|Suny|2015|p=129}} hoofsaaklik deur Ottomaanse soldate en gepeupel wat deur die owerhede losgelaat is.{{sfn|Suny|2015|pp=129-130}} Ramings van die totale aantal dooies in die pogroms van 1894-1896 wissel na gelang van die bron tussen 80 000 en 300 000.<ref name="akcam42">Taner Akçam: ''A Shameful Act. The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility''. New York 2006, p. 42.</ref> Baie Armeense dorpe is met geweld tot die Islam bekeer.{{sfn|Kévorkian|2011|p=271}} Daarbenewens het tienduisende haweloos gelate Armeniërs in die daaropvolgende jare aan honger en die strawwe winters gesterf; in 1897 het die Armeense patriargaat 50 000 weeskinders getel.<ref name="Kevorkian263">Raymond Kévorkian: ''Armenian Population of Diarbekir Province.'' In: Richard G. Hovannisian (red.): ''Armenian Tigranakert/Diarbekir and Edessa/Urfa.'' Mazda Publishers, Costa Mesa (CA) 2006, p. 263.</ref> Die Ottomaanse staat het die uiteindelike verantwoordelikheid vir die moorde gedra,{{sfn|Suny|2015|p=130}}{{sfn|Kévorkian|2011|p=11}} waarvan die doel was om met geweld die vorige sosiale orde te herstel waarin Christene Moslem-oppergesag sonder teenspraak sou aanvaar,{{sfn|Suny|2015|p=131}} en om Armeniërs tot emigrasie te dwing en hul getalle sodoende te verminder.{{sfn|Kévorkian|2011|p=266}} Die historikus [[Norman Naimark]] meen dat hierdie slagtings nietemin nie in die kategorie van volksmoord val nie: "Die doel was 'n harde straf, nie uitwissing nie."<ref name="Naimark35">Norman M. Naimark: ''Flammender Haß. Ethnische Säuberungen im 20. Jahrhundert''. Fischer Taschenbuch, Stuttgart 2008, pp. 35 e.v.</ref> Dit was ook nie etniese suiwering nie, omdat die Armeniërs nie in die algemeen uit hul tuisgebiede verdryf is nie, maar eerder "na hul ''plek'' teruggedwing" moes word.<ref name="Barth64">Boris Barth: ''Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert. Geschichte, Theorien, Kontroversen.'' C. H. Beck, München 2006, p. 64.</ref> === Jong Turkse Rewolusie === Abdülhamid se despotisme het gelei tot die vorming van 'n opposisiebeweging, die [[Jong Turke]], wat hom wou omverwerp en die grondwet van 1876, wat hy in 1877 opgeskort het, wou herstel.{{sfn|Suny|2015|pp=92-93, 99, 139-140}} Een faksie van die Jong Turke was die geheime en rewolusionêre Komitee vir Eenheid en Vooruitgang, gesetel in [[Thessaloniki|Salonika]], waaruit die charismatiese samesweerder Mehmed Talaat (later Talaat Pasja{{efn|name=Talaatbey|Talaat het voorheen die titel "Bey" gedra en is dus as "Talaat Bey" bekend gestaan totdat hy in 1917 die titel "Pasja" verwerf het.{{sfn|Kieser|2018|p=2}}}}) as 'n vooraanstaande lid na vore getree het.{{sfn|Kieser|2018|pp=46-47}} Hoewel die Armeense Rewolusionêre Federasie skepties was oor die groeiende, uitsluitende Turkse nasionalisme in die Jong Turkse beweging, het dit in Desember 1907 besluit om met die Komitee saam te werk.{{sfn|Suny|2015|pp=152-153}}{{sfn|Kieser|2018|p=50}} In 1908 het die Komitee deur die Jong Turkse Rewolusie aan bewind gekom, wat begin het met 'n reeks sluipmoorde op vooraanstaande amptenare in [[Masedonië (streek)|Masedonië]].{{sfn|Kieser|2018|pp=53-54}}{{sfn|Göçek|2015|p=192}} Abdülhamid is gedwing om die grondwet van 1876 en die Ottomaanse parlement te herstel, wat deur Ottomane van alle etnisiteite en godsdienste gevier is.{{sfn|Kieser|2018|pp=54-55}}{{sfn|Suny|2015|pp=154-156}} Die veiligheid het ná 1908 in dele van die oostelike provinsies verbeter en die Komitee het stappe gedoen om die plaaslike [[gendarmerie]] te hervorm,{{sfn|Kaligian|2017|pp=89-91}} hoewel spanning hoog gebly het.{{sfn|Kaligian|2017|pp=82-84}} Ondanks 'n ooreenkoms in die Salonika-akkoord van 1910 tussen die Federasie en die Komitee om die grondroof van die vorige dekades om te keer, het laasgenoemde geen moeite gedoen om dit uit te voer nie.{{sfn|Kaligian|2017|pp=86-92}}{{sfn|Astourian|2011|p=66}} Relatief gou het outoritêre, nasionalistiese en pan-Turkistiese denkbeelde binne die Komitee die oorhand gekry. Veral Enver Bey, die latere minister van oorlog [[Enver Pasja]], het na die stigting van 'n "groot-Turkse Turaniese ryk" met die insluiting van [[Azerbeidjan]], Turkestan en selfs dele van China gestreef.<ref name="Akcam-Jungtuerkische">Taner Akçam: ''Die Jungtürkische Periode bis zum Ersten Weltkrieg.'' In: ''Armenien und der Völkermord. Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung.'' Hamburger Edition, Hamburg 2004, {{ISBN|3-930908-99-9}}.</ref> [[Lêer:AdanaChristianQuarter.jpg|duimnael|Die Armeense woonbuurt van [[Adana]] ná die slagtings van 1909]] Vroeg in 1909 is 'n onsuksesvolle teenstaatsgreep deur konserwatiewes en sommige liberales wat die Komitee se toenemend onderdrukkende bewind teengestaan het, geloods.{{sfn|Suny|2015|pp=165-166}} Toe die nuus van die teenstaatsgreep [[Adana]] bereik, het gewapende Moslems die Armeense buurt aangeval en het Armeniërs teruggeskiet. Ottomaanse soldate het nie die Armeniërs beskerm nie, maar die oproermakers eerder bewapen.{{sfn|Suny|2015|pp=168-169}} Tussen 20 000 en 25 000 mense, meestal Armeniërs, is in Adana en nabygeleë dorpe gedood.{{sfn|Suny|2015|p=171}} Anders as die slagtings van die 1890's is die gebeure nie deur die sentrale regering georganiseer nie, maar deur plaaslike amptenare, intellektuele en Islamitiese geestelikes aangehits, waaronder ondersteuners van die Komitee in Adana.{{sfn|Suny|2015|p=172}} Oorlogskepe van Duitsland, Frankryk, Brittanje, Italië, Oostenryk, Rusland en die Verenigde State het wel voor die Kilikiese kus gekruis, maar hul bemannings het nie ingegryp nie, hoewel hulle die slagtings moontlik sou kon beëindig het.<ref name="Dadrian22">Vahakn N. Dadrian: ''Der vergessene Völkermord. Der Genozid an den Armeniern.'' Zürich 1998, pp. 22 e.v.</ref> Hoewel die slagtings ongestraf gebly het, het die Armeense Rewolusionêre Federasie bly hoop dat hervormings om veiligheid te verbeter en grond te herstel op pad was, tot laat in 1912, toe dit met die Komitee gebreek en 'n beroep op die Europese moondhede gedoen het.{{sfn|Kieser|2018|pp=152-153}}{{sfn|Astourian|2011|pp=66-67}}{{sfn|Kaligian|2017|p=92}} Op 8 Februarie 1914 het die Komitee huiwerig ingestem tot hervormings wat deur [[Duitse Keiserryk|Duitsland]] bemiddel is en voorsiening gemaak het vir die aanstelling van twee Europese inspekteurs vir die hele Ottomaanse ooste en vir die plasing van die Hamidiye-regimente in reserwe. Die leiers van die Komitee het gevrees dat hierdie hervormings, wat nooit uitgevoer is nie, tot verdeling kon lei, en het dit as 'n rede vir die uitwissing van die Armeense bevolking in 1915 aangevoer.{{sfn|Kieser|2018|pp=163-164}}{{sfn|Akçam|2019|pp=461-462}}{{sfn|Suny|2015|pp=203, 359}} === Balkanoorloë === [[Lêer:Phocaea massacre Sartiaux.jpg|duimnael|Moslembandiete paradeer met buit in Phocaea (die hedendaagse Foça, Turkye) op 13 Junie 1914. Op die agtergrond is Griekse vlugtelinge en brandende geboue.]] Die Eerste Balkanoorlog van 1912 het gelei tot die verlies van byna al die ryk se Europese gebied{{sfn|Suny|2015|pp=184-185}} en tot die massa-uitsetting van Moslems uit die Balkan.{{sfn|Kieser|2018|p=167}} Die Ottomaanse Moslemsamelewing was woedend oor die gruweldade teen Balkan-Moslems, wat anti-Christelike gevoel versterk en 'n begeerte na wraak laat ontstaan het.{{sfn|Suny|2015|pp=185, 363}}{{sfn|Üngör|2012|p=50}} Die blaam vir die verlies is op alle Christene gelê, ook op die Ottomaanse Armeniërs, van wie baie aan Ottomaanse kant geveg het.{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|pp=169, 171}} Die Balkanoorloë het 'n einde gemaak aan die Ottomanistiese beweging vir pluralisme en naasbestaan;{{sfn|Bloxham|Göçek|2008|p=363}} in die plek daarvan het die Komitee hom tot 'n toenemend radikale Turkse nasionalisme gewend om die ryk te behou.{{sfn|Kieser|2018|p=156}} Leiers soos Talaat en Enver Pasja het nie-Moslembevolkingskonsentrasies in strategiese gebiede vir baie van die ryk se probleme begin blameer en teen middel 1914 tot die gevolgtrekking gekom dat hulle inwendige gewasse was wat uitgesny moes word.{{sfn|Kaligian|2017|pp=97-98}} Hiervan is die Ottomaanse Armeniërs as die gevaarlikste beskou, omdat die leiers van die Komitee gevrees het dat hul tuisland in Anatolië – wat as die laaste toevlugsoord van die Turkse nasie opgeëis is – soos die Balkan van die ryk sou wegbreek.{{sfn|Kieser|2018|p=156}}{{sfn|Suny|2015|p=193}}{{sfn|Göçek|2015|p=191}} In Januarie 1913 het die Komitee nog 'n staatsgreep geloods, 'n eenpartystaat ingestel en alle werklike of vermeende binnelandse vyande streng onderdruk.{{sfn|Suny|2015|pp=189-190}}{{sfn|Kieser|2018|pp=133-134, 136, 138, 172}} Die "Jong Turkse driemanskap" Enver Bey, Talaat Bey en Cemal Bey het 'n diktatoriale stelsel gevestig wat bereid was om voortaan teen die "binnelandse vyande" op te tree. Ná die staatsgreep het die Komitee die demografie van grensgebiede verander deur Moslemvlugtelinge uit die Balkan te hervestig terwyl Christene tot emigrasie gedwing is; immigrante is eiendom belowe wat aan Christene behoort het.{{sfn|Kaligian|2017|pp=95, 97}} Toe dele van Oos-Thrakië tydens die Tweede Balkanoorlog in die middel van 1913 deur die Ottomaanse Ryk herbeset is, was daar 'n veldtog van plundering en intimidasie teen Grieke en Armeniërs wat baie tot emigrasie gedwing het.{{sfn|Kaligian|2017|pp=96-97}} Sowat 150 000 Grieks-Ortodokse inwoners van die Egeïese kus is in Mei en Junie 1914 deur Moslembandiete, wat heimlik deur die Komitee gesteun en soms deur die gereelde leër vergesel is, met geweld gedeporteer.{{sfn|Suny|2015|pp=193, 211-212}}{{sfn|Kieser|2018|pp=169, 176-177}}{{sfn|Kaligian|2017|p=98}} Die historikus Matthias Bjørnlund meen dat die vermeende sukses van die Griekse deportasies die leiers van die Komitee in staat gestel het om nog radikaler beleid te oorweeg "as nog 'n uitbreiding van 'n beleid van sosiale ingenieurswese deur verturksing".{{sfn|Bjørnlund|2008|p=51}} Teen die vooraand van die Eerste Wêreldoorlog het die herhaalde vergrype en die gepaardgaande emigrasiegolwe – veral na die Russiese Kaukasusgebiede – die Armeense bevolkingsaandeel reeds aansienlik laat afneem. Tussen 1882 en 1912 het die getal Armeniërs in die Ottomaanse Ryk met 'n derde gedaal, en toe die oorlog in 1914 uitbreek, was daar in geen Oos-Anatoliese vilajet – met die uitsondering van Van – nog 'n Armeense bevolkingsmeerderheid nie.<ref name="Stoelting247">Erhard Stölting: ''Eine Weltmacht zerbricht – Nationalitäten und Religionen in der UdSSR.'' Eichborn, Berlyn 1990, p. 247.</ref> == Ottomaanse toetrede tot die Eerste Wêreldoorlog == [[Lêer:Ottoman revenge map after Balkan wars.jpeg|duimnael|upright=1.1|"Wraak"-kaart wat gebied wat tydens en ná die Balkanoorloë verloor is in swart uitlig]] 'n Paar dae ná die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog het die Komitee op 2 Augustus 1914 'n bondgenootskap met [[Duitse Keiserryk|Duitsland]] gesluit.{{sfn|Suny|2015|pp=214-215}} Dieselfde maand het verteenwoordigers van die Komitee 'n kongres van die Armeense Rewolusionêre Federasie in Erzurum bygewoon en geëis dat die Federasie, in die geval van oorlog met [[Russiese Ryk|Rusland]], Russiese Armeniërs sou aanhits om aan Ottomaanse kant in te gryp. Die afgevaardigdes het in plaas daarvan besluit dat Armeniërs vir die lande van hul burgerskap moes veg.{{sfn|Suny|2015|pp=223-224}} Tydens sy oorlogsvoorbereidings het die Ottomaanse regering duisende gevangenes gewerf om by die paramilitêre Spesiale Organisasie (''Teşkilât-ı Mahsusa'') aan te sluit,{{sfn|Üngör|2016|pp=16-17}} wat aanvanklik daarop gekonsentreer het om opstande onder Moslems agter die Russiese linies aan te blaas, nog voordat die ryk amptelik tot die oorlog toegetree het.{{sfn|Suny|2015|pp=233-234}} Hierdie eenheid, onder leiding van Bahattin Şakir, het uit Koerde, vrygelate strafgevangenes en vlugtelinge uit die Balkan- en Kaukasusgebiede bestaan.<ref name="Akcam54">Taner Akçam: ''Armenien und der Völkermord. Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung.'' 2de uitgawe, Hamburg 2004, pp. 54 e.v.</ref> Op 29 Oktober 1914 het die ryk aan die kant van die Sentrale Moondhede tot die Eerste Wêreldoorlog toegetree deur 'n verrassingsaanval op Russiese hawens in die [[Swartsee]] te loods.{{sfn|Suny|2015|p=218}} Die Jong Turkse regering het die geleentheid gebruik om die verfoeide verdrae wat die Ottomaanse Ryk se soewereiniteit beperk het, op te sê: die Ottomaanse kapitulasies, die Administrasie van die Ottomaanse Openbare Skuld en die Armeense hervormingspakket.<ref name="Schaefgen46">Annette Schaefgen: ''Von der „treuen millet“ zum Sündenbock oder Die Legende vom armenischen Dolchstoß. Der Völkermord an den Armeniern im Ersten Weltkrieg''. In: Wolfgang Benz (red.): ''Vorurteil und Genozid. Ideologische Prämissen des Völkermords''. Böhlau, Wenen 2010, p. 46; Ronald Grigor Suny: ''"They Can Live in the Desert but Nowhere Else"''. Princeton University Press, 2015, pp. 231 e.v.</ref> Baie Russiese Armeniërs was geesdriftig oor die oorlog, maar Ottomaanse Armeniërs was meer dubbelsinnig, uit vrees dat steun aan Rusland vergelding sou meebring. Die organisasie van Armeense vrywilligerseenhede deur Russiese Armeniërs, waarby later 'n aantal Ottomaans-Armeense drosters aangesluit het, het Ottomaanse agterdog teenoor hul Armeense bevolking verder versterk.{{sfn|Suny|2015|pp=221-222}} Oorlogsrekwisisies was dikwels korrup en willekeurig en het buite verhouding op Grieke en Armeniërs gemik.{{sfn|Suny|2015|p=225}} Armeense leiers het jong mans aangespoor om diensplig te aanvaar, maar baie soldate van alle etnisiteite en godsdienste het gedros weens moeilike omstandighede en kommer oor hul gesinne.{{sfn|Suny|2015|pp=226-227}} Ten minste tien persent van die Ottomaanse Armeniërs is gemobiliseer, wat hul gemeenskappe sonder mans van vegbare ouderdom gelaat het en hulle in 1915 grootliks buite staat gestel het om gewapende weerstand teen deportasie te organiseer.{{sfn|Kévorkian|2011|p=242}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=179}} Tydens die Ottomaanse inval in Russiese en Persiese gebied{{sfn|Suny|2015|pp=243-244}}{{sfn|Üngör|2016|p=18}} het generaal Mysjlajewski die ontruiming van Urmia en [[Tabris]] beveel. Ottomaanse en Koerdiese magte onder leiding van die stamhoof Simko Sjikak het die leemte in Januarie 1915 gevul en die plaaslike Armeniërs en Assiriese/Siriese Christene uitgemoor.<ref name="Baumer186">{{Cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=History of the Caucasus: Volume 2: In the Shadow of Great Powers |date=5 Oktober 2023 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-7556-3630-3 |page=186 |language=en}}</ref> Vanaf November 1914 het die provinsiale goewerneurs van Van, Bitlis en Erzerum talle telegramme aan die sentrale regering gestuur waarin hulle op strenger maatreëls teen die Armeniërs aangedring het, sowel streeksgewys as in die hele ryk.{{sfn|Akçam|2019|p=475}} Hierdie versoeke is reeds voor 1915 deur die sentrale regering onderskryf.{{sfn|Akçam|2019|pp=478-479}} Armeense staatsamptenare is laat in 1914 en vroeg in 1915 uit hul poste ontslaan.{{sfn|Üngör|2016|p=19}} In Februarie 1915 het die leiers van die Komitee besluit om Armeniërs wat in die leër dien, te ontwapen en na arbeidsbataljons oor te plaas.{{sfn|Suny|2015|p=244}} Die Armeense soldate in die arbeidsbataljons is stelselmatig tereggestel, hoewel baie geskoolde werkers tot 1916 gespaar is.{{sfn|Suny|2015|pp=248-249}}<ref name="Ternon57">Yves Ternon: ''Bericht über den Völkermord an den Armeniern im Osmanischen Reich.'' In: Tessa Hofmann (red.): ''Das Verbrechen des Schweigens''. Göttingen/Wenen 2000, p. 57.</ref> == Aanvang == [[Lêer:Leavening the Levant (1916) (14586438289) restored.jpg|duimnael|Armeense verdedigers in Van, 1916]] [[Lêer:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|duimnael|Russiese soldate in die voormalige Armeense dorp Sheykhalan naby Muş, 1915]] Minister van Oorlog Enver Pasja het die bevel oor die Ottomaanse leërs vir die inval in Russiese gebied oorgeneem en probeer om die Russiese Kaukasusleër by die Slag van Sarıkamış, wat van Desember 1914 tot Januarie 1915 geduur het, te omsingel. Sy magte, wat nie op die strawwe wintertoestande voorbereid was nie,{{sfn|Suny|2015|pp=241-242}} is op die vlug gedryf en het meer as 60 000 man verloor.{{sfn|Akçam|2012|p=157}} Die terugtrekkende Ottomaanse leër het dosyne Ottomaans-Armeense dorpe in die vilajet Bitlis vernietig en die inwoners uitgemoor.{{sfn|Üngör|2016|p=19}} Enver het sy nederlaag in die openbaar geblameer op Armeniërs wat volgens hom aktief by die Russe aangesluit het, 'n teorie wat 'n konsensus onder die leiers van die Komitee geword het.{{sfn|Üngör|2016|pp=18-19}}{{sfn|Suny|2015|p=243}} Berigte oor plaaslike voorvalle soos wapenskuilings, afgesnyde telegraaflyne en sporadiese moorde het bestaande oortuigings oor Armeense verraad bevestig en die paranoia onder die leiers aangewakker dat 'n gekoördineerde Armeense sameswering teen die ryk beplan word.{{sfn|Suny|2015|p=248}}{{sfn|Kieser|2018|pp=235-238}} Die leiers van die Komitee het teenstrydige berigte dat die meeste Armeniërs lojaal was, geïgnoreer en besluit dat die Armeniërs uitgewis moes word om die ryk te red.{{sfn|Suny|2015|p=248}} Hoewel die meerderheid Armeense burgers en soldate lojaal teenoor die Ottomaanse Ryk gebly het, het die staatsleiding die Armeniërs nou kollektief vir die militêre probleme in Oos-Anatolië verantwoordelik gehou en die Russiese inval as voorwendsel gebruik om die grootste deel van die Armeense bevolking te deporteer, wat onder die gegewe omstandighede op massamoord neergekom het.<ref name="Kreiser319">Klaus Kreiser in: Kreiser en Neumann: ''Kleine Geschichte der Türkei''. Stuttgart 2006, p. 319.</ref> Wanneer presies die Komitee vir Eenheid en Vooruitgang die besluit geneem het om die Armeniërs in hul geheel te vernietig, kan nie met sekerheid bepaal word nie, omdat die betrokke dokumente óf ontbreek, óf ontoeganklik is, óf nooit bestaan het nie. Laasgenoemde sou toegeskryf kon word aan die samesweerderige aard van die Komitee, wat belangrike bevele gewoonlik mondelings gegee het.<ref name="Kieser-Schaller">Hans-Lukas Kieser, Dominik J. Schaller: ''Völkermord im historischen Raum 1895-1945.'' In: Hans-Lukas Kieser, Dominik J. Schaller (reds.): ''Der Völkermord an den Armeniern und die Shoah.'' Chronos Verlag, Zürich 2002, pp. 29 e.v.</ref> Die aanvanklik bedreigende oorlogsituasie ná die verlore Slag van Sarıkamış en die frustrasie van die Jong Turkse leiding word as ewe belangrike elemente van die voorgeskiedenis beskou as die eerste Ottomaanse suksesse in die Slag van Gallipoli in Maart 1915. Die beslissende voorwaardes vir die komende gebeure is waarskynlik in die tydperk van middel Maart tot begin April 1915 geskep.<ref name="Kevorkian305">Raymond Kévorkian: ''Le Génocide des Arméniens''. Odile Jacob, Parys 2006, pp. 305 e.v.</ref> Slagtings van Armeense mans het reeds vanaf Desember 1914 in die omgewing van Başkale in die vilajet Van plaasgevind.{{sfn|Akçam|2019|p=472}} Leiers van die Armeense Rewolusionêre Federasie het probeer om die situasie kalm te hou en gewaarsku dat selfs regverdigbare selfverdediging tot 'n eskalasie van die moorde kon lei.{{sfn|Suny|2015|p=255}} Die goewerneur, Cevdet Bey, het die Armeniërs van Van op 18 April 1915 beveel om hul wapens in te handig, wat 'n dilemma geskep het: as hulle gehoorsaam, het die Armeniërs verwag om doodgemaak te word, maar as hulle weier, sou dit 'n voorwendsel vir slagtings verskaf. Die Armeniërs het hulle in Van verskans en die Ottomaanse aanval wat op 20 April begin het, afgeweer.{{sfn|Suny|2015|p=257}}{{sfn|Kévorkian|2011|p=319}} Tydens die beleg is Armeniërs in omliggende dorpe op Cevdet se bevel uitgemoor. Russiese magte het Van op 18 Mei ingeneem en 55 000 lyke in die provinsie gevind – ongeveer die helfte van die vooroorlogse Armeense bevolking daarvan.{{sfn|Suny|2015|pp=259-260}} Cevdet se magte het na Bitlis opgetrek en Armeense en Assiriese/Siriese dorpe aangeval; die mans is onmiddellik doodgemaak, baie vroue en kinders is deur plaaslike Koerde ontvoer, en ander is weggemarsjeer om later gedood te word. Teen die einde van Junie was daar slegs 'n dosyn Armeniërs in die vilajet oor.{{sfn|Suny|2015|pp=287, 289}} Of die opstand in Van en die rewolusionêre geweld van die Huntsjak-aktiviste 'n reaksie op die toenemende onderdrukking was, en of dit die sentrale regering juis as regverdiging gedien het om met die deportasies te begin, is in die navorsing omstrede.<ref name="Schaefgen52">Annette Schaefgen: ''Von der „treuen millet“ zum Sündenbock …''. In: Wolfgang Benz (red.): ''Vorurteil und Genozid''. Böhlau, Wenen 2010, p. 52; Raymond Kévorkian: ''The Armenian Genocide. A Complete History.'' I.B. Tauris, Londen 2011, pp. 319-335; Justin McCarthy: ''The Armenian Rebellion at Van''. University of Utah Press, Salt Lake City 2006; Guenter Lewy: ''Der armenische Fall. Die Politisierung der Geschichte.'' Edition Diwan, Klagenfurt 2009, pp. 118-123.</ref> Die eerste deportasies van Armeniërs is in Februarie 1915 deur [[Cemal Pasja]], die bevelvoerder van die Vierde Leër, voorgestel en het gemik op Armeniërs in Kilikië – bepaald Alexandretta, Dörtyol, Adana, Hadjin, Zeytun en Sis – wat na die omgewing van [[Konya]] in sentrale Anatolië verskuif is.{{sfn|Dündar|2011|p=281}} Laat in Maart of vroeg in April het die sentrale komitee van die Komitee vir Eenheid en Vooruitgang besluit op die grootskaalse verwydering van Armeniërs uit gebiede naby die front.{{sfn|Suny|2015|pp=247-248}} === Arrestasie van die Armeense elite === In die nag van 23 op 24 April 1915 is honderde Armeense politieke aktiviste, intellektuele en gemeenskapsleiers in Konstantinopel en regoor die ryk opgepak. Hierdie bevel van Talaat, wat bedoel was om die Armeense leierskap en enigeen wat weerstand kon organiseer uit te skakel, het uiteindelik gelei tot die moord op die meeste van dié wat gearresteer is.{{sfn|Kieser|2018|p=10}}{{sfn|Kévorkian|2011|pp=251-252}}{{sfn|Suny|2015|pp=271-272}} Dieselfde dag het Talaat alle Armeense politieke organisasies verbied{{sfn|Suny|2015|p=273}} en beveel dat die Armeniërs wat vroeër uit Kilikië verwyder is, weer gedeporteer word – vanaf sentrale Anatolië, waar hulle waarskynlik sou oorleef het, na die [[Siriese woestyn]].{{sfn|Suny|2015|pp=274-275}}{{sfn|Akçam|2012|p=188}} Die inisiatief het uitgegaan van minister van binnelandse sake Talaat Bey, wat sy voorneme om die Armeniërs uit die hoofstad te verwyder deurgevoer het ondanks die teenstand van kollegas wat internasionale verwikkelinge gevrees het.<ref name="Kevorkian678">Raymond Kévorkian: ''Le Génocide des Arméniens''. Parys 2006, p. 678 (Frans).</ref> Op 24 en 25 April 1915 is aanvanklik 235 mense gearresteer;<ref name="Gust157">Wolfgang Gust (red.): ''Der Völkermord an den Armeniern 1915/16. Dokumente aus dem Politischen Archiv des deutschen Auswärtigen Amtes''. Zu Klampen Verlag, Springe 2005, {{ISBN|3-934920-59-4}}, pp. 157 e.v.</ref> volgens die amptelike voorstelling van 24 Mei 1915 was die getal gearresteerdes 2 345.<ref name="Uras612">Esat Uras: ''Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi''. 2de uitgebreide uitgawe, Istanboel 1987, p. 612.</ref> Uiteindelik kon die meeste Armeniërs in Konstantinopel bly, waarskynlik omdat die Jong Turke die aandag van die talle Westerse buitelanders in die stad gevrees het.<ref name="Schaefgen51">Annette Schaefgen: ''Von der „treuen millet“ zum Sündenbock …''. In: Wolfgang Benz (red.): ''Vorurteil und Genozid''. Böhlau, Wenen 2010, p. 51.</ref> Die 24ste April word as die amptelike gedenkdag vir die volksmoord op die Armeniërs beskou. == Stelselmatige deportasies == === Doelwitte === {{Blockquote|text=Ons word verwyt dat ons nie tussen skuldige en onskuldige Armeniërs onderskei het nie. [Om dit te doen] was onmoontlik. Weens die aard van dinge kon iemand wat vandag nog onskuldig was, môre skuldig wees. Die besorgdheid oor die veiligheid van Turkye moes eenvoudig alle ander oorwegings laat swyg.|author=Talaat Pasja{{efn|name=Talaatbey}} in die ''Berliner Tageblatt'', 4 Mei 1916{{sfn|Ihrig|2016|pp=162-163}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=168}}}} Tydens die Eerste Wêreldoorlog het die Komitee – wie se sentrale doel was om die Ottomaanse Ryk te bewaar – Armeense burgerlikes as 'n eksistensiële bedreiging begin beskou.{{sfn|Akçam|2012|p=337}}{{sfn|Suny|2015|p=245}} Die leiers het Armeniërs – ook vroue en kinders – kollektief skuldig gehou aan verraad teen die ryk, 'n oortuiging wat deurslaggewend was in die besluit tot volksmoord vroeg in 1915.{{sfn|Akçam|2019|p=457}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|pp=166-167}} Terselfdertyd het die oorlog 'n geleentheid gebied om uit te voer wat Talaat die "definitiewe oplossing van die Armeense vraagstuk" genoem het.{{sfn|Suny|2015|p=245}}{{sfn|Dündar|2011|p=284}} Die Komitee het verkeerdelik geglo dat die Russiese Ryk oostelike Anatolië wou annekseer, en het die volksmoord grootliks beveel om dié moontlikheid te verhoed.{{sfn|Nichanian|2015|p=202}} Die volksmoord was bedoel om enige moontlikheid dat Armeniërs outonomie of onafhanklikheid in die ryk se oostelike provinsies kon verkry, permanent uit te skakel.{{sfn|Watenpaugh|2013|p=284}} Ottomaanse rekords toon dat die regering Armeniërs wou verminder tot hoogstens vyf persent van die plaaslike bevolking in die gebiede van herkoms en tien persent in die bestemmingsgebiede. Hierdie doel kon nie sonder massamoord bereik word nie.{{sfn|Akçam|2012|pp=242, 247-248}}{{sfn|Dündar|2011|p=282}}{{sfn|Kieser|2018|p=261}} Die deportasie van Armeniërs en die hervestiging van Moslems op hul grond was deel van 'n breër projek om die demografie van Anatolië permanent te herstruktureer.{{sfn|Kaiser|2019|loc=6}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=102}}{{sfn|Nichanian|2015|p=254}} Armeense huise, besighede en grond is by voorkeur toegewys aan Moslems van buite die ryk, aan nomades en aan die geraamde 800 000 (grootliks Koerdiese) Ottomaanse onderdane wat weens die oorlog met Rusland ontwortel is. Hervestigde Moslems is onder groter Turkse bevolkings versprei (tipies beperk tot tien persent in enige gebied) sodat hulle hul onderskeidende kenmerke, soos nie-Turkse tale of nomadiese leefwyse, sou verloor.{{sfn|Gingeras|2016|pp=176-177}} Hierdie migrante is aan strawwe toestande en soms aan geweld of beperkings op hul beweging blootgestel.{{sfn|Gingeras|2016|p=178}} Die etniese suiwering van Anatolië – die Armeense volksmoord, die Assiriese volksmoord en die uitsetting van Grieke ná die Eerste Wêreldoorlog – het die weg gebaan vir die vorming van 'n etnonasionale Turkse staat.{{sfn|Suny|2015|pp=349, 364}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=311}} In September 1918 het Talaat beklemtoon dat hy, ondanks die verlies van die oorlog, daarin geslaag het om "Turkye in 'n nasiestaat in Anatolië te omskep".{{sfn|Kieser|2018|p=376}}{{sfn|Nichanian|2015|p=227}} Deportasie het op 'n doodvonnis neergekom; die owerhede het die dood van die gedeporteerdes beplan en bedoel.{{sfn|Kaiser|2010|p=384}}{{sfn|Dündar|2011|pp=276-277}}{{sfn|Üngör|2012|p=54}} Deportasie is slegs agter die frontlinies uitgevoer, waar geen aktiewe opstand bestaan het nie, en was slegs moontlik in die afwesigheid van wydverspreide weerstand. Armeniërs wat in die oorlogsgebied gewoon het, is eerder in slagtings doodgemaak.{{sfn|Kaiser|2010|pp=366, 383}} Hoewel dit oënskynlik om veiligheidsredes onderneem is,{{sfn|Mouradian|2018|p=148}} het die deportasie en moord op Armeniërs die ryk geen militêre voordeel besorg nie en het dit die Ottomaanse oorlogspoging juis ondermyn.{{sfn|Rogan|2015|p=184}} Die ryk het 'n dilemma in die gesig gestaar tussen sy doel om Armeniërs uit te wis en sy praktiese behoefte aan hul arbeid; die Armeniërs wat om hul vaardighede behou is, veral vir vervaardiging in die oorlogsbedrywe, was onontbeerlik vir die logistiek van die Ottomaanse leër.{{sfn|Cora|2020|pp=50-51}}{{sfn|Suny|2015|p=317}} Teen laat 1915 het die Komitee die Armeense bestaan in oostelike Anatolië uitgedoof.{{sfn|Kieser|2018|p=240}} Militêre noodsaak as verklaring vir die deportasies word uitgesluit deurdat die verdenking van samewerking met die vyand nie op vroue en kinders en op Armeniërs ver van die front van toepassing kon wees nie, terwyl laasgenoemde boonop reguit die oorlogsone in gedeporteer is.<ref name="Akcam-xix">Taner Akçam: ''A Shameful Act. The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility.'' Londen 2007, p. xix.</ref> Die deportasies het verder byna die hele Armeense burgerlike bevolking van Anatolië geraak,<ref name="ta72">Taner Akçam: ''Armenien und der Völkermord. Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung.'' 2de uitgawe, Hamburg 2004, p. 72.</ref> wat oor die algemeen rustig gebly het. Dit was ook nie die gevolg van 'n burgeroorlog nie, aangesien daar geen sentraal aangevoerde landwye Armeense opstand was nie.<ref name="Kieser-sehepunkte">Hans-Lukas Kieser: [http://sehepunkte.de/2007/03/pdf/10400.pdf ''Der Völkermord an den Armeniern 1915/16: neueste Publikationen''] (PDF).</ref> {{Wide image|Armenian Genocide Map-en.svg|1000px|Kaart van die Armeense volksmoord in 1915}} === Administratiewe organisasie === [[Lêer:Waitingformassacref.png|duimnael|Armeniërs wat voor hul deportasie in 'n stad byeengebring is. Hulle is buite die stad vermoor.]] Op 23 Mei 1915 het Talaat die deportasie van alle Armeniërs in Van, Bitlis en Erzerum beveel.{{sfn|Kaiser|2019|loc=10}}{{sfn|Üngör|2012|p=53}} Om aan die deportasie, wat reeds in die oostelike provinsies en Kilikië goed op dreef was, 'n dekmantel van wettigheid te verleen, het die ministerraad die Tydelike Deportasiewet van 27 Mei 1915 goedgekeur, wat die owerhede gemagtig het om enigeen wat as verdag beskou is, te deporteer.{{sfn|Üngör|2012|p=53}}{{sfn|Dündar|2011|p=283}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=96}} Die leër is opdrag gegee om opposisie of gewapende verset teen regeringsbevele, teen die landsverdediging of teen die openbare orde onverwyld met die uiterste militêre geweld te onderdruk.<ref name="Libaridian47">Gerard J. Libaridian (red.): ''The Ideology of the Young Turk Movement.'' In: ''A Crime of Silence. The Armenian Genocide''. Londen 1985, {{ISBN|0-86232-423-8}}, p. 47.</ref> Op 21 Junie het Talaat die deportasie van alle Armeniërs in die hele ryk beveel, selfs in [[Edirne|Adrianopel]], 2 000 km van die Russiese front af.{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=97}} Ná die uitwissing van die Armeense bevolking in oostelike Anatolië is die Armeniërs van westelike Anatolië en Europese Turkye in Augustus 1915 vir deportasie geteiken. Sommige gebiede met 'n baie klein Armeense bevolking en sommige stede, waaronder Konstantinopel, is gedeeltelik gespaar.{{sfn|Kaiser|2010|p=378}}{{sfn|Akçam|2012|pp=399-400}} In die geheel het die nasionale, streeks- en plaaslike regeringsvlakke saamgewerk met die Komitee in die uitvoering van die volksmoord.{{sfn|Kieser|2018|p=247}} Die Direktoraat vir die Vestiging van Stamme en Immigrante het die deportasie en die hervestiging van Moslemimmigrante in die leë huise en op die leë grond gekoördineer. Dié direktoraat, onder beheer van Talaat se Ministerie van Binnelandse Sake, en die Spesiale Organisasie, wat bevele direk van die sentrale komitee van die Komitee ontvang het, het hul werksaamhede noukeurig gekoördineer.{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|pp=89-90}} 'n Dubbelspoorstelsel is gebruik om bevele oor te dra: dié vir die deportasie van Armeniërs is deur amptelike kanale aan die provinsiale goewerneurs oorgedra, maar bevele van 'n kriminele aard, soos dié wat uitwissing beveel het, is deur partykanale gestuur en met ontvangs vernietig.{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|pp=92-93}}{{sfn|Akçam|2012|pp=194-195}} Deportasiekonvooie is meestal deur gendarms of plaaslike burgerwagte begelei. Die moorde naby die frontlinies is deur die Spesiale Organisasie gepleeg, en dié verder weg het na gelang van die gebied ook plaaslike burgerwagte, bandiete, gendarms of Koerdiese stamme betrek.{{sfn|Kaiser|2010|p=376}} Binne die gebied wat deur die Derde Leër beheer is, wat oostelike Anatolië gedek het, was die leër slegs in die vilajette Van, Erzerum en Bitlis by volksmoordgruweldade betrokke.{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=94}} Baie daders het uit die Kaukasus gekom ([[Tsjetsjniërs|Tsjetsjeniërs]] en [[Sirkassiërs]]), wat die Armeniërs met hul Russiese onderdrukkers vereenselwig het. Nomadiese [[Koerde]] het baie gruweldade tydens die volksmoord gepleeg, maar gevestigde Koerde het dit slegs selde gedoen.{{sfn|Kévorkian|2011|p=810}} Daders het verskeie motiewe gehad, waaronder ideologie, wraak, begeerte na Armeense eiendom en loopbaansug.{{sfn|Suny|2015|p=352}} Om daders te motiveer, het staatsaangestelde imams die doodmaak van Armeniërs aangemoedig{{sfn|Üngör|2012|p=58}} en was moordenaars geregtig op 'n derde van die Armeense roerende eiendom (nog 'n derde het na die plaaslike owerhede gegaan en die laaste na die Komitee). Verduistering bo en behalwe dit is gestraf.{{sfn|Kaiser|2019|loc=35, 37}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|pp=98-99}} Ottomaanse politici en amptenare wat die volksmoord teengestaan het, is ontslaan of vermoor.{{sfn|Kieser|2018|p=247}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=94}}{{sfn|Kévorkian|2011|pp=246-247}} Die goewerneurs van Ankara, Kastamonu en Yozgat is uit hul poste verwyder; die goewerneur van Ankara, Mazhar Bey, het later berig dat die rede vir sy afdanking sy weiering was om die mondelinge bevel van die minister van binnelandse sake uit te voer om die Armeniërs tydens die deportasie dood te maak.<ref name="Akcam177">Taner Akçam: ''A Shameful Act. The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility.'' Londen 2007, p. 177; oorspronklike bron: die argief van die Armeense Patriargaat in Jerusalem.</ref> Die landdroste van Lice, Midyat, Diyarbakır en Beşiri sowel as die goewerneurs van Basra en Müntefak is om dieselfde rede vermoor of tereggestel.<ref name="Nesimi39">Abidin Nesimi (seun van die vermoorde landdros van Lice): ''Yılların İçinden'', Istanboel, p. 39 e.v.</ref> Die regering het bepaal dat enige Moslem wat 'n Armeniër teen die wil van die owerhede huisves, tereggestel sou word.{{sfn|Üngör|2012|p=61}}{{sfn|Akçam|2012|pp=327-328}} === Dodemarse === [[Lêer:Lake Hazar and Mount Hazar Baba.jpg|duimnael|Op 24 September 1915 het die Amerikaanse konsul Leslie Davis die Hazarmeer besoek en honderde lyke in die water en in nabygeleë klowe gevind.{{sfn|Kévorkian|2014|p=91}}]] Hoewel die meerderheid weerbare Armeense mans in die leër opgeneem is, het ander gedros, die vrystellingsbelasting betaal of buite die diensplig-ouderdomsgrense geval. Anders as in die vroeëre slagtings van Ottomaanse Armeniërs is Armeniërs in 1915 gewoonlik nie in hul dorpe doodgemaak nie, om die vernietiging van eiendom of ongemagtigde plundering te vermy. In plaas daarvan is die mans gewoonlik gedurende die eerste paar dae van die res van die gedeporteerdes geskei en tereggestel. Min het weerstand gebied, omdat hulle geglo het dit sou hul gesinne in groter gevaar stel.{{sfn|Kaiser|2010|p=376}} Seuns bo die ouderdom van twaalf (soms vyftien) is as volwasse mans behandel.{{sfn|Maksudyan|2020|pp=121-122}} Teregstellingsplekke is gekies vir hul nabyheid aan hoofpaaie en vir ruwe terrein, mere, putte of reënbakke wat die versteking of wegdoening van lyke vergemaklik het.{{sfn|Kévorkian|2014|p=91}}{{sfn|Kaiser|2010|p=377}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=93}} Die konvooie het by 'n nabygeleë deurgangskamp stilgehou, waar die begeleiers 'n losprys van die Armeniërs geëis het. Dié wat nie kon betaal nie, is vermoor.{{sfn|Kaiser|2010|p=376}} Eenhede van die Spesiale Organisasie, dikwels in gendarmuniform, was by die moordplekke gestasioneer; die begeleidende gendarms het dikwels nie aan die moorde deelgeneem nie.{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=93}} Ten minste 150 000 Armeniërs het vanaf Junie 1915 deur [[Erzincan]] beweeg, waar 'n reeks deurgangskampe opgerig is om die vloei van slagoffers na die moordplek by die nabygeleë Kemah-kloof te beheer.{{sfn|Kaiser|2019|loc=3, 22}} Die Armeniërs van Erzincan is in Junie 1915 deur die Spesiale Organisasie in pare aan mekaar vasgebind en by die Kemah-kloof in die Karasu-rivier gegooi, waarby meer as 20 000 mense omgekom het; die Duitse konsul in Aleppo, Walter Rössler, het berig dat lyke weke lank die [[Eufraat]] afgespoel het.<ref name="Schaefgen50">Annette Schaefgen: ''Von der „treuen millet“ zum Sündenbock …''. In: Wolfgang Benz (red.): ''Vorurteil und Genozid''. Böhlau, Wenen 2010, p. 50.</ref> Duisende Armeniërs is naby die Hazarmeer doodgemaak deurdat paramilitêre lede hulle van die kranse afgestoot het.{{sfn|Kévorkian|2014|p=91}} Meer as 500 000 Armeniërs het deur die Firincilar-vlakte suid van Malatya beweeg, een van die dodelikste gebiede tydens die volksmoord. Konvooie wat deur die vlakte na die Kahta-hoogland opgetrek het, het klowe aangetref wat reeds met lyke van vorige konvooie gevul was.{{sfn|Kaiser|2010|p=377}}{{sfn|Kévorkian|2014|p=93}} Baie ander is in systroomdale van die [[Tigris]], die Eufraat of die Murat aangehou en stelselmatig deur die Spesiale Organisasie tereggestel.{{sfn|Kévorkian|2014|p=90}} Armeense mans is dikwels verdrink deur hulle rug teen rug aan mekaar vas te bind voordat hulle in die water gegooi is, 'n metode wat nie op vroue gebruik is nie.{{sfn|Kévorkian|2014|p=92}} In Trabzon is Armeense vroue en kinders op aanwysing van die goewerneur Cemal Azmi in bote na die oop see geneem en verdrink; die Amerikaanse konsul van die stad het berig dat vol bote uitgevaar het en 'n paar uur later leeg teruggekeer het.<ref name="Kevorkian589">Raymond Kévorkian: ''Le Génocide des Arméniens.'' Odile Jacob, Parys 2006, p. 589.</ref> [[Lêer:Ambassador Morgenthau's Story p314.jpg|duimnael|Die lyke van Armeniërs langs 'n pad, 'n algemene gesig langs die deportasieroetes]] Die owerhede het die wegdoening van liggame deur riviere as 'n goedkoop en doeltreffende metode beskou, maar dit het wydverspreide besoedeling stroomaf veroorsaak. Soveel lyke het die Tigris en die Eufraat afgedryf dat hulle die riviere soms versper het en met plofstof verwyder moes word. Ander verrottende lyke het aan die rivieroewers vasgesit, en nog ander het so ver as die [[Persiese Golf]] gedryf. Die riviere het lank ná die slagtings besoedel gebly en epidemies stroomaf veroorsaak.{{sfn|Kévorkian|2014|p=95}} Tienduisende Armeniërs het langs die paaie gesterf en hul liggame is haastig begrawe of, meer dikwels, eenvoudig langs die paaie gelaat. Die Ottomaanse regering het beveel dat die lyke so gou moontlik verwyder word om sowel fotografiese dokumentasie as siekte-epidemies te voorkom, maar hierdie bevele is nie eenvormig nagekom nie.{{sfn|Akçam|2018|p=158}}{{sfn|Kévorkian|2014|p=94}} Vroue en kinders, wat die oorgrote meerderheid van die gedeporteerdes uitgemaak het, is gewoonlik nie onmiddellik tereggestel nie, maar aan strawwe marse deur bergagtige terrein sonder kos en water onderwerp. Dié wat nie kon byhou nie, is gelaat om te sterf of is doodgeskiet.{{sfn|Kévorkian|2014|pp=92-93}} Gedurende 1915 is sommige gedwing om tot 1 000 km in die somerhitte te loop.{{sfn|Üngör|2012|p=54}} Sommige gedeporteerdes uit westelike Anatolië is toegelaat om per spoor te reis.{{sfn|Kaiser|2010|p=378}} Daar was 'n onderskeid tussen die konvooie uit oostelike Anatolië, wat byna in hul geheel uitgewis is, en dié van verder wes, wat die meeste uitgemaak het van dié wat oorleef het om Sirië te bereik.{{sfn|Kévorkian|2011|p=808}} Sowat 99 persent van die Armeniërs wat uit Erzerum gedeporteer is, het byvoorbeeld nooit hul bestemming bereik nie.{{sfn|Üngör|2012|p=53}} Die deportasies het oral dieselfde grondpatroon gevolg: ontwapening, die uitskakeling van die weerbare mans, die likwidasie van die plaaslike leierskap, onteiening, dodemarse en slagtings.<ref name="Berlin-Klenner44">Jörg Berlin, Adrian Klenner: ''Völkermord oder Umsiedlung. Das Schicksal der Armenier im Osmanischen Reich. Darstellung und Dokumente''. Keulen 2006, pp. 44 e.v.</ref> Geen maatreëls vir hervestiging is getref nie: die Ministerie van Binnelandse Sake het 'n versoek van die goewerneur van Aleppo om tydelike blyplek vir die gedeporteerdes beskikbaar te stel, van die hand gewys,<ref name="Akcam202">Taner Akçam: ''A Shameful Act. The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility''. Londen 2007, p. 202.</ref> en Konstantinopel het alle aanbiedinge van ander state om humanitêre hulp aan die gedeporteerdes te verleen, streng geweier.<ref name="ta72" /> Daar bestaan geen bewys dat grond of ander goedere by die bestemming aan die gedeporteerdes toegeken is nie.<ref name="ta206">Taner Akçam: ''A Shameful Act. The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility.'' Londen 2007, p. 206.</ref> Çerkez Hasan, 'n Ottomaanse offisier wat vir die hervestiging van die Armeniërs in die Siriese en Mesopotamiese woestyn verantwoordelik was, het in 1915 bedank toe dit vir hom duidelik geword het dat die doel nie hervestiging nie, maar vernietiging was.<ref name="CerkezHasan">Oorspronklike bron: Çerkez Hasan: ''Peki Yüzbinlerce Ermeni'yi Kim Öldürdü?'' In: ''Alemdar'', 5 April 1919, aangehaal in Taner Akçam: ''A Shameful Act.'' Londen 2007, p. xviii.</ref> === Islamisering === [[Lêer:Armenians rescued from Arabs LCCN2014706724.png|duimnael|upright|Geïslamiseerde Armeense vroue wat ná die oorlog "uit Arabiese hande gered" is]] Die islamisering van Armeniërs, wat as 'n stelselmatige staatsbeleid uitgevoer is en die burokrasie, polisie, regbank en geestelikes betrek het, was 'n belangrike strukturele komponent van die volksmoord.{{sfn|Akçam|2012|pp=314, 316}}{{sfn|Kurt|2016|loc=2, 21}} Na raming is 100 000 tot 200 000 Armeniërs geïslamiseer,{{sfn|Akçam|2012|p=331}} en daar word beraam dat soveel as twee miljoen Turkse burgers in die vroeë 21ste eeu ten minste een Armeense grootouer mag hê.{{sfn|Watenpaugh|2013|p=291}} Sommige Armeniërs is toegelaat om hulle tot die Islam te bekeer en deportasie te ontduik, maar die regime het op hul vernietiging aangedring waar hul getalle die drempel van vyf tot tien persent oorskry het, of waar daar 'n risiko was dat hulle hul nasionaliteit en kultuur sou kon behou.{{sfn|Akçam|2012|pp=290-291}} Talaat Pasja het bekerings persoonlik gemagtig en die lojaliteit van bekeerde Armeniërs noukeurig tot die einde van die oorlog gevolg.{{sfn|Kurt|2016|loc=5, 13-14}} Hoewel die eerste en belangrikste stap bekering tot die Islam was, het die proses ook die uitwissing van Armeense name, taal en kultuur vereis, en vir vroue onmiddellike huweliksluiting met 'n Moslem.{{sfn|Kurt|2016|loc=15}} Hoewel islamisering die haalbaarste geleentheid tot oorlewing was, het dit ook Armeense morele en sosiale norme oortree.{{sfn|Kurt|2016|loc=5}} Die Komitee het Armeense vroue toegelaat om in Moslemhuishoudings in te trou, aangesien hierdie vroue hul Armeense identiteit sou verloor.{{sfn|Kaiser|2010|p=377}} Jong vroue en meisies is dikwels as huisbediendes of seksslawe toegeëien. Sommige seuns is ontvoer om as dwangarbeiders vir Moslems te werk.{{sfn|Kaiser|2010|p=377}}{{sfn|Watenpaugh|2013|pp=291-292}} Sommige kinders is met geweld weggeneem, terwyl ander deur hul ouers verkoop of afgestaan is om hul lewens te red.{{sfn|Akçam|2012|p=314}}{{sfn|Watenpaugh|2013|pp=284-285}} Spesiale staatsweeshuise is ook opgerig met streng prosedures wat daarop gemik was om hul pleegkinders van 'n Armeense identiteit te ontneem.{{sfn|Kurt|2016|loc=17}} Die meeste Armeense kinders wat die volksmoord oorleef het, het uitbuiting, harde arbeid sonder betaling, gedwonge bekering tot die Islam en fisieke en seksuele mishandeling verduur.{{sfn|Watenpaugh|2013|pp=291-292}} Armeense vroue wat tydens die reis gevange geneem is, het in Turkse of Koerdiese huishoudings beland; dié wat tydens die tweede fase van die volksmoord geïslamiseer is, het hulle in 'n Arabiese of [[Bedoeïene|Bedoeïen]]-omgewing bevind.{{sfn|Kévorkian|2011|pp=757-758}} Die verkragting, seksuele mishandeling en prostitusie van Armeense vroue was alles baie algemeen.{{sfn|Akçam|2012|p=312}} Hoewel Armeense vroue seksuele geweld probeer vermy het, was selfmoord dikwels die enigste alternatief.{{sfn|Kaiser|2010|pp=377-378}} Gedeporteerdes is naak in [[Damaskus]] uitgestal en in sommige gebiede as seksslawe verkoop, wat 'n belangrike bron van inkomste vir die begeleidende gendarms was.{{sfn|Akçam|2012|pp=312-315}} Sommige is op Arabiese slawemarkte aan Moslem-[[Hadj]]pelgrims verkoop en het so ver weg as Tunisië of Algerië beland.{{sfn|Kévorkian|2011|p=758}} === Beslaglegging op eiendom === [[Lêer:Turkey. Ankara. Palace of Attaturk (i.e., Ataturk) LOC matpc.16728 (cropped).jpg|duimnael|Die Çankaya-herehuis, die amptelike woning van die president van Turkye, is in 1915 op Ohannes Kasabian, 'n Armeense sakeman, gekonfiskeer.{{sfn|Cheterian|2015|pp=245-246}}]] 'n Sekondêre motief vir die volksmoord was die vernietiging van die Armeense burgerklas om plek te maak vir 'n Turkse en Moslem-middelklas{{sfn|Watenpaugh|2013|p=284}} en om 'n staatsbeheerde nasionale ekonomie onder Moslem-Turke op te bou.{{sfn|Kévorkian|2011|p=810}}{{sfn|Kieser|2018|p=273}} Die veldtog om die ekonomie te verturks het in Junie 1914 begin met 'n wet wat baie nie-Moslemhandelaars verplig het om Moslems in diens te neem. Ná die deportasies is die besighede van die slagoffers oorgeneem deur Moslems wat dikwels onbekwaam was, wat tot ekonomiese probleme gelei het.{{sfn|Kévorkian|2011|p=202}} Die volksmoord het rampspoedige gevolge vir die Ottomaanse ekonomie gehad; Moslems is benadeel deur die deportasie van geskoolde vakmanne, en hele distrikte het ná die deportasie van hul boere in hongersnood verval.{{sfn|Suny|2015|pp=316-317}} Die Ottomaanse en Turkse regerings het 'n reeks Wette op Verlate Eiendom aanvaar om eiendom wat op Armeniërs gekonfiskeer is, te bestuur en te herverdeel.{{sfn|Akçam|Kurt|2015|p=2}}{{sfn|Kévorkian|2011|pp=203-204}} Hoewel die wette voorgegee het dat die staat die eiendom slegs namens die afwesige Armeniërs administreer, was daar geen bepaling om dit aan die eienaars terug te gee nie – daar is aanvaar dat hulle opgehou bestaan het.{{sfn|Akçam|Kurt|2015|pp=11-12}} Daar is geen gevalle bekend waar gedeporteerdes vir die onteiening vergoed is nie.<ref name="ta206" /> Die historici [[Taner Akçam]] en Ümit Kurt voer aan dat "die Republiek van Turkye en sy regstelsel in 'n sekere sin gebou is op die beslaglegging op Armeense kulturele, maatskaplike en ekonomiese rykdom, en op die verwydering van die Armeense teenwoordigheid".{{sfn|Akçam|Kurt|2015|p=2}} Die opbrengs uit die verkoop van gekonfiskeerde eiendom is dikwels gebruik om die deportasie van Armeniërs en die hervestiging van Moslems te finansier, sowel as vir leër-, burgerwag- en ander staatsuitgawes.{{sfn|Akçam|2012|pp=256-257}} Uiteindelik het dit 'n groot deel van die grondslag van die nywerheid en ekonomie van die ná-1923-republiek gevorm en dit van kapitaal voorsien.{{sfn|Üngör|Polatel|2011|p=80}}{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=189}} Die onteiening en verbanning van Armeense mededingers het baie laerklas-Turke (boere, soldate en arbeiders) in staat gestel om tot die middelklas op te klim.{{sfn|Üngör|Polatel|2011|p=80}} Beslaglegging op Armeense bates het tot in die tweede helfte van die twintigste eeu voortgeduur,{{sfn|Kieser|2018|p=268}} en in 2006 het die Turkse Nasionale Veiligheidsraad beslis dat eiendomsrekords uit 1915 ter wille van nasionale veiligheid gesluit moet bly.{{sfn|Akçam|Kurt|2015|p=3}} Buite Istanboel is die spore van Armeense bestaan in Turkye, waaronder kerke en kloosters, biblioteke, ''khachkars'' (kruisstene) en dier- en plekname, stelselmatig uitgewis – 'n proses wat tydens die oorlog begin het en dekades lank daarna voortgeduur het.{{sfn|Cheterian|2015|pp=64-65}}{{sfn|Göçek|2015|p=411}}{{sfn|Suciyan|2015|p=59}} == Bestemming == [[Lêer:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|duimnael|links|'n Armeense vrou kniel langs 'n dooie kind in 'n veld buite Aleppo]] [[Lêer:Khabur,Rasal-Ain.jpg|duimnael|links|Die Khaboer naby Ras al-Ayn]] Die eerste aankomelinge in die middel van 1915 is in [[Aleppo]] gehuisves. Vanaf middel November is die konvooie toegang tot die stad geweier en is hulle langs die Bagdadspoorlyn of die Eufraat na [[Mosoel]] herlei. Die eerste deurgangskamp is by Sibil, oos van Aleppo, opgerig; een konvooi sou daagliks aankom terwyl 'n ander na Meskene of Deir ez-Zor sou vertrek.{{sfn|Kévorkian|2014|p=97}} Dosyne konsentrasiekampe is in Sirië en Bo-Mesopotamië opgerig.{{sfn|Kévorkian|2011|p=625}} Teen Oktober 1915 het sowat 870 000 gedeporteerdes Sirië en Bo-Mesopotamië bereik. Die meeste is herhaaldelik tussen kampe oorgeplaas en in elke kamp vir 'n paar weke aangehou, totdat daar baie min oorlewendes was.{{sfn|Kévorkian|2014|p=98}} Hierdie strategie het die Armeniërs fisiek verswak en siektes versprei, in so 'n mate dat sommige kampe laat in 1915 gesluit is weens die gevaar dat siektes na die Ottomaanse weermag sou versprei.{{sfn|Shirinian|2017|p=21}}{{sfn|Kévorkian|2011|pp=633-635}} Laat in 1915 is die kampe rondom Aleppo gelikwideer en is die oorlewendes gedwing om na Ras al-Ayn te marsjeer; die kampe rondom Ras al-Ayn is vroeg in 1916 gesluit en die oorlewendes na Deir ez-Zor gestuur.{{sfn|Mouradian|2018|p=155}} Oor die algemeen is Armeniërs kos en water ontsê tydens en ná hul gedwonge mars na die Siriese woestyn;{{sfn|Shirinian|2017|p=21}}{{sfn|Kaiser|2010|p=380}} baie het van hongersnood, uitputting of siekte gesterf, veral [[disenterie]], [[tifus]] en [[longontsteking]].{{sfn|Shirinian|2017|p=21}}{{sfn|Kévorkian|2014|p=96}} Sommige plaaslike amptenare het vir Armeniërs kos gegee; ander het omkoopgeld aanvaar om kos en water te verskaf.{{sfn|Shirinian|2017|p=21}} Hulporganisasies is amptelik verbied om kos aan die gedeporteerdes te verskaf, hoewel sommige hierdie verbod omseil het.{{sfn|Shirinian|2017|p=23}} 'n Verdere wet het verbied dat enige voedsel aan die Armeniërs gegee word.<ref name="Sigrist">{{Cite web |url=http://www.nzz.ch/international/europa/man-treibt-sie-in-die-wueste-um-ihre-kraft-zu-brechen-1.18519809 |title=argiefkopie |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413094955/http://www.nzz.ch/international/europa/man-treibt-sie-in-die-wueste-um-ihre-kraft-zu-brechen-1.18519809 |archive-date=13 April 2015 |url-status=bot: unknown}} "Man treibt sie in die Wüste, um ihre Kraft zu brechen". In: ''Neue Zürcher Zeitung'', 11 April 2015.</ref> Oorlewendes het getuig dat sommige Armeniërs hulp geweier het omdat hulle geglo het dit sou hul lyding net verleng.{{sfn|Shirinian|2017|pp=20-21}} Die wagte het vroulike gevangenes verkrag en het ook Bedoeïene toegelaat om snags op die kampe toe te sak om te plunder en te verkrag; sommige vroue is tot huwelike gedwing.{{sfn|Mouradian|2018|p=152}}{{sfn|Kaiser|2010|p=380}} Duisende Armeense kinders is verkoop aan kinderlose Turke, Arabiere en Jode wat na die kampe gekom het om hulle by hul ouers te koop.{{sfn|Kévorkian|2014|p=98}} In die westelike [[Levant]], wat deur die Ottomaanse Vierde Leër onder Cemal Pasja bestuur is, was daar geen konsentrasiekampe of grootskaalse slagtings nie; Armeniërs is eerder hervestig en gewerf om vir die oorlogspoging te werk. Hulle moes hulle tot die Islam bekeer of andersins deportasie na 'n ander gebied in die gesig staar.{{sfn|Kévorkian|2011|pp=673-674}} Die Armeniërs se vermoë om aan te pas en te oorleef was groter as wat die daders verwag het.{{sfn|Kaiser|2010|p=384}}{{sfn|Kévorkian|2011|p=693}} 'n Los georganiseerde, Armeens-geleide weerstandsnetwerk met sy basis in Aleppo het daarin geslaag om baie gedeporteerdes te help en Armeense lewens te red.{{sfn|Mouradian|2018|p=154}} Aan die begin van 1916 was sowat 500 000 gedeporteerdes in Sirië en Mesopotamië nog aan die lewe.{{sfn|Kévorkian|2011|p=808}} Uit vrees dat oorlewende Armeniërs ná die oorlog sou terugkeer, het Talaat Pasja in Februarie 1916 'n tweede golf slagtings beveel.{{sfn|Kieser|2018|pp=259, 265}} Nog 'n golf deportasies het Armeniërs geteiken wat in Anatolië oorgebly het.{{sfn|Kévorkian|2011|pp=695, 808}} Meer as 200 000 Armeniërs is tussen Maart en Oktober 1916 doodgemaak, dikwels in afgeleë gebiede naby Deir ez-Zor en in dele van die Khaboervallei, waar hul liggame nie 'n openbare gesondheidsgevaar sou inhou nie.{{sfn|Kieser|2018|p=262}}{{sfn|Kévorkian|2014|p=107}} Die slagtings het die meeste Armeniërs doodgemaak wat die kampstelsel oorleef het.{{sfn|Mouradian|2018|p=155}} == Internasionale reaksie == [[Lêer:Lest they perish LCCN2002711981 restored.jpg|duimnael|upright=0.75|Fondsinsamelingsplakkaat vir Near East Relief]] Die Ottomaanse Ryk het probeer verhoed dat joernaliste en fotograwe die gruweldade dokumenteer en hulle met arrestasie gedreig.{{sfn|Leonard|2004|p=297}}{{sfn|Akçam|2018|p=157}} Nietemin is gestaafde berigte oor massamoorde wyd in Westerse koerante gedek.{{sfn|Leonard|2004|p=300}}{{sfn|de Waal|2015|p=2}} Op 24 Mei 1915 het die Drievoudige Entente (Rusland, Brittanje en Frankryk) die Ottomaanse Ryk formeel veroordeel vir "[[Misdade teen die Mensdom|misdade teen die mensdom]] en die beskawing" en gedreig om die daders verantwoordelik te hou.{{sfn|Suny|2015|p=308}} Getuienis van ooggetuies is gepubliseer in boeke soos ''The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire'' (1916) en ''Ambassador Morgenthau's Story'' (1918), wat openbare bewustheid van die volksmoord verhoog het.{{sfn|Tusan|2014|pp=57-58}} Die Amerikaanse ambassadeur Henry Morgenthau het op grond van gesprekke met die Jong Turkse leiers in sy memoires opgesom: "Toe die Turkse owerhede die bevele vir hierdie deportasies gegee het, het hulle bloot 'n doodvonnis oor 'n hele ras uitgespreek; hulle het dit goed verstaan en het in hul gesprekke met my geen besondere poging aangewend om die feit te verberg nie. […] Ek is daarvan oortuig dat die hele geskiedenis van die menslike geslag geen so verskriklike episode as hierdie bevat nie."<ref name="Morgenthau24">Henry Morgenthau: ''Ambassador Morgenthau's Story.'' Hoofstuk XXIV.</ref> Hulppogings is in dosyne lande georganiseer om geld vir Armeense oorlewendes in te samel. Teen 1925 het mense in 49 lande "Golden Rule Sundays" gereël waarop hulle die dieet van Armeense vlugtelinge geëet het om geld vir humanitêre werk in te samel.{{sfn|Anderson|2011|p=200}} Tussen 1915 en 1930 het Near East Relief $110 miljoen vir vlugtelinge uit die Ottomaanse Ryk ingesamel.<ref name="NEF">{{Cite web |title=History |url=https://www.neareast.org/who-we-are/ |website=Near East Foundation |access-date=10 Maart 2021 |archive-date=3 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603200305/https://www.neareast.org/who-we-are/ |url-status=live |language=en}}</ref> === Duitsland se rol === Die [[Duitse Keiserryk]] was tydens die Eerste Wêreldoorlog 'n militêre bondgenoot van die Ottomaanse Ryk.{{sfn|Suny|2015|p=298}} Duitse diplomate het vroeg in 1915 beperkte verwyderings van Armeniërs goedgekeur en geen stappe teen die volksmoord gedoen nie,{{sfn|Kieser|Bloxham|2014|pp=600, 606-607}}{{sfn|Kieser|2018|pp=20-21}} wat 'n bron van omstredenheid is.{{sfn|Suny|2015|p=298}}{{sfn|Ihrig|2016|p=134}} Duitse diplomatieke dokumente is terselfdertyd van die belangrikste bewysstukke oor die volksmoord. In Junie 1915 het die Duitse ambassadeur [[Hans von Wangenheim]] uit Konstantinopel aan die Duitse rykskanselier Theobald von Bethmann Hollweg geskryf dat die verbanning van die Armeniërs klaarblyklik nie net deur militêre oorwegings gemotiveer is nie, en dat Talaat Bey onomwonde gesê het dat die Hoë Porte die wêreldoorlog wou gebruik om met sy binnelandse vyande – die inheemse Christene – deeglik af te reken sonder om deur diplomatieke ingryping van die buiteland gepla te word.<ref name="Gust171">Wolfgang Gust (red.): ''Der Völkermord an den Armeniern 1915/16. Dokumente aus dem Politischen Archiv des deutschen Auswärtigen Amtes.'' Zu Klampen Verlag, Springe 2005, {{ISBN|3-934920-59-4}}, p. 171; Jürgen Gottschlich: ''Beihilfe zum Völkermord. Deutschlands Rolle bei der Vernichtung der Armenier.'' Links, Berlyn 2015, {{ISBN|978-3-86153-817-2}}, pp. 204 e.v.</ref> Die Duitse konsul-generaal in Konstantinopel, Johannes Heinrich Mordtmann, het in dieselfde maand berig: "Dit kan nie meer deur militêre oorwegings geregverdig word nie; dit gaan eerder daarom, soos Talaat Bey my 'n paar weke gelede gesê het, om die Armeniërs te vernietig."<ref name="Gust182">Wolfgang Gust (red.): ''Der Völkermord an den Armeniern 1915/16.'' Zu Klampen Verlag, Springe 2005, {{ISBN|3-934920-59-4}}, p. 182.</ref> [[Max Erwin von Scheubner-Richter]], destyds die Duitse vise-konsul in Erzurum, het laat in Julie 1915 aan Wangenheim berig dat die aanhangers van die "skerper rigting" onomwonde toegee dat die einddoel van hul optrede teen die Armeniërs die algehele uitroeiing van dié volk in Turkye is, en dat 'n gesaghebbende persoon letterlik gesê het dat daar ná die oorlog "geen Armeniërs meer in Turkye" sou wees nie; sover dié doel nie deur die verskeie slagtings bereik kon word nie, is gehoop dat die ontberings van die lang tog na Mesopotamië en die ongewone klimaat die res sou doen.<ref name="Gust219">Wolfgang Gust (red.): ''Der Völkermord an den Armeniern 1915/16.'' Zu Klampen Verlag, Springe 2005, {{ISBN|3-934920-59-4}}, p. 219.</ref> Die Duitse konsul in [[Mosoel]], Walter Holstein, het berig dat 614 Armeense mans, vroue en kinders wat uit [[Diyarbakır]] verban is, almal op die vlottog daarheen afgeslag is.<ref name="Verstrickung">[https://lehrerfortbildung-bw.de/u_gewi/geschichte/gym/bp2016/fb8/3_kl10/11_armenier/03_ue3/03_vertrickung/ab_3-3_deutsche_verstrickung.pdf ''Die deutsche Verstrickung in den Genozid''] (PDF) op ''lehrerfortbildung-bw.de''.</ref> Toe die Duitse ambassadeur in buitengewone sending, Paul graaf Wolff Metternich, in Desember 1915 by Enver Pasja, Halil Bey en Cemal Pasja beswaar gemaak en voorgestel het dat die deportasies en vergrype openbaar gemaak word, het rykskanselier Bethmann Hollweg dit afgekeur met die woorde: "Ons enigste doel is om Turkye tot die einde van die oorlog aan ons kant te hou, ongeag of Armeniërs daaroor omkom of nie."<ref name="Gust395">Wolfgang Gust (red.): ''Der Völkermord an den Armeniern 1915/16.'' Zu Klampen Verlag, Springe 2005, {{ISBN|3-934920-59-4}}, p. 395.</ref> Die Duitse militêre owerheid was ook by die logistiek van die deportasies betrokke, soos blyk uit 'n deportasiebevel wat in Oktober 1915 deur luitenant-kolonel Böttrich, hoof van die vervoerwese in die Turkse hoofkwartier, onderteken is en Armeense werkers van die Bagdadspoorlyn geraak het.<ref name="Gust369">Wolfgang Gust (red.): ''Der Völkermord an den Armeniern 1915/16.'' Zu Klampen Verlag, Springe 2005, {{ISBN|3-934920-59-4}}, pp. 369 e.v.</ref> Franz Johannes Günther, die visepresident van die Anatoliese Spoorwegmaatskappy, het op 17 Augustus 1915 aan Arthur von Gwinner, die woordvoerder van die direksie van die Deutsche Bank, geskryf: "'n Mens moet ver terug in die geskiedenis van die mensdom gaan om iets soortgelyks aan beesagtige wreedheid te vind as die uitroeiing van die Armeniërs in die hedendaagse Turkye."<ref name="Pohl">Manfred Pohl: ''Von Stambul nach Bagdad''. Piper Verlag, München 1999, pp. 93 e.v.</ref> In Smirna het die Duitse generaal Otto Liman von Sanders hom met die dreigement van militêre teenmaatreëls teen die massa-arrestasies en -deportasies verset.<ref name="Gust537">Wolfgang Gust (red.): ''Der Völkermord an den Armeniern 1915/16.'' Zu Klampen Verlag, Springe 2005, {{ISBN|3-934920-59-4}}, pp. 537 e.v.</ref> == Einde van die Eerste Wêreldoorlog == [[Lêer:Armenian Genocide deaths.svg|duimnael|upright=1.3|Persentasie van die vooroorlogse Armeense bevolking wat in 1917 onverklaard was, volgens Talaat Pasja se eie rekord. Swart dui aan dat 100 persent van die Armeniërs verdwyn het. Die hervestigingsone word in rooi getoon.]] Doelbewuste, staatsgesteunde moord op Armeniërs het teen die einde van Januarie 1917 grootliks opgehou, hoewel sporadiese slagtings en hongersnood voortgeduur het.{{sfn|Suny|2015|p=330}} Namate die Britse leër in 1917 en 1918 noordwaarts deur die Levant opgeruk het, het hulle sowat 100 000 tot 150 000 Armeniërs bevry wat onder haglike omstandighede vir die Ottomaanse weermag gewerk het, behalwe dié wat deur Arabiese stamme aangehou is.{{sfn|Kévorkian|2020|pp=151-152}} As gevolg van die [[Oktoberrewolusie|Bolsjewistiese Rewolusie]] en die daaropvolgende afsonderlike vrede met die Sentrale Moondhede het die Russiese leër onttrek en het Ottomaanse magte in oostelike Anatolië opgeruk.{{sfn|Payaslian|2007|pp=148-149}} Die Eerste Republiek van Armenië is in Mei 1918 uitgeroep, teen watter tyd 50 persent van sy bevolking vlugtelinge was en 60 persent van sy grondgebied onder Ottomaanse besetting was.{{sfn|Payaslian|2007|pp=150-151}} Ottomaanse troepe het ná die Wapenstilstand van Mudros in Oktober 1918 uit dele van Armenië onttrek.{{sfn|Payaslian|2007|pp=152-153}} Van 1918 tot 1920 het Armeense militante wraakmoorde op duisende Moslems gepleeg, wat agterna as verskoning vir die volksmoord aangevoer is.{{sfn|Kieser|2018|p=367}}{{sfn|Suny|2015|p=342}} In 1918 het ten minste 200 000 mense in Armenië, meestal vlugtelinge, van hongersnood of siekte gesterf, deels weens 'n Turkse blokkade van voedselvoorrade{{sfn|Kévorkian|2011|p=706}} en die doelbewuste vernietiging van gewasse in oostelike Armenië deur Turkse troepe, sowel voor as ná die wapenstilstand.{{sfn|Shirinian|2017|p=24}} Armeniërs het 'n gekoördineerde poging bekend as die ''vorpahavak'' ("die versameling van die weeskinders") georganiseer wat duisende ontvoerde en geïslamiseerde Armeense vroue en kinders teruggewin het.{{sfn|Ekmekçioğlu|2013|pp=534-535}} Armeense leiers het die tradisionele patrilinealiteit laat vaar om kinders wat uit Armeense vroue en hul Moslem-gevangenemers gebore is, as Armeense kinders te klassifiseer.{{sfn|Ekmekçioğlu|2013|pp=530, 545}} 'n Weeshuis in Alexandropol het 25 000 weeskinders gehuisves, die grootste getal ter wêreld.{{sfn|de Waal|2015|p=76}} In 1920 het die Armeense Patriargaat van Konstantinopel berig dat dit vir 100 000 weeskinders sorg en beraam dat nog 100 000 in gevangenskap gebly het.{{sfn|Kévorkian|2011|p=759}} === Slagoffers === Beide tydgenote{{sfn|Kévorkian|2011|p=721}}{{sfn|de Waal|2015|p=20}} en latere historici het beraam dat sowat 'n miljoen Armeniërs tydens die volksmoord gesterf het,{{sfn|Morris|Ze'evi|2019|p=1}}{{sfn|de Waal|2015|p=35}} met syfers wat van 600 000 tot 1,5 miljoen sterftes wissel.{{sfn|Morris|Ze'evi|2019|p=486}} Tussen 800 000 en 1,2 miljoen Armeniërs is gedeporteer,{{sfn|Morris|Ze'evi|2019|p=486}}{{sfn|Suny|2015|pp=354-355}} en tydgenote het beraam dat teen laat 1916 slegs 200 000 van hulle nog gelewe het.{{sfn|Morris|Ze'evi|2019|p=486}} Die presiese getal is moeilik om te bepaal. Die hoofprobleem is dat die bevolkingstatistiek van die Ottomaanse Ryk in sy laaste dekades ernstige gebreke vertoon, sodat daar geen betroubare gegewens is oor hoeveel Armeniërs voor die oorlog in die ryk gewoon het nie.<ref name="Kieser-Schaller" /> Na gelang van watter vooroorlogse getal as uitgangspunt geneem word, en of slegs die hooffase van die volksmoord (1915-1917) of die hele tydperk tot 1923 in ag geneem word, wissel die ramings tussen ongeveer 300 000<ref name="Guerun227">Kamuran Gürün: ''Ermeni Dosyası''. 3de uitgawe, Ankara 1985, p. 227 (Turks).</ref> en 1,5 miljoen dooie Armeniërs.<ref name="Ternon151">Yves Ternon: ''Der verbrecherische Staat. Völkermord im 20. Jahrhundert.'' Hamburg 1996, p. 151.</ref> 'n Kommissie van die Ottomaanse minister van binnelandse sake het die getal Armeense slagoffers in 1919 op 800 000 gestel.<ref name="Akcam199">Taner Akçam: ''A Shameful Act. The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility.'' Londen 2007, p. 199.</ref> Grootvisier Damad Ferid Pasja, [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] en die Turkse generale staf het in 'n boek wat in 1928 verskyn het dieselfde syfer van 800 000 genoem, en die Turkse historikus Yusuf Hikmet Bayur het geskryf dat hierdie getal juis is.<ref name="Akcam200">Taner Akçam: ''A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility''. Metropolitan Books, New York 2007, p. 200.</ref> Raymond Kévorkian het in 'n boek van 2006, gebaseer op die syfers van die patriargaat, die getal wat reeds in Klein-Asië vermoor is op sowat 880 000 geskat.<ref name="Kevorkian781">Raymond Kévorkian: ''Le Génocide des Arméniens''. Odile Jacob, Parys 2006, p. 781.</ref> Die Turkse regering gaan amptelik van ongeveer 300 000 Armeense slagoffers uit, maar ontken nie dat daar honderdduisende dooies was nie.<ref name="Guerun227" /> Ook die Christelike inheemse Assiriërs was in dieselfde mate slagoffers van slagtings en verdrywing,<ref name="DLF-Assyrer">{{Cite web |url=https://www.deutschlandfunk.de/ein-jahrhundert-nach-dem-voelkermord-die-vergessenen-100.html |title=Ein Jahrhundert nach dem Völkermord – Die vergessenen Assyrer von Anatolien |website=Deutschlandfunk |access-date=29 Julie 2023 |language=de}}</ref> en baie Assiriese slagoffers is in die statistieke as Armeense slagoffers aangegee.<ref name="Gaunt">David Gaunt: ''The Complexity of the Assyrian Genocide''. In: ''Genocide Studies International'', Band 9, nr. 1, 2015, pp. 83-103.</ref> === Vlug en diaspora === [[Lêer:Refugee camp, Beirut from Bain Collection, no date (LOC).jpg|duimnael|Vlugtelingkamp in [[Beiroet]], vroeë 1920's]] Tydens die volksmoord en in die jare daarna het die Armeense diaspora aansienlik gegroei. Hoewel die Jong Turke soveel moontlik Armeniërs wou vernietig, het na raming tot 600 000 van hulle die gebeure van 1915 tot 1917 oorleef. Sowat 150 000 het die deportasies in hul oorspronklike vestigingsgebiede ontkom,<ref name="Libaridian206">Gerard J. Libaridian: ''The Ultimate Repression: The Genocide of the Armenians, 1915-1917.'' In: Michael N. Dobkowski en Isidor Wallimann (reds.): ''Genocide and the Modern Age: Etiology and Case Studies of Mass Death.'' Greenwood Press, New York 1987, p. 206.</ref> en ongeveer 250 000 mense het die dodemarse en -kampe oorleef.<ref name="Kevorkian206">Vergelyk die syfers in Raymond Kévorkian: ''Ahmed Djémal pacha et le sort des déportés arméniens de Syrie-Palestine.'' In: Hans-Lukas Kieser, Dominik J. Schaller (reds.): ''Der Völkermord an den Armeniern und die Shoah.'' Chronos, Zürich 2002, pp. 206 e.v.</ref> Saam met lede van ander Christelike minderhede het baie van hierdie oorlewendes eers in die suidelike, Arabiese ryksdele en aan die Middellandse Seekus beland. Van daar het hulle later in groot getalle na die Verenigde State, Rusland, Latyns-Amerika en Australië geëmigreer, of hulle het hulle in die state van die Nabye Ooste gevestig wat kort daarna ontstaan het.<ref name="Libaridian206b">Gerard J. Libaridian: ''The Ultimate Repression: The Genocide of the Armenians, 1915-1917.'' In: Michael N. Dobkowski, Isidor Wallimann (reds.): ''Genocide and the Modern Age''. Greenwood Press, New York 1987, p. 206.</ref> Ongeveer 20 000 oorlewende Armeniërs het in 1920 en 1921 na Siprus gevlug.<ref name="Heyer19">Friedrich Heyer: ''Einführung''. In: dieselfde (red.): ''Die Kirche Armeniens. Eine Volkskirche zwischen Ost und West''. Evangelisches Verlagswerk, Stuttgart 1978, {{ISBN|3-7715-0187-3}}, pp. 13-28, hier p. 19.</ref> Armeense oorlewendes was hoofsaaklik op drie plekke oor. Sowat 295 000 Armeniërs het tydens die volksmoord na Russies-beheerde gebied gevlug en meestal in Sowjet-Armenië beland. Na raming 200 000 Armeense vlugtelinge het hulle in die Midde-Ooste gevestig en so 'n nuwe golf van die Armeense diaspora gevorm.{{sfn|Cheterian|2015|pp=103-104}} In die Republiek van Turkye het sowat 100 000 Armeniërs in Konstantinopel gewoon en nog 200 000 in die provinsies, grootliks vroue en kinders wat met geweld bekeer is.{{sfn|Cheterian|2015|p=104}} Hoewel Armeniërs in Konstantinopel diskriminasie in die gesig gestaar het, is hulle toegelaat om hul kulturele identiteit te behou, anders as dié elders in Turkye{{sfn|Cheterian|2015|p=104}}{{sfn|Suciyan|2015|p=27}} wat ook ná 1923 aan gedwonge islamisering en die ontvoering van meisies blootgestel gebly het.{{sfn|Cheterian|2015|p=203}}{{sfn|Suciyan|2015|p=65}} Tussen 1922 en 1929 het die Turkse owerhede oorlewende Armeniërs uit suidelike Turkye verwyder en duisende na Frans-mandaat Sirië verdryf.{{sfn|Kévorkian|2020|p=161}} In die 1980's is die getal Armeniërs in Turkye op sowat 25 000 gestel, benewens tot 40 000 sogenaamde kripto-Armeniërs wat hul Armeense afkoms verloën het.<ref name="Kuper52">Leo Kuper: ''The Turkish Genocide of Armenians, 1915-1917.'' In: Richard G. Hovannisian (red.): ''The Armenian Genocide in Perspective.'' Transaction Books, New Brunswick 1986, p. 52.</ref> === Materiële en kulturele verliese === Die gebeure van 1915 tot 1917 het nie net ontelbare lewens geëis nie, maar ook enorme materiële verliese vir die Armeniërs meegebring. Armeense eiendom – grond, huise en woonstelle sowel as persoonlike besittings van alle soorte – is byna altyd met geweld en sonder vergoeding onteien. 'n Verslag van die Vredeskonferensie van Parys van 1919/20 het die verliese op 7,84 miljard Franse frank teen die destydse waarde gestel.<ref name="Gerlach">[https://www.hist.net/kieser/aghet/Essays/EssayGerlach.html Christian Gerlach: ''Nationsbildung im Krieg: Wirtschaftliche Faktoren bei der Vernichtung der Armenier und beim Mord an den ungarischen Juden.''], besoek op 22 November 2011.</ref> Hierdie som het ooreengestem met sowat 1,8 miljard frank van 1914 of 80 miljoen Turkse lira, en daarmee met twee en 'n half jaarbegrotings van die Ottomaanse sentrale regering in vredestyd.<ref name="Kouymjian">Dickran Kouymjian: ''La confiscation des biens et la destruction des monuments historiques comme manifestations du processus génocidaire.'' In: ''L'actualité du Génocide des Arméniens''. Edipol, Parys 1999, pp. 221 e.v.</ref> Die kulturele verlies kan nie eens by benadering gekwantifiseer word nie. Honderde Armeense skole, kerke en kloosters is in die jare 1915-1917 en ook daarna geplunder en verwoes of in moskees omskep; talle ander historiese monumente, kunswerke en kultuurgoedere is vernietig of vir altyd verlore. Die Wes-Armeense kulturele renaissance (''Zartʻōnkʻ''), wat in Smirna begin en hom eers in Konstantinopel ten volle ontplooi het, het 'n abrupte einde beleef. In hierdie tyd is talle Armeense koerante en tydskrifte in Konstantinopel uitgegee, en die stad was die woonplek van baie Armeense intellektuele, digters en skrywers soos Daniel Varoesjan en Siamanto. Albei het tydens die massa-arrestasie van Armeense intellektuele op 24 April 1915 die dood gevind.<ref name="Zartonk">Vergelyk ''Abstracts from the International Conference Armenian Constantinople'', gereël deur R. G. Hovannisian, UCLA, 19-20 Mei 2001; Victoria Rowe: ''A History of Armenian Women's Writing, 1880-1922'', p. 19.</ref> === Die oorlewendes === In vergelyking met oorlewendes van ander volksmoorde is die sielkundige toestand van die oorlewendes van die gebeure van 1915 tot 1917 veel swakker gedokumenteer. Weens die tydsafstand tot die gebeure kon mondelinge-geskiedenisprojekte en stelselmatige ontledings daarvan veel minder dikwels onderneem word.<ref name="Miller-oral">Donald E. Miller en Lorna Touryan-Miller: ''Survivors. An Oral History of the Armenian Genocide.'' University of California Press, Berkeley 1999.</ref> Daarby het die oorlewendes in die diaspora voor 'n verskeidenheid nuwe probleme te staan gekom. As maatskaplik en kultureel ontwortelde, oorwegend landelike mense het hulle hulle nou as meestal heeltemal haweloze vlugtelinge in vreemde stede met 'n vir hulle totaal vreemde kultuur bevind.<ref name="Libaridian206" /> Vir dié Armeniërs wat na Russies-Armenië gevlug het, het die verskrikkings egter voortgeduur: baie van hulle het reeds tydens die vlug aan die ontberings, honger en siektes gesterf,<ref name="Libaridian206b" /> en tienduisende ander is tydens die aanvalle van Ottomaanse strydmagte op die Demokratiese Republiek Armenië in 1918 en 1920 gedood.<ref name="Rummel197">Rudolph J. Rummel: ''„Demozid“ – der befohlene Tod. Massenmorde im 20. Jahrhundert.'' Lit Verlag, Berlyn 2006, pp. 197 e.v.</ref> == Regsvervolging ná die oorlog == === Die Unionisteverhore === Ná die wapenstilstand het die regerings van die geallieerdes hulle beywer vir die vervolging van die daders van die Armeense volksmoord.{{sfn|Dadrian|Akçam|2011|pp=23-24}} Frankryk en veral Brittanje het ná die besetting van Istanboel druk op die Ottomaanse regering geplaas om die Armeniermoorde te straf. Op 14 Desember 1918 het sultan Mehmed VI die strafregtelike vervolging van die verantwoordelike Jong Turkse funksionarisse beveel, wat deur 'n militêre hof as spesiale tribunaal bereg sou word. Die instelling van 'n internasionale geregshof, wat deur Brittanje verkies is, het reeds vooraf op die botsende belange van die Ententemoondhede skipbreuk gely.<ref name="barth73">Boris Barth: ''Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert. Geschichte, Theorien, Kontroversen.'' C. H. Beck, München 2006, pp. 73 e.v.; Tessa Hofmann: ''Annäherung an Armenien. Geschichte und Gegenwart.'' C. H. Beck, München 1997, pp. 101 e.v.</ref> Grootvisier [[Damad Ferid Pasja]] het openlik erken dat 800 000 Ottomaanse burgers van Armeense herkoms as gevolg van staatsbeleid gesterf het{{sfn|Dadrian|Akçam|2011|p=47}} en verklaar dat "die mensdom en die beskawings sidder, en vir altyd sal sidder, in die aangesig van hierdie tragedie".{{sfn|Dadrian|Akçam|2011|p=49}} Die naoorlogse Ottomaanse regering het die Ottomaanse Spesiale Militêre Tribunaal gehou, waarmee dit die Armeense volksmoord op die leierskap van die Komitee wou vaspen terwyl dit die Ottomaanse Ryk as geheel vryspreek en sodoende verdeling deur die geallieerdes vermy.{{sfn|Nichanian|2015|p=207}} Die verhoorgronde is op 23 Januarie 1919 op 'n konferensie in Londen vasgestel en die verhore het op 5 Februarie begin. Dit het gegaan oor die skending van ooreenkomste oor oorlogvoering, vergrype teen Armeniërs en lede van ander volksgroepe, sowel as roof, plundering en die vernietiging van eiendom.<ref name="Barth75">Boris Barth: ''Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert.'' C. H. Beck, München 2006, p. 75.</ref> Hierdie sogenaamde "Unionisteverhore" – genoem na die Unioniste, soos die lede van die Komitee bekend gestaan het – was die eerste poging in die regsgeskiedenis om staats- en oorlogsmisdade op regeringsvlak te straf. Aangekla is talle streeks- en plaaslike amptenare, offisiere en funksionarisse sowel as 31 ministers van die oorlogskabinette; die verhore teen laasgenoemdes het van 28 April tot 25 Junie 1919 geduur.<ref name="Barth75" /> Die hof het beslis dat "die misdaad van massamoord" op Armeniërs "deur die topleiers van die Komitee georganiseer en uitgevoer is".{{sfn|Dadrian|Akçam|2011|p=120}} Agtien daders (waaronder Talaat, Enver en Cemal) is ter dood veroordeel, van wie slegs drie uiteindelik tereggestel is, aangesien die res gevlug het en by verstek verhoor is.{{sfn|Üngör|2012|p=62}}{{sfn|Dadrian|Akçam|2011|pp=24, 195}} Die Verdrag van Sèvres van 1920, wat 'n groot gebied in oostelike Anatolië aan Armenië toegeken het, het die Ottomaanse regering se doel met die verhore uitgeskakel.{{sfn|Nichanian|2015|p=217}} Vervolging is verder belemmer deur 'n wydverspreide oortuiging onder Turkse Moslems dat die optrede teen die Armeniërs nie strafbare misdade was nie.{{sfn|Kévorkian|2011|p=810}} Toenemend is die volksmoord as noodsaaklik en geregverdig beskou om 'n Turkse nasiestaat te vestig.{{sfn|Göçek|2011|pp=45-46}} Die op Malta geïnterneerde verdagtes is reeds in Oktober 1921 deur die Britte vrygelaat, en op 31 Maart 1923 het die Turkse regering onder Mustafa Kemal 'n algemene amnestie vir almal wat in verband met die volksmoord aangekla is, uitgevaardig.<ref name="Ataturk1923">[https://www.ataturk.net/kronoloji/1923.html Kronologie van die jaar 1923] (Turks).</ref> Hierdie stap is wesenlik veroorsaak deur die feit dat 'n aansienlike aantal van dié wat medeverantwoordelik was vir die volksmoord, tot die Turkse nasionale beweging onder Mustafa Kemal behoort het.<ref name="barth73" /> === Operasie Nemesis === Ná 1921 was niemand behalwe die Armeniërs self nog ernstig daarin geïnteresseerd om die doodvonnisse van die Unionisteverhore uit te voer of verdere daders geregtelik te vervolg nie. Die Dasjnak-party het daarom 'n geheime spesiale eenheid in die lewe geroep wat onder die kodenaam ''Operasie Nemesis'' die verantwoordelikes vir die volksmoord moes doodmaak.<ref name="Nemesis">Rolf Hosfeld: ''Operation Nemesis''. Keulen 2005, pp. 300 e.v.</ref> Op 15 Maart 1921 is Talaat in Berlyn vermoor.{{sfn|Cheterian|2015|pp=126-127}}{{sfn|Kieser|2018|pp=403-404, 409}}{{sfn|Suny|2015|p=346}} Die verhoor van sy moordenaar, Soghomon Tehlirian, wat die daad erken het, het op Talaat se verantwoordelikheid vir die volksmoord gekonsentreer, en Tehlirian is deur 'n Duitse jurie vrygespreek.{{sfn|Suny|2015|pp=344-346}}{{sfn|Ihrig|2016|pp=226-227, 235, 262, 293}} Die moord op Talaat was die aanloop tot 'n reeks sluipmoorde waarin verdere deelnemers aan die volksmoord omgekom het. Op 6 Desember 1921 is die voormalige grootvisier Said Halim Pasja in Rome doodgeskiet; op 17 April 1922 het twee sluipmoordenaars in Berlyn vir Bahattin Şakir, die hoof van die Spesiale Organisasie, en Cemal Azmi gelikwideer. Op 21 Julie 1922 is Cemal Pasja en sy sekretaris Nusrat Bey deur drie sluipmoordenaars in Tbilisi doodgeskiet.<ref name="Nemesis" /><ref name="Barth75b">Boris Barth: ''Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert.'' Beck, München 2006, {{ISBN|978-3-406-52865-1}}, p. 75.</ref> Enver Pasja, wat hom by pan-Islamitiese opstandelinge in Sentraal-Asië aangesluit het, het die wrekers ontkom, maar het op 4 Augustus 1922 in 'n geveg met die Rooi Leër in die Pamir in Tadjikistan gesneuwel.<ref name="Hosfeld298">Rolf Hosfeld: ''Operation Nemesis''. Keulen 2005, p. 298.</ref> === Turkse Vryheidsoorlog === [[Lêer:The Story of Near East Relief, page 207 (cropped).jpg|duimnael|Kinders wat in 1922 of 1923 deur Near East Relief uit Harput ontruim is]] Die Komitee het hom as die Turkse nasionale beweging hergroepeer om die Turkse Vryheidsoorlog te voer,{{sfn|Suny|2015|pp=338-339}}{{sfn|Kieser|2018|p=319}}{{sfn|Nichanian|2015|p=242}} met steun van daders van die volksmoord en van dié wat daaruit voordeel getrek het.{{sfn|Zürcher|2011|p=316}}{{sfn|Cheterian|2015|p=155}} Hierdie beweging het die terugkeer van Armeense oorlewendes as 'n dodelike bedreiging vir sy nasionalistiese ambisies en die belange van sy ondersteuners beskou. Die terugkeer van oorlewendes was daarom in die grootste deel van Anatolië onmoontlik{{sfn|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=311}}{{sfn|Nichanian|2015|p=242}} en duisende Armeniërs wat dit probeer het, is vermoor.{{sfn|Nichanian|2015|pp=229-230}} Die historikus Raymond Kévorkian meen dat die vryheidsoorlog "bedoel was om die volksmoord te voltooi deur Armeense, Griekse en Siriese oorlewendes finaal uit te wis".{{sfn|Kévorkian|2020|p=165}} In 1920 het Kâzım Karabekir, 'n Turkse generaal, Armenië binnegeval met bevele "om Armenië fisiek en polities uit te skakel".{{sfn|Kévorkian|2020|pp=164-165}}{{sfn|Nichanian|2015|p=238}} Byna 100 000 Armeniërs is in Transkaukasië deur die Turkse leër uitgemoor en nog 100 000 het tydens die Franse onttrekking uit Kilikië gevlug.{{sfn|Nichanian|2015|p=238}} Volgens Kévorkian het slegs die Sowjet-besetting van Armenië nog 'n volksmoord verhoed.{{sfn|Kévorkian|2020|pp=164-165}} Op 24 April 1920, 'n dag ná die opening van die Groot Turkse Nasionale Vergadering in Ankara, het Mustafa Kemal op die Britse eis dat slagtings van Armeniërs gestaak word, gereageer met die stelling dat dit uitgesluit is dat sulke slagtings voorgekom het.<ref name="Ataturk-eserleri">Mustafa Kemal Atatürk: ''Atatürk'ün bütün eserleri''. Kaynak Yayınları, Istanboel 1998, Band 8, p. 64; Kazım Öztürk (red.): ''Atatürk'ün Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları''. Band 1, Ankara 1992, p. 59.</ref> Die oorwinnende nasionaliste het die Republiek van Turkye in 1923 uitgeroep.{{sfn|Nichanian|2015|p=244}} Oorlogsmisdadigers uit die Komitee is immuniteit verleen,{{sfn|Dadrian|Akçam|2011|p=104}} en later daardie jaar het die Verdrag van Lausanne Turkye se huidige grense vasgestel en voorsiening gemaak vir die uitsetting van die Griekse bevolking. Die beskermingsbepalings daarvan vir nie-Moslemminderhede het geen afdwingingsmeganisme gehad nie en is in die praktyk geïgnoreer.{{sfn|Kieser|2018|p=28}}{{sfn|Suny|2015|pp=367-368}} == Nalatenskap == Volgens die historikus Margaret Lavinia Anderson het die Armeense volksmoord voor die Tweede Wêreldoorlog 'n "ikoniese status" as "die toppunt van denkbare verskrikkings" bereik.{{sfn|Anderson|2011|p=199}} Dit is deur tydgenote beskryf as "die moord op 'n nasie", "rasuitwissing",{{sfn|Ihrig|2016|pp=9, 55}} "die grootste misdaad van die eeue" en "die swartste bladsy in die moderne geskiedenis".{{sfn|de Waal|2015|p=21}}{{sfn|Kieser|2018|pp=289-290}} Volgens die historikus Stefan Ihrig het die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|Nasionaal-Sosialiste]] in Duitsland die Turkye van ná 1923 as 'n paradys ná 'n volksmoord beskou en "die Armeense volksmoord, sy 'lesse', taktieke en 'voordele' in hul eie wêreldbeskouing opgeneem".{{sfn|Ihrig|2016|pp=349, 354}} Die Duitse historikus Wolfgang Benz beskryf die volksmoord as tipies van die latere volksmoorde van die 20ste eeu: dit is "planmatig en koelbloedig in werking gestel", was die gevolg van "stelselmatige beplanning", het etniese, godsdienstige of kulturele minderhede getref, het begin onder die "voorwendsel dat die meerderheid geprovokeer is", en die "oplossing" van die vermeende probleem is as "hervestiging, as 'n vredestigtende maatreël" voorgehou terwyl dit as "verdrywing, roof en moord" uitgevoer is.<ref name="Benz57">Wolfgang Benz: ''Ausgrenzung, Vertreibung, Völkermord. Genozid im 20. Jahrhundert.'' dtv, München 2007, p. 57.</ref> === Turkye === In die 1920's het [[Koerde]] en Alevi's die Armeniërs as die vermeende binnelandse vyand van die Turkse staat vervang. Militarisme, 'n swak regstaat, 'n gebrek aan minderheidsregte, en veral die oortuiging dat Turkye voortdurend bedreig word – wat staatsgeweld sou regverdig – tel onder die belangrikste nalatenskappe van die volksmoord in Turkye.{{sfn|Nichanian|2015|pp=263-264}} In naoorlogse Turkye is die daders van die volksmoord as martelare van die nasionale saak gehuldig.{{sfn|Nichanian|2015|p=242}} Turkye se amptelike ontkenning van die Armeense volksmoord steun steeds op die Komitee se regverdiging van sy optrede. Die Turkse regering hou vol dat die massadeportasie van Armeniërs 'n wettige optrede was om 'n eksistensiële bedreiging vir die ryk te bestry, maar dat daar geen voorneme was om die Armeense volk uit te roei nie.{{sfn|Suny|2015|pp=xii, 361}}{{sfn|Akçam|2012|pp=xi, 451}} Die regering se standpunt word deur die meerderheid Turkse burgers gesteun.{{sfn|Göçek|2015|p=1}} Die amptelike Turkse geskiedskrywing skryf die vele dooies toe aan oorvalle, honger en siektes en verwys na die burgeroorlogagtige toestande waarin volgens dié weergawe ook 570 000 Turke omgekom het.<ref name="Ozdemir-Welt">[https://www.welt.de/print-welt/article682595/Wir-haben-keinen-Genozid-begangen.html "Wir haben keinen Genozid begangen."] Onderhoud met Hikmet Özdemir, Die Welt, 15 Julie 2005.</ref> Turkse wetenskaplikes betwis boonop die bewysvoering van die Istanboelse verhore, wat tydens die geallieerde besetting plaasgevind het, en wys daarop dat daar ook Jong Turkse bevele was om die gedeporteerdes goed te behandel.<ref name="Lewy-revisiting">[https://www.meforum.org/748/revisiting-the-armenian-genocide Guenter Lewy: Revisiting the Armenian Genocide], besoek op 9 November 2011.</ref> In Turkye word die volksmoord amptelik met terme soos ''Ermeni soykırımı iddiaları'' ("beweerde volksmoord op die Armeniërs") en ''sözde Ermeni soykırımı'' ("sogenaamde volksmoord op die Armeniërs") aangedui.<ref name="Bayraktar">Seyhan Bayraktar: ''Politik und Erinnerung: Zwischen Nationalismus und Europäisierung: der Diskurs über den Armeniermord in der Türkei.'' Bielefeld 2010, pp. 180 e.v. en pp. 133-177.</ref> Die Turkse staat beskou openlike bespreking van die volksmoord as 'n bedreiging vir nasionale veiligheid weens die verband daarvan met die stigting van die republiek, en het dit dekades lank streng gesensor.{{sfn|Akçam|Kurt|2015|pp=3-4}}{{sfn|Galip|2020|p=3}} In 2002, ná die AK-Party aan bewind gekom het, is sensuur tot 'n sekere mate verslap, hoewel die kwessie weer opgeduik het ná die sluipmoord in 2007 op [[Hrant Dink]], 'n Turks-Armeense joernalis wat bekend was vir sy pleidooie vir versoening.{{sfn|Galip|2020|pp=3-4}} Hoewel die AK-Party die staat se ontkenningsretoriek versag het deur Armeniërs as deel van die Ottomaanse Ryk se oorlogsverliese te beskryf,{{sfn|Ben Aharon|2019|p=339}} het onderdrukking en sensuur in die 2010's weer toegeneem.{{sfn|Galip|2020|pp=83-85}} Turkye se eeu lange poging om enige erkenning of vermelding van die volksmoord in die buiteland te verhoed, sluit miljoene dollars se lobbywerk in,{{sfn|Göçek|2015|p=2}} asook intimidasie en dreigemente.{{sfn|Chorbajian|2016|p=178}} Binne-Turkse kritici van die amptelike sienswyse kan regsvervolging verwag op grond van die omstrede artikel 301 van die Turkse strafwetboek, wat onder meer die "belediging van die Turkse nasie" strafbaar stel. Kritiese omgang met die onderwerp het hoofsaaklik deur joernaliste soos die in 2007 vermoorde Hrant Dink en deur die skrywer en Nobelpryswenner Orhan Pamuk plaasgevind. Pamuk is in Maart 2011 weens 'n oortreding van artikel 301 gelas om skadevergoeding te betaal aan ses klaers wat hulle beledig gevoel het deur sy uitlatings uit 2005 oor die dood van Armeniërs.<ref name="Pamuk301">{{Cite web |url=http://www.dha.com.tr/orhan-pamuk-erhielt-strafe-wegen-beleidigung-der-turkentum-flash-news_151175.html |title=argiefkopie |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111081355/http://www.dha.com.tr/orhan-pamuk-erhielt-strafe-wegen-beleidigung-der-turkentum-flash-news_151175.html |archive-date=11 Januarie 2012 |url-status=dead}} Doğan Haber Ajansı, 28 Maart 2011, besoek op 15 Junie 2011.</ref> In 2008 het Turkse professore en intellektuele die handtekeningveldtog ''Özür Diliyorum'' ("Ek vra om verskoning") begin om die Armeniërs om vergifnis te vra. Op 24 April 2010 is die eerste openbare gedenkbyeenkoms vir die Armeense slagoffers in Turkye op die Taksimplein in Istanboel gehou. Turkse regerings het by geleentheid voorgestel dat die gebeure deur 'n gesamentlike Turks-Armeense historikuskommissie wetenskaplik ondersoek word; die Armeense regering wys hierdie voorstel af, aangesien die skepping van so 'n liggaam volgens president Serzj Sargsjan sou beteken dat die feit van die volksmoord in twyfel getrek word.<ref name="Spiegel2010">''Dämonen der Vergangenheit''. In: ''[[Der Spiegel]]'', nr. 14, 2010, p. 94 (onderhoud).</ref> In Turkse skoolhandboeke uit 2015 word die volksmoord steeds ontken.<ref name="Hermann-boeke">Rainer Hermann: [https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/hundert-jahre-nach-dem-massenmord-an-den-armeniern-13503941.html ''Was Schulweisheit nicht wissen soll''.] In: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 25 Maart 2015, p. 9.</ref> Baie Koerde, wat self politieke onderdrukking in Turkye gely het, het die volksmoord erken en veroordeel.{{sfn|Cheterian|2015|pp=273-275}}{{sfn|Galip|2020|pp=162-163}} Koerdiese stamme het talle lede gelewer van die Spesiale Organisasie wat by die Armeniermoorde betrokke was,<ref name="Akcam140">Taner Akçam: ''A Shameful Act.'' Londen 2007, pp. 140 en 189.</ref> maar Koerde het andersyds, veral in die streke Dersim en Mardin – soms uit finansiële motiewe – tussen 20 000 en 30 000 Armeniërs uit die kolonnes van gedeporteerdes gered.<ref name="Akcam195">Taner Akçam: ''A Shameful Act.'' Londen 2007, pp. 195 e.v.</ref> In onlangse jare het 'n aantal Koerdiese organisasies en politici die Koerde se aandeel aan die slagtings erken en die Armeense volk om vergifnis gevra.<ref name="AhmetTurk">[http://www.radikal.com.tr/politika/ahmet_turk_ezidi_suryani_ve_ermenilerden_ozur_diledi-1252968 ''Ahmet Türk Ezidi, Süryani ve Ermenilerden özür diledi'']. ''Radikal'', 17 Desember 2014.</ref> === Armenië en Azerbeidjan === [[Lêer:Genocide Memorial complex from air on a sunny day, September 2017.jpg|duimnael|upright=1.1|Lugfoto van die Armeense volksmoordgedenkkompleks op 'n heuwel bo [[Jerewan]]]] Die herinnering aan die volksmoord is – naas godsdiens en taal – die sterkste emosionele band wat die Armeense volk, wat oor sowat 120 lande versprei is, verenig.<ref name="Tessa172">Tessa Hofmann: ''Annäherung an Armenien. Geschichte und Gegenwart.'' C. H. Beck, München 1997, pp. 172 e.v.</ref> Die Armeense Volksmoordgedenkdag word elke jaar op 24 April in Armenië en in die buiteland herdenk, die herdenking van die deportasie van die Armeense intellektuele.{{sfn|Cheterian|2015|p=110}}{{sfn|Ben Aharon|2019|p=347}} Op 24 April 1965 het 100 000 Armeniërs in Jerewan betoog, en Armeniërs in die diaspora het wêreldwyd gedemonstreer ten gunste van erkenning van die volksmoord.{{sfn|de Waal|2015|pp=140, 142}}{{sfn|Cheterian|2015|p=110}} Die regering van die Armeense SSR het nie aan die eis om erkenning voldoen nie, maar het wel veroorsaak dat die gedenkteken op Tsitsernakaberd bo Jerewan twee jaar later opgerig is.{{sfn|Cheterian|2015|p=110}}{{sfn|de Waal|2015|pp=146-147}} In die [[Sowjetunie]], waarvan Armenië tot die ontbinding daarvan in 1991 'n deelrepubliek was, was die onderwerp taboe; eers in die sogenaamde "ontdooiingstydperk" ná die dood van Josef Stalin kon dit vir die eerste keer openlik behandel word.<ref name="Tessa172" /> Tydens die Koue Oorlog was daar vir die Armeniërs geen politieke moontlikheid om hul saak by die internasionale gemeenskap gehoor te kry nie; vir die Weste, en veral die NAVO-state, het dit nie opportuun gelyk om Turkye – 'n belangrike geostrategiese vennoot – oor hierdie kwessie te vervreem nie.<ref name="Barth76">Boris Barth: ''Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert.'' C. H. Beck, München 2006, p. 76.</ref> Daarom het verskeie terreurgroepe in die Armeense diaspora ontstaan, waarvan die aktiefste die Asala (''Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia'') was. Hul aanslae het tussen 1975 en 1984 altesaam 79 lewens geëis: 40 Turke, 30 Armeniërs en nege mense van ander nasionaliteite. Die aanslae het wel beweging in die erkenningskwessie gebring deurdat die openbare mening, sowel as kerklike en politieke liggame, hulle toenemend daarmee besig gehou het.<ref name="Tessa85" /> Sedert 1988 is Armeniërs en Turkse [[Azerbeidjanners|Azeri's]] betrokke in 'n konflik oor [[Republiek Artsach|Nagorno-Karabach]], 'n Armeense enklawe wat internasionaal as deel van Azerbeidjan erken word. Die konflik, wat aanvanklik vreedsame betogings deur Armeniërs behels het, het gewelddadig geword en is gekenmerk deur slagtings aan albei kante, wat tot die ontheemding van meer as 'n halfmiljoen mense gelei het.{{sfn|Bloxham|2005|pp=232-233}}{{sfn|Cheterian|2015|pp=279-282}}{{sfn|de Waal|2015|pp=196-197}} Tydens die konflik het die Azerbeidjaanse en Armeense regerings mekaar gereeld daarvan beskuldig dat hulle volksmoord beplan.{{sfn|Bloxham|2005|pp=232-233}} Azerbeidjan het hom ook by die Turkse poging aangesluit om die Armeense volksmoord te ontken.{{sfn|Koinova|2017|p=122}} === Volkeregtelike aspekte === Vir die volkeregtelike beoordeling van die gebeure as volksmoord is die VN se [[Volksmoordkonvensie|Konvensie oor die Voorkoming en Bestrawwing van Volksmoord]] bepalend. Die ontstaan daarvan gaan op sy beurt op hierdie gebeure terug: die sluipmoorde waarin 'n aantal verantwoordelikes vir die slagtings aan die begin van die 1920's omgekom het, het die Pools-Joodse regsgeleerde Raphael Lemkin op die onderwerp attent gemaak, waarna hy die volkeregtelike misdaadbegrip van volksmoord ontwikkel het.<ref name="Barth8">Boris Barth: ''Genozid: Völkermord im 20. Jahrhundert: Geschichte, Theorien, Kontroversen.'' München 2006, pp. 8 en 15.</ref> Lemkin, wat die term ''genocide'' in 1944 geskep het, het in oorlogsmisdade begin belangstel nadat hy oor die verhoor van Soghomon Tehlirian gelees het, en het die lot van die Armeniërs as een van die betekenisvolste volksmoorde van die twintigste eeu beskou.{{sfn|de Waal|2015|pp=132-133}}{{sfn|Ihrig|2016|pp=9, 370-371}} Die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies het sy ontwerp op 9 Desember 1948 byna onveranderd en eenparig aanvaar. Daarin word volksmoord omskryf as 'n handeling "wat gepleeg word met die bedoeling om 'n nasionale, etniese, rasse- of godsdienstige groep as sodanig geheel of gedeeltelik te vernietig".<ref name="Konvensie">[https://www.admin.ch/ch/d/sr/i3/0.311.11.de.pdf ''Übereinkommen über die Verhütung und Bestrafung des Völkermordes''] (PDF).</ref> Vir die Republiek van Turkye, wat die konvensie op 31 Julie 1950 onderteken het, het dit op 12 Januarie 1951 in werking getree.<ref name="Konvensie" /> Of die gebeure van 1915 tot 1917 as volksmoord in die sin van die konvensie van 1948 beskou kan word, hang ook daarvan af of dit hoegenaamd op gebeure voor die inwerkingtreding daarvan toegepas kan word. Die Ententemoondhede het die misdade van die Jong Turke egter reeds in die Eerste Wêreldoorlog – dus lank voordat die begrip "volksmoord" in die volkereg opgeneem is – as 'n skending van algemeen geldende regsbeginsels en as ernstige, strafwaardige misdade beskou.<ref name="Schwelb">Vergelyk Egon Schwelb: ''Crimes against Humanity.'' In: ''British Yearbook of International Law'' 23 (1946), p. 181.</ref> Die Verdrag van Sèvres het uitdruklik die bestrawwing van die verantwoordelikes vir die slagtings en deportasies geëis en die Ottomaanse regering in artikel 230 verplig om die verdagtes uit te lewer, terwyl artikel 144 van haar geëis het om die wet van 1915, waarmee die besittings van die Armeniërs tot "verlate eiendom" verklaar is, nietig te verklaar.<ref name="Sevres">Vergelyk [https://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versa/sevindex.html die Verdrag van Sèvres] (Engels).</ref> Die verdrag is nooit bekragtig nie, maar die materiaal van die Verenigde Nasies se Oorlogsmisdaadkommissie oor die Londense Statuut van Augustus 1945 wys uitdruklik daarop dat artikel 230 van Sèvres 'n presedent vorm vir die artikels oor "misdade teen die mensdom" in die Neurenbergse en Tokiose handveste.<ref name="UNWCC">''History of the United Nations War Crimes Commission and the Development of the Laws of War'', saamgestel deur die United Nations War Crimes Commission, His Majesty's Stationery Office, Londen 1948, p. 45.</ref> In 'n regsadvies van Mei 1951 het die Internasionale Geregshof op die hoë humanitêre doelstellings van die konvensie gewys, wat met die mees elementêre beginsels van sedelikheid ooreenstem, en uitgespel dat beskaafde state daardie onderliggende beginsels in elk geval as bindend beskou; die konvensie kan daarom regtens as ''ius cogens'' beskou word, wat beteken dat dit ook van toepassing is op volksmoorde wat voor die inwerkingtreding daarvan plaasgevind het.<ref name="Neuhold">Hanspeter Neuhold: ''Österreichisches Handbuch des Völkerrechts.'' Band 1, 2de uitgawe, Böhlau, Wenen 1991, p. 72.</ref> === Argiewe en geskiedskrywing === Die volksmoord is omvattend gedokumenteer in die argiewe van Duitsland, Oostenryk, die Verenigde State, Rusland, Frankryk en die Verenigde Koninkryk,{{sfn|Dadrian|Akçam|2011|p=4}} sowel as in die Ottomaanse argiewe, ondanks stelselmatige suiwerings van belastende dokumente deur Turkye.{{sfn|Akçam|2012|pp=xxii-xxiii, 25-26}} Daar is ook duisende ooggetuieverslae van Westerse sendelinge en Armeense oorlewendes.{{sfn|Bloxham|Göçek|2008|p=345}}{{sfn|Chorbajian|2016|p=168}}{{sfn|Akçam|2018|p=11}} Byna alle historici en geleerdes buite Turkye, en 'n toenemende aantal Turkse geleerdes, erken die vernietiging van Armeniërs in die Ottomaanse Ryk as volksmoord.{{sfn|Göçek|2015|p=1}}{{sfn|Suny|2015|pp=374-375}} Onder die belangrikste werke tel dié van Wolfgang Gust, Vahakn N. Dadrian en [[Donald Bloxham]], wat op 'n breë bronnegrondslag uit Duitse en Amerikaanse argiewe tot die ooreenstemmende gevolgtrekking kom dat die drie vernaamste manne van die Komitee – Enver Pasja, Talaat Pasja en Cemal Pasja – die moord op tot 1,5 miljoen Armeniërs in werking gestel het.<ref name="Kieser-bpb">Samevatting volgens Hans-Lukas Kieser: [https://www.bpb.de/geschichte/zeitgeschichte/genozid-an-den-armeniern/218601/der-jungtuerkische-genozid-im-ersten-weltkrieg ''Der jungtürkische Genozid im Ersten Weltkrieg'']. Webwerf van die Bundeszentrale für politische Bildung, 26 April 2016, besoek op 29 Junie 2016.</ref> Die feit dat die vervolging van die Armeniërs in die slotfase van die oorlog en in die Turks-Armeense Oorlog van 1920 ook buite Anatolië voortgesit is, word beskou as bewys dat dit werklik om die volledige uitwissing van alle Armeniërs gegaan het.<ref name="Barth70">Boris Barth: ''Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert.'' C. H. Beck, München 2006, pp. 70 e.v.</ref> 'n Aantal wetenskaplikes soos Bernard Lewis, Justin McCarthy en Guenter Lewy huldig die minderheidsmening dat die deportasies en moorde beslis misdade was, maar dat daar in die geheel nie van 'n volksmoord gepraat kan word nie. McCarthy meen op grond van demografiese statistieke dat 600 000 Armeniërs tydens die Eerste Wêreldoorlog omgekom het, dit wil sê 20% van die Armeense bevolking van Anatolië, teenoor 18% (2,5 miljoen) van Anatolië se Moslembevolking in dieselfde tydperk; die geweld was volgens hom nie eensydig nie, maar het in Oos-Anatolië op 'n bloedige burgeroorlog neergekom.<ref name="McCarthy">Justin A. McCarthy: ''Muslims and Minorities. The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire''. New York University Press, New York/Londen 1983, p. 136; vergelyk dieselfde: ''Death and Exile. The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims 1821-1922.'' Princeton 1995.</ref> Lewy meen dat dit geensins 'n burgeroorlog was nie, maar dat daar ewe min van 'n volksmoord sprake kan wees: volksmoord veronderstel sentrale beheer, waarvoor daar volgens hom geen outentieke bronmateriaal is nie, en die deportasies en slagtings het so geïmproviseerd en chaoties verloop dat sentrale beplanning nie herkenbaar is nie.<ref name="Lewy134">Guenter Lewy: ''Der armenische Fall. Die Politisierung der Geschichte. Was geschah, wie es geschah und warum es geschah.'' Edition Diwan, Klagenfurt 2009, pp. 134-140 en 285-290.</ref> Lewis het geen bewys gesien dat die slagtings die gevolg van 'n regeringsbesluit was nie, maar het die getal slagoffers in 2006 nietemin baie hoog gestel: "Ja, daar was geweldige slagtings; die getalle is baie onseker, maar 'n miljoen is heel waarskynlik."<ref name="Lewis-statement">{{Cite web |url=http://www.ataa.org/magazine/blewis_statement.pdf |title=argiefkopie |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061110194427/http://www.ataa.org/magazine/blewis_statement.pdf |archive-date=10 November 2006 |url-status=bot: unknown}} ''Statement of Professor Bernard Lewis, Princeton University'' (PDF).</ref> Sommige Turkse wetenskaplikes sowel as historici van ander nasionaliteite, soos Erik-Jan Zürcher en Klaus Kreiser, beskou die Andonian-dokumente, wat deur verskeie wetenskaplikes as bewys van die vernietigingsvoorneme van die Jong Turke aangevoer word, as vervalsings.<ref name="Orel-Yuca">Şinasi Orel, Süreyya Yuca: {{Cite web |url=http://armenians.1915.googlepages.com/TalatPashaTelegrams.pdf |title=argiefkopie |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090306010607/http://armenians.1915.googlepages.com/TalatPashaTelegrams.pdf |archive-date= 6 Maart 2009 |url-status=bot: unknown}} ''The Talat Pasha Telegrams – Fake'' (PDF).</ref> Taner Akçam het hierdie beskuldigings van vervalsing egter weerlê.<ref name="Akcam-Naim">Taner Akçam: [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-69787-1_3 ''The Story and Authenticity of Naim Efendi and His Memoirs''], In: ''Killing Orders – Talat Pasha's Telegrams and the Armenian Genocide'', SpringerLink, 24 Januarie 2018, besoek op 21 Desember 2023 (Engels).</ref> === Internasionale erkenning === [[Lêer:States recognising the Armenian Genocide recoloured.svg|duimnael|upright=1.4|{{Legend|#009e73|Nasionale wetgewers wat resolusies aangeneem het wat die Armeense volksmoord erken}} {{Legend|#d55e00|State wat die Armeense volksmoord uitdruklik ontken}}]] In reaksie op die voortgesette ontkenning deur die Turkse staat het baie aktiviste in die Armeense diaspora vir internasionale formele erkenning van die Armeense volksmoord gelobby, 'n poging wat 'n sentrale strewe van die Armeense diaspora geword het.{{sfn|Koinova|2017|pp=112, 221-222}}{{sfn|de Waal|2015|p=3}} Sedert die 1970's het baie lande erkenning vermy om diplomatieke betrekkinge met Turkye te bewaar.{{sfn|Ben Aharon|2019|pp=340-341}} Sedert 1965 het etlike state die deportasies en slagtings van 1915 tot 1917 nietemin amptelik as volksmoord ooreenkomstig die VN-Volksmoordkonvensie erken, waaronder Argentinië, België, Brasilië, Frankryk, Griekeland, Italië, Kanada, Libanon, Luxemburg, Nederland, Oostenryk, Rusland, Swede, Switserland, Slowakye, Sirië, Uruguay, die Verenigde State en Siprus.<ref name="ANI-lys">[https://www.armenian-genocide.org/current_category.7/affirmation_list.html Skakels na al die resolusieteks-dokumente], Armenian National Institute.</ref> Ander state, soos Israel, Denemarke, Georgië en Azerbeidjan, praat amptelik nie van volksmoord nie.<ref name="nie-erkennend">{{Cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/denmark-does-not-recognize-armenian-genocide-claims-minister.aspx?pageID=438&n=denmark-does-not-recognize-armenian-genocide-claims-minister-2008-01-12 |title=argiefkopie |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207124956/http://www.hurriyetdailynews.com/denmark-does-not-recognize-armenian-genocide-claims-minister.aspx?pageID=438&n=denmark-does-not-recognize-armenian-genocide-claims-minister-2008-01-12 |archive-date= 7 Desember 2013 |url-status=bot: unknown}} ''Denmark does not recognize Armenian genocide claims: Minister'', ''Turkish Daily News''; [https://www.panarmenian.net/eng/world/news/24710/ ''Georgia doesn't recognize Armenian Genocide because of dependence on Turkey and Azerbaijan''], PanArmenian.net.</ref> ==== Internasionale instellings ==== Die subkomitee vir die voorkoming van diskriminasie en die beskerming van minderhede van die VN-Menseregtekommissie het die gebeure in 'n verslag oor volksmoordmisdade wat op 29 Augustus 1985 gepubliseer is, as volksmoord benoem. In 'n byvoegsel is aangeteken dat sommige lede van die subkomitee daarteen beswaar gemaak het omdat hulle die slagtings as onvoldoende gedokumenteer beskou het.<ref name="Schabas466">UN Doc, E/CN.4/Sub.2/1985/SR.57, par. 42, aangehaal by William Schabas: ''Genocide in International Law: The Crimes of Crimes''. Cambridge University Press, 2000, p. 466.</ref> Deur die aanvaarding van die verslag deur hierdie subkomitee word die Armeense volksmoord nietemin as deur die VN erken beskou.<ref name="Schaefgen84">Annette Schaefgen: ''Schwieriges Erinnern. Der Völkermord an den Armeniern''. Berlyn 2006, p. 84.</ref> Die [[Europese Parlement]] het met die besluite van 18 Junie 1987 en 15 November 2001 die erkenning van die volksmoord deur die huidige Turkse staat 'n voorwaarde vir Turkye se toetrede tot die Europese Unie gemaak en Turkye op 28 Februarie 2002 in 'n verdere besluit tot die nakoming van hierdie vereiste gemaan.<ref name="EP-pdf">[https://www.europarl.europa.eu/intcoop/euro/jpc/turk/history2004_turkey_de.pdf Europese Parlement] (PDF).</ref> Volgens sy eie gegewens was die Europese Parlement in 1987 die eerste groter internasionale organisasie wat die gebeure van 1915 as volksmoord bestempel het. Op 15 April 2015, ter geleentheid van die 100ste herdenking, het dit 'n resolusie aangeneem en Turkye versoek om die volksmoord as sodanig te erken en sy pogings, insluitende die verlening van toegang tot die argiewe, voort te sit.<ref name="EP2015">[https://www.europarl.europa.eu/news/de/news-room/content/20150413IPR41671/html/ ''Armenien und Türkei sollen zu Normalisierung ihrer Beziehungen übergehen''], Europese Parlement, 15 April 2015.</ref> Die Permanente Volkstribunaal (''Permanent Peoples' Tribunal'') het die slagtings in 1984 ondersoek en geoordeel dat die vernietiging van die Armeense bevolking deur deportasie en slagtings 'n volksmoord uitmaak, en het die Verenigde Nasies en al sy lidstate versoek om die volksmoord te erken.<ref name="Charny82">Israel W. Charny: ''Encyclopedia of Genocide''. Volume 1. Institute on the Holocaust and Genocide, Jerusalem 1999, p. 82.</ref> Die onafhanklike ondersoekkomitee van die tribunaal het die volksmoord 'n "internasionale misdaad" genoem en geoordeel dat die Jong Turkse regering die skuld daarvoor dra en dat die Turkse staat die verantwoordelikheid daarvoor moet aanvaar.<ref name="Libaridian226">Voorwoord van Pierre Vidal-Naquet in: Gerard J. Libaridian: ''A Crime of Silence – The Armenian Genocide, Permanent Peoples' Tribunal''. Londen 1985, p. 226.</ref> In 1997 het die Internasionale Vereniging van Volksmoordnavorsers (IAGS) eenparig 'n resolusie aangeneem wat die slagtings as volksmoord klassifiseer en die ontkenning daarvan deur die Republiek van Turkye veroordeel; tussen 1997 en 2007 het die organisasie altesaam vier resolusies en verklarings oor die Armeense volksmoord uitgereik.<ref name="IAGS">[https://genocidescholars.org/wp-content/uploads/2019/04/Turkish-State-Denial-Open-Letter.pdf ''Turkish State Denial Open Letter''] (PDF), IAGS, besoek op 14 November 2012.</ref> Die Turks-Armeense Versoeningskommissie, wat in 2001 gestig is, het die International Center for Transitional Justice opdrag gegee om die gebeure van 1915 te ondersoek; in 2003 het dié sentrum tot die gevolgtrekking gekom dat die gebeure aan al die misdaadelemente van die VN-Volksmoordkonvensie voldoen.<ref name="ICTJ">[https://sciencev1.orf.at/news/17484.html ''Türkisch-armenische Versöhnungskommission''.] Österreichischer Rundfunk, besoek op 26 Februarie 2015.</ref> Die [[Europese Hof vir Menseregte]] het in Desember 2013 die beslissing van drie Switserse howe, wat Doğu Perinçek weens die ontkenning van die misdade teen die Armeniërs skuldig bevind het, onregmatig verklaar: anders as die ontkenning van die [[Holocaust]] mag dit nie strafregtelik vervolg word nie, omdat die begrip "volksmoord" in die geval van die Armeniërs omstrede is en die skuldigbevinding daarom op die grondreg van vryheid van meningsuiting inbreuk maak.<ref name="Perincek2013">[https://www.spiegel.de/politik/deutschland/meinungsfreiheit-gericht-erlaubt-leugnung-von-voelkermord-an-armeniern-a-939696.html ''Meinungsfreiheit: Gericht erlaubt Leugnung von Völkermord an Armeniern''.] ''Spiegel Online'', 12 Desember 2013.</ref> Die groot kamer van die hof het die uitspraak op 15 Oktober 2015 bevestig, maar uitdruklik beklemtoon dat daar geen beoordeling van die massamoorde en -deportasies daarmee gepaard gaan nie, en dat die hof nie bevoeg was om te oordeel of die gebeure 'n volksmoord was nie.<ref name="Perincek2015">[http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-10/eugh-voelkermord-armenier-tuerkei-schweiz-meinungsfreiheit ''EGMR: Leugnen des Völkermords an Armeniern zählt zu Meinungsfreiheit''.] ''Zeit Online'', 15 Oktober 2015.</ref> ==== Erkenning deur lande ==== Frankryk het die misdade teen die Armeniërs op 30 Januarie 2001 by wet as volksmoord geklassifiseer; die wet bestaan uit 'n enkele sin: ''La France reconnaît publiquement le génocide arménien de 1915'' ("Frankryk erken die Armeense volksmoord van 1915 in die openbaar").<ref name="Legifrance">[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000403928 Wet nr. 2001-70 van 29 Januarie 2001], Légifrance.</ref> Wetsontwerpe om die ontkenning van die volksmoord strafbaar te stel, is in 2006 en in Desember 2011 in die Nasionale Vergadering aanvaar; die Turkse regering het albei kere met sanksies gedreig en in 2011 sy ambassadeur onttrek. Die wet van 2011 is in Februarie 2012 deur die Franse Grondwetlike Raad ongrondwetlik verklaar omdat dit op die vryheid van meningsuiting inbreuk maak.<ref name="FR2012">[https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/frankreich-umstrittenes-voelkermord-gesetz-verfassungswidrig-11665646.html ''Umstrittenes Völkermord-Gesetz verfassungswidrig''.] ''FAZ.net'', 28 Februarie 2012.</ref> Griekeland het die volksmoord reeds in 1996 by wet erken en 24 April tot gedenkdag verklaar; ontkenning is daar strafbaar.<ref name="GR1996">{{Cite web |url=https://www.thepresident.gr/2021/04/25/o-antonis-samaras-kai-i-anagnorisi-tis-genoktonias-ton-armenion-stin-ellada/ |title=Ο Αντώνης Σαμαράς και η αναγνώριση της γενοκτονίας των Αρμενίων |website=The President |date=25 April 2021 |language=el |access-date=3 November 2022}}</ref> Slowakye het die gebeure op 30 November 2004 by resolusie as volksmoord geklassifiseer en stel ontkenning strafbaar.<ref name="SK2004">[https://www.nrsr.sk/web/Static/sk-SK/NRSR/Doc/v_uznesenie1341-20041130.rtf Uznesenie Národnej rady Slovenskej Republiky nr. 1341, 30 November 2004].</ref> Swede het die gebeure op 11 Maart 2010 met 'n meerderheid van een stem as volksmoord bestempel, waarop Turkye sy ambassadeur uit Stockholm onttrek het.<ref name="SE2010">[http://www.zeit.de/politik/ausland/2010-03/schweden-tuerkei-armenien ''Armenien-Resolution: Schweden vergrätzt türkische Regierung''.] ''Zeit Online'', Maart 2010.</ref> Die Oostenrykse Nasionale Raad het op 21 April 2015 'n verklaring uitgereik wat die volksmoord as sodanig benoem en veroordeel en daarop wys dat Oostenryk weens sy historiese verantwoordelikheid as voormalige bondgenoot van die Ottomaanse Ryk tot hierdie stap verplig is.<ref name="AT2015">[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml ''Klubobleute verurteilen Genozid an Armeniern im Osmanischen Reich''.] Persverklaring van die Oostenrykse parlement, 22 April 2015.</ref> Die Nederlandse Tweede Kamer het die volksmoord op 22 Februarie 2018 met 142 stemme teen 3 erken,<ref name="NL2018">[https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/niederlaendisches-parlament-erkennt-voelkermord-an-armeniern-an-15463464.html ''Niederländisches Parlament erkennt Völkermord an Armeniern an''.] ''FAZ.net'', 22 Februarie 2018.</ref> en die Siriese parlement op 13 Februarie 2020.<ref name="SY2020">{{Cite web |url=https://mirrorspectator.com/2020/02/13/syrian-parliament-recognizes-armenian-genocide/ |title=Syrian Parliament Recognizes Armenian Genocide |website=The Armenian Mirror-Spectator |date=13 Februarie 2020 |language=en |access-date=18 Februarie 2020}}</ref> Die Brasiliaanse Senaat het die volksmoord in 2015 erken; reeds in 1966 is die gedenkteken ''Monumento aos Mártires Armênios'' op die Praça Armênia in [[São Paulo]] opgerig.<ref name="BR2015">[https://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/ ''Federal Senate of Brazil Recognizes Armenian Genocide''], ''The Armenian Weekly'', 3 Junie 2015.</ref> [[Lêer:Armenian Genocide memorial in Aleppo Syria at the Armenian church 40 martyrs.jpg|duimnael|Gedenkplek in die Veertig Martelare-katedraal in [[Aleppo]], Sirië]] In Duitsland het die [[Bundestag]] in Julie 2005 eenparig 'n mosie van alle partye aanvaar waarin na die meer as 'n miljoen slagoffers verwys is en aangevoer is dat talle onafhanklike historici, parlemente en internasionale organisasies die verdrywing en vernietiging van die Armeniërs as volksmoord bestempel.<ref name="BT2005">[https://dipbt.bundestag.de/dip21/btd/15/056/1505689.pdf Resolusie van die Duitse Bondsdag, Junie 2005] (PDF).</ref> Op 23 April 2015 het bondspresident [[Joachim Gauck]] as die eerste bondspresident ooit die Armeniermassamoorde as volksmoord bestempel.<ref name="Gauck2015">[https://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Reden/DE/Joachim-Gauck/Reden/2015/04/150423-Gedenken-Armenier.html Toespraak in die woordelikse teks.] bundespraesident.de, April 2015.</ref> Op 2 Junie 2016 het die Bondsdag met een teenstem en een onthouding die resolusie "Erinnerung und Gedenken an den Völkermord an den Armeniern und anderen christlichen Minderheiten in den Jahren 1915 und 1916" aanvaar, wat ook "die roemlose rol van die Duitse Ryk" betreur, wat as vernaamste militêre bondgenoot van die Ottomaanse Ryk ondanks duidelike inligting nie probeer het om hierdie misdade teen die mensdom te stop nie.<ref name="BT2016">[http://dip.bundestag.de/btd/18/086/1808613.pdf Besluit van die Duitse Bondsdag van 2 Junie 2016] (PDF).</ref> Turkye het ná die aanvaarding van die resolusie sy ambassadeur uit Berlyn teruggeroep.<ref name="BT2016-reaksie">[http://www.zeit.de/politik/ausland/2016-06/tuerkei-ruft-wegen-armenien-resolution-botschafter-zurueck ''Türkei ruft Botschafter aus Berlin zurück''.] ''Zeit Online'', 2 Junie 2016.</ref> In die Verenigde State het regeringsadvokate die gebeure van 1915 reeds in 1951 as volksmoord ooreenkomstig die VN-konvensie geklassifiseer toe die Internasionale Geregshof hulle om 'n standpunt gevra het. Ná die moord op die Turkse konsul Kemal Arıkan in Los Angeles in Januarie 1982 het president [[Ronald Reagan]], wat die massamoorde die vorige jaar in 'n proklamasie as volksmoord genoem het, sy houding verander, en die benaming is voorlopig uit die amptelike taalgebruik van die Withuis geskrap.<ref name="deWaal-Gword">Thomas de Waal: [https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/g-word ''The G-Word: The Armenian Massacre and the Politics of Genocide.''] In: ''Foreign Affairs'', jaargang 94, band 1, Januarie/Februarie 2015, pp. 136-149, hier pp. 142 e.v.</ref> Resolusies in die Kongres het herhaaldelik op presidensiële en diplomatieke druk skipbreuk gely. Op 29 Oktober 2019 het die Huis van Verteenwoordigers met 405 teen 11 stemme 'n resolusie aanvaar wat die deportasie en moord op die Armeniërs tot volksmoord verklaar,<ref name="US2019">[https://www.tagesschau.de/ausland/usa-tuerkei-armenien-genozid-101.html ''US-Kongress nennt Mord an Armeniern Genozid''.] Tagesschau, 30 Oktober 2019.</ref> en die Senaat het dit op 12 Desember 2019 eenparig goedgekeur.<ref name="US-Senaat">Catie Edmondson: [https://www.nytimes.com/2019/12/12/us/politics/senate-armenian-genocide.html ''Senate Passes Resolution Recognizing Armenian Genocide, in Defiance of Trump''], ''The New York Times'', 12 Desember 2019.</ref> Op 24 April 2021 het president [[Joe Biden]] die gruweldade as volksmoord erken.<ref name="Biden2021">{{Cite web |url=https://www.abendblatt.de/politik/ausland/article232127277/USA-erkennen-Massaker-an-Armeniern-als-Voelkermord-an.html |title=USA erkennen Massaker an Armeniern als Völkermord an |website=Hamburger Abendblatt |date=24 April 2021 |language=de |access-date=24 April 2021}}</ref> Die Vatikaan het die eerste berigte oor slagtings in Junie 1915 ontvang, en pous Benedictus XV het tussen 1915 en 1918 herhaaldelik – tevergeefs – by die Ottomaanse Ryk sowel as by Duitsland en Oostenryk-Hongarye ten gunste van die Armeniërs ingegryp. Pous [[Pous Johannes Paulus II|Johannes Paulus II]] het die vervolging tydens sy besoek aan Armenië in September 2001 'n volksmoord genoem, en pous [[Pous Franciskus|Franciskus]] het die gruweldade op 3 Junie 2013 en weer op 12 April 2015 as "die eerste volksmoord van die 20ste eeu" bestempel, waarop die Turkse regering die pouslike nuntius in Ankara ontbied het.<ref name="Vatikaan">[http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/papst-franziskus-armenien-voelkermord ''Papst nennt Massaker an Armeniern Völkermord''.] ''Zeit Online'', 12 April 2015; [https://www.faz.net/aktuell/politik/tuerkei-bestellt-gesandten-des-vatikan-ein-13534582.html ''Türkei erbost über Franziskus''.] ''FAZ.net''.</ref> === Kulturele uitbeeldings === Nadat hy Armeense oorlewendes in die Midde-Ooste ontmoet het, het die Oostenryks-Joodse skrywer Franz Werfel ''The Forty Days of Musa Dagh'' geskryf, 'n gefiksionaliseerde weergawe van die suksesvolle Armeense opstand op [[Musa Dagh]], as 'n waarskuwing teen die gevare van die [[Nasionaal-Sosialisme|Nasionaal-Sosialisme]].{{sfn|Ihrig|2016|pp=1-2}} Volgens Ihrig is die boek, wat in 1933 verskyn het, een van die belangrikste werke van die twintigste-eeuse letterkunde wat volksmoord behandel en "word dit steeds as noodsaaklike leesstof vir Armeniërs wêreldwyd beskou".{{sfn|Ihrig|2016|p=364}} Die volksmoord het 'n sentrale tema in Engelstalige Armeens-Amerikaanse letterkunde geword.{{sfn|Der Mugrdechian|2016|p=273}} Die eerste film oor die Armeense volksmoord, ''Ravished Armenia'', is in 1919 vrygestel as 'n fondsinsameling vir Near East Relief en was gebaseer op die oorlewingsverhaal van Aurora Mardiganian, wat haarself vertolk het.{{sfn|Marsoobian|2016|pp=73-74}}{{sfn|Tusan|2014|pp=69-70}}{{sfn|de Waal|2015|pp=77-78}} Sedertdien is meer films oor die volksmoord gemaak, hoewel dit etlike dekades geduur het voordat enige van hulle 'n massamark bereik het.{{sfn|Marsoobian|2016|p=73}} Die abstrak-ekspressionistiese skilderye van Arshile Gorky is deur sy ervaring van die volksmoord beïnvloed.{{sfn|Miller|2010|p=393}} Meer as 200 gedenktekens is in 32 lande opgerig om die gebeure te herdenk.<ref name="ANI-gedenktekens">{{Cite web |title=Memorials to the Armenian Genocide |url=https://www.armenian-genocide.org/memorials.html |website=Armenian National Institute |access-date=25 Februarie 2021 |archive-date=9 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809033251/http://www.armenian-genocide.org/memorials.html |url-status=live |language=en}}</ref> == Sien ook == * [[Volksmoord]] * [[Volksmoordkonvensie]] * [[Holocaust]] == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} === Bronne === {{Refbegin|indent=yes|35em}} * {{Cite book |last=Ahmed |first=Ali |title=Encyclopedia of the Developing World |date=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-1-57958-388-0 |pages=1575-1578 |language=en |chapter=Turkey}} * {{Cite book |last=Akçam |first=Taner |title=The Young Turks' Crime against Humanity: The Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire |date=2012 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-15333-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Akçam |first=Taner |title=Killing Orders: Talat Pasha's Telegrams and the Armenian Genocide |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-69787-1 |language=en}} * {{Cite journal |last=Akçam |first=Taner |title=When Was the Decision to Annihilate the Armenians Taken? |journal=Journal of Genocide Research |date=2019 |volume=21 |issue=4 |pages=457-480 |doi=10.1080/14623528.2019.1630893 |issn=1462-3528 |language=en}} * {{Cite book |last1=Akçam |first1=Taner |last2=Kurt |first2=Ümit |title=The Spirit of the Laws: The Plunder of Wealth in the Armenian Genocide |date=2015 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-78238-624-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Anderson |first=Margaret Lavinia |title=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539374-3 |language=en |chapter=Who Still Talked about the Extermination of the Armenians? |pages=199-217}} * {{Cite book |last=Astourian |first=Stephan |chapter=The Silence of the Land: Agrarian Relations, Ethnicity, and Power |pages=55-81 |title=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539374-3 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ben Aharon |first=Eldad |title=Recognition of the Armenian Genocide after its Centenary: A Comparative Analysis of Changing Parliamentary Positions |journal=Israel Journal of Foreign Affairs |date=2019 |volume=13 |issue=3 |pages=339-352 |doi=10.1080/23739770.2019.1737911 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite journal |last=Bjørnlund |first=Matthias |title=The 1914 cleansing of Aegean Greeks as a case of violent Turkification |journal=Journal of Genocide Research |date=2008 |volume=10 |issue=1 |pages=41-58 |doi=10.1080/14623520701850286 |language=en}} * {{Cite book |last=Bloxham |first=Donald |title=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-927356-0 |language=en}} * {{Cite book |last1=Bloxham |first1=Donald |last2=Göçek |first2=Fatma Müge |title=The Historiography of Genocide |date=2008 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-29778-4 |pages=344-372 |language=en |chapter=The Armenian Genocide}} * {{Cite book |last1=Bozarslan |first1=Hamit |last2=Duclert |first2=Vincent |last3=Kévorkian |first3=Raymond H. |title=Comprendre le génocide des arméniens{{snd}}1915 à nos jours |date=2015 |publisher=Tallandier |isbn=979-10-210-0681-2 |language=fr}} * {{Cite book |last=Cheterian |first=Vicken |title=Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide |date=2015 |publisher=Hurst |isbn=978-1-84904-458-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Chorbajian |first=Levon |title=The Armenian Genocide Legacy |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-56163-3 |pages=167-182 |language=en |chapter='They Brought It on Themselves and It Never Happened': Denial to 1939}} * {{Cite book |last=Cora |first=Yaşar Tolga |title=Not All Quiet on the Ottoman Fronts: Neglected Perspectives on a Global War, 1914-1918 |date=2020 |publisher=Ergon-Verlag |isbn=978-3-95650-777-9 |pages=49-72 |language=en |chapter=Towards a Social History of the Ottoman War Economy: Manufacturing and Armenian Forced Skilled-Laborers}} * {{Cite book |last1=Dadrian |first1=Vahakn N. |last2=Akçam |first2=Taner |title=Judgment at Istanbul: The Armenian Genocide Trials |date=2011 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-286-3 |language=en}} * {{Cite book |last=de Waal |first=Thomas |title=Great Catastrophe: Armenians and Turks in the Shadow of Genocide |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935069-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Der Mugrdechian |first=Barlow |title=The Armenian Genocide Legacy |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-56163-3 |pages=273-286 |language=en |chapter=The Theme of Genocide in Armenian Literature}} * {{Cite book |last=Dündar |first=Fuat |title=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539374-3 |language=en |chapter=Pouring a People into the Desert: The "Definitive Solution" of the Unionists to the Armenian Question |pages=276-286}} * {{Cite journal |last=Ekmekçioğlu |first=Lerna |title=A Climate for Abduction, a Climate for Redemption: The Politics of Inclusion during and after the Armenian Genocide |journal=Comparative Studies in Society and History |date=2013 |volume=55 |issue=3 |pages=522-553 |doi=10.1017/S0010417513000236 |language=en}} * {{Cite book |last=Galip |first=Özlem Belçim |title=New Social Movements and the Armenian Question in Turkey: Civil Society vs. the State |date=2020 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-59400-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Gingeras |first=Ryan |title=Fall of the Sultanate: The Great War and the End of the Ottoman Empire 1908-1922 |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-967607-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Göçek |first=Fatma Müge |chapter=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915 |pages=42-52 |title=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539374-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Göçek |first=Fatma Müge |title=Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present and Collective Violence Against the Armenians, 1789-2009 |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-933420-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Ihrig |first=Stefan |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-50479-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Kaiser |first=Hilmar |title=The Oxford Handbook of Genocide Studies |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-923211-6 |language=en |chapter=Genocide at the Twilight of the Ottoman Empire |date=2010 |pages=365-385}} * {{Cite journal |last=Kaiser |first=Hilmar |title=Financing the Ruling Party and Its Militants in Wartime: The Armenian Genocide and the Kemah Massacres of 1915 |journal=Études arméniennes contemporaines |date=2019 |issue=12 |pages=7-31 |doi=10.4000/eac.1942 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite book |last=Kaligian |first=Dikran |title=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923 |date=2017 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-78533-433-7 |language=en |chapter=Convulsions at the End of Empire: Thrace, Asia Minor, and the Aegean |pages=82-104}} * {{Cite book |last=Kévorkian |first=Raymond |title=The Armenian Genocide: A Complete History |date=2011 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-0-85771-930-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Kévorkian |first=Raymond |title=Destruction and Human Remains: Disposal and Concealment in Genocide and Mass Violence |date=2014 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-1-84779-906-7 |pages=89-116 |language=en |chapter=Earth, Fire, Water: or How to Make the Armenian Corpses Disappear}} * {{Cite book |last=Kévorkian |first=Raymond |title=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |date=2020 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-78920-451-3 |pages=147-173 |language=en |chapter=The Final Phase: The Cleansing of Armenian and Greek Survivors, 1919-1922}} * {{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8963-1 |language=en}} * {{Cite book |last1=Kieser |first1=Hans-Lukas |last2=Bloxham |first2=Donald |title=The Cambridge History of the First World War: Volume 1: Global War |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-67566-9 |pages=585-614 |language=en |chapter=Genocide}} * {{Cite book |last=Koinova |first=Maria |title=Diaspora as Cultures of Cooperation: Global and Local Perspectives |date=2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-32892-8 |pages=111-129 |language=en |chapter=Conflict and Cooperation in Armenian Diaspora Mobilisation for Genocide Recognition}} * {{Cite journal |last=Kurt |first=Ümit |title=Cultural Erasure: The Absorption and Forced Conversion of Armenian Women and Children, 1915-1916 |journal=Études arméniennes contemporaines |date=2016 |issue=7 |doi=10.4000/eac.997 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite book |last=Leonard |first=Thomas C. |title=America and the Armenian Genocide of 1915 |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-82958-8 |pages=294-308 |language=en |chapter=When news is not enough: American media and Armenian deaths}} * {{Cite book |last=Maksudyan |first=Nazan |title=Gendering Global Humanitarianism in the Twentieth Century: Practice, Politics and the Power of Representation |date=2020 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-44630-7 |pages=117-142 |language=en |chapter=The Orphan Nation: Gendered Humanitarianism for Armenian Survivor Children in Istanbul, 1919-1922}} * {{Cite book |last=Marsoobian |first=Armen |title=The History of Genocide in Cinema: Atrocities on Screen |date=2016 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78673-047-3 |pages=73-86 |language=en |chapter=The Armenian Genocide in Film: Overcoming Denial and Loss}} * {{Cite journal |last=Miller |first=Angela |title=Achilles the Bitter: Gorky and the Genocide |journal=Oxford Art Journal |date=2010 |volume=33 |issue=3 |pages=392-396 |doi=10.1093/oxartj/kcq025 |language=en}} * {{Cite book |last1=Morris |first1=Benny |last2=Ze'evi |first2=Dror |title=The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894-1924 |date=2019 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-91645-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Mouradian |first=Khatchig |title=Internment during the First World War: A Mass Global Phenomenon |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-22591-3 |pages=145-161 |language=en |chapter=Internment and destruction: Concentration camps during the Armenian genocide, 1915-16}} * {{Cite book |last=Nichanian |first=Mikaël |title=Détruire les Arméniens. Histoire d'un génocide |date=2015 |publisher=Presses Universitaires de France |isbn=978-2-13-062617-6 |language=fr}} * {{Cite book |last=Payaslian |first=Simon |title=The History of Armenia: From the Origins to the Present |date=2007 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-7467-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Rogan |first=Eugene |title=The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East |date=2015 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-05669-9 |language=en}} * {{Cite journal |last=Shirinian |first=George N. |title=Starvation and Its Political Use in the Armenian Genocide |journal=Genocide Studies International |date=2017 |volume=11 |issue=1 |pages=8-37 |doi=10.3138/gsi.11.1.01 |language=en}} * {{Cite book |last=Suciyan |first=Talin |title=The Armenians in Modern Turkey: Post-Genocide Society, Politics and History |date=2015 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-0-85772-773-2 |language=en}} * {{Cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide |date=2015 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6558-1 |language=en}} * {{Cite journal |last=Tusan |first=Michelle |title='Crimes against Humanity': Human Rights, the British Empire, and the Origins of the Response to the Armenian Genocide |journal=The American Historical Review |date=2014 |volume=119 |issue=1 |pages=47-77 |doi=10.1093/ahr/119.1.47 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite book |last=Üngör |first=Uğur Ümit |title=Holocaust and Other Genocides |date=2012 |publisher=NIOD Institute for War, Holocaust and Genocide Studies / Amsterdam University Press |isbn=978-90-4851-528-8 |pages=45-72 |language=en |chapter=The Armenian Genocide, 1915}} * {{Cite book |last=Üngör |first=Uğur Ümit |title=The Armenian Genocide Legacy |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-56163-3 |pages=11-25 |language=en |chapter=The Armenian Genocide in the Context of 20th-Century Paramilitarism}} * {{Cite book |last1=Üngör |first1=Uğur Ümit |last2=Polatel |first2=Mehmet |title=Confiscation and Destruction: The Young Turk Seizure of Armenian Property |date=2011 |publisher=Continuum |isbn=978-1-4411-3578-0 |language=en}} * {{Cite journal |last=Watenpaugh |first=Keith David |title='Are There Any Children for Sale?': Genocide and the Transfer of Armenian Children (1915-1922) |journal=Journal of Human Rights |date=2013 |volume=12 |issue=3 |pages=283-295 |doi=10.1080/14754835.2013.812410 |language=en}} * {{Cite book |last=Zürcher |first=Erik Jan |chapter=Renewal and Silence: Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide |pages=306-316 |title=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539374-3 |language=en}} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Armenian Genocide|Armeense volksmoord}} * {{en}} [http://www.genocide-museum.am/eng/index.php ''Webtuiste van die Armeense Volksmoordmuseum en -instituut''] * {{en}} [https://mfa.am/en/genocide ''Armenian Genocide'' – Ministerie van Buitelandse Sake van Armenië] * {{en}} [https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/extermination-ottoman-armenians-young-turk-regime-1915-1916.html Tydlyn van die volksmoord] deur Raymond Kévorkian {{Normdata}} [[Kategorie:Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Geskiedenis van Armenië|Volksmoord]] [[Kategorie:Geskiedenis van Turkye]] [[Kategorie:Ottomaanse Ryk]] [[Kategorie:Volksmoorde]] [[Kategorie:Massamoorde]] [[Kategorie:1915]] 1b892h9be71ta930bargd8pilyoopir 0 18640 2970650 2921126 2026-09-25T13:52:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970650 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Ysbeer | image = Polar Bear.jpg | image_width = 250px | image_caption = 'n Rustende ysbeer | status = VU | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn3.1">{{IUCN2013.1|assessors= Schliebe, S., Wiig, Ø., Derocher, A. & Lunn, N. (IUCN SSC Polar Bear Specialist Group)|year=2008|id=22823|title=Ursus maritimus|downloaded=25 April 2015}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Ursidae]] | genus = ''[[Ursus]]'' | species = '''''U. maritimus''''' | binomial = ''Ursus maritimus'' | binomial_authority = [[Constantine John Phipps|Phipps]], [[1774]] | range_map = Cypron-Range Ursus maritimus.svg | range_map_width = 240px | range_map_caption = Ligging van die ysbeer se habitat }} Die '''ysbeer''' (''Ursus maritimus'') is 'n [[beer]]spesie wat van nature in die omgewing van die [[Noordpool]] voorkom en die alfa-[[roofdier]] in die omgewing is. Sy dik lae [[vet]] en pels beskerm hom teen die koue en sy deursigtige pels, wat lyk asof dit [[wit]] of [[room (kleur)|roomkleurig]] is, [[kamoefleer]] hom teen sy prooi. Die beer het 'n kort stert en klein ore wat hitteverlies help verminder en 'n relatiewe klein kop en 'n lang, [[Keël|keëlvormige]] liggaam wat dit makliker maak om te [[swem]]. Die ysbeer is van nature aangepas by 'n [[habitat]] van land, water en ys en is afhanklik van die pakys, drywende ysskotse en die seelewe vir oorlewing.<ref>[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ursus_maritimus.html ''Animal Diversity Web''] se bladsy oor die Ysbeer.</ref> Wetenskaplikes glo dat die geprojekteerde vermindering van die Poolse dryfys, as gevolg van [[aardverwarming]], 'n negatiewe impak op die [[spesie]] kan hê en selfs binne hierdie eeu nog tot hulle uitsterwing kan lei. Die bevolkingssyfers het met tot 20% gedaal in die afgelope jare, die gemiddelde gewig van ysbere het afgeneem en die welpies se oorlewingsgetalle het ook ernstig gedaal.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2642773.stm ''Polar bear 'extinct within 100 years''] van die BBC webwerf. Laaste besoek op 2006-02-01.</ref><ref name="iucn">[http://www.iucnredlist.org/search/details.php/22823/all ''Ursus maritimus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070118143156/http://www.iucnredlist.org/search/details.php/22823/all |date=18 Januarie 2007 }} op die IUCN se Rooilys van bedreigde spesies. Die inskrywing verskaf 'n grondige rede waarom hierdie spesie as kwesbaar geklassifiseer word.</ref> == Fisiese beskrywing == === Grootte en massa === Saam met die [[Kodiakbeer]] word die ysbeer onder die grootste lewende [[karnivoor|karnivore]] getel en 'n manlike ysbeer kan tot twee keer so veel as 'n [[Siberiese tier]] weeg. Daar is 'n groot verskil tussen die twee geslagte se grootte: 'n volwasse manlike ysbeer weeg 300-600 kg en is 2,4-2,6 m in lengte. 'n Volwasse wyfie is rofweg die helfte so groot as 'n mannetjie en weeg normaalweg 150-300 kg en word 1,9-2,1 m lank.<ref>[http://www.seaworld.org/infobooks/PolarBears/pbphysical.html ''SeaWorld''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228161304/http://www.seaworld.org/infobooks/PolarBears/pbphysical.html |date=28 Februarie 2009 }} se bladsy oor ysbere.</ref><ref>[http://www.fws.gov/species/species_accounts/bio_pola.html ''U.S. Fish and Wildlife Service''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527002334/http://www.fws.gov/species/species_accounts/bio_pola.html |date=27 Mei 2011 }} se bladsy oor die ysbere</ref> Welpies weeg maar slegs 600-700 g met geboorte. Die grootste ysbeer op rekord is in Kotzebue Sound in [[Alaska]] in [[1960]] geskiet. Volgens die 2006-uitgawe van die ''Guinness World Records''-boek het hierdie beer 'n beraamde 580&nbsp;kg geweeg en was hy 3,38 m lank.<ref>''Guinness World Records'', ''Guinness World Records 2006'', ''Guinness'' (15 Augustus 2005), {{ISBN|1-904994-02-4}}</ref> Onlangse data wys egter dat die algemene massa van ysbere besig is om te daal, 'n aanwysing van die huidige druk waaronder die bere is. 'n Studie deur die ''[[National Geographic Society]]'' het in 2004 gewys dat ysbere in daardie jaar 'n gemiddeld van 15% minder geweeg het as in die 1970's.<ref name="Appenzeller" /> In 2007 het die vroulike ysbere in ''Hudson Bay'' 'n gemiddelde massa van 230&nbsp;kg gehad – 'n skerp daling van die gemiddelde massa van 300&nbsp;kg in [[1980]]. === Pels en huid === 'n Ysbeer se pels is kleurloos en deursigtig, ten spyte van sy skynbare wit kleur, en beskerm die beer teen koue, terwyl die skynbare wit pels goeie kamoeflering verskaf. Onder sy pels het die ysbeer 'n swart vel, wat sigbaar is by sy neus, oë en mond. 'n Ysbeer het 'n swart neus en harde hare op die sole van sy pote om dit teen die koue te beskerm en ook om die beer te help om 'n houvas op die gladde ys te kry. In teenstelling met ander Arktiese diere, verhaar die ysbeer nie in die somer nie. Die hare van sy pels is hol en dit was eens geglo dat die hare soos optiese veselbuise gereageer het en lig na die beer se swart vel gelei het waar dit dan geabsorbeer kan word – 'n teorie wat as onwaar bewys is deur onlangse studies.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApOpt..37.3198K ''Is Polar Bear Hair Fiber Optic?''] deur Daniel W. Koon, ''Applied Optics LP'', vol. 37, Uitgawe 15, bl. 3198-3200, 1998.</ref> Die dik pels dien wel as 'n buffer teen die hitte, sowel as die koue, en help om die bere koel te hou in warmer temperature, aangesien 'n ysbeer oorverhit teen temperature bo 10&nbsp;°C (50&nbsp;°F). As gevolg van so 'n koue liggaamstemperatuur is ysbere nouliks te sien met behulp van infrarooi fotografie – slegs hulle asem en snuite kan maklik gesien word.<ref name = biologicaldiversity.org /> Die bere lê gewoonlik wydgestrek oor die ys om af te koel en op land grou hulle soms tot hulle bevrore grond ontdek. In die beer se pels groei daar ook dun verspreide beskermhare wat ongeveer 15&nbsp;cm lang is. Die hare is hard en staan regop om te keer dat die beer se pels nie te veel saamplak as dit nat is nie. Water word dus ook maklik afgeskud voor dit kan vries. Ysbere sal ook in die sneeu rol om oortollige water van hul pels te verwyder. == Evolusie == === Verwante spesies === [[Lêer:Polar Bear 2004-11-15.jpg|duimnael|300px|'n Ysbeer in die Wapusk Nasionale Park, Manitoba, Kanada]] [[Lêer:Polar Bear Underwater Zoo Bremerhaven Germany.ogv|duimnael|Ysbeer wat swem]] Daar word geglo dat die skeiding tussen die [[wasbeer]] en ander beerspesies omtrent 30 miljoen jaar gelede begin het. Die [[brilbeer]] het omtrent 13 miljoen jaar gelede van die ander bere geskei. Die ses verskillende ''ursus''-spesies het ongeveer 6 miljoen jaar gelede te voorskyn gekom. Te danke aan fossiele en DNA-bewyse weet ons vandag dat die ysbeer ongeveer 200 duisend jaar gelede van die bruinbeer geskei het; fossiele wys ook dat die ysbeer so kiestande tussen 10 en 20 duisend jaar gelede drasties verander het van dié van die bruinbeer. Ysbere is al suksesvol met bruinbere geteel,<ref>[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ursus_maritimus.html. ''"Ursus maritimus" (On-line)'', ''Animal Diversity Web''] deur Gunderson, A. 2002. Laaste besoek Julie 28, 2006.</ref> wat daarop dui dat die twee beersoorte nou verwant is. Geen van die twee spesies kan egter vir 'n lang tyd in die ander se habitat oorleef nie en aangesien hulle 'n duidelik verskillende liggaamsbou, metabolisme, sosiale gedrag, voedingsgedrag en ander omgewingsverwante verskille het, word die twee bere as aparte spesies geklassifiseer. In 'n wyd-aangehaalde verslag wat in [[1996]] gepubliseer is, word 'n vergelyking getref tussen die DNA van al die verskillende bruinbeer soorte en is daar bewys dat die bruinbere van [[Alaska]] se [[ABC-eilande]] 'n meer onlangse gemene voorvader met ysbere deel as met enige ander bruinbeer soort in die wêreld.<ref name="Waits">[http://www.cnrhome.uidaho.edu/documents/Waits%20et%20al%201998%20cb.pdf&pid=78496&doc=1 ''Mitochondrial DNA Phylogeography of the North American Brown Bear and Implications for Conservation''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512212252/http://www.cnrhome.uidaho.edu/documents/Waits%20et%20al%201998%20cb.pdf%26pid%3D78496%26doc%3D1 |date=12 Mei 2011 }}, deur Lisette P. Waits, Sandra L. Talbot, R.H. Ward en G. F. Shields. April 1998. ''Conservation Biology'', bl.408-417</ref> Nog 'n aanduiding dat die twee bere steeds verwant is, is die feit dat die ysbere se bloed, nes die bruinbere, 'n [[hibernasie]]-aktiveerder bevat, maar ander as die bruinbere gebruik die ysbere nie meer hierdie aktiveerder om te begin hiberneër nie. Hulle sal nou en dan 'n latente periode hê, waartydens hulle aaneen slaap (in besonder swanger wyfies), maar hulle liggaamstemperatuur daal nie tydens hierdie periode soos mens van 'n tipiese hibernerende soogdier sou verwag nie. === Subspesies en bevolkings === Baie bronne verwys nie na ysbeersubspesies nie,<ref>[https://web.archive.org/web/20090207094048/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/7.shtml ''Wildfacts – Polar bear''] van die BBC webwerf. Laaste besoek 28 Julie, 2006.</ref> maar ander bronne verwys weer na twee verskillende subspesies: ''Ursus maritimus maritimus en Ursus maritimus marinus.''<ref>[http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=622083 ''Ursus maritimus marinus ITIS Report''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041119182456/http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=622083 |date=19 November 2004 }} deur die ''Integrated Taxonomic Information System''. Laaste besoek 6 Maart, 2007.</ref><ref>[http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=622084 ''Ursus maritimus maritimus ITIS Report''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041119182844/http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=622084 |date=19 November 2004 }} deur die ''Integrated Taxonomic Information System''</ref> Die aantal ysbeerbevolkings blyk te verskil afhangende van wie die telling neem: die ''IUCN/SSC Polar Bear Specialist Group'' (PBSG), die vernaamste internasionale wetenskaplike instituut vir die navorsing en beheer van ysbere, herken twintig bevolkings wêreldwyd.<ref name = biologicaldiversity.org>[http://www.biologicaldiversity.org/swcbd/species/polarbear/nat-hist.html ''Natural History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080106141024/http://www.biologicaldiversity.org/swcbd/species/polarbear/nat-hist.html |date= 6 Januarie 2008 }} by die ''Center for Biological Diversity'' se webwerf. Laaste besoek 6 Maart, 2007.</ref> Ander wetenskaplikes herken ses verskillende bevolkings:<ref>[http://www.polarbearsinternational.org/faq/ ''Polar Bear FAQ''] by die ''Polar Bears International'' webwerf. Laaste besoek 28 Julie, 2006.</ref> # Die Chukchi-see bevolking op Wrangell-eiland en Westelike Alaska. # Die Beaufort-see bevolking in die Noordelike en Noordwestelike Alaska en Noordwestelike Kanada. # Die bevolking van die Kanadese-Arktiese eilandgroep. # Die bevolking van Groenland. # Die bevolking van die eiland Spitsbergen. # Die bevolking van Sentraal-Siberië. == Verspreiding == Al spandeer die ysbeer tyd op die land en ys word hy beskou as 'n [[seesoogdier]], aangesien hy 'n intieme verhouding met die see handhaaf.<ref>[http://www.epa.gov/fedrgstr/EPA-GENERAL/1995/February/Day-28/pr-328.html ''US Environmental Protection Agency''] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die poolse spesie word in en om die [[Arktiese Oseaan]] aangetref; beweegbaarheid word in die Suide beperk deur pakys. James Bay in [[Kanada]] is die mees-Suidelike punt van hul natuurlike omgewing. Alhoewel daar aansienlik min van hulle Noord van 88 grade aangetref word, is daar wel bewyse van ysbere regoor die Noordpool gebied. Die bevolkingsberamings is bietjie meer as 20,000.<ref>[http://www.polarbearsinternational.org/ ''Bear Facts''] by die ''Polar Bears International'' webwerf. Laaste besoek op 28 Julie 2006.</ref> Die ysbere se verspreiding word beperk deur die beskikbaarheid van dryfys en ysskotse wat hulle gebruik om robbe, hul [[stapelvoedsel]], te jag. Die vernietiging van sy habitat op die Arktiese ys bedreig die beer se oorlewing as 'n spesie: daar word geglo dat die ysbeer binne die volgende 100 jaar mag uitsterf.<ref>[https://web.archive.org/web/20061210085710/http://www.cbc.ca/health/story/2006/02/08/polar-bears060208.html ''Global warming has U.S. rethinking polar bear status''] artikel op die''CBC Canada'' webwerf. Laaste besoek 8 Januarie, 2007.</ref> Tekens hiervan is reeds by die Suidelike grense van hul habitat opgemerk.<ref>Ysbere en aardverwarming: * [http://www.biologicaldiversity.org/swcbd/species/polarbear/index.html ''Endangered Species Act Listing Process for Polar Bears Underway''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810044917/http://www.biologicaldiversity.org/swcbd/species/polarbear/index.html |date=10 Augustus 2006 }} by die ''Center for Biological Diversity''. Laaste besoek 28 Julie 2006. * ''Historical analysis of sea ice conditions in M'Clintock Channel and the Gulf of Boothia, Nunavut : implications for ringed seal and polar bear habitat.'' deur Barber, D.G. en Iacozza, J. soos verskyn in ''Arctic'' 57(1) Maart 2004 uitgawe, bl. 1-14. * ''Polar bear distribution and abundance on the southwestern Hudson Bay coast during open water season, in relation to population trends and annual ice patterns.'' deur Stirling, I.; Lunn, N.J.; Iacozza, J.; Elliott, C. en Obbard, M. soos verskyn in ''Arctic'' 57(1) Maart 2004 uitgawe, bl. 15-26 * '' Possible effects of climate warming on selected populations of polar bears (Ursus maritimus) in the Canadian Arctic.'' deur Stirling, I. en Parkinson, C.L.; soos verskyn in ''Arctic'' 59(3) September 2006 uitgawe, bl. 261-275</ref><ref name="Appenzeller">''The Heat is On'' deur T. Appenzeller en D. R. Dimick, soos verskyn in''[[National Geographic]]'' 206 (2004): 2-75.</ref> == Voedsel == [[Lêer:Polar bears near north pole.jpg|duimnael|links|300px|Drie nuuskierige ysbere nader die duikboot ''USS Honolulu'', 450&nbsp;km van die Noordpool]] Die ysbeer is die grootste karnivoor van die beerfamilie en sien ook mense as prooi aan. Ysbere eet hoofsaaklik robbe, veral ringelrobbe wat gate in die ys maak om deur asem te haal, maar sal enige iets eet wat hulle kan vang en doodmaak: [[voël]]s, [[knaagdier]]e, [[skulpdier]]e, [[krappe]], [[beloega]]s (ook genaamd witwalvisse), jong walrusse, somtyds muskos-osse of rendiere en, in uiterste situasies, ander ysbere. Rendiere en muskos-osse is baie vinniger as 'n ysbeer en aangesien 'n ysbeer maklik oorverhit, word dié twee diere nie dikwels gejag nie. Ysbere is enorm sterke roofdiere, maar hulle sal nie sommer 'n volwasse walrus kan doodmaak nie, aangesien volwasse walrusse twee keer so swaar as ysbere weeg.<ref>[http://www.fws.gov/home/feature/2006/polarbear.pdf ''US Fish & Wildlife Service''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210094035/http://www.fws.gov/home/feature/2006/polarbear.pdf |date=10 Februarie 2007 }} inligting oor die ysbeer.</ref> Die ysbeer is self die prooi van slegs moordwalvisse, groter ysbere en mense. As 'n karnivoor wat grotendeels op ander vis-etende karnivore voed, neem die ysbeer groot hoeveelhede [[vitamien A]] in wat in hulle [[lewer]] gestoor word. In die verlede is mense al vergiftig deur 'n oormaat vitamien A as die lewer van ysbere geëet word.<ref>[http://www.visitandlearn.co.uk/factfiles06/diet3.asp ''A Balanced Diet in Antarctica''] by die [http://www.visitandlearn.co.uk/default.asp ''Visit and Learn''] webwerf. URL besoek op 7 Maart 2007.</ref> Al is hulle karnivore, sal ysbere in die laat somer ook somtyds bessies, plantwortels en [[seewier]] eet. Ysbere is 'n vindingryke jagters en sal by robbe, wat onder die pakys swem, se selfgemaakte asemhalingsgate wag tot dié diere na boontoe kom. Hulle sal ook slapende robbe bekruip – as 'n rob wakker word sal die beer stop en wag tot die rob weer aan die slaap val voor hy aanval. Volwasse bere eet hoofsaaklik net die robbe se vel en vet. Dit verminder die behoefte aan water aangesien minder [[ureum]] (CON₂H₄ of (NH₂)₂CO) geproduseer word as in 'n hoë proteïne dieet. In die winter, wanneer water moeilik bekombaar is, help dit dan ook om energie te spaar, aangesien die bere dan minder sneeu hoef te eet. Bere se cholesterolvlakke daal as hulle baie robbe eet – moontlik as gevolg van die volop omega-3 vetsure in die robbe se vet.<ref>[http://www.omega3sealoil.com/ ''The Benefits of Omega 3 Fatty Acids found In Seal Oil, as Opposed to Fish and Flaxseed Oils''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070318002551/http://www.omega3sealoil.com/ |date=18 Maart 2007 }}, deur Dr. Cosmas Ho, M.D., C.C.F.P.. Laaste besoek 8 Maart, 2007.</ref> Hulle cholesterol-vlakke styg as hulle vas. Borsvoedende wyfies en haar welpies en ander groeiende bere sal die hele karkas opvreet. As daar nie 'n tekort aan prooi is nie, sal 'n volwasse beer normaalweg een rob elke vyf dae vreet. == Onvoorspelbare gedrag en gevare == Ysbere is uitstekende swemmers en is al in die Arktiese water, 95&nbsp;km van die land af opgemerk. In sommige gevalle spandeer hulle die helfte van hulle lewens op drywende ysskotse. Hulle 12&nbsp;cm dik vetlaag bied hulle dryfvermoë asook beskerming teen die koue. Ysbere in die Arktiese omgewing is onlangs genoodsaak om verder as gewoonlik te swem op soek na prooi, as gevolg van die smelt van pakys. Daar is vier verdrinkings van ysbere op rekord vir 2005.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/article0,,2087-1938132,00.html ''Polar bears drown as ice shelf melts'']{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, deur Will Iredale. ''The Sunday Times'', 18 Desember, 2005. Laaste besoek 8 Maart 2007.</ref> Ysbere is enorm groot, aggressief, nuuskierig en uiters gevaarlik vir mense. Wilde ysbere, in teenstelling met die meeste ander bere, is nie aan mense gewoond nie en sal enige lewende wese wat hulle teëkom as 'n potensiële prooi beskou. 'n Ysbeer moet nooit genader word nie; indien een in die onmiddellike nabyheid is, word daar aangeraai om stadig te voet terug te beweeg na 'n binnenshuise plek, of om met 'n voertuig weg te ry. As gevolg van die menslike inbraak op hul habitat, het sommige ysbere, soos ander beerspesies, geleer om vullissakke te deursoek vir kos; die vullishoop in Churchill, Manitoba in Kanada is 'n gewilde aasplek vir ysbere, waar dit opgemerk is dat hulle onder andere smeerolie en motorolie eet.<ref>Ed Struzik. ''Nanook: In the tracks of the great wanderer'' (1987). ''Equinox'' 6 (1): 18-30.</ref> == [[Voortplanting]] == [[Lêer:Ursus maritimus us fish.jpg|duimnael|250px|Twee ysbeerwelpies]] Ysbere is veelwywers, dit wil sê hulle het meer as een maat met wie hulle paar. Paring vind plaas in die lente (Maart tot en met Mei) en die twee bere het gewoonlik geen verdere betrokkenheid buite 'n week ná die paringsproses nie, alhoewel enkele permanente verbintenisse al waargeneem is. Ná [[bevrugting]] ondergaan die [[wyfie]] se eierselle 'n vertraagde inplanting, wat eers in September of Oktober gebeur. 'n Wyfie is tussen 195 en 265 dae (ongeveer 8 maande) dragtig en die welpies word dus vroeg in die winter gebore (November tot Desember). Na 'n periode waarin sy baie eet, grawe die wyfie in Oktober 'n twee-kamer grot in diep sneeu vir die geboorte. Gewoonlik word daar twee welpies gebore, alhoewel daar gevalle is waar die geboorte van een, drie en selfs vier welpies waargeneem is. Soos in die geval van ander ''Ursus''-spesies is die welpies uiters klein, met 'n algemene [[lengte]] van 30&nbsp;cm en massa van 700&nbsp;g – dit in vergelyking met die algemene massa van 300&nbsp;kg van hul moeders. Die hulpelose, blinde welpies maak hulle [[oog|oë]] na omtrent 'n maand vir die eerste keer oop en verlaat hulle skuilplek as hulle ongeveer 10&nbsp;kg weeg. Hulle begin op 1.5 maande loop en begin vaste kos eet op omtrent 4-5 maande. Hulle bly by hul moeder; sy leer hulle jag en beskerm hulle teen volwasse [[mannetjie]]s wat somtyds klein ysbere eet. Die kleintjies soog tot twee en 'n half jaar – die melk van 'n wyfie bevat ongeveer 33% vet, meer as enige ander beerspesie en vergelykbaar met dié van ander see-soogdiere.<ref name = biologicaldiversity.org /> Die bere wat meer Noord woon, bly gewoonlik langer by hul welpies. Seksuele [[volwassene|volwassenheid]] word op 3-4 jaar bereik. Volwasse ysbere wat in aanhouding woon (byvoorbeeld in dieretuine) kan ouer as 30 jaar word, maar die algemene leeftyd vir sulke bere is 25 jaar. Die algemene leeftyd vir bere in die natuur word baie korter geskat. Ysbere hiberneer nie, alhoewel 'n sogende moeder 'n slaapperiode binnegaan tydens die eerste deel van die soogperiode. Die wyfie kan tot nege maande sonder kos oorleef en is in dié tydperk aangewese op haar gestoorde liggaamsvet om haar en haar welpies aan die lewe te hou. Die welpies verlaat hul moeder sodra hulle volwasse is. Die 2004-studie gelei deur die ''National Geographic Society'' het geen gevalle gevind waar wyfies aan drielinge geboorte gegee het nie, terwyl dit 'n algemene verskynsel in die 1970's was. Daar is ook waargeneem dat slegs een uit elke twintig welpies opgehou het om aan hulle moeder te soog op die ouderdom van agtien maande, terwyl dit die geval was met die helfte van die waargenome welpies drie dekades gelede.<ref name="Appenzeller" /> In Alaska het die ''United States Geological Survey'' gerapporteer dat 42% van die welpies 'n ouderdom van 12 maande bereik, terwyl die getal 65% was in 1982.<ref>[http://www.nzz.ch/2007/02/04/ws/articleEVLOF.html ''Eisbären müssen fasten''] van die ''NZZ Online'' (in Duits). Laaste besoek 9 Maart 2007.</ref> Dit beteken dat minder as twee uit elke drie welpies wat in 1982 oorleef het, dit nou verby hulle eerste jaar maak. == Beskermingsstatus == Die bevolking van 20&nbsp;000 tot 25&nbsp;000 ysbere is besig om af te neem. Op die Weskus van Hudsonbaai in [[Kanada]], byvoorbeeld, was daar 'n beraamde 1&nbsp;200 ysbere in [[1987]] in vergelyking met 950 in 2007.<ref>[http://www.nzz.ch/2007/02/04/ws/articleEVLOF.html ''Eisbären müssen fasten''] van ''NZZ Online'', (in Duits). Laaste besoek 12 Maart 2007.</ref> In Februarie 2005 het die omgewingsbewuste groep ''Center for Biological Diversity'' (Sentrum vir biologiese verskeidenheid), met ondersteuning van die Amerikaanse senator [[Joe Lieberman]], 'n petisie opgestel en oorhandig aan die ''United Fish and Wildlife Service'' (FWS), om die Bedreigde spesies-wet te gebruik en die ysbere as 'n [[bedreigde spesies|bedreigde spesie]] te verklaar.<ref name="PET">[http://www.msnbc.msn.com/id/6979829/ ''Time to protect polar bears from warming?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416103050/http://www.msnbc.msn.com/id/6979829/ |date=16 April 2007 }} by die MSNBC webwerf. Laaste besoek 12 Maart 2007.</ref> Volgens die wet van die Verenigde State was die FWS veronderstel om binne 90 dae op die petisie te antwoord,<ref name="PET" /> maar na hulle steeds geen antwoord gekry het nie, het die ''Center for Biological Diversity'' in Oktober 2005 gedreig om die regering van die Verenigde State van Amerika te dagvaar. Op [[14 Desember]] [[2006]], het die ''Center for Biological Diversity'', saam met ''[[Greenpeace]]'' en die ''Natural Resources Defense Council'' (Natuurlike bronne beskermingsraad), 'n regsaak teen die VSA-regering vanuit [[Kalifornië]] begin.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/9671769/ ''Activists sue U.S. to protect polar bears''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070831210000/http://www.msnbc.msn.com/id/9671769/ |date=31 Augustus 2007 }} by die MSNBC webwerf. Laaste besoek 1 Februarie, 2006.</ref> Op [[27 Desember]] [[2006]], het die Verenigde State se Departement Binnelandse Sake, in samewerking met die drie genoemde groepe, voorgestel dat ysbere op die lys van bedreigde spesies geplaas word – dit is die eerste verandering in sy soort wat aan [[aardverwarming]] te wyte is. Dit kan tot 'n jaar neem om die finale besluit te neem.<ref>[http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=scienceNews&storyID=2006-12-28T103929Z_01_N26412574_RTRUKOC_0_US-CLIMATE-POLARBEARS.xml ''U.S. weighs listing polar bear as threatened species'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by die Reuters webwerf. Laaste besoek 1 Februarie 2006.</ref> Die ''International Union for Conservation of Nature and Natural Resources'' (Internasionale unie vir die beskerming van die natuur en natuurlike hulpbronne – IUCN) het reeds ysbere "bedreigde spesie"-status gegee in Mei 2006.<ref>[http://www.iucn.org/en/news/archive/2006/05/02_pr_red_list_en.htm ''Release of the 2006 IUCN Red List of Threatened Species reveals ongoing decline of the status of plants and animals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060512071333/http://www.iucn.org/en/news/archive/2006/05/02_pr_red_list_en.htm |date=12 Mei 2006 }} by die ''World Conservation Union'' se webwerf. Laaste besoek 1 Februarie 2006.</ref> Daar is egter bewerings dat die ysbeerbevolking besig is om aan te groei.<ref>[http://www.canada.com/nationalpost/news/story.html?id=1ea8233f-14da-4a44-b839-b71a9e5df868&k=5287 ''Polar bear numbers up, but rescue continues''], artikel van die ''National Post'' (Kanada). Laaste besoek 12 Maart 2007.</ref> Die bewerings is gebaseer op volgehoue ondersoeke na die beerbevolking in die Davis-seestraat deur Mitch Taylor, wat plaaslike [[Inuit]]-meldings van 'n groei in die beerbevolking van die area bevestig. Ander data in die ondersoek is in teenstelling met die sombere voorspellings deur die teenstanders van aardverwarming. == Bedreiging == Die onmiddellike en aktuele erkende bedreiging vir die ysbeer is die drastiese veranderings wat sy habitat besig is om te ondergaan; dit is letterlik besig om weg te smelt as gevolg van aardverwarming.<ref>[http://www.feed24.com/go?item_id=36284429&q_orig=2040%20ice-free ''Report: North Pole ice-free by 2040 ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928111200/http://www.feed24.com/go?item_id=36284429&q_orig=2040%20ice-free |date=28 September 2007 }}, artikel in die ''Canada Standard''. Laaste besoek 12 Maart 2007.</ref><ref>[http://www.usatoday.com/weather/resources/coldscience/2004-11-08-arctic-warming_x.htm ''Report warns of rapid Arctic warming''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231121007/http://www.usatoday.com/weather/resources/coldscience/2004-11-08-arctic-warming_x.htm |date=2006-12-31 }}, artikel in die ''USAToday''. Laaste besoek op 12 Maart 2007.</ref> Die ''United States Geological Survey'' (Verenigde State geologiese ondersoek) het, byvoorbeeld, in November, 2007, verklaar dat die verlies van see-ys in die [[Alaska]]-gedeelte van die Beaufortsee reeds tot 'n hoër sterftesyfer van ysbeerwelpies gelei het.<ref>[http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=scienceNews&storyID=2006-11-16T133336Z_01_N15411553_RTRUKOC_0_US-ENVIRONMENT-POLARBEARS-SURVIVAL.xml ''Polar bear survival rate falls as climate warms: study'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artikel op Reuters se webwerf. Laaste besoek 1 Februarie 2006.</ref> Volgens die ''Harvard University Gazette'' het 'n 1999-studie van ysbere in Hudsonbaai getoon dat die stygende temperature 'n verdunning in die pakys veroorsaak, van waar die bere jag, en hulle forseer om terug land toe te gaan weke voor hulle genoeg kos gehad het om hulle deur hul hibernasie te dra.<ref>[http://www.news.harvard.edu/gazette/2001/03.22/09-mccarthy.html ''Some don't like it hot''] deur Alvin Powell. 22 Maart 2001. Laaste besoek 12 Maart 2007</ref> Die ''[[BBC]]'' webwerf het ook gerapporteer dat "[[klimaatverandering]] bedreig ysbere deur verhongering aangesien hulle jagseisoen verkort word volgens wetenskaplikes van die ''Canadian Wildlife Service''".<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/521451.stm ''Global warming could starve polar bears''], artikel op die BBC webwerf. Laaste besoek 1 Maart 2006.</ref> Daar is ook onrustigheid oor die omgewingsbesoedeling wat die bere, naas normale natuurlike probleme, in die gesig staar.<ref>[https://web.archive.org/web/20080102154940/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/144index.shtml ''How chemicals poison polar bears''], ''BBC''-artikel. Laaste besoek 12 Maart 2007.</ref> == Verwysings == ''Hierdie artikel is grotendeels 'n vertaling uit die Engelse Wikipedia artikel [[:en:Polar bear|"Polar Bear"]].'' {{Verwysings|2}} === Algemene verwysings === * ''Bears of the World'', deur Terry Domico, foto's deur Terry Domico en Mark Newman. Facts on File, Inc, 1988, hardeband, {{ISBN|0-8160-1536-8}} * ''Arctic Dreams'', deur Barry Lopez. Macmillan 1986, hardeband, {{ISBN|0-333-42244-9}} * ''Marine Mammal Medicine'', deur Leslie Dierauf & Frances Gulland. CRC Press 2001, {{ISBN|0-8493-0839-9}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Ursus maritimus|Ysbeer}} {{Wikispecies|Ursus maritimus}} ; Algemeen * ARKive – [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Ursus_maritimus/ Fotos en filmuittreksels van''(Ursus maritimus)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060317030045/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Ursus_maritimus/ |date=17 Maart 2006 }} * [http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=418 ''Smithsonian National Museum of Natural History''] se spesie-verslag oor die ysbeer. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3518631.stm ''"Polar Bears turn green in Singapore"''], 'n BBC nuusverslag. * [http://www.polarbearsalive.org/ ''Polar Bears International''], 'n ysbeerbeskermingsgroep. * [http://www.panda.org/polarbears/ Die WWF ysbeer speuringsstelsel], volg ysbere by Svalbard deur middel van satelliete. * [http://www.sandiegozoo.org/zoo/ex_polar_bear_plunge.html Ysbeer webkamera], regstreekse video van die ysbeertentoonstelling by die [[San Diego]] dieretuin. Dageliks vanag 09:00 – 16:00 UTC-8. * [http://www.svalbard-images.com/spitsbergen/polar-bears-e.php Foto's van ysbere op die eiland Spitsbergen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110002334/http://www.svalbard-images.com/spitsbergen/polar-bears-e.php |date=10 Januarie 2006 }} * [http://www.greatcanadiantravel.com/polarbear_gallery.htm Verskeidenheid foto's van ysbere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222085508/http://www.greatcanadiantravel.com/polarbear_gallery.htm |date=22 Februarie 2007 }} * [http://www.spiegel.de/fotostrecke/0,5538,PB64-SUQ9MTk1NDEmbnI9MQ_3_3,00.html Foto's van Knut, die Berlynse Dieretuin se ysbeer-welpie, wat hans grootgemaak word] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070321063614/http://www.spiegel.de/fotostrecke/0,5538,PB64-SUQ9MTk1NDEmbnI9MQ_3_3,00.html |date=21 Maart 2007 }} ; Die Taylor-studie: * [http://www.propertyrightsresearch.org/2007/articles01/davis.htm Nunatsiaq News, Nunavut verslag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403205642/http://www.propertyrightsresearch.org/2007/articles01/davis.htm |date= 3 April 2007 }} wat die groei in ysbeerbevolkings rapporteer. * [http://scienceline.org/2007/02/05/health_driscoll_polarbears/ ''Scienceline'' verslag] oor die kannabilsme en verhongering van ysbere. * [http://www.arcticnet-ulaval.ca/index.php?fa=News.showNews&menu=44&home=3&sub=1&id=432 ''arcticnet'' verslag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927235132/http://www.arcticnet-ulaval.ca/index.php?fa=News.showNews&menu=44&home=3&sub=1&id=432 |date=27 September 2007 }} oor ysbeerbevolkings. ; Ysbere en aardverwarming: * [http://www.mieliestronk.com/bedreig.html "Bedreig deur uitsterwing"], 'n artikel oor die bedreiging van o.a. die ysbeer se bestaan van [http://www.mieliestronk.com/ Dugeot se Mieliestronk] * [http://www.biologicaldiversity.org/swcbd/species/polarbear/index.html ''Center of Biological Diversity''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810044917/http://www.biologicaldiversity.org/swcbd/species/polarbear/index.html |date=10 Augustus 2006 }} * [http://www.gov.nu.ca/Nunavut/environment/home/ ''Department of Environment Nunavut''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208031518/http://www.gov.nu.ca/Nunavut/environment/home/ |date= 8 Februarie 2007 }} se inligting oor aardverwarmingondersoeke. {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bere]] [[Kategorie:Seesoogdiere]] guokl1ecofgg0d5ik72djttrspaq2xz 0 19005 2970779 2485957 2026-09-25T22:26:40Z Slovenac Cesarstvo 155426 Voeg subdialekte hoofstuk by 2970779 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Taal |naam=Auvergnat |inheemsenaam=Auvernhat |familiekleur=Indo-Europees |state={{vlagland|Frankryk}} |streek=[[Auvergne]], [[Puy-de-Dôme]], [[Haute-Loire]], [[Allier]], [[Cantal]], [[Limousin]] |sprekers=1,3 miljoen<ref name="Ethnologue15">[http://www.ethnologue.com/15/show_language.asp?code=auv Ethnologue report for Auvergnat, 15th edition]</ref> |rang= |skrif=[[Latynse alfabet]] |fam2=[[Romaanse tale|Romaans]] |fam3=[[Wes-Romaanse tale|Wes-Romaans]] |fam4=[[Galloiberies]] |fam5=[[Galloromaans]] |fam6=[[Oksitaans-Romaans]] |fam7=[[Oksitaans]] |fam8=[[Noord-Oksitaans]] |nasie= |agentskap=[[Congrès Permanent de la Lenga Occitana]]<ref>{{Cite web |url=http://aquitaine.fr/salle-de-presse/communiques-de-presse/congres-permanent-de-la-langue-occitane/congres-permanent-de-la-lenga-occitana-un-nouvel-organisme-de-regulation-de-l-occitan-au-service-des-usagers-et-des-locuteurs.html |title=''Congrès permanent de la langue occitane / Congrès permanent de la lenga occitana - Un nouvel organisme de régulation de l’occitan au service des usagers et des locuteurs'' |access-date=15 April 2012 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127053323/http://aquitaine.fr/salle-de-presse/communiques-de-presse/congres-permanent-de-la-langue-occitane/congres-permanent-de-la-lenga-occitana-un-nouvel-organisme-de-regulation-de-l-occitan-au-service-des-usagers-et-des-locuteurs.html |url-status=dead }}</ref> |iso1=oc|iso2=oci|iso3=oci |kaart=[[Lêer:Los dialectes de l'occitan.jpg|250px|Dialekte van Oksitaans]] }} '''Auvergnat''' (Oksitaans: ''Auvernhat'') is een van verskeie dialekte van die [[Oksitaans]]e taal wat in die historiese [[Frankryk|Franse]] provinsie [[Auvergne]] in die noordelike deel van Oksitanië gepraat word. Oksitanië is die suidelike derde van Frankryk, 'n historiese streek waar Oksitaans steeds gepraat word. Die dialek het wêreld bekendheid verwerf deur die volksliedjies van Joseph Canteloube. == Subdialekte == Volgens Pierre Bonnaud, kan die volgende subdialekte waargeneem word:<ref>{{Cite book |last=Bonnaud |first=Pierre |url=https://archive.org/details/grammaire-bonnaud |title=Grammaire Général de l'Auvergnat |year=1992 |pages=59-60 |language=fr |issn=0398-9488}}</ref> * Clermontois - gepraat in die Clermont Auvergne Metropole * Sanflorain - gepraat in die Saint Flour gebied * Paulinois Die volgende oorgangsdialekte kan ook waargeneem word: * Mediaan Auvergnat * Auverno-Bourbonnais - wat oorgaan tot Bourbonnais en vanaf die Colettes woud tot Vichy gepraat word. ** Berg Bourbonnais - wat beïnvloed word deur Frans en Arpitaans * Yssingais - wat oorgaan tot Vivaro-Alpyn en rondom Yssingeaux gepraat word. * Sud Iointain - wat oorgaan tot Languedoksies. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=oci Ethnologue verslag oor Auvergnat] {{Saadjie}} {{Romaans}} {{Normdata}} [[Kategorie:Auvergne]] [[Kategorie:Limousin]] [[Kategorie:Oksitaanse tale]] [[Kategorie:Tale van Frankryk]] dyacccic4slgpsimuvr8c9gui57vru8 0 21329 2970687 2924687 2026-09-25T15:25:34Z AFM 21229 /* Lewe en werk */ 2970687 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Hester Heese | bynaam = | beeld = Hester Heese.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Hester de Swardt | geboortedatum = [[26 Oktober]] [[1911]] | geboorteplek = [[Kuilsrivier]] | dood_datum = [[24 Mei]] [[1992]] | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = Willem Hendrik de Swardt en Johanna Adriana Bosman | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Onderwyser, skrywer | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | huweliksmaat = Dr. [[Karl Heese|K.W. (Kalie) Heese]] | kinders = 5 | webblad = | handtekening = }} [[Beeld:Dr KW en Hester Heese se gesin omstreeks 1943 op Malmesbury.jpg|duimnael|regs|240px|Hester Heese, haar man, [[Karl Heese|Kalie]], hul drie oudste kinders en haar moeder in die tyd toe dr. Heese medeleraar was van die [[NG gemeente Swartland]] op [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] (1943–'45).]] '''Hester Heese''' ([[26 Oktober]] [[1911]] – [[24 Mei]] [[1992]])<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Hester-Maria-Heese/6000000021825415613 Genealogiese besonderhede op geni.com]. URL besoek op 11 September 2016.</ref> was 'n bekroonde Afrikaanse skrywer van kinder- en jeuglektuur. == Lewe en werk == Hester Maria de Swardt is op 26 Oktober 1911 in [[Kuilsrivier]] naby [[Kaapstad]] gebore as die derde jongste van sewe kinders. Haar ouers is Willem Hendrik de Swardt en Johanna Adriana Bosman.<ref name=":0">Geni: https://www.geni.com/people/Hester-Maria-Heese/6000000037683812911</ref> Sy gaan eers skool in Kuilsrivier en matrikuleer dan aan die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]] in Kaapstad. Ten einde haar as kindertuinonderwyser te bekwaam, studeer sy aan die Onderwyskollege op [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] en ook aan die Denneoord Kollege<ref name=":1">Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/heeseh.html</ref> op [[Stellenbosch]]. Sy gee onderwys op [[Upington]] en later ook aan die [[Laerskool Jan van Riebeeck]] in Kaapstad. In Junie [[1937]] trou sy met dr. [[Karl Heese|Karl Willem (Kalie) Heese]] en uit die huwelik word vyf kinders gebore.<ref name=":0" /> Dr. Heese is eers dosent in [[Sielkunde]] aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]], maar word daarna predikant. Danksy haar huwelik was sy pastoriemoeder van onder meer die [[NG gemeente Swartland]] van [[1943]] tot [[1946]] en van die [[NG gemeente Pinelands]] van [[1956]] tot [[1960]]. Die predikantspaar dien ook die gemeentes [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] en [[Bonnievale]]. Later word dr. Heese aangestel as professor in [[Sielkunde]] aan die [[Universiteit van Wes-Kaapland]], hy is ook die skrywer van ''Oom Kalie gee raad''.<ref>Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/heeseh.html</ref> Twee van haar swaers was skrywers, [[Japie Heese|Japie]] en dr. [[J.A. Heese|Johannes August]]. Die egpaar vestig hulle in die rietdakhuis in [[Jonkershoek-natuurreservaat|Jonkershoek]] op Stellenbosch, waar dr. Heese op [[21 April]] [[1974]] aan ’n hartaanval oorlede is. Na haar man se dood trek sy na die historiese [[Morkelhuis]] in Ryneveldstraat in Stellenbosch. Die laaste jare van haar lewe bly sy eers op [[Prins Albert]],<ref>Coetzee, Nina. Hester Heese het rykdom op Prins Albert ontdek. Oosterlig, 13 Junie 1988</ref> naby haar dogter Dinkie en dié se familie, en daarna in die aftreeoord Serenitas in die [[Strand]].<ref name=":1" /> Sy het aktief aan die [[Voortrekkers (organisasie)|Voortrekkerbeweging]] deelgeneem en hierdie beweging se silwerjuk is aan haar toegeken. Sy is op 24 Mei 1992 op [[Somerset-Wes]] oorlede<ref>Boekeredaksie. Hester Heese oorlede. Die Burger, 26 Mei 1992</ref> nadat sy ’n week vroeër ’n operasie ondergaan het.<ref>Thom, Rina. Hester Heese heen. Die Voorligter, Februarie 1993</ref> == Skryfwerk == Aanvanklik skryf sy verhaaltjies vir jeug- en kindertydskrifte en as predikantsvrou lewer sy bydraes vir kerktydskrifte en skryf selfs dramas vir opvoerings in die gemeenskap om geld in te samel. Eers op 55-jarige leeftyd begin sy boeke skryf. Sy lewer veral kinder- en jeugboeke, wat sy as artritislyer moeisaam met die hand skryf. === Kinderversies === Benewens verhale skryf sy ook kinderverse, wat deur sommige kritici as haar belangrikste werk beskou word. Die onderwerpe van hierdie versies behandel almal die onmiddellike wêreld van die kind, soos ’n ouma, ma en baba, voëltjies, katte en ’n reënboog. Hierdie wêreld word dan op vars wyse aangebied, met ’n fyn oor vir klank en ritme. Hierdie verse word opgeneem in bundels soos ''Opsêgoed vir kleingoed'' (later bygewerk tot ''Bokmakierie sing''), ''Kompatjierie is my liedjie'', ''Waarom is die reënboog krom?'' en ''Sêra Madêra''.<ref name="pienaar">Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 21 no. 1, Maart 1981</ref> In [[1979]] word die [[C.P. Hoogenhoutprys|C.P. Hoogenhout-prys]] toegeken aan ''Sêra Madêra''. ''Sy wat die soen op haar voorkop dra'' is ’n fantasieversverhaal wat in [[1982]] met die [[Tienie Hollowaymedalje vir Kleuterliteratuur|Tienie Holloway-medalje]] vir kleuterliteratuur bekroon word. Dit is die verhaal van die dogtertjie Karalie wat in ’n glasboot wil wegvaar na ’n droomeiland. Voor sy vertrek wil sy iets moois weggee en sy gee dan tien soene, die laaste een aan haar ma wat op haar voorkop die lekkerste soen sal dra. Wanneer sy by die bootsman kom, wil hy ook tien soene hê, maar Karalie het reeds haar tien soene weggegee en sy besef nou dat haar droomland by haar ma is.<ref>Pienaar, Lydia.Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 22 no. 3, September 1982</ref> ''Sy wat die soen op haar voorkop dra'' se illustreerder, Ann Walton, word in [[1980]] bekroon met die Katrine Harries-prys vir haar illustrasies. ''Daar diep in die see'' is nog ’n versverhaal en ''Steweltjies na Wonderland'' bevat ’n keur uit haar kinderverse. ''Steweltjies na Wonderland'' is in 1999 die naaswenner van die ATKV-kinderboekprys vir ouderdomsgroep 6-7 jaar. [[Verwysing benodig - Heese is oorlede in 1992]] Van haar kinderverse word in die versamelbundels ''Nuwe Kleinverseboek'' en ''Nuwe Kleuterverseboek'' opgeneem. === Kleuterboeke === Vir kleuters skryf sy verskeie boeke. ''Wat is daai – hè Pappa?'' word deur Ann Walton geïllustreer. Op ’n sonskynoggend gaan stap Johan en Pappa. Onderweg sien hulle baie mooi dinge raak, soos ’n gousblom, ’n padda en ’n koei met haar kalf. Die mooiste is egter Mamma wat by die huis wag op hulle terugkoms.<ref name="sny28">Snyman, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 28 no. 1, Maart 1988</ref> ''Piet Vrolik en Ben Verstrooi'' is die storie van twee maats, Piet en Ben, wie se trae verstand sukkel om die regte planne te maak. Hulle hoor twee muise piep in die huis en probeer dan om hulle te vang, eers met ’n muisval, dan met ’n gemmerkat en dan gaatjies in die vloer. Ten einde raad roep hulle Naas Buurman se hulp in, wat gou uitvind dat die “groot piep” en die “klein piep” van Piet en Ben se skoene afkomstig is.<ref name="wiehahn163">Wiehahn, Rialette. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 16 no. 3, September 1976</ref> In ''Die peperboom'' vind ’n moeë reisiger onder ’n peperboom in die woestyn rus en gasvryheid. Om sy dankbaarheid te bewys, verdubbel hy die oes van die barmhartige boer wat vir hom gesorg het en van toe af dra alle peperbome rooi bessies, elkeen soos ’n druppel bloed.<ref name="wiehahn163" /> ''So ’n soort aand'' vertel van Bennie wat in die bed lê en deur die venster na die maan, sterre en wolke kyk. Die wolke lyk vir hom soos ’n skaap en ’n renoster, wat dan die skaap en die maan en die sterre insluk. Dan bars die renoster oop sodat alles wat hy ingesluk het weer uitgly. Hierdie keer is daar ’n lam ook by, maar almal word dan soos ’n wasige vrou wat na hom toe aankom.<ref name="pienaar" /> Dit is sy ma wat hom kom nagsê. Sy ontvang in 1976 die Tienie Holloway-medalje vir al haar kleuterboeke tot op daardie stadium (te wete ''Wat is daai – hé Pappa?'', ''Oustryk'', ''Piet Vrolik en Ben Verstrooi'', ''Die peperboom'' en ''Bokmakierie sing''). ''Kobus het ’n blom'' vertel van die betowering wat ’n suidisselblom in die koeikamp vir Kobus het. Dit is die enigste blom en wanneer die blom ’n saadknop maak, is Kobus te bang om daaraan te raak. Op ’n dag is die saadknop weg en het net die blomsteel oorgebly, wat Kobus treurig maak. Van die sade het egter terug gekom na die weikamp en op ’n dag staan die koeikamp vol geel blomme.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 22 no. 3, September 1982</ref> Adriaan van Zyl ontvang die Katrine Harries-prys in 1982 vir sy super-realistiese illustrasies in ''Kobus het ’n blom''. Hierdie boek word in [[Zoeloe]] vertaal. Die prenteboek ''Op die vensterbank in April'' is deur Paddy Bouma geïllustreer. Voor Tessa se pa dood is, het hy die week voor die verjaarsdag elke dag vir haar ma ’n present gegee en op die verjaarsdag self iets besonders. Hierdie April moet Tessa in haar pa se plek presente uitdink. Sy gee dan vir haar ma elke dag iets wat vir haar mooi is, soos ’n rooi wingerdblaar, ’n voëlnessie met ’n blou eiertjie en ’n ruikertjie lusernblomme in ’n bottel. Elke dag sit haar ma die geskenk op die vensterbank. Op die sewende dag kry Tessa se ma ’n groot boks, met Tessa se kat, Siska, daarin. Nadat hy vrygelaat is, spring Siska ook op die vensterbank, sodat ’n hele week se verjaarsdaggeskenke op die vensterbank is. Die boekie is veral aandoenlik oor die innige verhouding tussen Tessa en haar ma wat daarin uitgebeeld word.<ref>Snyman, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 25 no. 1, Maart 1985</ref> === Boeke gerig op skoolgaande kinders === ’n Aantal van haar boeke is op kleiner skoolgaande kinders gerig. ''Die huis op pale'' is ’n verhaal wat in Pieter se verbeelding afspeel tydens sy rit saam met Albert, wat by sy ouma Mien in die tuin werk, na sy ouma se huis op Ver-eiland by die see. Verbeelding en werklikheid word hier op vernuftige wyse met mekaar verbind. Die chronologiese vervolg hierop is ''Die wildsbok van Ver-eiland'', waar Pieter brand om die wildsbok wat sy ouma beskryf te kan sien. Die bok kom gewoonlik in die maanlig, maar Pieter sien hom nie wanneer hy kom nie, sodat die bok ’n soort magiese betowering verkry. Eindelik verskyn hy slegs vir ’n oomblik in die lig van ’n weerligstraal.<ref>Wiehahn, Rialette. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 15 no. 3, September 1975</ref> ''Hokaai'' word deur [[Marjorie Wallace]] geïllustreer. Gertjie-Piet en Gomma ry mark toe in ’n donkiekar en Ghaki, Gertjie-Piet se skaduwee, gaan ook saam.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 17 no. 3, September 1977</ref><ref name="pien201">Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 20 no. 1, Maart 1980</ref> In ''Wannelas'' gaan Jakkie vir die wintervakansie na sy ouma op die plaas [[Soebatsfontein]] in die [[Karoo]]. Hier maak hy kennis met Wannelas, die bokwagtertjie, wie se pa die plaasopsigter Solilê is. Wannelas se ma is dood toe hy nog ’n baba was en hy wil vreeslik graag ’n eie ma hê. Solilê val van die donkiekar af en moet hospitaal toe. Wanneer hy terugkom van die hospitaal af vertel hy vir Wannelas dat een van die verpleegsters in die hospitaal sy nuwe ma gaan word.<ref name="pien201" /> ''Polka-masurka'' beskryf ’n sorgvrye kindertyd, waarin die byna elfjarige Maria die hoofkarakter is. Hierdie boek slaag met sy rare uitbeelding van ’n betekenisvolle verhouding tussen ’n jong dogter en haar pa. ''Kinders van die konkahut'' beskryf die lewe op ’n plattelandse dorp en die Voortrekkerspannetjie kinders daarop. Hierdie boek is geïnspireer deur haar jare as onderwyseres op Upington. Bybelse temas word ook gereeld ontgin in verhale soos ''En daar is lig – verhale uit die Bybel'', ''Moses'' en ''Rut, Hagar en Maria''.<ref name="sny28" /> ''Josef is ’n jong vrugteboom'' vertel die verhaal van Josef van sy sewentiende jaar tot met sy dood. Haar kinderverhale ''Die heks van Hexrivier'' en ''Die Christus-draer'' word opgeneem in die versamelbundel ''Goue fluit, my storie is uit'' onder redaksie van [[Linda Rode]].  ''Ons noem haar sommer'' word opgeneem in ''Storiehuis, woordpaleis''. Sy is ook betrokke by die saamstel van die ''Jeugland leesboekies'' vir die eerste skooljare. === Jeugverhale === Vir die jeug skryf sy ook verhale. ’n Tema wat sy gereeld in haar realistiese verhale vir hierdie groep ontgin is dié van ’n sensitiewe kind wat deur ’n groeiproses probleme oorkom. Miekel in ''Miekel die koerantjoggie'' en die tiener Jacomien in ''Dwars-in-die-weg'' moet die dood van ’n ouer verwerk en aanpas in ’n nuwe dorp en skool; Fanus in ''Die klein pasella'' moet sy doofheid verwerk; terwyl Frans in ''Frans se vyf dae in Desember'' en Alota in ''Ek en jy, Grootbroer'' die selfvertroue moet kry om te doen wat hulle moet doen. Miekel Marais is veertien jaar oud en die hoofkarakter in ''Miekel die koerantjoggie''. Kort na hulle na Stellenbosch verhuis is sy pa in ’n motorongeluk dood en is sy ma in die hospitaal opgeneem. Hy bly by sy ouma en oupa totdat sy ma ontslaan word en keer dan terug na Stellenbosch, waar hy nog baie vreemd voel. Die buurseun, Rikus van der Merwe, help hom egter om sy ou afgeleefde fiets reg te maak en stel hom voor aan ’n aantal gawe seuns. Geld is skaars en dit word Miekel se hartsbegeerte om vir sy ma ’n geskenk te gee, roosstruike om in die 36 gate te plant wat sy pa kort voor sy dood hiervoor gemaak het. Hy word ’n koerantjoggie om geld te kry en hierdie wens te vervul, maar dan word sy ou fiets gesteel. Die vyftienjarige Jacomien is die hoofkarakter in ''Dwars-in-die-weg''. Haar pa is dosent by die Teologiese Kollege in [[Lusaka]] in [[Zambië]] en sy kuier saam met ’n vriendin op hulle plaas in hierdie land terwyl haar ouers oorsee is. Die polisie bring egter die tyding dat haar ouers in ’n vliegtuigongeluk dood is. Hierna moet sy noodgedwonge by haar tant Emma van wie sy nog nooit gehou het nie, op Stellenbosch gaan woon. Sy moet aanpas in ’n nuwe land en ’n nuwe skool, waar sy nuwe maats moet maak en intussen ook vir tant Emma leer ken en haar ouers se dood verwerk. Geleidelik begin sy agter tant Emma se stroewe uiterlike die ware mens ontdek en kry sy weer beheer oor haar lewe.<ref name="pien201" /> In ''Die klein pasella'' is die standerd nege leerling Fanus du Toit doof, maar daar is tog tye wat sy ore oopgaan en hy kan hoor, waarna dit weer toeslaan. Hierdie tye is sy klein pasella. Die boek neem ons deur sy laaste twee skooljare en die stryd om sy gebrek te oorkom en ’n normale lewe te lei. ''Frans se vyf dae in Desember'' vertel van die elfjarige Frans se verhoudings binne en buite sy familie. Sy oupa vertel vir hom stories oor die verlede van ’n seun met die naam François en Frans vind eers aan die einde uit dat Oupa en François dieselfde persoon is. Sy vriend Patroon se pa is in die tronk oor diamante en hy baklei met Klaas wanneer dié Patroon se pa ’n tronkvoël noem. Wanneer Klaas se gesindheid verander nooi Frans hom om saam met hulle te gaan bergklim.<ref>Pienaar, Lydia. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 18 no. 1, Maart/April 1978</ref> ''Ek en jy grootbroer'' word in [[1970]] bekroon as die beste jeugboek in ’n wedstryd van [[Tafelberg Uitgewers|Tafelberg-Uitgewers]]. Hierdie verhaal speel af in Malawi, waar die hoofkarakter, Alota, te klein, swak en jonk voel vir wat hy wil doen. Hy wil graag soos Grootbroer op die bangwe (musiekinstrument) speel en saam met hom op die meer van Malawi uitvaar, verder as al die ander vissers. Daar is ’n krisis in sy verhouding met sy Grootbroer wanneer dié vir Alota beskuldig dat hy sy bangwe gesteel het. Alota bewys sy onskuld en Grootbroer leer hom en die werklike dief, Mangani, hoe om die bangwe te speel. Gaandeweg deur onderlinge spanning en interaksie met ander kinders ondergaan Alota karaktergroei en word hy ook fisies groter en sterker, sodat hy op ’n dag ook saam met sy Grootbroer op die meer uitvaar en die net ingooi. Heese slaag daarin om die landelike Afrika-omgewing oortuigend weer te gee. Hierdie boek word in Duits vertaal as ''Alota und sein grosser Bruder''. Tien van haar boeke word eervol vermeld by SAIBI (die Suid-Afrikaanse Instituut vir Biblioteek- en Inligtingwese), naamlik ''Aljander, aljander so deur die bos'', ''Loekie die rondlopertjie'', ''En daar is lig – verhale uit die Bybel'', ''Die blou duif'', ''Die huis op pale'', ''Die wildsbok van Ver-eiland'', ''Die peperboom'', ''Josef is ’n jong vrugteboom'', ''Hokaai'' en ''Kompatjierie is my liedjie''. Sy lewer ook as vertaler ’n bydrae deur agt kinderboeke te vertaal en saam met [[AJ van der Merwe|A.J. van der Merwe]] skryf sy aanvullende leesboeke in die Jeugland-reeks vir die tweede skooljaar. ''Die geluid van wakker'' word in Engels vertaal as ''The sound of awakening''. === Skryfwerk vir volwassenes === Vir volwassenes skryf sy die digbundel ''Sonder jou''. Hierdie gedigte is geskryf na die dood van haar man en bevat herinneringsverse in ’n treffende intieme toon.<ref>Anoniem. Die Vaderland, 19 November 1976</ref><ref>De Villiers, I.L. Beeld, 12 April 1976</ref> Van haar gedigte word opgeneem in Gerrit Komrij se bloemlesing ''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''. In ''Ek gooi my luike oop'' bundel sy outobiografiese vertellings. As predikantsvrou skryf sy ook ongepubliseerde toneelstukke en godsdienstige voorstellings.<ref>Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_hesterheese_ph.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913114231/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_hesterheese_ph.htm |date=13 September 2014 }}</ref> == Eerbewyse == [[Hoërskool Jan van Riebeeck|Jan van Riebeeck Hoërskool]] ken in [[1989]] ’n erepenning aan haar toe. Ten tyde van haar tagtigste verjaarsdag in [[1990]] gee [[Tafelberg Uitgewers|Tafelberg-Uitgewers]] die huldigingsbundel ''Die herfsblaar gooi ’n Kaapse draai'' uit. Hierin bring vriende en familielede hulde aan haar as mens en aan haar werk. == Publikasies == Sy publiseer die volgende werke:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3AHeese%2C+Hester.&qt=hot_author</ref><ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/hester_heese_kinderboeke.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108184547/http://www.springbokboeke.co.za/html/hester_heese_kinderboeke.html |date= 8 November 2016 }}</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Naam van publikasie |- |1966 | * ''Moks van Ver-wêreld'' * ''Aljander, aljander, so deur die bos'' * ''Loekie die rondlopertjie'' * ''Opsêgoed vir kleingoed'' |- |1967 | * ''Boertjie word ryk'' * ''Kinders van die konka-hut'' * ''Miekel die koerantjoggie'' |- |1968 | * ''Die klein pasella'' |- |1969 | * ''Hierdie lente'' |- |1970 | * ''Ek en jy, grootbroer'' |- |1971 | * ''En daar is lig: verhale uit die Bybel'' * ''Tomaja'' |- |1972 | * ''Die blou duif'' * ''Polka-masurka'' * ''Wat is daai – hè Pappa?'' |- |1973 | * ''Die huis op pale'' * ''Oustryk'' * ''Die rooi tapyt is jou pad'' |- |1974 | * ''Die wildsbok van Ver-eiland'' |- |1975 | * ''Die peperboom'' * ''Piet Vrolik en Ben Verstrooi'' * ''Bokmakierie sing'' |- |1976 | * ''Daniël in die leeukuil'' * ''Josef is ’n jong vrugteboom'' * ''Sonder jou'' * ''So ’n soort aand'' * ''Die verhaal van Jona'' |- |1977 | * ''Frans se vyf dae in Desember'' * ''Hokaai'' |- |1978 | * ''Wannelas'' |- |1979 | * ''Dwars-in-die-weg'' * ''Sêra Madêra'' |- |1980 | * ''Sy wat die soen op haar voorkop dra'' |- |1981 | * ''Kompatjierie is my liedjie'' * ''Die geluid van wakker'' |- |1982 | * ''Kobus het ’n blom'' |- |1983 | * ''Op die vensterbank in April'' * ''Waarom is die reënboog krom?'' * ''Wondernag'' |- |1984 | * ''The sound of awakening'' |- |1986 | * ''Ek gooi my luike oop'' |- |1987 | * ''Moses'' * ''Rut, Hagar en Maria'' |- |1988 | * ''Noag se ark'' * ''Ons twee, ek en jy'' * ''Wag hier vir my'' |- |1990 | * ''Skaakmat vir ’n vlugteling'' |- |1991 | * ''Daar diep in die see'' |- |1998 | * ''Steweltjies na wonderland'' |} === Vertaling === {| class="wikitable" !Jaar !Naam van publikasie |- |1971 | * ''Die mooiste plek'' – Gina Ruck-Pauquèt |- |1972 | * ''Die reënboog'' – Max Bolliger |- |1974 | * ''Die koning en die waarsêer'' – James Reeves |- |1985 | * ''Die lappieskombers'' – Valerie Flournoy |} == Bronnelys == === Boeke === * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig''. Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980 * HAUM. ''Stellenbosse Galery''. HAUM-Uitgewers Kaapstad en Pretoria 1974 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2.'' Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Steenberg, Elsabe. ''Kinderverhale van ses tot twaalf''. Reuse-Blokboek 7 Academica Pretoria en KaapstadTweede druk 1984 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) ''Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom''. Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. Hester Heese graaf in eie hart. Die Burger, 20 Junie 1986 * Fryer, Charles. ’n Ruiker vir nig Hester. Sarie, 5 November 1986 * Le Roux, Marina. Hester Heese is volksbesit. Die Burger, 2 November 1991 * Smit, Sarah-Ann. Lykwa was haar leesplek. Die Burger, 19 Junie 1979 * Steenberg, Elsabe. Twee bokkies in die kinderliteratuur. Tydskrif vir Letterkunde, Nuwe reeks 16 no. 2, Mei 1978 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/09/12/4/5.html * Grütter, Wilhelm Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1992/05/28/3/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, Marina Die Burger: http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/1991/11/02/4/6.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Heese, Hester}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1911]] [[Kategorie:Sterftes in 1992]] [[Kategorie:Alumni van Hoërskool Jan van Riebeeck]] cm1uyy9ustlscvqy9cmans8rtn4q0ju 0 23561 2970802 2964222 2026-09-25T23:52:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970802 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Soybeanbus.jpg|duimnael|250px|Hierdie bus gebruik biodiesel wat uit sojabone vervaardig word.]] '''Biodiesel''' is 'n dieselbrandstof wat in die meeste bestaande [[otto-siklus|dieselenjins]] gebruik kan word sonder om die enjins te verander. Dié [[diesel]] word gewoonlik uit [[plantaardige olie]]s vervaardig. Hierdie artikel bespreek hoofsaaklik sulke dieselbrandstowwe wat vanuit plantaardige olies of dierevette deur middel van [[transesterifikasie]] vervaardig word. Biodiesel is bio-afbreekbaar en is nie giftig nie. Gewoonlik veroorsaak biodiesel omtrent 60% minder [[koolstofdioksied]] by verbranding as ander diesel wat van [[petroleum]] gemaak word. Dít is omdat biodiesel sélf van atmosferiese koolstofdioksied gemaak word tydens die proses van [[fotosintese]] in [[plant]]e. Sommige motorvervaardigers is positief oor die gebruik van biodiesel, omdat dit die enjin minder beskadig as gewone brandstof. Vandag se [[infrastruktuur]] maak dit moontlik om biodiesel wyd beskikbaar te stel, en die verbruik en vervaardiging van hierdie brandstof is besig om vinnig toe te neem. Vulstasies maak biodiesel ál hoe geredeliker beskikbaar vir verbruikers, en 'n toenemende aantal vervoerstelsels gebruik reeds biodiesel as 'n byvoeging tot hul konvensionele diesel. Biodiesel is gewoonlik duurder as gewone petroleumdiesel, maar daar word verwag dat dit veel goedkoper sal word as gevolg van die stygende fossielbrandstofpryse en regeringsubsidies en die [[ekonomie van skaal]] in die vervaardiging daarvan. == Beskrywing == [[Lêer:Biodiesel.JPG|duimnael|250px|'n Biodieselmonster]] Biodiesel is 'n vloeistof wat van kleur kan wissel (tussen goud en donker bruin) na gelang van die voermateriaal wat gebruik is tydens vervaardiging. Dit is so te sê [[oplosbaarheid|onoplosbaar]] in water en het 'n hoë [[kookpunt]] en lae [[dampdruk]]. Tipiese metielester biodiesel het 'n [[flitspunt]] van ongeveer 150&nbsp;°C wat dit nie geredelik vlambaar maak nie. Biodiesel het 'n digtheid van ongeveer 0.88 g/cm², wat laer is as dié van water. Biodiesel wat nie met reagense besoedel is nie kan as nie-giftig beskou word. Biodiesel het 'n [[viskositeit]] (vloeibaarheid) soortgelyk aan dié van [[diesel|petroleumdiesel]]. Dit kan gebruik word as 'n bymiddel in die formulering van diesel om die [[smeermiddel|smering]] van suiwer ultra-lae swaeldiesel te verbeter. In groot dele van die wêreld word die hoeveelheid biodiesel in 'n mengsel aangedui deur 'n "B"-faktor. 'n Brandstof wat 20% biodiesel bevat sal as B20 aangedui word. 'n Suiwer biodiesel word na verwys as B100. Biodiesel is 'n hernubare brandstof wat vervaardig kan word vanuit alge, plantaardige olies of dierevette. Dit is 'n veilige, bioafbreekbare brandstof wat lugbesoedeling kan verminder ten opsigte van partikels, koolstofmonoksied en koolwaterstowwe. 'n 20% Versnit van biodiesel met 80% petroleumdiesel (B20) kan gewoonlik in onveranderde dieselenjins gebruik word. Dit kan ook in suiwer vorm (B100) gebruik word in onveranderde enjins, maar daar word gewoonlik aanbeveel dat verstellings gedoen word om onderhouds- en werkverrigtingsprobleme te vermy. Biodiesel het ongeveer 5-8% minder energiedigtheid. Die vollediger verbranding maak dat die energie-uitset slegs sowat 2% minder of sowat 35 [[joule|MJ]]/[[Liter|L]] is.<ref>{{Cite web |url=http://www.unh.edu/p2/biodiesel/article_alge.html |title=Artikel oor biodiesel vervaardiging vanuit alge |access-date= 3 November 2007 |archive-date= 6 September 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040906074833/http://www.unh.edu/p2/biodiesel/article_alge.html |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis == [[Transesterifikasie]] van [[plantaardige olie]]s is al so vroeg as 1853 deur die wetenskaplike Patrick Duffy uitgevoer, baie jare voordat die eerste [[dieselenjin]]s uitgevind is.<ref>Patrick Duffy: ''XXV. On the constitution of stearine.'' In: ''Quarterly Journal of the Chemical Society of London.'' 5, 1853, p.&nbsp;303, {{DOI|10.1039/QJ8530500303}}</ref> Die uitvinder van die dieselenjin, [[Rudolf Diesel]], het ook stellings gemaak dat plantaardige olies 'n groot rol sou speel as brandstof vir die dieselenjin.<ref>{{Cite web |url=http://www.biodieselamerica.org/node/1054 |title=Aanhaling van Diesel |access-date= 3 November 2007 |archive-date=26 Julie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060726221934/http://www.biodieselamerica.org/node/1054 |url-status=dead }}</ref> Tydens die 1920's het dieselenjinvervaardigers hul enjins aangepas om die laer [[viskositeit]] van petroleumdiesel ('n [[fossielbrandstof]]) te benut, eerder as om plantaardige olies ('n [[biomassa]]brandstof) te brand. Dié brandstof was baie goedkoper as [[biomassa]]-alternatiewe. Ten spyte van die wydverspreide gebruik en gewildheid van dieselbrandstowwe wat uit [[ru-olie]] vervaardig is, was daar steeds heelwat belangstelling in verskeie lande tydens die 1920's en die 1930's en later ook tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. [[België]], [[Frankryk]], [[Italië]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Portugal]], [[Duitsland]], [[Brasilië]], [[Argentinië]], [[Japan]] en [[China]] het almal berig dat hulle toetse op plantaardige olies as dieselbrandstof in dié tydperk gedoen het. Verskeie bedryfsprobleme is waargeneem wat hoofsaaklik te wyte is aan die hoë viskositeit van plantaardige olies wat 'n lae atomisasie van die brandstof tot gevolg gehad het, met die gevolglike vorming van neerslae op die inspuiters, verbrandingskamer en kleppe. Pogings om die probleme te oorkom het die verhitting van die olie, vermenging met petroleumdiesel of etanol, pirolise en die kraking van die olies ingesluit. Op 31 Augustus 1937 is 'n patent aan G. Chavanne, wat verbonde was aan die Universiteit van Brussel (België), toegeken vir 'n metode om plantaardige olies om te skakel vir gebruik as brandstof (Belgiese patent 422 877). Die patent het die alkoholise (ook verwys na as transesterifikasie) van plantaardige olies beskryf, deur gebruik te maak van [[metanol]] en [[etanol]] om die gliserol in die verbinding met korter lineêre alkohole te vervang en sodoende vetsure van gliserol te skei. Dit wil voorkom asof dit die eerste aantekening was van wat deesdae algemeen as "biodiesel" bekend staan. Navorsing oor die gebruik van veresterde [[sonneblom]]olie en die verwerking daarvan na [[diesel]]brandstof is in 1979 in Suid-Afrika gedoen. In 1983 is die proses vir die vervaardiging van brandstofgehalte, enjingetoetste biodiesel voltooi en internasionaal gepubliseer.<ref>SAE Technical Paper series no. 831356. SAE International Off Highway Meeting, Milwaukee, Wisconsin, USA, 1983</ref> 'n [[Oostenryk]]se maatskappy, genaamd Gaskoks, het die tegnologie van Suid-Afrikaanse landbouïngenieurs verkry en 'n loodsaanleg in November 1987 opgerig en daarna 'n nywerheidskaalaanleg in April 1989 (met 'n kapasiteit van 30 000 ton raapsaad per jaar). Gedurende die 1990's is verskeie aanlegte in Europese lande (die [[Tsjeggiese Republiek]], Duitsland en [[Swede]]) opgerig. Frankryk het ook die plaaslike vervaardiging van biodiesel vanuit raapsaadolie geloods. [[Renault]], [[Peugeot]] en ander vervaardigers het sekere vragmotorenjins gesertifiseer om petroleum/biodieselmengsels te kan gebruik. Verskeie lande in ander wêrelddele het ook plaaslike produksie van biodiesel in die tydperk begin; die Oostenrykse Biobrandstofinstituut het 21 lande geïdentifiseer met kommersiële biodieselprojekte. 100% Biodiesel is ook nou by baie gewone vulstasies regoor Europa beskikbaar. In September 2005 het [[Minnesota]] die eerste [[VSA-deelstaat|deelstaat in die VSA]] geword met die vereiste dat alle dieselbrandstof in die staat ten minste 2% biodiesel moet bevat.<ref>[http://www.biodiesel.org/resources/pressreleases/gen/20050929_mn_mandate_implemented.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128055727/http://www.biodiesel.org/resources/pressreleases/gen/20050929_mn_mandate_implemented.pdf |date=28 November 2007 }} [[Minnesota]] regulasies ten opsigte van biodieselinhoud</ref> == Tegniese standaarde == Die algemene internasionale standaard vir biodiesel is EN 14214. Daar bestaan ook verdere nasionale spesifikasies. ASTM D 6751 is die mees algemene standaard waarna in die V.S.A en Kanada verwys word. Daar bestaan standaarde vir drie verskillende biodieselvariëteite na gelang van watter olies hulle uit vervaardig is. * RME (raapsaad metielester, volgens DIN E 51606) * PME (plantaardige metielester, vir suiwer plantaardige produkte, volgens DIN E 51606) * FME (vet metielester, vir plantaardige en diereprodukte, volgens DIN V 51606) Die standaarde verseker dat daar voldoen word aan die volgende belangrike faktore in die vervaardigingsproses: * Volledige reaksie * Verwydering van gliserien * Verwydering van [[katalisator]] * Verwydering van [[alkohol]] * Afwesigheid van vetsure * Lae [[swael|swael-inhoud]] Basiese toetse wat in die bedryf gedoen word om te bepaal of produkte aan die standaarde voldoen sluit tipies [[chromatografie|gas-chromatografie]] in, 'n toets wat slegs die belangrikste eienskappe hierbo bevestig. Meer volledige toetse is baie duurder. Brandstof wat aan die kwaliteitsvereistes voldoen het 'n baie lae [[giftigheid]], met 'n giftigheidsaanslag van meer as (LD₅₀) 50 mL/kg. == Gebruike == [[Lêer:Biodiesel 3.jpg|duimnael|regs|Biodiesel-logo van 'n ''Mercedes 300D''-dieselenjin]] [[Lêer:Diesel prices.jpg|duimnael|regs|In sommige lande is biodiesel goedkoper as gewone diesel]] Biodiesel kan in suiwer vorm (B100) gebruik word of kan vermeng word met petroleumdiesel teen enige konsentrasie in die meeste moderne dieselenjins. Biodiesel sal natuurlike [[rubber]]pakstukke en -buise in voertuie aanval. Die materiaal word egter selde in moderne motors gebruik. Die onvolledige verwydering van metanol wat as katalisator van die transesterifikasie proses gebruik word is waarskynlik verantwoordelik vir die aanval op die rubber. Biodiesel se hoër smeringsindeks vergeleke met petroleumdiesel is 'n voordeel en kan bydrae tot verlengde lewensduur van die brandstofinspuiters. Biodiesel is 'n beter [[oplosmiddel]] as petrodiesel en daar is gevalle aangeteken waar dit neerslae in brandstoflyne afbreek in enjins wat voorheen met petroleumdiesel gewerk het.<ref>Tyson K.S., McCormick R.L., 2006 Biodiesel Handling and Use Guide Third Edition, [http://www.nrel.gov/vehiclesandfuels/npbf/pdfs/40555.pdf], PDF. Besoek op 18 Desember 2006</ref> Die gevolg is dat brandstoffilters en inspuiters verstop kan raak met partikels as 'n oorskakeling gedoen word. Daar word dus gewoonlik aanbeveel dat die brandstoffilters geruil word binne sowat 1000–1300&nbsp;km na die omskakeling. Suiwer onversnitte biodiesel kan in enige dieselvoertuig se tenk gebruik word. In die winter word spesiale lae-temperatuur biodiesel gewoonlik verkoop om vloeibaarheidsprobleme te voorkom. Biodiesel word deur miljoene motoreienaars in Europa gebruik (veral in Duitsland). === Besoedeling met water === Biodiesel kan klein, maar problematiese hoeveelhede water bevat. Alhoewel dit hidrofobies is, kan dit 'n mate van water uit die atmosfeer absorbeer.<ref>UFOP – Union zur Förderung von Oel, Biodiesel FlowerPower: Facts * Arguments * Tips, [https://web.archive.org/web/20070714023830/http://www.biodiesel.org/resources/reportsdatabase/reports/gen/20040101_gen-331.pdf], PDF. Besoek op 13 Junie 2007</ref> Verder kan daar ook oortollige water vanuit die verwerking daarin oorbly of water vanaf kondensasie in stoortenke kan ook kontaminasie veroorsaak. Water veroorsaak die volgende probleme: * Water verminder die verbrandingswarmte van die brandstof. Dit het meer rook, moeiliker aanskakeling en 'n laer [[drywing|kraglewering]] tot gevolg. * Water veroorsaak korrosie van belangrike brandstofstelselkomponente: brandstofpompe, inspuiterpompe, brandstoftoevoerlyne ensovoorts. * Water vries en vorm yskristalle naby 0&nbsp;°C. Hierdie kristalle verskaf punte waar nukleasie plaas kan vind en versnel gelvorming van die brandstofreste. * Water versnel die groei van mikrobe-kolonies, wat 'n brandstofstelsel kan verstop. Biodieselgebruikers met verhitte brandstoftenke kan dus regdeur die jaar probleme met mikrobe ondervind. === Verhittingsdoeleindes === Biodiesel kan ook gebruik word as verhittingsbrandstof in huishoudelike en kommersiële ketels. Tegniese navorsing is al in die Verenigde Koninkryk gedoen. Andrew Robertson het tydens die Biodiesel Expo in 2006 in die VK sy werk ten toon gestel en aangedui dat B20 biodiesel die VK se huishoudelike CO₂ emissies met 1,5 miljoen ton per jaar kan verminder en sou slegs sowat 330&nbsp;000 hektaar vrugbare grond vereis om die vereiste biodiesel vir die VK se verhittingsbrandstofsektor te vervaardig. Sy navorsing het ook aangedui dat bestaande ketels maklik en goedkoop omgeskakel kan word om biodiesel te gebruik as die B20 mengsel gebruik sou word.<ref>Biodiesel Heating Oil: Sustainable Heating for the future, [http://www.iphe.org.uk/publications/tech_literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208050926/http://www.iphe.org.uk/publications/tech_literature.html |date= 8 Desember 2007 }}, Andrew J. Robertson, Institute of Plumbing and Heating Engineering</ref> Verhittingsolie met 'n bymenging van tussen 5 en 20 persent biodiesel word in Duitsland sedert 2008 bemark,<ref>[http://www.baywa.de/netautor/napro4/appl/na_professional/parse.php?mlay_id=20000&mdoc_id=1153745&xmlval_ID_KEY ''Vorreiter in Bayern: BayWa Mineralöle bietet erstmals Bio-Heizöl im Raum Ostbayern an'']{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{de}}</ref> en die kogenerasie-aanleg van die Duitse bondskanselier se kantoor in [[Berlyn]] (''Bundeskanzleramt'') maak reeds gebruik van hierdie biobrandstof.<ref>[http://www.bundesregierung.de/Webs/Breg/DE/Bundesregierung/Bundeskanzleramt/bundeskanzleramt.html Federale Regering van Duitsland: Geskiedenis en argitektuur van die Bundeskanzleramt]</ref> == Beskikbaarheid en prys == Wêreldwye biodieselvervaardiging het in 2005 3,8 miljoen ton beloop. Ongeveer 85% biodieselvervaardiging het in die Europese Unie plaasgevind. Kleinhandelpryse in die V.S.A., wat federale en ander staatsbelastings insluit, is ongeveer 12 Amerikaanse sent laer as petroleumdiesel en die prys van B20 is ongeveer dieselfde as dié van petroleumdiesel daar.<ref>[http://www.eere.energy.gov/afdc/pdfs/afpr_jul_07.pdf Clean Cities Alternative Fuel Price Report], deur die VSA se departement Energie. April-Julie 2007.</ref> == Vervaardiging == {{Kombi-beeld|Bequer-B100-SOJA-SOYBEAM.jpg|Soybeanvarieties.jpg| |align=right |width=250px |caption1=Biodiesel (bo) verkry uit sojabone (onder). }} Veresterde biodiesel bestaan uit 'n mengsel van mono-alkielesters van lang ketting vetsure. Die algemeenste vorm gebruik [[metanol]] om metielesters aangesien dit die goedkoopste beskikbare alkohol is. [[Etanol]] kan egter ook gebruik word om etielester biodiesel te vervaardig en hoër alkohole soos isopropanol en butanol is ook al gebruik. Die gebruik van alkohole met hoër molekulêre massas verbeter die koue vloei-eienskappe van die resulterende ester ten koste van 'n minder doeltreffende transesterifikasie reaksie. 'n Lipied-[[transesterifikasie]]proses word gebruik om die basisolie na die verlangde esters om te skakel. Enige vrye vetsure in die basisolie word óf na seep omgeskakel en in die proses verwyder, óf hulle word verester (en lewer biodiesel) met behulp van 'n suurkatalisator. Na hierdie verwerking het biodiesel (anders as gewone plantolie) [[verbranding]]seienskappe wat baie ooreenstem met dié van petroleumdiesel. 'n Byproduk van die veresteringsproses is die vervaardiging van gliserol. Vir elke 1 ton biodiesel wat vervaardig word, word 100&nbsp;kg gliserol vervaardig. Oorspronklik was daar 'n waardevolle afsetmark vir gliserol wat die ekonomie van die proses bevorder het. Met die toename in wêreldwye biodieselvervaardiging, het die markprys vir ru-gliserol (wat 20% water en katalisatorreste bevat) skerp gedaal. Navorsing word gedoen op die gebruik van gliserol as 'n chemiese bousteen. Een só 'n poging is die Verenigde Koninkryk se gliserol-uitdaging. Gewoonlik moet hierdie ru-gliserol verder gesuiwer word, tipies deur vakuumdistillasie. Dit is 'n baie energie-intensiewe proses. Die gesuiwerde gliserol (98%+) kan dan direk gebruik word of omgeskakel word na ander produkte. Verskeie projekte is in die verband aangekondig: * Ashland Inc. en Cargill het 'n gesamentlike projek aangekondig om propileenglikol in Europa te vervaardig vanuit gliserol;<ref>Chemweek se Business Daily, Dinsdag 8 Mei 2007</ref> * Dow Chemical het soortgelyke planne aangekondig vir Noord-Amerika.<ref>http://www.dow.com/propyleneglycol/news/20070315b.htm, nagegaan op [[25 Junie]] [[2007]]</ref> Dow beplan ook 'n aanleg in [[China]] wat epichloorhidrien vanuit gliserol sal vervaardig.<ref>http://epoxy.dow.com/epoxy/news/2007/20070326b.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916061912/http://epoxy.dow.com/epoxy/news/2007/20070326b.htm |date=16 September 2009 }}, besoek op 25 Junie 2007</ref> Epichloorhidrien is 'n grondstof vir die vervaardiging van epoksieharse. === Biodiesel voermateriale === 'n Verskeidenheid olies kan gebruik word om biodiesel te vervaardig. Dit sluit in onder andere: * plantaardige olies; raapsaad en sojaboonolies word die meeste gebruik, sojaboonolie alleen maak ongeveer negentig persent van alle brandstofvoermateriale uit; dit kan ook verkry word van die plante ''Thlaspi arvense'' en ''Jatropha''.<ref name="ChickenFat">[http://www.delawareonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070102/BUSINESS/70102017/-1/NLETTER02 Chicken fat key biodiesel ingredient] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220105050/http://www.delawareonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070102%2FBUSINESS%2F70102017%2F-1%2FNLETTER02 |date=20 Februarie 2008 }} Christopher Leonard, Associated Press (herpubliseer deur Delaware News Journal), 2 Januarie 2007</ref> Ander [[landbou]]gewasse soos [[mosterd]], [[vlas]], [[sonneblom]], canola, palmolie, hennep en selfs [[alge]] toon ook belofte.<ref>[http://www.extension.umn.edu/extensionnews/2001/MinnesotaFarmersWouldBenefit.html Minnesota farmers would benefit from biodiesel production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221064339/http://www.extension.umn.edu/extensionnews/2001/MinnesotaFarmersWouldBenefit.html |date=21 Desember 2007 }} Sperbeck, J. University of Minnesota Extension Service, 12 Junie 2001</ref> * gebruikte kookolie; * dierevet<ref name="ChickenFat" /> en die byprodukte van die vervaardiging van omega-3 vesture vanuit visolie; en * rioolafval. 'n Maatskappy in [[Nieu-Seeland]] het 'n suksesvolle stelsel ontwikkel wat rioolafval gebruik as 'n substraat vir alge en die daaropvolgende vervaardiging van biodiesel.<ref name="Kiong">[http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=1&ObjectID=10381404 NZ firm makes bio-diesel from sewage in world first]. Errol Kiong, The New Zealand Herald, 12 Mei 2006.</ref> Wêreldwye vervaardiging van plantolie en dierevet is nie voldoende om vloeibare fossielbrandstowwe te vervang nie. Omgewingsbewuste groepe maak ook beswaar teen die grootskaalse [[landbou|boerderybedrywighede]] en die gevolglike oorgebruik van kunsmis en plaagdoders, asook die omskakeling van grond wat benodig gaan word om meer plantolies te vervaardig. Baie mense stel voor dat gebruikte plantolies die beste bron van biodiesel sal wees. Die beskikbare hoeveelhede is egter drasties minder as die hoeveelheid petroleumbrandstowwe wat verbrand word vir vervoer en huishoudelike verhitting in die wêreld. Neem kennis dat een liter afvalolie nie gelykstaande is aan een liter biodiesel nie. Die [[plant]]e wat biodiesel kan lewer gebruik [[fotosintese]] om sonenergie na chemiese energie om te skakel. Die gestoorde chemiese energie word vrygestel wanneer die brandstof verbrand word en daarom kan plante 'n hernubare bron van biodieselproduksie wees. Die meeste koolstofdioksied wat vrygestel word se oorsprong is hoofsaaklik die gas wat deur die plant uit die atmosfeer geabsorbeer is, dus behoort die vervaardiging van kweekhuisgasse baie klein te wees. Skeptici beweer egter dat daar baie fossielbrandstowwe gebruik word in die vervaardiging van misstowwe en ander insette wat die prentjie minder rooskleurig laat lyk. Voermateriale se opbrengs per hektaar het 'n invloed op die lewensvatbaarheid van so 'n voermateriaal om betekenisvolle hoeveelhede brandstof te lewer. Die voermateriaal met die hoogste voer opbrengs vir biodiesel is [[alge]], wat soveel as 250 keer die hoeveelheid olie per hektaar as sojabone kan lewer.<ref>[http://oakhavenpc.org/cultivating_algae.htm Algae for Liquid Fuel Production]. Thomas F. Riesing, Ph.D., Oakhaven Permaculture Center, Lente 2006, besoek op 18 Desember 2006. Oorspronklik in uitgawe 59 van ''Permaculture Activist'' gepubliseer.</ref> == Opbrengste van algemene gewasse == {| class="wikitable" |- ! Gewas ! kg olie/[[hektaar|ha]] ! liter olie/[[hektaar|ha]] ! Gewas ! kg olie/[[hektaar|ha]] ! liter olie/[[hektaar|ha]] |- | [[mielie]] | 145 | 172 | [[kasjoeneut]] | 148 | 176 |- | [[hawer]] | 183 | 217 | [[lupien]] | 195 | 232 |- | [[Hibiscus cannabinus|kenaf]] | 230 | 273 | [[gousblom]] | 256 | 305 |- | [[katoen]] | 273 | 325 | [[hennep]] | 305 | 363 |- | [[sojaboon]] | 375 | 446 | [[koffie]] | 386 | 459 |- | [[vlas|lynsaad]] (vlas) | 402 | 478 | [[haselneut]]e | 405 | 482 |- | [[melkbos]] | 440 | 524 | [[pampoen]]saad | 449 | 534 |- | [[koljander]] | 450 | 536 | [[mosterd]]saad | 481 | 572 |- | camelina | 490 | 583 | [[sesam]] | 585 | 696 |- | [[saffloer]] | 655 | 779 | [[rys]] | 696 | 828 |- | tungolie | 790 | 940 | [[sonneblom]] | 800 | 952 |- | [[kakao]] | 863 | 1 026 | [[grondboontjie|grondboon]] | 890 | 1 059 |- | [[papawer]] | 978 | 1 163 | [[raap]]saad | 1 000 | 1 190 |- | [[olyf]] | 1 019 | 1 212 | [[kasterolieboom|kasterboon]] | 1 188 | 1 413 |- | [[pekan]]neut | 1 505 | 1 791 | [[jojoba]] | 1 528 | 1 818 |- | [[jatropha]] | 1 590 | 1 892 | [[makadamia]]neute | 1 887 | 2 246 |- | [[Brasiliaanse neut]]e | 2 010 | 2 392 | [[avokado]] | 2 217 | 2 638 |- | [[kokospalm|kokosneut]] | 2 260 | 2 689 | [[palmolie]] | 5 000 | 5 950 |- | Triadica sebifera | 5 500 | 6 545 | [[alge]] (werklike opbrengs)* | 6 894 | 7 660 |- | [[alge]] (teoretiese opbrengs)** | 39 916 | 47 500 | | | |} : <small><nowiki>*</nowiki> Die werklike biomassa alge-opbrengs vanaf veldtoetse wat tydens die NREL se akwatiese spesies-program uitgevoer is, omgeskakel na die werklike olie-inhoud van die algespesies wat gekweek is tydens die spesifieke toetse</small><ref>[http://biopact.com/2007/01/in-depth-look-at-biofuels-from-algae.htmlBiopact An in-depth look at biofuels from algae]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Biopact, 19 Januarie 2007</ref> : <small><nowiki>**</nowiki>Geprojekteerde alge-opbrengs gebaseer op volhoubare gemiddelde biomassa opbrengste uit die NREL se akwatiese spesies-program en 'n aanvaarde olie-inhoud van 60%. Werklike olie-inhoud was baie minder gewees.</small><ref>[http://www.nrel.gov/docs/legosti/fy98/24190.pdf US Dept of Energy's Aquatic Species Program: Biodiesel from Algae] Sheehan, J; Dunahay, T; Benemann, J; Roessler, P. Verenigde State se departement Energie, Julie 1998. Besoek op 02-01-2007</ref> : <small>Triadica sebifera, of Sapium sebiferum, staan ook in Engels as "Chinese tallow", "Popcorn Tree" of "Florida Aspen" bekend.</small><ref>Triadica sebifera data, [http://aiche.confex.com/aiche/2006/techprogram/P67546.HTM Mississippi State University]<br />Gebruik met toestemming van [http://www.globalpetroleumclub.com/ The Global Petroleum Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517011056/http://attra.ncat.org/attra-pub/biodiesel_sustainable.html |date=17 Mei 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517011056/http://attra.ncat.org/attra-pub/biodiesel_sustainable.html |date=17 Mei 2008 }}</ref> ; Tipiese olie-onttrekking vanuit 100&nbsp;kg oliesaad<ref>[http://www.globalpetroleumclub.com/ The Global Petroleum Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517011056/http://attra.ncat.org/attra-pub/biodiesel_sustainable.html |date=17 Mei 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517011056/http://attra.ncat.org/attra-pub/biodiesel_sustainable.html |date=17 Mei 2008 }} (met toestemming gebruik)</ref> {| class="wikitable" |- ! Gewas ! Olie/100kg. ! Gewas ! Olie/100kg. |- | [[Kasterolie|Kasterboon]] | 50 kg | [[Kopra]] | 62 kg |- | [[Katoen]]saad | 13 kg | [[grondboontjie|Grondboonkern]] | 42 kg |- | [[Mosterd]]saad | 35 kg | Palmkern | 36 kg |- | Palmvrug | 20 kg | [[Raap]]saad | 37 kg |- | [[Sesam]] | 50 kg | [[Sojaboon]] | 14 kg |- | [[Sonneblom]] | 32 kg | | |} Die energie-inhoud van biodiesel is ongeveer 90% minder as dié van petroleumdiesel. === Ekonomiese lewensvatbaarheid === 'n Studie deur drs. Dyne en Raymer van die "Tennessee Valley Authority" toon dat die gemiddelde Amerikaanse plaas ongeveer 82&nbsp;[[liter]] per [[hektaar]] verbruik om 'n gewas te verbou. Die gemiddelde raapsaadoes se gemiddelde olielewering is egter rondom 029&nbsp;ℓ/ha en hoë-opbrengs saad kan soveel as 1 356&nbsp;ℓ/ha lewer. Die inset/uitsetverhouding in hierdie gevalle is ongeveer 1:12.5 en 1:16.5. Die fotosinteseproses lê ongeveer 3-6% van die totale stralingsenergie vas.<ref name="www.fao.org">[http://www.fao.org/docrep/w7241e/w7241e05.htm Renewable biological systems for alternative sustainable energy production] Kazuhisa Miyamoto, FAO Agricultural Services Bulletin – 128, Finale uitgawe, 1997, Food and Agriculture Organization of the United Nations, besoek op 2 Januarie 2007</ref> en as die totale massa van die oes gebruik kan word vir energieproduksie sal die oorhoofse doeltreffendheid van hierdie ketting ongeveer 1% wees. Dit vergelyk nie gunstig met sonselle wat met 'n elektriese aandrywer gekoppel is nie, maar dit ding egter wel mee met sonselle ten opsigte van koste en die gemak waarmee dit uitgerol kan word, aangesien sonselle steeds ongeveer VS$1000 per vierkante meter kos. Hierdie statistieke is egter nie voldoende om aan te dui of so 'n verandering ekonomies sin sal maak nie. Verdere faktore moet ook in ag geneem word, soos die brandstofekwivalent van die energie wat vereis word om dit te verwerk, die opbrengs van brandstof vanuit ru-olie, die opbrengs wat verkry kan word uit voedselverbouing, die impak wat biodiesel op kospryse sal hê en die relatiewe koste van biodiesel teenoor petroleumdiesel. 'n Gesamentlike studie deur die Verenigde State se departemente van energie en landbou het baie van die verskillende kostes betrokke by die vervaardiging van biodiesel nagegaan en gevind dat dit 'n opbrengs van 3,2 eenhede brandstof lewer vir elke eenheid fossielbrandstof wat verbruik word.<ref name="www.nrel.gov.810">[http://www.nrel.gov/docs/legosti/fy98/24089.pdf Life Cycle Inventory of Biodiesel and Petroleum Diesel for Use in an Urban Bus] Sheehan, J; Camobreco, V; Duffield, J; Graboski, M; Shapouri, H. Finale verslag, Mei 1998, Verenigde State se departement van landbou, gesamentlik met Verenigde State se departement van energie. Besoek op 2 Januarie 2007</ref> Daar word na hierdie mate verwys as die "netto energiewins". 'n Vergelyking van petroleumdiesel, petrol en [[bio-alkohol|bio-etanol]] wat gebruik maak van die syfers deur die Verenigde State se departement van landbou kan op die Minnesota departement van landbou se webwerf verkry word.<ref name="www.mda.state.mn.us.811">[http://www.mda.state.mn.us/ethanol/balance.html Minnesota se departement van landbou se webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117035945/http://www.mda.state.mn.us/ethanol/balance.html |date=17 November 2007 }} 24 Oktober 2005</ref> Die debat oor die energiebalans van biodiesel woed egter steeds voort. Die volledige oorgang na biobrandstowwe sal groot stukke grond verg indien tradisionele gewasse verbou word. Lande met baie groot ekonomieë sal veral groot probleme ervaar, aangesien energieverbruik eweredig is aan ekonomiese uitset.<ref name="Energy and the Economy">[http://www.dallasfed.org/news/educate/2004/04ecsummit-brown.pdf Looking Forward: Energy and the Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060923092830/http://www.dallasfed.org/news/educate/2004/04ecsummit-brown.pdf |date=23 September 2006 }} besoek op 29 Augustus 2006.</ref> As slegs tradisionele voedingsgewasse benut word sal die meeste lande nie voldoende verboubare grond hê om biobrandstowwe vir hulle voertuie te vervaardig nie. Lande met kleiner ekonomieë (en daarom 'n kleiner energieverbruik) en meer verboubare grond mag hulself dalk in 'n gunstiger situasie bevind, al sou baie streke dit nie kan bekostig om grond van voedselverbouing na brandstofproduksie om te skakel nie. Vir derdewêreldlande, sal biodieselbronne wat marginale grond benut meer sin maak.<ref name="www.tve.org.813">[http://www.tve.org/ho/doc.cfm?aid=1433&lang=English Hands on: Power Pods – India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426092429/http://tve.org/ho/doc.cfm?aid=1433&lang=English |date=26 April 2012 }} besoek op 24 Oktober 2005.</ref> Ongebruikte woestynland (wat baie sonstraling ontvang) kan gebruik word om alge te verbou en kan alge plaasafval en oortollige CO₂ vanaf fabrieke benut om die groei van die alge te versnel.<ref name="Briggs2004">[http://www.unh.edu/p2/biodiesel/article_alge.html Widescale Biodiesel Production from Algae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040906074833/http://www.unh.edu/p2/biodiesel/article_alge.html |date= 6 September 2004 }} Michael Briggs, Universiteit van New Hampshire Biodieselgroep. Augustus 2004, besoek op 2 Januarie 2007.</ref> In tropiese gebiede soos [[Maleisië]] en [[Indonesië]] word oliepalms baie vinnig aangeplant om tred te hou met die groeiende aanvraag na biodiesel in Europa en ander markte. Daar word beraam dat palmolie-diesel in Duitsland slegs sowat 'n derde van raapsaad-diesel kos.<ref name="Palm Oil">[http://www.bernama.com.my/bernama/v3/news_business.php?id=157856 Palm Oil Based Biodiesel Has Higher Chances Of Survival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102644/http://www.bernama.com.my/bernama/v3/news_business.php?id=157856 |date=29 September 2007 }} besoek op 20 Desember 2006.</ref> === Termiese depolimerisasie === Termiese depolarisasie is 'n belangrike nuwe proses vir die afbreek van komplekse organiese materiale na ligter rou olie. Hierdie materiale kan nie-oliegebaseerde afvalprodukte insluit, soos byvoorbeeld ou bande, hout en plastiek. Die proses maak die natuurlike geologiese prosesse na wat, soos vermoed word, betrokke was by die vorming van fossielbrandstowwe. Onder die werking van druk en hitte word langkettingpolimere van waterstof, suurstof en koolstof ontbind na korter ketting petroleumkoolwaterstowwe. == Sien ook == * [[Hernubare energie]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronnelys == * ''An Overview of Biodiesel and Petroleum Diesel Lifecycles'', Sheehan ''et al.'', NREL, Mei 1998. [http://www.nrel.gov/docs/legosti/fy98/24772.pdf] * ''Business Management for Biodiesel Producers'', Von Gerpen, Jon. Iowa State University under contract with the National Renewable Energy Laboratory (NREL), Januarie 2004 [http://www.nrel.gov/docs/fy04osti/36242.pdf] * ''[http://www.biodiesel.co.uk/levington.htm Energy balances in the growth of oilseed rape for biodiesel and of wheat for bioethanol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010108231400/http://www.biodiesel.co.uk/levington.htm |date= 8 Januarie 2001 }}'' Richards I.R., Junie 2000. * ''Life Cycle Inventory of Biodiesel and Petroleum Diesel for Use in an Urban Bus'', Sheehan ''et al.'' NREL, 1998. [http://www.nrel.gov/docs/legosti/fy98/24089.pdf] * ''[http://www.csmonitor.com/2006/0111/p01s03-sten.html Algae – like a breath mint for smokestacks]'', Mark Clayton, Christian Science Monitor, 11 Januarie 2006. * Tyson K.S., McCormick R.L., "2006 Biodiesel Handling and Use Guide Third Edition", [http://www.nrel.gov/vehiclesandfuels/npbf/pdfs/40555.pdf] * [http://www.wfs.org/futcontja07.htm Biodiesel's Bright Future] uit die Julie-Augustus uitgawe van ''The Futurist'' tydskrif. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Biodiesel}} * [http://www.theglycerolchallenge.org/ ''www.theglycerolchallenge.org''] – Die Gliserol-uitdaging {{en-vertaal|il=Biodiesel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Energie]] blly6ekclcr3pwtq65n9w5hckcg5282 0 24093 2970621 2912140 2026-09-25T12:18:16Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Potsdam conference 1945-8.jpg]] → [[File:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with more pixels ([[c:c:GR]]) 2970621 wikitext text/x-wiki [[Lêer:World War II alliances animated map.gif|duimnael|400px|'n Voorstelling van die wisseling in grondgebied wat deur die Geallieerde en Spilmoondhede beheer is oor die verloop van die oorlog. Geallieerd-beheerde gebiede word in groen en violet vertoon en die Spilgebiede in oranje.]] [[Lêer:Casablanca-Conference.jpg|duimnael|Die VS-President [[Franklin D. Roosevelt]] en die Britse Eerste Minister [[Winston Churchill]] tydens die [[Casablanca Konferensie]] in 1943.]] [[Lêer:Teheran conference-1943.jpg|duimnael|Die "Groot 3": [[Josef Stalin]], Franklin D. Roosevelt en Winston Churchill wat by die [[Teheran Konferensie]] ontmoet om die Europese Teater van die Tweede Wêreldoorlog in 1943 te bespreek.]] [[Lêer:Cairo conference.jpg|duimnael|Die Geallieerdes van die Asiese en Stille Oseaan Teaters: Generalissimo [[Tsjiang Kai-sjek]], Franklin D. Roosevelt, en Winston Churchill wat by die [[Kairo Konferensie]] ontmoet in 1943.]] [[Lêer:CommonwealthPrimeMinisters1944.jpg|duimnael|Konferensies van die eerste ministers van die Britse dominions William Lyon Mackenzie King (Kanada), [[Jan Christian Smuts]] (Suid-Afrika), Winston Churchill (Verenigde Koninkryk), Peter Fraser (Nieu-Seeland) en John Curtin (Australië) op 1 Mei 1944 in Londen.]] [[Lêer:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt.jpg|duimnael|Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt, en Josef Stalin tydens die [[Jalta Konferensie]] in Februarie 1945.]] [[Lêer:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|duimnael|Clement Attlee, Harry S. Truman en Josef Stalin tydens die [[Potsdam Konferensie]] in Julie 1945.]] [[Lêer:Original United Nations.jpg|duimnael|Oorlogsplakkaat vir die Verenigde Nasies, geskep in 1942 deur die Amerikaanse Kantoor van Oorlogsinformasie, wat die 26 lede van die Geallieerdes toon.]] [[Lêer:Naciones Unidas 3.jpg|duimnael|Oorlogsplakkaat vir die Verenigde Nasies, geskep in 1943 deur die Amerikaanse Kantoor van Oorlogsinformasie.]] [[Lêer:British Commonwealth and allies.jpg|duimnael|'n Britse plakkaat van 1941, wat die lede van die groter alliansie teen Nazi-Duitsland vertoon.]] Die '''Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog''' ([[Engels]]: ''Allies''; [[Frans]]: ''Alliés''; [[Russies]]: Антигитлеровская коалиция; [[Chinees]]: 同盟國) is die lande wat amptelik teen die [[Spilmoondhede]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] gestaan het. Binne die Geallieerdes het die [[Sowjetunie]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], en die [[Verenigde Koninkryk]] as die "Groot Drie" bekendgestaan. Die Amerikaanse president [[Franklin D. Roosevelt]] het na die Groot Drie en [[Republiek China|China]] as die "Vier polisiemanne van die wêreld" verwys. Gedurende Desember [[1941]] het Roosevelt die naam "[[Verenigde Nasies]]" (VN) vir die Geallieerdes bedink, en die ''Declaration by United Nations'', op [[1 Januarie]] [[1942]], was die grondslag van die moderne VN.<ref>Douglas Brinkley, ''FDR & the Making of the U.N.''</ref> By die Potsdamkonferensie van Julie-Augustus 1945, het Roosevelt se opvolger, [[Harry S. Truman]], voorgestel dat die minsiters van buitelandse sake van China, Frankryk, die Sowjetunie, die Verenigde Koninkryk en die VSA "die vredesverdare en grensskikkings van Europa moes optrek," wat gelei het tot die skepping van die Raad van Minsters van Buitelandse Sake.<ref name=CHURCHILL-TRIUMPH-TRAGEDY-PG561>{{cite book |title=The Second World War, Volume VI: Triumph and Tragedy |page=561 |publisher=[[Houghton-Mifflin Company]] |first=Winston S. |last=Churchill |origyear=1953 |date=1981 }}</ref> == Opsomming van Geallieerde oorlogverklarings aan die Spilmoondhede == <!-- Die volgende vlae en lande verwys na formele oorlogsverklarings deur onafhanklike state, nie deur provinsiale regerings, koloniale owerhede namens van kolonies, of ander nie-onafhanklike lande nie.(b.v. deur Brittanje die regering van Indië, namens die Indiese Ryk). --> === Na die Duitse inval van Pole === : ''Sien ook: [[Inval van Pole (1939)]]'' ; September 1939 * {{vlagland|Pole}}: [[1 September]] [[1939]] * {{vlagland|Australië}}: [[3 September]] [[1939]] * {{vlagland|Frankryk}}: [[3 September]] [[1939]],<ref>[http://www.ordredelaliberation.fr/fr_doc/1_1_1_1.html Ordre de la Libération] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704122524/http://www.ordredelaliberation.fr/fr_doc/1_1_1_1.html |date= 4 Julie 2009 }}). Pétain's demand of surrender in 1940 was also legally nullified, as was the Vichy regime as a whole ([http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=E79852A4775DD1EE2B2FFC999A64A723.tpdjo06v_2?cidTexte=LEGITEXT000006071212&idArticle=&dateTexte=20090916 ref])</ref> insluitend: ** {{vlagikoon|Frankryk}} [[Franse oorsese gebiede]] * {{vlagland|Nieu-Seeland}}: [[3 September]] [[1939]] * {{vlagland|Verenigde Koninkryk}}: [[3 September]] [[1939]], insluitend: ** {{vlagikoon|Indië|Brits}} [[Brits-Indië]]<ref name="Britannica 1">{{cite news |author=<u>Encyclopædia Britannica</u> |title=Allied Powers‑International Alliance also called Allies |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/16380/Allied-Powers#ref754272 |publisher=Encyclopædia Britannica Online |year=2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504185842/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/16380/Allied-Powers#ref754272 |archive-date= 4 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 April 2013 }}</ref><ref name="UN Declaration 2">{{cite news |title=DECLARATION BY UNITED NATIONS |url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/1942/420101a.html |publisher=Book Department, Army Information School, Carlisle Barrack nars, Pa., May 1946 and [[ibiblio]] |date=1 Januarie 1942 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029161847/http://www.ibiblio.org/pha/policy/1942/420101a.html |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 April 2013 }}</ref><ref name="UN Charter" /> ** {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Britse oorsese gebiede|Kroonkolonies]] * {{vlagland|Suid-Afrika|1928}}: [[6 September]] [[1939]] * {{vlagland|Kanada|1921}}: [[10 September]] [[1939]] ; April 1940 * {{vlagland|Denemarke}}: [[9 April]] [[1940]] * {{vlagland|Noorweë}}: [[9 April]] [[1940]] === Na die Skynoorlog === : ''Sien ook: [[Skynoorlog]]'' * {{vlagland|België}}: [[10 Mei]] [[1940]], insluitend ** {{vlagland|Belgiese Kongo}} ** {{vlagikoon|België}} [[Belgiese koloniale ryk|ander Belgiese kolonies]] * {{vlagland|Luxemburg}}: [[10 Mei]] [[1940]] * {{vlagland|Nederland}}: [[10 Mei]] [[1940]], insluitend ** {{vlagikoon|Nederland}} [[Nederlands-Indië]] ** {{vlagikoon|Nederland}} [[Nederlandse Ryk|ander Nederlandse kolonies]] * {{vlagland|Griekeland|oud}}: [[28 Oktober]] [[1940]] * {{vlagikoon|Joego-Slawië|koninkryk}} [[Koninkryk van Joego-Slawië]]: [[6 April]] [[1941]] (onderteken gedeeltelike ''[[Driesydige Verdrag]]'' op 25 Maart, aangeval deur Duitsland op 6 April) === Na die inval van die Sowjetunie === : ''Sien ook: [[Operasie Barbarossa]]'' * {{vlagland|Sowjetunie}}: [[22 Junie]] [[1941]] (voorheen neutraal met vriendskaplike verhoudinge met die Spilmoondhede) * {{vlagland|Tannu Tuva}}: [[25 Junie]] [[1941]] (geannekseer deur die Sowjetunie in 1944)<ref>Toomas Alatalu. Tuva. A State Reawakens. ''Soviet Studies'', Vol. 44, No. 5 (1992), bl. 881–895.</ref> === Na die Aanval op Pearl Harbor === : ''Sien ook: [[Aanval op Pearl Harbor]]'' * {{vlag|Verenigde State|1912}}: [[8 Desember]] [[1941]], insluitend: **{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Amerikaans-Samoa]] ** {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Guam]] ** {{vlagikoon|Filippyne}} [[Filippyne]]<ref name="Britannica 1" /><ref name="UN Declaration 2" /><ref name="UN Charter">{{cite web |url=http://www.un.org/en/members/growth.shtml |title=United Nations member States – Growth in United Nations membership, 1945–present |publisher=United Nations |access-date=15 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502172720/http://www.un.org/en/members/growth.shtml |archive-date= 2 Mei 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>[http://countrystudies.us/philippines/20.htm Dolan, Ronald E., ed. (1991–20). "Commonwealth Politics, 1935–41"], in ''Philippines: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress. {{ISBN|0-8444-0748-8}}.</ref> ** {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Puerto Rico]] ** {{vlagland|V.S. Maagde-eilande}} ** {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Eilandgebiede van die Verenigde State van Amerika|ander eilandgebiede]] * {{vlagland|Panama}}: [[7 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|Costa Rica|staat}}: [[8 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|Dominikaanse Republiek}}:[[8 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|El Salvador}}: [[8 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|Haïti}}: [[8 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|Honduras}}: [[8 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|Nicaragua}}: [[8 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|Republiek China}}: [[9 Desember]] [[1941]] (in oorlog gewikkel met die [[Japan|Ryk van Japan]] sedert 1937) * {{vlagland|Kuba}}: [[9 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|Guatemala}}: [[9 Desember]] [[1941]] * {{vlagland|Tsjeggoslowakye}} (Regering-in-Asiel): [[16 Desember]] [[1941]] (Tsjeggiese gebiede deur Duitsland beset sedert [[15 Maart]] [[1939]].) === Na die Verklaring by die Verenigde Nasies === : ''Sien ook: [[Verklaring by die Verenigde Nasies]]'' * {{vlagland|Meksiko|1934}}: [[22 Mei]] [[1942]] * {{vlagland|Brasilië|1889}}: [[22 Augustus]] [[1942]] * {{vlagland|Ethiopië|1897}}: [[14 Desember]] [[1942]] * {{vlagland|Irak}}: [[17 Januarie]] [[1943]] * {{vlagland|Bolivia|state}}: [[7 April]] [[1943]] * {{vlagland|Colombia}}: [[26 Julie]] [[1943]] * {{vlagland|Iran|1925}}: [[9 September]] [[1943]] * {{vlagland|Italië|1861}}: [[13 Oktober]] [[1943]] * {{vlagland|Liberië}}: [[27 Januarie]] [[1944]] * {{vlagland|Peru|1825}}: [[12 Februarie]] [[1944]] === Na die D-dag === * {{vlagland|Roemenië|1867}}: [[25 Augustus]] [[1944]] * {{vlagland|Bulgarye|1878}}: [[8 September]] [[1944]] * {{vlagland|Hongarye|1920}}: [[20 Januarie]] [[1945]] * {{vlagland|Ecuador}}: [[2 Februarie]] [[1945]] * {{vlagland|Paraguay|1842}}: [[7 Februarie]] [[1945]] * {{vlagland|Uruguay}}: [[15 Februarie]] [[1945]] * {{vlagland|Venezuela|1930}}: [[15 Februarie]] [[1945]] * {{vlagland|Turkye}}: [[23 Februarie]] [[1945]] * {{vlagland|Egipte|1922}}: [[24 Februarie]] [[1945]] * {{vlagland|Libanon}}: [[27 Februarie]] [[1945]] * {{vlagland|Sirië}}: [[27 Februarie]] [[1945]] * {{vlagland|Saoedi-Arabië}}: [[1 Maart]] [[1945]] * {{vlagland|Finland}}: [[3 Maart]] [[1945]] (effektief vanaf 15 September 1944) * {{vlagland|Argentinië}}: [[27 Maart]] [[1945]] * {{vlagland|Chili}}: [[11 April]] [[1945]] (verklaar net oorlog teen Japan)<ref>[http://www.emol.com/especiales/infografias/20050412_guerrajapon01.htm En consejo de gabinete se firmó el decreto que declara el estado de guerra con el Japón. El Mercurio 12 de abril 1945 (periódico chileno)]</ref><ref>[http://www.emol.com/especiales/infografias/20050412_guerrajapon02.htm Quedó aprobada la declaración de guerra al Japón. El Mercurio 13 de abril 1945 (periódico chileno)]</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Australië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Brasilië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Frankryk]] [[Kategorie:Geskiedenis van Indië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Kanada]] [[Kategorie:Geskiedenis van Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Geskiedenis van Rusland]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] 4qa5tyxkaohoyq6qbvyu03nf7j4upb8 0 25108 2970810 2969258 2026-09-25T23:54:44Z Pynappel 70858 /* Swing Low, Sweet Chariot */ 2970810 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Engelse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Engelse nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Engeland | beeld = Kenteken van die Engelse nasionale rugbyspan.svg | unie = [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] (RFU) | bynaam = Die Rose | embleem = Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]] | kaptein = [[Maro Itoje]] | afrigter = {{vlagikoon|Engeland}} [[Steve Borthwick]] <small>(sedert 2022)</small> | stadion = [[Twickenham-stadion|Twickenham]], [[Londen]] | kapasiteit = 82&nbsp;000 | patroon_la1 = | patroon_b1 = _thinredsides | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _2_stripes_white | linkerarm1 = ffffff | liggaam1 = ffffff | regterarm1 = ffffff | broek1 = ffffff | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _lightbluelower | patroon_b2 = | patroon_ra2 = _lightbluelower | patroon_sh2 = _skysides | patroon_so2 = _2_stripes_white | linkerarm2 = 000000 | liggaam2 = 000000 | regterarm2 = 000000 | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Ben Youngs]] (127)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=1;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Owen Farrell]] (1&nbsp;237)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=1;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Rory Underwood]] (49)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=1;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | eerste = (''ook die wêreld se eerste'')<br />{{SCOru}} 1–0 {{ENGru-r}}<br />([[Edinburg]], [[Skotland]]; 27 Maart 1871) | grootwen = {{ENGru}} 134–0 {{ROMru-r}}<br /> ([[Londen]], [[Engeland]]; 17 November 2001) | grootverloor = {{AUSru}} 76–0 {{ENGru-r}}<br />([[Brisbane]], [[Australië]]; 6 Junie 1998) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Kampioen in [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] | url = | unieurl = www.englandrugby.com }} Die '''Engelse nasionale rugbyspan''' ([[Engels]]: ''England national rugby union team'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Engeland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Engeland deur die [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] (''Rugby Football Union'', RFU) geadministreer. Engeland neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] deel, saam met [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]. Engeland het die kampioenskap reeds 29 keer gewen, insluitende 13 [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slams]], en nog tien ander kere die titel gedeel. Engeland ding as deel van die Sesnasies-toernooi met Skotland om die Calcuttabeker mee, die oudste rugbytrofee. Engeland se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1987 beslis word. Engeland is genooi om aan die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] deel te neem en het daarna die eindstryd van die tweede [[Rugbywêreldbeker 1991]] gehaal waar hulle teen [[Wallabies|Australië]] verloor het. Ná die span se 2003-Sesnasies Grand Slam het Engeland die [[Rugbywêreldbeker 2003]] gewen deur Australië met 20–17 in [[ekstra tyd]] te klop, waarmee hulle die eerste span van die [[Noordelike Halfrond]] geword het om dit te vermag. Daarbenewens is dit ná [[sokker]] in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]] die tweede wêreldbekertrofee in een van Engeland se gewildste sportsoorte wat die onderskeidelike nasionale span ingepalm het; in [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] sou nog die [[Krieket|krieketwêreldbekertitel]] volg. Hulle het tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] as verdedigende kampioen in die eindstryd gespeel, maar met 6–15 teen Suid-Afrika verloor; albei spanne het mekaar tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] weer in die eindstryd ontmoet, en Engeland is dié keer deur die Springbokke met 32–12 geklop. Engeland het sy eerste toetswedstryd in 1871 gespeel, toe hulle op Raeburn Place in [[Edinburg]] deur Skotland verslaan is. Daarna het Engeland die Tuisuniekampioenskap (Engels: ''Home Nations Championship'', nou die Sesnasies) wat in 1883 ’n aanvang geneem het, oorheers. Ná die skeuring in rugbyvoetbal in 1895 (veral in Noord-Engeland), wat ook die nasionale span geraak het, het Engeland tot in 1910 nie weer die kampioenskap gewen nie. Engeland het in 1905 vir die eerste keer teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]] gespeel, in 1906 teen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en in 1909 teen die [[Australië|Australiese]] Wallabies. Engeland is ook een van die lande wat deel uitmaak van die [[Britse en Ierse Leeus]] – spelers wat vir Engeland mag speel mag dus ook gekies word vir die Leeus. Engelse spelers dra tradisioneel wit broeke, vlootblou kouse en wit truie met ’n geborduurde rooi roos – wat aan die [[Huis van Lancaster]] ontleen is – daarop. Die span se tuisstadion is sedert 1910 oorwegend [[Twickenham-stadion|Twickenham]]. In 2003 is Engeland deur Wêreldrugby as die “span van die jaar” aangewys. 17 voormalige Engelse rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Engeland is tans (Maart 2026) sesde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Engelse Rugbyvoetbalunie}} [[Lêer:Rugby football museum.jpg|duimnael|Die ''Webb Ellis Rugby Football Museum'' in Rugby]] Die beheerliggaam vir rugby in Engeland is die Rugbyvoetbalunie (''Rugby Football Union'', RFU). Die RFU is op 26 Januarie 1871 gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.englandrugby.com/about-rfu/the-rfu |title=History |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=20 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120121829/https://www.englandrugby.com/about-rfu/the-rfu |archive-date=20 November 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarmee is dit die oudste rugbybeheerliggaam ter wêreld en het in 1890 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1890s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1890s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens het die RFU in 1999 by die vastelandse beheerliggaam FIRA-AER (nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die belangrikste Engelse rugbytoernooi is die Engelse Premierskap, waaraan tien klubs deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.premiershiprugby.com/clubs |title=Clubs |publisher=Premiership Rugby |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Bo die nasionale kampioenskap word jaarliks saam met klubs uit Frankryk, Ierland, Italië, Skotland en Wallis die Europese Rugbykampioenskapbeker en die Europese Rugby-uitdaagbeker beslis. Naas die amptelike nasionale span roep die RFU ook ander keurspanne byeen. Die ''England Saxons'' is die tweede nasionale span van Engeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rfu.com/News/2006/May/News%20Articles/EnglandABecomesEnglandSaxons.aspx?a=1&y=2006 |title=England A becomes England Saxons |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |date=18 Mei 2006 |accessdate=27 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927174442/http://www.rfu.com/News/2006/May/News%20Articles/EnglandABecomesEnglandSaxons.aspx?a=1&y=2006 |archive-date=27 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Net soos ander rugbylande beskik Engeland oor ’n o/20-nasionale span wat aan die o/20-Sesnasies-toernooi en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/team/england-u20/#latest |title=England U20 |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=31 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031204738/https://www.sixnationsrugby.com/team/england-u20/#latest |archive-date=31 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Engeland beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Engelse nasionale rugbyspan dien.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.englandrugby.com/participation/education/schools |title=Schools |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit word as ’n groot prestasie beskou om saam met die [[Britse en Ierse Leeus]] na die [[Suidelike Halfrond]] te toer, waar hulle sowat al om die vier jaar teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] of die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionstour.com/ |title=British & Irish Lions |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Gedurende die 19de eeu === [[Lêer:William Webb Ellis.jpg|duimnael|links|upright|[[William Webb Ellis]]]] [[Lêer:Rugby School 850.jpg|duimnael|Die skoolgebou van die privaatskool in [[Rugby, Engeland|Rugby]]]] [[Lêer:England 1871 first.jpg|duimnael|Engeland voordat hulle in 1871 in die eerste internasionale wedstryd teen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] in [[Edinburg]] gespeel het]] [[Lêer:A Football Match.jpg|duimnael|Rugbywedstryd tussen Engeland en Skotland, ca. 1893]] Rugby is glo deur [[William Webb Ellis]] uitgevind, toe hy in 1823 in die Engelse dorp [[Rugby, Engeland|Rugby]] tydens ’n [[sokker]]wedstryd vir die eerste keer die bal met die hand opgetel en weggehardloop het om ’n punt aan te teken. Leerlinge van die Rugby-skool het die nuwe sport in die eerste helfte van die 19de eeu na universiteite, na [[Londen]], en na die graafskappe saamgeneem en oor die hele land versprei. In 1848 het verteenwoordigers van ses openbare skole op ’n algemene stel reëls besluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/originsofrugby.htm |title=Origins of Rugby |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 26 Januarie 1871 is die beheerliggaam [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] (RFU) gestig. Die eerste wedstryd van ’n Engelse keurspan is twee maande later op Maandag, 27 Maart 1871, teen Skotland gespeel. Dit was nie net Engeland se eerste wedstryd teen ’n ander land nie, maar ook die eerste internasionale rugbywedstryd en die eerste internasionale wedstryd tussen albei lande in enige sportsoort ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rfu.com/microsites/museum/index.cfm?fuseaction=faqs.history |title=Short history of rugby |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=15 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215165655/http://www.rfu.com/microsites/museum/index.cfm?fuseaction=faqs.history |archive-date=15 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Skotland het die kragmeting gewen met twee drieë en ’n verdoeling van een van die drieë; ’n 4–1 oorwinning voor ’n skare van 4&nbsp;000 by Raeburn Place, [[Edinburg]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Marshall, Francis |title=Football; the Rugby union game |url=https://archive.org/details/bub_gb_y-VAAAAAIAAJ |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_y-VAAAAAIAAJ/page/140 140] |year=1892 |location=Londen, Parys, Melbourne |publisher=Cassell and company, limited}})</ref><ref name="Lewis">{{en}} {{cite book |author=Steve Lewis |title=One Among Equals: England's International Rugby Captains |url=https://archive.org/details/oneamongequalsen0000lewi |publisher=Vertical Editions |year=2008 |isbn=978-1-904091-31-8 |page=[https://archive.org/details/oneamongequalsen0000lewi/page/274 274]}}</ref><ref name="Rugby1870s">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1870s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1870s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die terugwedstryd, en Engeland se eerste tuiswedstryd, is op die Londense [[The Oval (Londen)|Kennington Oval]] gehou en deur Engeland met 8–3 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/england/scotland/gamesplayed/9 |title=England vs Scotland > Games Played |publisher=rugbydata.com |accessdate=18 Junie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68W4nFeCq?url=http://www.rugbydata.com/england/scotland/gamesplayed/9 |archive-date=18 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/england/scotland/game/1872/02/05 |title=5 Februarie 1872 – The Oval, London, England |publisher=rugbydata.com |accessdate=18 Junie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68W4nxgbD?url=http://www.rugbydata.com/england/scotland/game/1872/02/05 |archive-date=18 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die vroeë wedstryde het nie oor ’n gestruktureerde puntestelsel beskik nie; dit sou eers ná 1890 ingestel word nadat ’n geskikte formaat vir die puntestelsel ontwerp is.<ref name="Rugby1870s" /> Tot in 1875 is – soos in sokker – internasionale rugbywedstryde beslis deur die aangetekende aantal doele (beide doelskoppe en skepdoele), maar van 1876 af is ’n wedstryd deur die aantal gedrukte drieë beslis as die telling gelykop was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/statsguru/rugby/page/79004.html |title=Scoring & Player Numbers Explanation |publisher=ESPNscrum |date=1 October 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n aantal wedstryde teen Skotland het Engeland in 1875 op die Londense Oval vir die eerste keer teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] gespeel en hulle met 7–0 verslaan.<ref name="Lewis" /> Dié wedstryd was Ierland se eerste toetswedstryd ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/england/ireland/game/1875/02/15 |title=15 Februarie 1875 – The Oval, London, England |publisher=rugbydata.com |accessdate=5 Desember 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Ch1kbvAH?url=http://www.rugbydata.com/england/ireland/game/1875/02/15 |archive-date=5 Desember 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/ireland/gamesplayed/37 |title=Ireland > Games Played |publisher=rugbydata.com |accessdate=5 Desember 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Ch1lUyYT?url=http://www.rugbydata.com/ireland/gamesplayed/37 |archive-date=5 Desember 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Vir albei spanne het 20 spelers uitgedraf,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_1.htm |title=Irish International Teams: Results, Scorers, Dates and Venues – 1874 to June 1999 |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=21 Desember 2018 |archive-date=21 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221100551/http://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_1.htm |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> soos dit in die vroeë jare van rugby gebruiklik was; die aantal spelers wat tydens een wedstryd vir een span mag uitdraf is eers in 1877 van 20 tot 15 verminder. In 1879 het Engeland en Skotland vir die eerste keer die in [[Indië]] geskenkte Calcuttabeker beslis wat deur Engeland gewen is.<ref>{{en}} {{cite web |author=Ben Johnson |url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofBritain/The-Calcutta-Cup/ |title=The Calcutta Cup |publisher=Historic UK |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hul eerste wedstryd teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] (die laaste van die vier Tuisnasies) is op 19 Februarie 1881 op Richardson’s Field in Blackheath gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="19Feb1881">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/england/wales/game/1881/02/19 |title=19th February 1881 ''Richardsons Field'', Blackheath, England. |publisher=rugbydata.com |accessdate=5 Desember 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Ch1oPnsn?url=http://www.rugbydata.com/england/wales/game/1881/02/19 |archive-date=5 Desember 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Engeland het sy grootste oorwinning in dié tyd aangeteken toe hulle Wallis met 30–0 (volgens die huidige puntestelsel sou dit ’n 82–0-oorwinning gewees het) verslaan en in die proses 13 drieë gedruk het.<ref name="19Feb1881" /> Die opvolgwedstryd die volgende jaar by St Helens in [[Swansea]] was ’n nouer oorwinning; met Engeland wat 10–0 gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/wales/england/game/1882/12/16 |title=16th December 1882 St Helens, Swansea, Wales. |publisher=rugbydata.com |accessdate=5 Desember 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Ch1pN5Ep?url=http://www.rugbydata.com/wales/england/game/1882/12/16 |archive-date=5 Desember 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná ’n aantal sporadiese wedstryde tussen die vier Tuisnasies het die beheerliggame in 1883 die eerste Tuisnasies-toernooi gereël wat deur Engeland gewen is.<ref name="SNHistory">{{en}} {{cite web| url=http://www.rugbyfootballhistory.com/6nations.htm#1999 |title=6 Nations History |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die eerste Tuisnasies-toernooie is deur konflikte met die ander beheerliggame oorskadu. In 1884 het die Engelse RFU met die [[Skotse Rugbyunie|Skotse Rugbyvoetbalunie]] (SRU) oor die reëlinterpretasie geskil. Die RFU was van mening dat Engeland as “stigtersland” van die rugbyspel die alleenlike reg geniet het om omstrede punte in die stel reëls te interpreteer. Die Skotte het hiermee nie saamgestem nie en die volgende jaar geweier om teen Engeland te speel. Op 5 Desember 1887 het verteenwoordigers van die SRU, die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) en die [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) in [[Manchester]] vergader en die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig. Die RFU is vir toetreding genooi, maar hulle het die IRVR se eis oor die alleenlike opstel van die reëls verwerp. Gevolglik het die ander beheerliggame Engeland geboikot, waardeur die Tuisnasies-toernooie in 1888 en 1889 sonder Engeland beslis is. In 1890 het hulle slegs voorwaardelik deelgeneem en in April dieselfde jaar het die RFU wél by die IRVR aangesluit, nadat ’n Arbitrasieraad – bestaande uit John Macdonald (Lord Justice Clerk) en Francis Marindin (president van die Sokkervereniging) – met die Iere, Skotte en Walliesers saamgestem het.<ref name="rugbyfootballhistory" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/laws.htm#IB |title=Formation of the Rugby International Board (IB) |publisher=Rugby Football History |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die boikot het Engeland in 1889 sy eerste wedstryd teen ’n nie-tuisuniespan gespeel: die ''New Zealand Natives'', ’n [[Maori|Māori]]-span wat deur Australië en Europa getoer het. Engeland het die wedstryd op ''Rectory Field'' in Blackheath met 7–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/nz-natives-rugby-tour/unsporting-behaviour |title=Unsporting behaviour? – the New Zealand Natives' rugby tour of 1888/89 |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=20 Desember 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/nz-natives-rugby-tour/matches-played |title=Matches played – New Zealand Natives' rugby tour of 1888/89 |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=13 Augustus 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1890 het Engeland die Tuisnasies-titel met Skotland gedeel.<ref name="SNHistory" /> Op 29 Augustus 1895 het 21 klubs die RFU verlaat en in [[Huddersfield]] ’n nuwe beheerliggaam gestig, die Noordelike Rugbyvoetbalunie (sedert 1922 Rugbyvoetballeague). Dié afstigting, wat as begin van die spel [[Rugby League|rugby league]] beskou word, is gedoen aangesien veral Noord-Engelse klubs hulle uit die werkersklas afkomstige spelers tydens beserings finansieel wou vergoed. Die RFU, wat deur Suid-Engelse spelers uit die Hoër- en boonste middelklas gedomineer is, het hierdie stap as die begin van ’n professionele sport beskou en tevergeefs vir die handhawing van ’n streng amateurstatus gepleit. Sedertdien domineer rugby league veral die Noord-Engelse grafskappe [[Lancashire]] en [[Yorkshire]]. Tot die rugbyspel se professionalisering ’n honderd jaar later is spelers nie toegelaat om van sportkode te verander nie. As gevolg van die splitsing het die nasionale span ’n lang tydperk sonder noemenswaardige sukses beleef, aangesien baie van die beste spelers ’n professionele loopbaan verkies het. Gevolglik het Engeland van 1892 tot 1910 geen Tuisnasies-toernooi gewen nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/Schism.html |title=The Great Schism |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Tydperk voor die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:England vs allblacks Gillett 1905.jpg|duimnael|links|Engeland teen die Nieu-Seelandse oorspronklike [[All Blacks]] in 1905; die All Blacks het met 15–0 gewen]] [[Lêer:Lion rugby.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse katjie oorwen die Engelse leeu (spotprent in ''Punch'')]] [[Lêer:Prince Alexander S. Obolensky.jpg|duimnael|links|upright|Die ingeburgerde Russiese vors Alexander Obolensky het in 1936 twee beslissende drieë teen die All Blacks gedruk]] [[Lêer:Starting-An-Attack-.jpg|duimnael|Skets van ’n wedstryd tussen Engeland en Wallis op Twickenham in 1931]] Op 2 Desember 1905 het Engeland die eerste keer teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]] gespeel. Die All Blacks het vyf drieë gedruk, wat op daardie stadium drie punte getel het (vandaar die [[Afrikaans]]e term “drie”) en met 15–0 gewen. Tydens hul eerste Europatoer het die All Blacks 34 van hul 35 wedstryde gewen en sodoende hul oorheersing van die rugbyspel tot vandag toe begin.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/20 |title=1905/06 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 22 Maart 1906 het Engeland in die [[Parys]]e [[Parc des Princes]] hul eerste wedstryd teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2015/08/14/match-report-france-v-england-1906/ |title=Match report – France v England, 1906 |publisher=World Rugby Museum |date=14 Augustus 2015 |accessdate=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230650/https://worldrugbymuseum.blog/2015/08/14/match-report-france-v-england-1906/ |archive-date=18 April 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 8 Desember dieselfde jaar het die Engelse vir die eerste keer teen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] gespeel en ’n 3-elk aangeteken. Voor die wedstryd het hulle net onwillig die keuring van die [[Jamaika]]anse speler James Peters teruggetrek, nadat die Suid-Afrikaners onwrikbaar geweier het om teen ’n swart speler te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.blackhistorymonth.org.uk/article/section/bhm-firsts/james-peters-the-1st-black-rugby-player/ |title=James Peters the 1st Black Rugby Player |publisher=Black History Month |date=26 Augustus 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Engelse keurspanne het twee keer aan rugbytoernooie tydens [[Olimpiese Somerspele]] deelgeneem, alhoewel dit nie die nasionale span was nie. Tydens die [[Olimpiese Somerspele 1900]] in Parys het die span Moseley RFC uit [[Birmingham]] die bronsmedalje gewen. Die silwermedalje tydens die [[Olimpiese Somerspele 1908]] in [[Londen]] is deur ’n span uit die graafskap [[Cornwall]] gewen.<ref name="olympics">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/olympics.htm |title=Rugby at the Olympics |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die eerste wedstryd van die Engelse teen die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] het op 9 Januarie 1909 in ’n 3–9-nederlaag geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1900s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1900s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1910 is [[Twickenham-stadion|Twickenham]] as die RFU se nuwe tuiste geopen wat ’n “goue era” vir Engelse rugby ingelui het. Engeland se eerste internasionale wedstryd op Twickenham het aan hulle ’n oorwinning oor Wallis besorg en Engeland het voortgegaan om in dieselfde jaar die Tuisnasies-toernooi vir die eerste keer sedert die groot skeuring van 1895 wat gelei het tot die ontstaan van rugby league te wen; die toernooi het ná die toetreding van Frankryk die Vyfnasies geword. Alhoewel Engeland nie die titel in 1911 verdedig het nie, het hulle dit in 1912 gedeel. In 1913 en 1914 het Engeland sy eerste Grand Slams aangeteken, nadat hulle al die deelnemende spanne verslaan het. In 1913 het Engeland ook sy eerste wegoorwinning sedert 1895 in Cardiff aangeteken en daarmee die Walliese tuiswenreeks beëindig.<ref>{{en}} {{cite book |author=David Smith, Gareth Williams |title=Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union |url=https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit |publisher=University of Wales Press |date=1980 |ISBN=0-7083-0766-3 |pages=[https://archive.org/details/fieldsofpraiseof0000smit/page/198 198]}}</ref> Tussen 1915 en 1919 is weens die [[Eerste Wêreldoorlog]] geen toetswedstryde gespeel nie. Nadat die Vyfnasies-toernooi in 1920 hervat is, het Engeland sy wenreeks voortgesit. Gedurende die 1920’s het hulle die toernooi vyf keer gewen, waarvan vier met ’n Grand Slam (in 1921, 1923, 1924 en 1928).<ref name="SNHistory" /> As die belangrikste boumeester van dié wenreeks word Wavell Wakefield beskou: Die taktiese nuwighede wat deur hom ingevoer is, het die rol van die spelers op die agterste ry heeltemal verander. Hulle het voorheen slegs vorme van vastespel uitgevoer, maar was nou baie meer buigsaam, wat hul teenstanders oor ’n lang tyd laat sukkel het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bowker, Barry |title=England Rugby |year=1978 |publisher=Cassell |isbn=978-0-304-30214-7 |pages=60}}</ref> Een van hul min nederlae in dié tydperk was aan die begin van Januarie 1925 teen die All Blacks tydens hul Europatoer, wat weens hul onoorwonne toer (oorwinnings in al hul 36 wedstryde) as ''The Invincibles'' (“die onoorwinlikes”) genoem is, voor ’n skare van 60&nbsp;000 op Twickenham.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/50 |title=1924/25 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1926 het Skotland as eerste van die Tuisnasies ’n wegoorwinning op Twickenham aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/news-comment/england-v-scotland-the-greatest-moments-1647958.html?action=gallery&ino=2 |title=England v Scotland: The greatest moments |publisher=The Independent |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die 1930’s het Engeland vyf keer die Tuisnasies-toernooi gewen – maar sonder ’n Grand Slam, nadat Frankryk weens beweerde professionalisme en onvoldoende beheerliggaambestuur van 1932 tot 1939 uit die toernooi geskop is en dit na die Tuisnasies-toernooi teruggekeer het. Nogtans het Engeland in 1934 en 1937 daarin geslaag om die Tuisnasies-toernooi met ’n driekroon te wen, nadat hulle al die ander Tuisnasies verslaan het.<ref name="SNHistory" /> Gedurende hierdie dekade het Engeland op Twickenham twee toerende spanne van die Suidelike Halfrond gehuisves. Aan die begin van Januarie 1932 het hulle teen Suid-Afrika gespeel, maar Engeland is deur die Springbokke met 7–0 verslaan. Die onaantreklike taktiek van die Springbokke wat hoofsaaklik uit skoppe bestaan het, is deur die skare van 70&nbsp;000 en die pers nie goed ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scotsman.com/sport/rugbys-great-leap-forward-2477113 |title=Rugby's great leap forward |publisher=The Scotsman |date=27 Januarie 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die begin van Januarie 1936 het die Engelse die All Blacks gehuisves. Hul 13–0-oorwinning was die eerste Engelse sukses oor die oormatig skynende All Blacks. Dié oorwinning is veral deur twee drieë van die ingeburgerde vors Alexander Obolensky teweeggebring.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/suffolk/7813726.stm |title=Statue for rugby's Russian prince |publisher=[[BBC]] |date=9 Januarie 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |year=2003 |title=Century in Black – 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers Limited |isbn=978-1-86958-937-0 |pages=38–39}}</ref> === ’n Lang tydperk van mislukking === [[Lêer:England vs scotland 1959.jpg|duimnael|Engeland teen Skotland tydens die Vyfnasies 1959]] Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is al die internasionale rugby gekniehalter. In 1945 en 1946 is die ''Victory Internationals'' beslis – ’n reeks wedstryde teen nasionale en militêre keurspanne wat nie die volle toetsstatus geniet het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/players/after-the-war-the-victory-internationals-1945-46 |title=After the War: The Victory Internationals, 1945-46 |publisher=World Rugby Museum |author=J. R. Suber |date=10 Junie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die jaarlikse toernooi is van 1947 af hervat en met Frankryk se hertoelating was die toernooi vir die volgende vyf dekades weer die Vyfnasies. In dieselfde jaar het Engeland die kampioenskap met Wallis gedeel. In 1948 het hulle egter geen wedstryd gewen nie en slegs die ongewilde “houtleupel” ingepalm. Die tydperk van mislukking het tot in 1953 geduur, toe hulle weer die Vyfnasies-toernooi gewen het.<ref name="SNHistory" /> In 1954 het hulle die titel met Frankryk en Wallis gedeel en in 1957 is die sewende Grand Slam behaal. Nog toernooi-oorwinnings het in 1958, 1960 en 1963 gevolg.<ref name="SNHistory" /> Suid-Afrika het in 1952 na Engeland getoer, Nieu-Seeland in 1954 en Australië in 1948 asook in 1958; slegs in die laaste van dié wedstryde het Engeland ’n oorwinning aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/109 |title=1951/52 South Africa tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/118 |title=1953/54 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/97 |title=1947/48 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/140 |title=1957/58 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Oor dekades heen het Engelse spelers slegs na die Suidelike Halfrond getoer as hulle deur die Britse en Ierse Leeus opgeroep is. Dit het in 1963 verander, toe die RFU vir die eerste keer op sy eie ’n toer gereël het. Engeland het na Nieu-Seeland en Australië getoer, maar hulle is in al hul toetswedstryde deur die All Blacks en die Wallabies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/167 |title=1963 England tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná hierdie toer het die nasionale span ’n lang krisistydperk beleef. Die tweede helfte van die 1960’s en die hele 1970’s was hul onsuksesvolste era in dié tyd. Met uitsondering van die Vyfnasies 1973, toe al die vyf spanne vir die enigste keer twee oorwinnings én twee nederlae elk aangeteken het, het Engeland nie een toernooi-oorwinning ingepalm nie en is deur beide Wallis en Frankryk oorheers.<ref name="SNHistory" /> In kontras hiermee het Engeland op 20 Desember 1969 op Twickenham sy eerste oorwinning oor Suid-Afrika (met 11–8) aangeteken. Die Springbokke se toer is begelei deur hewige anti-apartheidsproteste, wat onder andere deur [[Peter Hain]] en die latere Britse eerste minister [[Gordon Brown]] gereël is.<ref>{{en}} {{cite web |author=Carolyn Hitt |url=https://www.thefreelibrary.com/Rebel+with+a+cause+Hain+recalls+his+days+on+the+rugby+protest...-a094440166 |title=Rebel with a cause Hain recalls his days on the rugby protest frontline |publisher=Western Mail |date=19 November 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kort tevore het die RFU Don White as Engeland se eerste afrigter aangestel. Alhoewel hy as “die mees vooruitdenkende afrigter in Engeland” beskou is, het hy nie daarin geslaag om die Engelse span na sukses terug te neem nie en twee jaar later bedank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/news/2007/jun/07/guardianobituaries.rugbyunion |title=Don White |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Stephens |date=7 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Van die elf Engelse wedstryde onder White se toesig het hulle drie gewen, in een gelykop gespeel en sewe verloor. Ter geleentheid van hul eeufees het die RFU in April 1971 ’n toetswedstryd gereël teen die ''President’s Overseas XV'', ’n deur die beheerliggaam se president saamgestelde wêreldspan bestaande uit die destyds beste spelers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ruck.co.uk/one-team-100-winning-record-england/ |title=Only one team in history has a 100% winning record against England |publisher=ruck.co.uk |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1972 het Engeland die Vyfnasies-toernooi ná vier swak nederlae in die laaste plek beëindig. Dié toernooi kon weens die [[Noord-Ierland]]-konflik nie voltooi word nie, waardeur geen span die titel ingepalm het nie. Ná die Bloed-Sondag op 30 Januarie is die Britse ambassade in [[Dublin]] deur ’n woedende skare afgebrand en baie spelers het dreigbriewe, vermoedelik deur die IRA, ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-rugby-team-faced-death-14308714 |title=When the Wales rugby team faced 'death threats' in Ireland before a performance from the gods |author=Mark Orders |publisher=Wales Online |date=19 Februarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Skotland en Wallis het geweier om hul oorblywende wedstryde in Ierland te speel en die gebrek aan veiligheid aangevoer. Tydens die Vyfnasies 1973 het Engeland ten spyte van soortgelyke dreigemente vir hul wedstryd in Dublin opgedaag en ná hul aankoms by die Lansdowne Road ’n staande applous van vyf minute lank ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/the-day-england-won-a-lansdowne-ovation-1.353883 |title=The day England won a Lansdowne ovation |publisher=The Irish Times |date=29 Mei 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nadat die span met 18–9 verslaan is, het die Engelse [[Kaptein (sport)|kaptein]], John Pullin, skertsend daarna verwys: “Ons is miskien nie baie goed nie, maar ten minste het ons opgedaag” (''We might not be very good but at least we turned up'').<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/england/2350186/Breaking-the-losing-streak.html |title=Breaking the losing streak |publisher=The Telegraph |author=Paul Ackford |date=12 November 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1973 het op ’n unieke manier geëindig: Ná twee oorwinnings en twee nederlae elk het al die vyf deelnemende spanne in dieselfde plek geëindig en die titel gedeel.<ref name="SNHistory" /> Terwyl die Vyfnasies-toernooi vir die Engelse minder suksesvol verloop het, het hulle teen spanne van die Suidelike Halfrond ’n aantal suksesse behaal, waaronder die eerste wegoorwinnings oor Suid-Afrika (in 1972) en Nieu-Seeland (in 1973).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/226 |title=1972 England tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/236 |title=1973 England tour to Fiji and New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1980 was Engeland weer vir ’n kort tydperk die beste Europese span. Die deur kaptein Bill Beaumont aangevoerde span het ná 23 jaar weer die Vyfnasies-toernooi, insluitende ’n Grand Slam, gewen.<ref>{{en}} {{cite web| url=https://www.directart.co.uk/mall/more.php?ProdID=7798 |title=1980 Grand Slam by James Owen. |publisher=directart.co.uk |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die destydse [[skrumskakel]] Steve Smith het die vorige jare se mislukking toegeskryf aan die swak bestuurde beheerliggaam, wat reëlmatig versuim het om die beste spelers saam te roep en hulle te koördineer. Die sukses van 1980 word onder hierdie omstandighede as ’n soort “wonderwerk” beskou. Bedankings van sleutelspelers soos Beaumont, Fran Cotton en Clive Woodward het die span dadelik weer laat verswak en dit sou meer as ’n dekade tot die volgende titel neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/213557.html |title=‚Of all the people that hate the English, I can honestly say the Scots hate us the most‘ |author=Tom Hamilton |publisher=ESPNscrum |date=6 Februarie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Enkele uitskieters teen spanne van die Suidelike Halfrond het die nuwe mislukking versteek. Onder andere het Engeland in 1982 en 1983 elk ’n tuisoorwinning oor Australië en Nieu-Seeland aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/362 |title=1981/82 Australia tour to UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/397 |title=1983 New Zealand tour to Scotland and England |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ondanks groot kritiek en politieke weerstand het die RFU gedurende somer 1984 weer ’n toer na Suid-Afrika gereël, waar die nasionale span sewe wedstryde gespeel het (waaronder twee toetswedstryde teen die Springbokke). Daarbenewens was dit tot die einde van die apartheidsera die laaste toer van ’n vername span na Suid-Afrika. Die onverskilligheid van die Britse regering onder [[Margaret Thatcher]] teenoor die RFU se optrede was een van die redes vir die boikot van die [[Statebondspele]] 1986 in Edinburg deur 32 lande.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/england-v-south-africa-a-history-of-tough-tackling-and-political-turmoil-126148 |title=England v South Africa – a history of tough tackling and political turmoil |author=Dan Feather |publisher=The Conversation |date=31 Oktober 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ook in 1984 is Engeland tuis verslaan deur die Australiese Wallabies, wat op hul beurt hul eerste Grand Slam aangeteken het, nadat hulle tydens dieselfde toer al vier die Tuisnasies verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/412 |title=1984 Australia tour to UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Laaste jare van die amateurtydperk === [[Lêer:Argentina v england testmatch 1981.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Engeland en Argentinië tydens hul Suid-Amerikaanse toer in 1981, ''El grafico'']] Vir meer as ’n eeu was toetswedstryde op die Tuisnasies, Frankryk, Australië, Nieu-Seeland en Suid-Afrika beperk, maar met die toenemende vestiging van die rugbyspel in ander lande kon hierdie eksklusiwiteit nie meer geregverdig word nie. In 1981 het Engeland sy eerste amptelike toer na [[Argentinië]] aangepak en twee toetswedstryde teen die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] gespeel (’n oorwinning en ’n gelykop).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/353 |title=1981 England tour to Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nog suksesvolle premières het in 1985 teen [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] en in 1988 teen [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/413 |title=1984/85 Romania tour to England |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/464 |title=1988 England tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarteenoor het die 1985-toer na Nieu-Seeland met twee nederlae geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/419 |title=1985 England tour to New Zealand and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In dieselfde tyd het Engeland tydens die Vyfnasies-toernooi telkens in die laaste plekke geëindig, in 1983 en in 1987 sonder oorwinnings selfs in die laaste plek.<ref name="SNHistory" /> Op 15 Februarie 1986 is Engeland deur Skotland met 33–6 op [[Murrayfield-stadion]] verslaan; dit was die hoogste Skotse oorwinning in 102 ontmoetings en die ergste Engelse nederlaag in meer as ’n eeu.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?id=3bdAAAAAIBAJ&sjid=y6UMAAAAIBAJ&pg=4443%2C3815038 |title=Records tumble as Scots triumph |author=Bill McMurtie |publisher=The Herald |date=17 Februarie 1986 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die 1980’s het die beheerliggame van Australië en Nieu-Seeland vir die invoering van ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gepleit. Die RFU en die ander Tuisnasies se beheerliggame het die idee aanvanklik verwerp, aangesien hulle ’n verandering in die rugbyspel se amateurstatus gevrees het. Nadat tydens die beslissende IRVR-vergadering in Maart 1985 die Franse en Suid-Afrikaanse beheerliggame vir die voorstel gestem het, het die RFU se president [[John Kendall-Carpenter]] van mening verander, waarvolgens die voorstel goedgekeur is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldcupweb.com/rugby/results/history.asp |title=Rugby World Cup History |publisher=worldcupweb.com |date=13 Mei 2008 |accessdate=22 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422111953/http://www.worldcupweb.com/rugby/results/history.asp |archive-date=22 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gevolglik het Australië en Nieu-Seeland die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] saam aangebied. Engeland is saam met Australië, [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] in Groep 1 geloot. Ná ’n 6–19-nederlaag teen die Wallabies het maklike oorwinnings oor die ander twee spanne gevolg. In die kwarteindstryd in [[Brisbane]] is Engeland deur Wallis met 16–3 uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/2964265.stm |title=1987 (New Zealand/Australia) |publisher=[[BBC]] |date=25 September 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1989 het Engeland Frankryk met ’n 11–0 tuisoorwinning van die Grand Slam ontneem, maar hulle het die titel misgeloop, nadat hulle in die laaste wedstryd deur Wallis verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/that-1980s-sports-blog/2013/mar/20/remembering-england-cardiff-five-nations-1989 |title=Remembering England’s woe in Cardiff in the 1989 Five Nations |author=Steven Pyem |publisher=[[The Guardian]] |date=20 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1990 was Engeland blykbaar weer op die punt om die titel te wen, maar in die beslissende wedstryd op Murrayfield is hulle verrassend met 13–7 verslaan, wat aan die Skotte die Grand Slam besorg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dailymail.co.uk/sport/rugbyunion/article-1162492/SIX-NATIONS-SPECIAL-A-trip-memory-lane-England-Scotland.html |title=SIX NATIONS SPECIAL: A trip down rugby's memory lane with England and Scotland |author=Nick Metcalfe |publisher=Daily Mail |date=20 Maart 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hierdie misgelope kanse het egter die begin van die Engelse rugby se Renaissance ingelui, wat in die volgende jare tot ’n beter wenrekord sou lei. Dit is veral deur ’n nuwe generasie aan spelers rondom Will Carling, Jeremy Guscott, Jason Leonard en Rory Underwood teweeggebring.<ref name="years">{{en}} {{cite web |url=https://www.englandrugby.com/follow/news-and-media/england-rugby-the-grand-slam-years |title=England Rugby: the Grand Slam years |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |date=19 Maart 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1991 het Engeland sy eerste titel sedert 1980 ingepalm, weer met ’n Grand Slam.<ref name="SNHistory" /> In dieselfde jaar was Engeland die nominale gasheer van die [[Rugbywêreldbeker 1991]] wat in al die Vyfnasies aangebied is. Engeland is in die eerste wedstryd naelskraap deur Nieu-Seeland verslaan, maar hulle het die volgende twee groepwedstryde teen Italië en die VSA maklik gewen. Ná oorwinnings oor Frankryk in die kwarteindstryd (met 19–10) en oor Skotland in die halfeindstryd (met 9–6) het Engeland in die eindstryd teen Australië te staan gekom, maar hulle is met 12–6 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die volgende jaar het Engeland sy nuwe sterkte gewys, nadat hulle tydens die Vyfnasies 1992 nog ’n Grand Slam ingepalm het.<ref name="years" /> In dieselfde jaar is op Twickenham die Springbokke, wat weens die onlangs geligte boikot slegs oor min wedstrydervaring beskik het, met 33–16 ongewoon maklik verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/553 |title=1992 South Africa tour to France and England |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1994 het Engeland hierdie prestasie herhaal, nadat hulle die Springbokke in [[Pretoria]] geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/586 |title=1994 England tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1995 het Engeland gewen en die derde Grand Slam binne vyf jaar ingepalm, veral danksy Rob Andrew se uitstekende skoppe.<ref name="years" /> Gevolglik is Engeland voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika as een van die gunstelinge beskou. Tydens die groepfase het Engeland Argentinië, Italië en [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] verslaan, al was dit redelik naelskraap. In die kwarteindstryd het hulle teen die verdedigende kampioen Australië wraak geneem en die Wallabies met 25–22 verslaan. Engeland se halfeindstryd is egter oorheers deur die All Blacks en [[Jonah Lomu]] se vier drieë in die wedstryd wat hulle met 29–45 verloor het. Daarna het Engeland ook die klein finale om die derde plek teen Frankryk verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Van professionalisering tot die wêreldbekertitel === [[Lêer:England world cup winners.jpg|duimnael|Die Engelse rugbyspan tydens hul oorwinningsmars deur die middestad van London, hier op [[Trafalgarplein]] afgeneem]] [[Lêer:England world cup.jpg|duimnael|Feesvieringe op Trafalgarplein ná Engeland se [[Rugbywêreldbeker 2003]]-oorwinning]] In Augustus 1995 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui. Tydens die Vyfnasies 1996 het Engeland sy titel saam met ’n Driekroon suksesvol verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/2?Stagione=1996 |title=1996 Five Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Julie dieselfde jaar het die RFU ’n eksklusiewe kontrak met British Sky Broadcasting gesluit, waarvolgens die Engelse tuiswedstryde uitsluitlik op dié betaalkanaal gebeeldsend sou word. Die beheerliggame van die ander deelnemende lande was verras en het aangekondig, as hul eise vir ’n billike ooreenkoms met al die deelnemende partye nie nagekom word nie, hulle nie meer teen Engeland sou speel nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/england-out-of-the-five-nations-1328755.html |title=England out of the Five Nations |author=Paul Trown |publisher=The Independent |date=14 Julie 1996 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná onderhandelinge agter geslote deure is Engeland in September 1996 hertoegelaat, nadat die RFU ingestem het om die inkomste vir die volgende tien jaar te deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/4392795.stm |title=Rugby professionalism timeline |publisher=[[BBC]] |date=31 Maart 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="threat">{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-five-nations-threat-to-england-1074370.html |title=Rugby Union: Five Nations threat to England |author=Chris Rea, Paul Trow |publisher=The Independent |date=17 Januarie 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1997 en 1998 het Engeland nog twee driekrone ingepalm, maar tydens albei toernooie ná nederlae teen Frankryk die titel misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/2?Stagione=1997 |title=1997 Five Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/2?Stagione=1998 |title=1998 Five Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die vroeëre nasionale speler Clive Woodward, wat in September 1997 as nuwe hoofafrigter aangestel is, het opdrag gekry om Engeland na groot suksesse te neem. Aan die begin van sy ampstermyn was daarvan nog min te siene, aangesien die RFU gedurende somer 1998 weer in ’n groot konflik betrokke was. Die klubs van die Engelse Premierskap – waarvan veral Bath Rugby en Northampton Saints – het geweier om van hul spelers vir die nasionale span beskikbaar te stel. Hulle het op dié manier protes teen die beheerliggaam aangeteken, nadat geen ooreenkoms oor die finansies en die speldatums by die Europese toernooie bereik is nie. Die somertoer na Australië, Nieu-Seeland en Suid-Afrika moes Woodward sonder die meeste sleutelspelers aanpak, wat die [[Rugby Australia|Australiese Rugbyunie]] as die “grootste verraad sedert [[Slag van Gallipoli|Gallipoli]]” bestempel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/rugby_union/351366.stm |title=Sport: Rugby Union Mutiny, expulsion and 'old farts' |publisher=[[BBC]] |date=24 Augustus 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die toer na die Suidelike Halfrond is ná drie swak nederlae die “toer uit die hel” (''Tour of Hell'') gedoop. Die 0–76-nederlaag teen Australië op 6 Junie 1998 is die ergste Engelse nederlaag in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/tour-from-hell-that-left-some-players-burnt-bf39t5hgpgw |title=Tour from Hell that left some players burnt |publisher=The Times |author=Mark Baldwin |date=9 November 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/english/6703425.stm |title=How do England bounce back? |publisher=[[BBC]] |author=Rob Hodgetts |date=30 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Drie weke voor die afskop van die Vyfnasies 1999 was Engeland weer op die punt om uit die toernooi geskop te word, nadat die RFU die 1996-ooreenkoms bevraagteken het. Die Vyfnasies-toernooi se reëlingskomitee het gedreig om Engeland met Italië te vervang, wat in elk geval die volgende jaar by dié toernooi sou aansluit.<ref name="threat" /> Ná slegs een dag se onderhandelinge het die RFU en die reëlingskomitee ooreengekom om hierdie saak later billik te reël.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mg.co.za/article/1999-01-22-in-out-then-in-again/ |title=In, out, then in again |publisher=Mail & Guardian |date=22 Januarie 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik het die Vyfnasies-toernooi soos beplan plaasgevind, en Engeland het beide die titel en Grand Slam op ’n uiters dramatiese manier misgeloop: In die laaste minuut van die laaste wedstryd het die Walliese speler Scott Gibbs deur Engelse duikslae gesny en die beslissende drie gedruk wat deur Neil Jenkins verdoel is. Gevolglik het Wallis dié wedstryd met 32–31 gewen en die titel aan Skotland besorg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/rugby_union/five_nations/316807.stm |title=Wales snatch glory from England |publisher=[[BBC]] |date=11 April 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] in Wallis het Engeland nie oortuig nie. Hulle het hul groepwedstryde teen Italië en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] maklik gewen, maar Engeland is deur Nieu-Seeland verslaan en moes tydens die uitspeelrondte ’n bykomende wedstryd speel. Hulle het Fidji verslaan, maar in die kwarteindstryd het Engeland teen Suid-Afrika vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Met die aansluiting van Italië in 2000 het die jaarlikse Vyfnasies-toernooi die huidige Sesnasies-toernooi geword. Engeland het die eerste Sesnasies-toernooi gewen, maar ná ’n nederlaag teen Skotland in die laaste wedstryd die Grand Slam misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/rugby_union/698769.stm |title=Brave Scots defeat England |publisher=[[BBC]] |date=2 April 2000 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Sesnasies 2001 het op ’n soortgelyke manier verloop, maar dié keer het Ierland Engeland in ’n uitgestelde wedstryd met 20–14 verslaan om hulle by Lansdowne Road van die Grand Slam te ontneem. Dié toernooi kon egter eers in Oktober dieselfde jaar voltooi word, nadat die laaste wedstryde weens die [[Bek-en-klouseer]] in Ierland uitgestel moes word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://observer.guardian.co.uk/sixnationsrugby/story/0,,639954,00.html |title=The longest six nations … with a sting in the tail |publisher=[[The Guardian]] |author=Greg Wilcox |date=27 Januarie 2002 |accessdate=21 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521075849/http://observer.guardian.co.uk/sixnationsrugby/story/0,,639954,00.html |archive-date=21 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/report?gameId=24072&league=180659 |title=Ireland rain on English parade |publisher=ESPNscrum |date=20 Oktober 2001 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Terwyl die 2002-Sesnasies-titel deur Frankryk gewen is, het Engeland as ’n troosprys die Driekroon gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2002/mar/24/rugbyunion.sixnations |title=Clive is reluctantly happy |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Aylwin |date=24 Maart 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 2002 het Engeland Argentinië in [[Buenos Aires]] verslaan en daarna ’n historiese prestasie behaal, toe hulle tydens die [[2002 jaareindrugbytoetsreeks]] in November binne 14 dae die drie groot spanne van die Suidelike Halfrond (die All Blacks, die Wallabies en die Springbokke) op Twickenham verslaan het. Vir die Springbokke was dit hul ergste nederlaag in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2060216.stm |title=Argentina beaten by England youngsters |publisher=[[BBC]] |date=22 Mei 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iht.com/articles/2002/11/11/rugby_ed3_.php |title=England make history as All Blacks plot future |publisher=iht.com |author=Peter Berlin |date=11 November 2002 |accessdate=12 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012154705/http://www.iht.com/articles/2002/11/11/rugby_ed3_.php |archive-date=12 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2484021.stm |title=England stun Aussies |publisher=[[BBC]] |author=Matt Majendie |date=16 November 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2506421.stm |title=England rout sorry Springboks |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=23 November 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2003 het Engeland vir die eerste keer sedert 1995 ’n Grand Slam behaal, hul altesaam twaalfde.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2896565.stm |title=England make away-day history |publisher=[[BBC]] |date=20 Maart 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Junie dieselfde jaar het hulle beide Australië en Nieu-Seeland weg verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/759 |title=2003 England tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Met hierdie prestasies het Engeland vir die eerste keer die eerste plek op die wêreldranglys behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2003/SPORT/09/10/rugby.rankings/ |title=England top rugby world rankings |publisher=[[CNN]] |date=11 September 2003 |accessdate=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109161330/https://edition.cnn.com/2003/SPORT/09/10/rugby.rankings/ |archive-date=9 November 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die aanloop tot die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië was Engeland onder hul kaptein Martin Johnson een van die gunstelinge om die toernooi te wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10459885 |title=RWC 2003: The All Blacks peak too early |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Gregor Paul |date=26 Augustus 2007 |accessdate=24 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624231524/http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10459885 |archive-date=24 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die groepfase het Engeland sy wedstryde teen [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], Suid-Afrika, Samoa en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] deels maklik gewen. In die kwarteindstryd het hulle Wallis met 28–17 verslaan en in die halfeindstryd Frankryk met 24–7. Gevolglik het hulle in die eindstryd in [[Sydney]] teen die gasheer te staan gekom. Ná afloop van die gereelde speeltyd was die telling op 14–14. Enkele sekondes voor die afloop van [[ekstra tyd]] het [[Jonny Wilkinson]] die beslissende skepdoel aangeteken en Engeland die eindstryd met 20–17 laat beklink, waarvolgens hulle vir die eerste keer die [[Webb Ellis-beker]] omhoog gehou het, gelyk aan die eerste wêreldbekertitel vir ’n Europese span.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3228728.stm |title=England win Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |date=22 November 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee weke later is die Engelse span deur 750&nbsp;000 ondersteuners verwelkom op die [[Londen]]se [[Trafalgarplein]] tydens hul oorwinningsparade oppad na hul ontmoeting met [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Koningin Elizabeth II]] in die [[Buckingham-paleis]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/uk/2003/dec/09/rugbyworldcup2003.rugbyunion |title=England 750,000, Australia nil |publisher=[[The Guardian]] |author=Andrew Anthony |date=9 Desember 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die spelers het verskeie toekennings deur die IRR ontvang, waaronder “span van die jaar”, Clive Woodward as “afrigter van die jaar” en Jonny Wilkinson as “speler van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2003 |title=IRB Awards 2003 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Weens hul uitstekende prestasies voor en tydens die rugbywêreldbekertoernooi het die span in 2004 Laureus se toekenning as “beste span” gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2004/laureus-world-team-of-the-year/england-rugby-union-team |title=Team Of The Year 2004: England Rugby Union Team |publisher=Laureus World Sports Awards |date=2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens is die Engelse kaptein Jonny Wilkinson as “speler van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2004 |title=Laureus World Sports Awards 2004 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Twee nederlae tydens wêreldbekereindstryde === [[Lêer:England rugby training at bath arp.jpg|duimnael|Die Engelse rugbyspan tydens hul voorbereidings op die [[Rugbywêreldbeker 2007]]]] [[Lêer:Argentina vs England 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Engeland teen Argentinië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:England vs Australia 2015 RWC (2).jpg|duimnael|Engeland teen Australië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] [[Lêer:Scoeng2.JPG|duimnael|Engeland teen Skotland tydens die Sesnasies 2016]] [[Lêer:2023 Rugby World Cup Argentina vs England (66).jpg|duimnael|Bronseindstryd tussen Argentinië en Engeland tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]]]] Ná hierdie groot sukses het ’n aantal sleutelspelers hul uittrede uit internasionale rugby aangekondig, wat dadelik die nasionale span geraak het. Tydens die Sesnasies 2004 het Engeland teen beide Frankryk en Ierland verloor en toe derde geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3565059.stm |title=Six Nations: End of term report |publisher=[[BBC]] |author=Jonathon Moore |date=27 Maart 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ook die meeste wedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond het teleurstellend verloop, waarvolgens Clive Woodward op 2 September 2004 bedank het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3613610.stm |title=Woodward quits England |publisher=[[BBC]] |date=3 September 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sy opvolger Andy Robinson het nie daarin geslaag om die nasionale span te laat herstel nie en hulle het tydens die Sesnasies-toernooie in 2005 en 2006 slegs die vierde plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4822858.stm |title=Where now for England? |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=19 Maart 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná hul 26–16-oorwinning oor Australië<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4420364.stm |title=England 26–16 Australia |publisher=[[BBC]] |date=12 November 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> het Engeland die jaar 2005 met ’n 19–23-nederlaag teen die All Blacks afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/england/2368525/Englands-onslaught-ends-in-gallant-failure.html |title=England's onslaught ends in gallant failure |publisher=The Telegraph |author=Paul Ackford |date=19 November 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná hul nederlaag teen Suid-Afrika in die 2006-eindjaarrugbytoetsreeks<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6177734.stm |title=England 14–25 South Africa |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=25 November 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> het Engeland in dié jaar nege van twaalf toetswedstryde verloor – hul ergste verloorreeks in dié tyd. Onder andere het Argentinië op 11 November vir die eerste keer op Twickenham teen Engeland gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2006/nov/12/rugbyunion.sport2 |title=England on their knees after latest disaster |publisher=[[The Guardian]] |author=Christopher Lyles |date=12 November 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarna het die RFU in Desember 2006 Andy Robinson vervang met die aanvalsafrigter Brian Ashton wat vroeër die Ierse nasionale rugbyspan afgerig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/english/6185090.stm |title=Robinson is forced out by England |publisher=[[BBC]] |date=29 November 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/sport/archives/2006/12/21/2003341389 |title=Ashton confirmed as new England rugby head coach |publisher=Taipei Times |date=21 Desember 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Engeland het die Sesnasies 2007 met ’n Calcuttabekeroorwinning oor Skotland afgeskop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6320339.stm |title=England 42–20 Scotland |publisher=[[BBC]] |author=Phil Harlow |date=3 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dié toernooi het ook ’n geskiedkundige wedstryd op Croke Park teen Ierland ingesluit wat Engeland met 13–43 verloor het, hul ergste nederlaag in dié tyd teen Ierland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/2308240/England-suffer-record-defeat.html |title=England suffer record defeat |publisher=The Telegraph |date=24 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nogtans het Engeland ’n goeie derde plek behaal. Dit het geblyk asof die afrigter Ashton die Engelse nie in ’n kragtige span kon omskep nie, veral nadat hulle gedurende somer 2007 twee toetswedstryde elk teen Suid-Afrika en Frankryk deels swak verloor het. Sommige deskundiges het self bevraagteken of die verdedigende kampioen Engeland tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk hoegenaamd van die groepfase na die uitklopfase sou kon vorder. ’n Verpletterende 0–36-nederlaag teen Suid-Afrika het hierdie menings blykbaar onderstreep.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/english/6994767.stm |title=England 0-36 South Africa |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=14 September 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die span het onder hul kaptein Jonny Wilkinson egter in die verrassing van die toernooi ontpop. Hulle het ná oorwinnings oor die VSA, Samoa en Tonga die uitklopfase gehaal. Ná naelskraapse oorwinnings oor Australië (met 12–10) en Frankryk (met 14–9) het hulle in die eindstryd die Springbokke ontmoet. In ’n hoofsaaklik defensiewe wedstryd is hulle met 15–6 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/7052822.stm |title=World Cup final 2007 |author=James Standley |publisher=[[BBC]] |date=20 Oktober 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> By die daaropvolgende Laureus Wêreldsporttoekenning 2008 is Jonny Wilkinson weer genomineer, dié keer as “terugkoms van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2008 |title=Laureus World Sports Awards 2008 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n wisselvallige Sesnasies 2008 – Engeland het as naaswenner ná Wallis geëindig – het die RFU in April 2008 die hoofafrigter Brian Ashton met die voormalige spankaptein Martin Johnson vervang. Dié stap was hoogs omstrede, aangesien Johnson destyds oor geen ondervinding as ’n afrigter beskik het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/english/7349845.stm |title=Johnson named as England supremo |publisher=[[BBC]] |date=16 April 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hy het aanvanklik gesukkel om sy sukses op die veld as afrigter te herhaal. Tydens die Sesnasies 2009 het Engeland weer as naaswenner geëindig, dié keer ná Ierland. Nadat Johnson twee en ’n half jaar as hoofafrigter gedien het, het Engeland die Sesnasies 2011 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/mar/21/ireland-england-six-nations |title=Six Nations 2011: England limp home after heavy defeat by Ireland |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=21 Maart 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland is Engeland saam met maklike teenstanders in een groep geloot. Hulle het die groepfase ná oorwinnings oor Argentinië, Georgië, Roemenië en Skotland eerste in die tabel afgesluit, maar hulle is in die kwarteindstryd deur Frankryk verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15210221 |title=Rugby World Cup 2011: England 12-19 France |author=Tom Fordyce |publisher=[[BBC]] |date=11 Augustus 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die span het ook verskeie skandes buite die veld beleef: ''The Sun'' het onthul dat vier spelers heelnag in ’n kroeg in die toeristeoord [[Queenstown, Nieu-Seeland|Queenstown]] deurgebring het. Manu Tuilagi is deur die polisie aangehou nadat hy tydens ’n borguitstappie van ’n veerboot in die hawe van [[Auckland]] gespring het. Daarbenewens moes drie ander spelers om verskoning vra nadat hulle suggestiewe opmerkings teenoor ’n hotelklerk in [[Dunedin]] gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15238395 |title=Rugby World Cup 2011: England's troubles on and off the pitch |publisher=[[BBC]] |date=10 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/oct/14/premiership-apologises-england-behaviour |title=Premiership Rugby apologises for England's World Cup transgressions |publisher=[[The Guardian]] |date=14 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Johnson het ná die mislukte Rugbywêreldbeker 2011 as hoofafrigter bedank. Op 29 Maart 2012 is Stuart Lancaster, die voormalige Elite Rugby-direkteur van Leeds Carnegie, deur die Rugbyvoetbalunie as Engeland se hoofafrigter aangestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/29/stuart-lancaster-appointed-england-coach-rfu |title=Lancaster appointed England Coach |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=29 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Lancaster is voorheen vir ’n kort tydperk as hoofafrigter benoem en deur die sittende aanvalafrigters Graham Rowntree en Andy Farrell bygestaan. Lancaster is in sy eerste veldtog as Engelse afrigter as ’n sukses beskou – gedurende die Sesnasies 2012 het die verdedigende kampioen Engeland die tweede plek behaal nadat hulle met 19–12 teen Wallis op Twickenham verloor, maar die Calcuttabeker teen Skotland met 13–6 op Murrayfield suksesvol verdedig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/22/the-breakdown-warren-gatland-lions |title=Six Nations leaves its protagonists with more questions than answers |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=22 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Engeland het die jaar met ’n hoogtepunt afgesluit, nadat hulle die 2011-wêreldbekerwenners Nieu-Seeland op 1 Desember met 38–21 verslaan het. Die All Blacks was vir 20 wedstryde onoorwonne, maar hulle is deur Engeland heeltemal gedomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/0/rugby-union/20534229 |title=England 38-21 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=1 Desember 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/newzealand/9718512/England-beat-the-All-Blacks-New-Zealand-media-reaction.html |title=England beat the All Blacks |publisher=The Telegraph |author=Emily Benammar |location=Londen |date=3 Desember 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2013 het Engeland weer ná Wallis as naaswenner geëindig, nadat hulle ná ’n 3–30-nederlaag teen Wallis in Cardiff die moontlikheid om vir die eerste keer sedert 2003 Grand Slam-wenners te wees misgeloop het. Engeland het egter weer Skotland met 38–18 op Twickenham geklop en sodoende die Calcuttabeker behou. Dit was ook die eerste keer sedert 1974 wat elke span daarin geslaag het om minstens drie toernooipunte aan te teken (gelykstaande aan een oorwinning en een gelykopuitslag of drie gelykopuitslae).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2013/mar/17/six-nations-2013-wales-italy |title=Six Nations 2013: Wales worthy winners but Italy the real revelation |publisher=[[The Guardian]] |author=Andy Bull |date=17 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Vanweë die Britse en Ierse Leeus se gelyktydige toer na Australië het Lancaster vir hul 2013-somertoer na [[Suid-Amerika]] ’n “eksperimentele” en onervare span saamgeneem en ’n Suid-Amerikaanse verteenwoordigende XV geklop, gevolg deur ’n 2–0-wenreeks oor Argentinië; die eerste wegwenreeks teen Argentinië in 32 jaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/22923002 |title=England defeat Argentina |publisher=[[BBC]] |date=16 Junie 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ook in 2014 en 2015 het Engeland die Sesnasies as naaswenner afgesluit, telkens ná Ierland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/countries/italy/six-nations-2015-the-final-round-44061 |title=Six Nations 2015: The final round |publisher=Rugby World |date=21 Maart 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Engeland het die [[Rugbywêreldbeker 2015]] aangebied, maar hulle het nie daarin geslaag om aan die groot verwagtinge van die publiek te voldoen nie. Hulle is saam met Australië en Wallis in ’n soort “doodsgroep” geloot. Engeland het wel die wedstryde teen Fidji en Uruguay gewen, maar hulle is in die ander twee wedstryde verslaan en sodoende vir die eerste keer reeds in die groepfase uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/34438147 |title=England's Rugby World Cup: Where did it all go wrong? |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=4 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hulle was egter nie die eerste gasheer wat op hierdie manier ’n toernooi moes verlaat nie, aangesien Wallis se veldtog tydens die Rugbywêreldbeker 1991 op ’n soortgelyke wyse verloop het. Ná die groot teleurstelling tydens die Rugbywêreldbeker 2015 is Eddie Jones in November 2015 as nuwe hoofafrigter aangestel en het die eerste buitelander in hierdie pos geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/nov/20/eddie-jones-appointed-england-coach-rfu |title=Eddie Jones appointed England head coach by RFU |publisher=[[The Guardian]] |date=20 November 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hy het die nasionale span dadelik na sukses teruggeneem en tydens die Sesnasies 2016 die titel saam met ’n Grand Slam ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/mar/19/england-win-six-nations-grand-slam-france-match-report |title=England win Six Nations grand slam for Eddie Jones against France |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=19 Maart 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die hele 2016 het Engeland onoorwonne gebly, waaronder ’n suiwer wenreeks oor Australië in Juniemaand in Sydney. In November dieselfde jaar het in Twickenham die vierde agtereenvolgende oorwinning oor die Wallabies gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2016/dec/03/england-v-australia-rugby-union-autumn-international-live?page=with%3Ablock-5842d34ee4b056d3d56ace34 |title=England 37–21 Australia: rugby union autumn international – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Barry Glendenning |date=3 Desember 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens het hulle die wêreldrekord van 18 agtereenvolgende toetswenne met ’n indrukwekkende 61–21-oorwinning oor Skotland geëwenaar en gelyktydig die Sesnasies 2017 ingepalm. Dié wenreeks is egter in die volgende toetswedstryd deur Ierland beëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/39223528 |title=Six Nations 2017: England 61–21 Scotland |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=11 Maart 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Later die jaar het Engeland twee agtereenvolgende oorwinnings oor Argentinië aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2017/jun/17/argentina-v-england-international-test-match-live |title=England beat Argentina 35–25 to win second Test and series – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Niall McVeigh |date=17 Junie 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ook in 2017 is die Engelse afrigter Jones deur Wêreldrugby aangewys as “afrigter van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/rugby-union/news/12321/11145973/englands-eddie-jones-named-world-rugby-coach-of-the-year |title=England's Eddie Jones named World Rugby Coach of the Year |publisher=[[Sky News]] |author=Matthew Treadwell |date=26 November 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die jaar 2018 het vir Engeland goed afgeskop, nadat hulle Italië met 46–15 en ’n taai wedstryd teen Wallis met 12–6 in die eerste twee rondtes van die Sesnasies-toernooi gewen het. Hulle het egter tot in Juniemaand nie bykomende oorwinnings aangeteken nie, nadat Engeland hul oorblywende wedstryde teen Skotland (met 13–25), Frankryk (met 16–22) en die latere Grand Slam-wenners Ierland (met 15–24) tuis op Twickenham verloor het. Daarop het ’n verlore nietoets teen die [[Britse Barbarians]] (met 45–63) gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/44273946 |title=England v Barbarians: Chris Ashton hat-trick inspires Baa-Baas to victory |publisher=[[BBC]] |date=27 Mei 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens hul 2018-somertoer na Suid-Afrika het Engeland die eerste twee wedstryde met 39–42 en met 12–23 verloor, nadat hulle in albei wedstryde gedurende die eerste helfte voorgeloop het; hulle het egter die derde toets teen ’n meestal tweede Springbokspan met 25–10 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/rugby-union/south-africa-vs-england/86868 |title=South Africa 10-25 England: Eddie Jones' men end losing streak |publisher=[[Sky News]] |date=24 Junie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daardie herfs, ná die aansluiting van die voormalige afrigter van beide die All Blacks en die VSA Arende, John Mitchell by die afrigtingspan, het Engeland die terugwedstryd teen Suid-Afrika met ’n enkele punt (met 12–11) gewen en ’n ewe taai wedstryd teen Nieu-Seeland met 15–16 verloor, albei in omstrede omstandighede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/03/england-south-africa-autumn-international-match-report |title=Owen Farrell's kicks and hits help England overcome South Africa |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=3 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2018/nov/10/england-v-new-zealand-all-blacks-rugby-union-international-live |title=England 15–16 New Zealand: rugby union international – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=James Piercy |date=10 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Engeland het die jaar met oorwinnings oor Japan (met 35–15) en Australië (met 37–18) afgesluit. Hul oorwinning oor Australië het ’n ononderbroke reeks van ses oorwinnings oor die Wallabies onder die voormalige Australiese afrigter Eddie Jones voortgesit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/46293309 |title=England 37-18 Australia: May, Daly, Cokanasiga and Farrell all cross |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=24 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan was Engeland weer een van die gunstelinge om die toernooi te wen. Tydens die groepfase het Engeland maklik teen Tonga, die VSA en Argentinië gewen. Gevolglik het hulle hul groep voor Frankryk eerste afgesluit, danksy meer bonuspunte. Hul laaste groepwedstryd teen Frankryk is net soos twee ander wedstryde weens [[tifoon]] Hagibis se verwoestinge afgelas en as ’n 0–0-gelykop geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49995604 |title=Rugby World Cup: Typhoon Hagibis forces England-France off; Scotland wait & Ireland play |publisher=[[BBC]] |date=10 Oktober 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Engeland het die kwarteindstryd teen Australië met 40–16 gewen en sodoende wraak geneem vir die voortydige uitskakeling tydens die Rugbywêreldbeker 2015 se groepfase. Daarna het hulle in die halfeindstryd teen die verdedigende kampioen en groot gunsteling voor die toernooi, Nieu-Seeland, te staan gekom en gedurende die hele wedstryd die All Blacks gedomineer en met 19–7 verslaan. Die Engelse Rose kon egter nie in die eindstryd teen die Springbokke seëvier nie en is soos twaalf jaar gelede deur Suid-Afrika geklop (met 12–32).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=27 Maart 2021}} {{dooie skakel}}</ref> Sedert 1999 het Engeland elk van sy vier ontmoetings teen Suid-Afrika in die laaste fase van ’n rugbywêreldbekertoernooi verloor. Tydens die Sesnasies 2020, wat vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] eers in Oktober afgesluit kon word, het Engeland sy altesaam 39ste titel met ’n Driekroon ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/54720100 |title=France 35–27 Ireland: England win Six Nations despite hosts sealing bonus-point win |publisher=[[BBC]] |author=Michael Morrow |date=31 Oktober 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die daaropvolgende Herfsnasiesbeker, wat pleks van die tradisionele [[eindjaarrugbytoetsreeks]] beslis is, het Engeland in die eindstryd teen Frankryk beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/55204300 |title=Autumn Nations Cup: England beat France in sudden death |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=6 Desember 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Sesnasies 2021 het Engeland ná nederlae teen Skotland, Wallis en Ierland in die vyfde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2021/03/20/ireland-v-england-live-six-nations-2021-score-latest-updates/ |title=Tame England suffer third Six Nations defeat in comprehensive loss to Ireland |publisher=[[The Daily Telegraph]] |author=Gavin Mairs, Charles Richardson |date=20 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] kon hulle oorwinnings oor Tonga, Australië en Suid-Afrika aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/59361364 |title=England clinch dramatic 27–26 win over South Africa at Twickenham |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=20 November 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks]] se wegreeks in Australië het Engeland met 2–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jul/16/australia-england-third-test-rugby-union-match-report |title=Marcus Smith’s breakaway sparks England to series victory over Australia |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=16 Julie 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Desember 2022 is die hoofafrigter Eddie Jones met Steve Borthwick vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/64039136 |title=Steve Borthwick: New England coach signals new era |publisher=[[BBC]] |author=Chris Jones |date=20 Desember 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In hul laaste opwarmingswedstryd voor die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het Engeland op Twickenham sy eerste nederlaag teen Fidji gely, gelyk aan hul eerste nederlaag teen ’n tweede-vlak-span ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66629208 |title=England 22–30 Fiji: Pacific island nation beat England for first time |publisher=[[BBC]] |date=26 Augustus 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die hooftoernooi het Engeland sy eerste groepwedstryd teen die Poemas met 27–10 gewen, hoewel hulle vanweë ’n rooikaart van die derde minuut af een speler minder op die veld gehad het. Daarop het oorwinnings oor Japan (met 34–12), [[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]] (met 71–0) en Samoa (met 18–17) gevolg. In die kwarteindstryd het die Engelse teen die Fidjiane wraak geneem (met 30–24), maar hulle is in die halfeindstryd deur die verdedigende kampioen en latere wêreldkampioen Suid-Afrika naelskraap geklop (met 15–16). In die bronseindstryd het hulle vir die tweede keer Argentinië ontmoet en dié keer naelskraap met 26–23 gewen, waarmee hulle vir die eerste keer die bronsmedalje ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/884028/england-rugby-world-cup-2023-review |title=England: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=28 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die toernooi het [[Owen Farrell]] [[Jonny Wilkinson]] se vorige rekord oortref en met 1237 punte Engeland se beste puntemaker geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/owen-farrell-england-points-record-jonny-wilkinson-b2417247.html |title=Owen Farrell breaks Jonny Wilkinson’s long-standing England record |publisher=[[The Independent]] |author=Harry Latham-Coyle |date=7 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2026 het die Engelse slegs Wallis geklop, maar vir die eerste keer ooit teen Italië verloor. Hulle het die toernooi in die voorlaaste plek, voor Wallis, geëindig, hul swakste prestasie sedert die Sesnasies se stigting.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cjd9m3p55y7o |title=A finale worthy of the greatest Six Nations in history |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=15 Maart 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:England-Scotland-3-2-07-CC-6.jpg|duimnael|links|Engeland teen Skotland tydens die Calcuttabeker in 2007]] [[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|duimnael|Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]]]] [[Lêer:Jonny Wilkinson 2009 08 england training 2.jpg|duimnael|links|Jonny Wilkinson met die Engelse span tydens ’n oefensessie op Twickenham, 12 Augustus 2009]] [[Lêer:Argentina England rugby.jpg|duimnael|Die Poemas tydens hul oorwinning oor Engeland (wit en rooi) op Twickenham in November 2006]] Engelse rugbyspelers speel gewoonlik in wit truie en ’n wit kortbroek met oorwegend donkerblou sokkies. Die embleem op die trui is ’n rooi [[roos]] pleks van die drie leeus op die truie van die [[Engelse nasionale sokkerspan|sokkerspan]] en die [[Engelse nasionale krieketspan|krieketspan]]. Die klere word deur Castore vervaardig en die truiborg is tans O₂.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/countries/england-countries/castore-has-released-its-first-england-rugby-kit-here-is-what-it-looks-like-176725 |title=Castore has released its first England rugby kit, here is what it looks like |publisher=Rugby World |author=Joe Harvey |date=21 Mei 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die wegtrui is algemeen rooi of donkergrys (“antrasiet” genoem); voor die bekendstelling van die grystrui was rooi die tradisionele tweede kleur. Donkerblou is voorheen ook gebruik en is vir die 2016–17- asook die 2020–21-seisoene heringevoer. Pers is tydens die [[2009 jaareindrugbytoetsreeks]] gebruik en het die tradisionele kleure van die oorspronklike Engelse sweetpakke uit die 1960’s, 1970’s en 1980’s versinnebeeld. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland was die wegtrui vir die eerste keer swart. Die [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] (RFU) het die nasionale span se embleem voor die eerste wedstryd teen Skotland in [[Edinburg]] in 1871 ontwerp. ’n Rooi roos – glo dié van die [[Huis van Lancaster]] – is as die span se embleem gekies.<ref name="rose">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbynetwork.net/main/s245/st74325.htm |title=England's Rose – The Official History |author=the Museum of Rugby, Twickenham |publisher=Unofficial England Rugby Union |date=3 Junie 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die nasionale span se wit trui is ontleen aan dié wat by die Rugby-skool gedra is.<ref name="rose" /> Die ontwerp en standardisering van die roos – wat tot 1920 in verskeie variasies uitgebeeld is – word aan Alfred Wright, ’n werknemer by die Rugbyvoetbalunie, toegeskryf.<ref name="rose" /> Wright se ontwerp is glo tot in die laat 1990’s met min veranderinge gebruik.<ref name="rose" /> Die roos is eers in 1997 verander, toe Nike die amptelike truiverskaffer geword het. In 2003 het Engeland eers ’n stywe trui gedra. Die doel was om dit vir die teenstander moeiliker te maak om aan die hemp tydens aksies vas te klou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3190313.stm |title=England trial World Cup kit |publisher=[[BBC]] |date=29 Augustus 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die tuis- en wegtruie vir 2007 is op 15 Mei daardie jaar bekendgemaak. Die materiaal was beter en het ’n beter prestasie teenoor die 2003-trui gebied. ’n Ingrypende rooi merk op die wit agtergrond het links bo ’n Sint Joriskruis gevorm, en ’n veranderde wegtrui (donkerblou pleks van rooi), het kritiek ontlok omdat daar glo ’n klem op die Sint Joriskruis pleks van die tradisionele rooi roos geplas is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dailymail.co.uk/sport/rugbyunion/article-454438/Seeing-red-Englands-new-World-Cup-shirt.html |title=Seeing red over England's new World Cup shirt |publisher=The Daily Mail |location=UK |date=13 Mei 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die nuwe trui is tydens Engeland se tuiswedstryd teen Wallis op 4 Augustus ingevoer, terwyl die wegtrui vir die eerste keer teen Frankryk op 18 Augustus gebruik is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rfu.com/News/2007/May/News%20Articles/NewEnglandNikeRugbyKitLaunched.aspx |title=New England Nike Rugby Kit Launched |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |date=15 Mei 2007 |accessdate=3 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603122845/http://www.rfu.com/news/2007/may/news%20articles/newenglandnikerugbykitlaunched.aspx |archive-date=3 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voormalige tuistrui van Engeland was wit met ’n rooi strook om die nek en die wegtrui was swart (wat groot omstredenheid weens die beroemde ''All Black''-trui van Nieu-Seeland veroorsaak het), albei truie het ’n baanbrekende nuwe tegnologie in die vorm van ’n grypdruk gehad. ’n Besondere trui, wat aan dié van 1910 herinner het, is tydens die wedstryd teen Wallis tydens die 2010-Sesnasies-toernooi ter geleentheid van Twickenham se eeufees gedra. Die huidige trui vir die 2025–26-seisoen word deur Castore vervaardig. Dit bevat ’n eenvoudige wit kortbroek en ’n gewone wit hemp met rooi strepe aan albei sye. Die wegtrui is swart met blou strepe aan albei sye. Die broeke is ook wit. Die sokkies vir tuiswedstryde is swart, en die sokkies vir wegwedstryde is heeltemal swart. == Truiverskaffers en -borge == Sedert die professionalisering van rugby in 1995 het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- | ?–? |{{vlagikoon|Engeland}} [[Bukta]] | — |- | 1991–1997 | {{vlagikoon|Engeland}} [[Cotton Traders]] | [[BT Cellnet]] (1996–2002) |- | 1997–2012 | {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Nike (maatskappy)|Nike]] |rowspan=4| [[O2 (selfoonmerk)|O₂]] (sedert 2002) |- | 2012–2020 | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Canterbury of New Zealand]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/retailandconsumer/9119457/Nike-loses-England-rugby-shirt-deal-to-Canterbury.html |title=Nike loses England rugby shirt deal to Canterbury |publisher=Daily Telegraph |author=Harry Wallop |date=2 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- | 2020–2025 | {{vlagikoon|Engeland}} [[Umbro]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.englandrugby.com/news/article/umbro-to-become-official-england-rugby-kit-partner |title=Umbro to become official England Rugby Kit partner |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |date=5 Mei 2020 |accessdate=6 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506232252/https://www.englandrugby.com/news/article/umbro-to-become-official-england-rugby-kit-partner |archive-date=6 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ruck.co.uk/confirmed-england-announce-theyre-dumping-canterbury-for-new-kit-provider/ |title=Confirmed {{!}} England announce they’re dumping Canterbury for new kit provider |publisher=Ruck |date=5 Mei 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- | sedert 2025 | [[Castore]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://no.fashionnetwork.com/news/Castore-signs-major-kit-deal-with-england-rugby-ahead-of-women-s-world-cup,1722915.html |title=Castore signs major kit deal with England Rugby ahead of Women's World Cup |publisher=Fashion Network |author=Nigel Taylor |date=23 April 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |} == Tuisstadion == {{Hoofartikel|Twickenham-stadion}} [[Lêer:Stade de Twickenham à Londres.jpg|duimnael|’n Lugaansig van Twickenham-stadion in Londen]] [[Lêer:Twickenham Rugby Pitch - England vs Australia.png|duimnael|Binnekant van Twickenham-stadion]] Twickenham in die suidweste van [[Londen]] is die grootste suiwer rugbystadion wêreldwyd. In hul vroeë jare het die Engelse rugbyspan ’n aantal stadions dwarsdeur Engeland vir toetswedstryde gebruik, voordat Twickenham in 1910 hul tuiste geword het. Ná uitverkope wedstryde op Kristalpaleis se Nasionale Sportsentrum teen Nieu-Seeland in 1905 en Suid-Afrika in 1906 het die Rugbyvoetbalunie (RFU) besluit om in sy eie stadion te belê en met die krieketspeler en entrepreneur Billy Williams ooreengekom om ’n tuiste vir Engelse rugby te vind. Die grond vir die stadion is in 1907 vir £5&nbsp;572 12s en 6d aangekoop, en die sooi is die volgende jaar gespit.<ref name="Twickenhamhist">{{en}} {{cite web |url=http://www.rfu.com/TwickenhamStadium/WorldRugbyMuseum/RugbyHistory/StadiumChronology.aspx |title=Twickenham Stadium Time Line |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=15 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115050016/http://www.rfu.com/TwickenhamStadium/WorldRugbyMuseum/RugbyHistory/StadiumChronology.aspx |archive-date=15 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste toetswedstryd op Twickenham was op 15 Januarie 1910 die wedstryd tussen Engeland en Wallis. Die tuisspan het ná ’n 11–6-oorwinning met die wins weggestap, nadat hulle Wallis vir die eerste keer sedert 1898 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.twickenham-museum.org.uk/detail.php?aid=162&cid=1&ctid=2 |title=The Rugby ground |publisher=twickenham-museum.org.uk |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die stadion is in 1927 en weer in 1932 uitgebrei; maar tot in die 1990’s is die stadion nie verder opgeknap nie, toe nuwe pawiljoens in die noorde, ooste en weste gebou is;<ref name="Twickenhamhist" /> in 2005 en 2006 is ’n pawiljoen in die suide opgerig, waardeur die stadion ’n volledige bak met ’n kapasiteit van 82&nbsp;000 geword het. Engeland het sy eerste toetswedstryd in die herontwikkelde Twickenham op 5 November 2006 teen die All Blacks gespeel,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbynetwork.net/main/s245/st106836.htm |title=England v New Zealand Celebration Match Twickenham |publisher=rugbynetwork.net |author=Sally Price |date=29 Oktober 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> wat Nieu-Seeland met 41–20 gewen het, nadat hulle Engeland voor ’n rekordskare van 82&nbsp;076 gedomineer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/england/2349780/Ruthless-All-Blacks-make-England-pay.html |title=Ruthless All Blacks make England pay |publisher=The Daily Telegraph |location=Londen |author=Mick Cleary |date=6 November 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Alhoewel Engeland sy tuiswedstryde sedert 1910 byna uitsluitlik op Twickenham gespeel het, het hulle in 1998 twee keer op Huddersfield se [[Kirklees-stadion]], in 1997 op [[Old Trafford]] (teen Nieu-Seeland) en in 1992 op [[Wembley-stadion]] (teen Kanada) te staan gekom.<ref>{{en}} {{cite journal |title=Eeh-bah-scrum, Woody;Rugby Union |journal=The Sun |date=9 Desember 1997 |page=29}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |title=England not good enough |journal=The Sunday Times |location=Londen |author=Stephen Jones |date=22 November 1998}}</ref> Hulle het in Junie 2009 ook die eerste toets van ’n twee-toetsreeks teen Argentinië op Old Trafford gespeel; ’n wedstryd wat oorspronklik in Argentinië beplan was, maar deur dié land se rugbyunie weens finansiële omstandighede na Engeland verskuif is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/english/7867120.stm |title=England to play at Old Trafford |publisher=[[BBC]] |date=3 Februarie 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die grond van Twickenham is in Junie 2012 deur ’n hibride ''Desso''-tipe vervang wat gebruik maak van kunsvesels verweef met egte gras. Dit maak dit baie makliker om in nat omstandighede te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/9327536/Twickenham-to-get-a-new-pitch-as-part-of-75m-makeover-in-major-modernisation-ahead-of-2015-World-Cup.html |title=Twickenham to get a new pitch as part of £75m makeover in major modernisation ahead of 2015 World Cup |publisher=The Telegraph |author=Gavin Mairs |location=Londen |date=12 Junie 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tot in 1910 het die Engelse span verskeie rugbystadions dwarsdeur Engeland gebruik: {| | * [[The Oval (Londen)|Kennington-ovaal]], [[Londen]] * Whalley Range, [[Manchester]] * St John’s Ground, [[Leeds]] * Rectory Field, [[Blackheath, Londen|Blackheath]] * Richardson’s Field, Blackheath | * Crown Flatt, [[Dewsbury]] * Athletic Ground, [[Richmond, Londen|Richmond]] * [[Headingley-stadion]], Leeds * [[Birkenhead Park]], [[Birkenhead, Verenigde Koninkryk|Birkenhead]] * Meanwood Road, Leeds | valign="top" | * [[Fallowfield-stadion]], Manchester * [[Kingsholm-stadion]], [[Gloucester]] * [[Welford Road-stadion]], [[Leicester]] * [[Ashton Gate-stadion]], Bristol * [[Crystal Palace National Sports Centre|Crystal Palace]], Londen |} === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbeker 1999|Rugbywêreldbeker 2015}} [[Lêer:Rwc15 venues.png|duimnael|Stadions in Engeland tydens die Rugbywêreldbeker 2015]] Die Rugbywêreldbeker 1991 is deur die destydse Vyfnasies Engeland, Frankryk, Ierland, Skotland en Wallis saam aangebied, met Engeland wat sewe wedstryde op vier stadions gehuisves het. Groep 1 (wat Engeland ingesluit het) is dwarsdeur Engeland beslis. Twickenham in Londen het beide die openingswedstryd en die eindstryd tussen die Wallabies en Engeland gehuisves. Van Engeland se ander stadions tydens dié toernooi was: Welford Road-stadion in [[Leicester]], [[Kingsholm-stadion]] in [[Gloucester]] en Cross Green in Otley. Die Rugbywêreldbeker 1999 is ook deur die destydse Vyfnasies Engeland, Frankryk, Ierland, Skotland en Wallis saam aangebied, met Engeland wat nege wedstryde op vier stadions gehuisves het. Groep B (wat Engeland ingesluit het), asook Engeland se wedstryd tydens die uitspeelrondte en die twee halfeindwedstryde is op verskeie stadions dwarsdeur Engeland beslis. Twickenham in Londen het ses wedstryde tydens dié toernooi gehuisves. Van Engeland se ander stadions tydens dié toernooi was: Kirklees-stadion in Huddersfield, Ashton Gate-stadion in [[Bristol]] en Welford Road-stadion in [[Leicester]]. Die Rugbywêreldbeker 2015 is deur Engeland en Wallis saam aangebied, met elf stadions wat dwarsdeur Engeland vir 40 wedstryde gebruik is, terwyl in Wallis slegs die Millenium-stadion vir agt wedstryde gebruik is. Engeland se Twickenham is onder andere vir die openings- en die eindstryd tussen die All Blacks en die Wallabies gebruik. Van Engeland se ander stadions tydens dié toernooi was: [[Wembley-stadion]] en [[Olimpiese Stadion (Londen)|Olimpiese Stadion]] in [[Londen]], [[St. James’ Park]] in [[Newcastle upon Tyne]], [[Stad Manchester-stadion]] in [[Manchester]], [[Villa Park]] in [[Birmingham]], [[Elland Road]] in [[Leeds]], [[King Power-stadion]] in Leicester, [[Stadion MK]] in [[Milton Keynes]], [[Falmer-stadion]] in [[Brighton]], Kingsholm-stadion in Gloucester en [[Sandy Park]] in [[Exeter]]. == Toetswedstryde == [[Lêer:England IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Engeland se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Engeland het 470 van sy 842 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 55,82%. Engeland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=1;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – England |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | align="left" | {{ARGru}} || 31 || 25 || 5 || 1 || 80,65 |- | align="left" | {{AUSru}} || 57 || 29 || 27 || 1 || 50,88 |- | {{geenvlag|[[Britse Barbarians|Barbarians]]}} || 18 || 10 || 8 || 0 || 55,56 |- | align="left" | {{CHIru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{FIJru}} || 11 || 10 || 1 || 0 || 90,91 |- | align="left" | {{FRAru}} || 113 || 61 || 45 || 7 || 53,98 |- | align="left" | {{GEOru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{IRLru}} || 144 || 81 || 55 || 8 || 56,25 |- | align="left" | {{ITAru}} || 33 || 32 || 1 || 0 || 96,97 |- | align="left" | {{JPNru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{CANru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Māori All Blacks || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | align="left" | {{NEDru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{NZLru}} || 47 || 9 || 36 || 2 || 19,15 |- | align="left" | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{geenvlag|Presidents XV}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | align="left" | {{ROMru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{SAMru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{SCOru}} || 144 || 77 || 48 || 19 || 53,47 |- | align="left" | {{RSAru}} || 48 || 16 || 30 || 2 || 33,33 |- | align="left" | {{TGAru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{URUru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{USAru}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{WALru}} || 144 || 71 || 61 || 12 || 49,31 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''842''' || '''470''' || '''320''' || '''52''' || '''55,82''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur die [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] (RFU) nieerkende wedstryde teen nielede het vir ’n lang tydperk nie die volle status van toetswedstryde geniet nie – selfs nie terugwerkend nie. Terwyl die wedstryde tydens die ''Victory Internationals'' nie as toetswedstryde beskou word nie, erken die RFU in teenstelling met ander beheerliggame al die wedstryde teen die [[Britse Barbarians|Barbarians]] as toetswedstryde. == Wedywering met ander nasionale spanne == [[Lêer:First international rugby 1871.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd ter wêreld: Engeland teen Skotland op 27 Maart 1871 in [[Edinburg]]]] [[Lêer:Frace england first rugby 1906.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Engeland en Frankryk op 22 Maart 1906 in [[Parys]]]] [[Lêer:England v australia 1909.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Engeland en Australië op 9 Januarie 1909 in [[Blackheath, Londen|Blackheath]]]] Veral met die nasionale spanne van die naburige Britse Tuisnasies handhaaf die Engelse ’n intensiewe wedywering. Die eerste toetswedstryd ter wêreld is in 1871 teen Skotland gespeel en sedert 1879 ding albei spanne mee om die Calcuttabeker, die oudste trofee in internasionale sport. Van die 144 toetswedstryde tot dusver het Engeland 77 gewen, Skotland 48, met 19 gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver twee keer ontmoet (in 1991 en 2011) en Engeland het albei wedstryde gewen. Daarbenewens is die toetswedstryd om die 1938-Calcuttabeker noemenswaardig. Dit was die eerste rugbywedstryd wat in televisie gebeeldsend is en is deur die [[BBC]] uitgesaai.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.radiotimesarchive.co.uk/pdf/RT-TV-1938.pdf |title=TELEVISION – Monday, March 14 to Saturday, March 19 |publisher=RadioTimes |date=11 Maart 1938 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Engeland en Frankryk het tot dusver in 113 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 61 gewen het en Frankryk 45, met sewe gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver vyf keer ontmoet; Engeland het drie keer gewen en Frankryk twee keer. Wedstryde tussen albei spanne word deur die pers en die ondersteuners in albei lande ''Le Crunch'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/570281 |title=Le Crunch: What is it? Where is it? And who wins it? |publisher=[[Rugbywêreldbeker]] |date=10 Junie 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Veral tydens rugbywêreldbekertoernooie is Engeland en Frankryk die suksesvolste spanne van die Noordelike Halfrond. Albei spanne het amper afwisselend die eindstryd behaal (slegs in 1995, 2015 en 2023 het spanne van die Suidelike Halfrond die [[Webb Ellis-beker]] beslis). Engeland het tot dusver in vier eindstryde gespeel, terwyl Frankryk tot dusver in drie eindstryde gespeel het, gedurende altesaam tien rugbywêreldbekertoernooie. Albei spanne beskik ook oor die finansieel sterkste ligas ter wêreld (die Engelse Premierskap en die Franse Top 14). Engeland en Ierland het tot dusver in 144 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 81 gewen het en Ierland 55, met agt gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver nog nie ontmoet nie. Sedert 1988 ding albei spanne mee om die Millenniumtrofee wat ter geleentheid van [[Dublin]] se 1000ste herdenking geskenk is.<ref name="Part One">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Engeland het dié trofee tot dusver 22 keer gewen en Ierland 17 keer. Engeland en Wallis het tot dusver in 144 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 71 gewen het en Wallis 61, met twaalf gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver drie keer ontmoet, waarvan Engeland een gewen het en Wallis twee, met die laaste wedstryd in 2015. Wat die Sesnasies-toernooi aanbetref is beide Engeland en Wallis is die gesamentlik suksesvolste spanne met ’n algehele 39 titels elk. Net soos die ander rugbylande van die Noordelike Halfrond handhaaf Engeland ’n wedywering met die groot spanne van die Suidelike Halfrond. Eweneens het Engeland tydens al sy eindstrydverskynings teen spanne van die Suidelike Halfrond te staan gekom (twee keer teen die Wallabies en Springbokke elk). Teen die Wallabies het Engeland die eindstryde van 1991 en 2003 beslis, waarvan Engeland laasgenoemde gewen het. In 2007 en 2019 het hulle teen die Springbokke gespeel, maar hulle is in albei eindstryde verslaan. Gedurende wêreldbekertoernooie het Engeland teen Suid-Afrika slegs een oorwinning aangeteken: tydens die groepfase in 2003. Teen die All Blacks het Engeland gedurende wêreldbekertoernooie tot dusver vier wedstryde gespeel, waarvan Engeland die halfeindstryd in 2019 gewen het. Teen die Wallabies is hul wenrekord meer gebalanseerd: Van tot dusver sewe wedstryde het Engeland vier gewen en Australië drie. ’n Bykomende aspek in hul wedywering met die Wallabies is die sedert die laat 19de eeu bestaande intensiewe, sportiewe wedywering tussen Engeland en Australië, wat ook in ander sportsoorte (veral [[krieket]] en die [[Statebondspele]]) ’n besondere status geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newstatesman.com/politics/sport/2017/11/why-england-and-australia-love-hate-each-other |title=Why England and Australia love to hate each other |publisher=New Statesman |author=Simon Barnes |date=25 November 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Van 1997 tot 2022 het Australië en Engeland meegeding om die Cookbeker (genoem na [[James Cook]]) en sedert 2008 ding Engeland en Nieu-Seeland mee om die Hillary-skild (genoem na [[Edmund Hillary]] wat in 2008 oorlede is).<ref name="Part One" /><ref name="Part Two">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Cookbeker is in 2022 met die Ella-Mobbs-trofee (genoem na die Australiese rugbyspeler en [[Aborigines|Aborigine]] [[Mark Ella]], asook die Engelse rugbyspeler [[Edgar Mobbs]]) vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/doing-the-right-thing-ella-welcomes-cook-cup-name-change-20220616-p5aub8.html |title=‘Doing the right thing’: Ella welcomes Cook Cup name change |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Iain Payten |date=17 Junie 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:William Webb Ellis Cup.jpg|duimnael|upright|Engeland het in 2003 die [[Webb Ellis-beker]] omhoog gehou]] Engeland het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en die [[Webb Ellis-beker]], waarom vierjaarliks meegeding word, een keer omhoog gehou: tydens die vyfde Rugbywêreldbeker 2003 in Australië. Daarmee is Engeland die eerste en tot dusver enigste rugbyspan van die Noordelike Halfrond wat dié trofee ingepalm het. Tydens die eerste Rugbywêreldbeker 1987 is Engeland in die kwarteindstryd deur Wallis uitgeskakel. Tydens die Rugbywêreldbeker 1991 het Engeland die eindstryd gemaak, maar hulle is deur Australië verslaan. In 1995 het Engeland die halfeindstryd bereik, maar hulle is deur Nieu-Seeland geklop en is ook in die daaropvolgende klein finale om die derde plek deur Frankryk verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 1999 is Engeland in die kwarteindstryd deur die Springbokke uitgeskakel. In 2003 het hulle hul grootste sukses aangeteken, toe Engeland in die eindstryd die gasheer Australië verslaan het. In 2007 is hulle in die eindstryd deur Suid-Afrika geklop. In 2011 is Engeland in die kwarteindstryd deur Frankryk uitgeskakel en tydens die Rugbywêreldbeker 2015 tuis reeds in die groepfase. In 2019 het hulle die uitslag van 2007 herhaal, toe hulle in die eindstryd deur Suid-Afrika geklop is. In 2023 het Engeland vir die eerste keer in die derde plek geëindig. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Kwarteindrondte |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Naaswenner |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Vierde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Kwarteindrondte |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || '''Kampioen''' |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Naaswenner |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Groepfase |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Naaswenner |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Derde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Tuisnasies / Vyfnasies / Sesnasies === [[Lêer:Calcutta Cup, England vs Scotland.jpg|duimnael|upright|Die Calcuttabeker is een van die oudste trofeë in die rugbywêreld en word sedert 1879 tussen Engeland en Skotland beslis]] Engeland se enigste jaarlikse toernooi is die [[Sesnasies-toernooi]] waartydens hulle teen vyf ander Europese lande speel: Frankryk, Ierland, Italië, Skotland en Wallis. Die Sesnasies het begin as die Tuisnasies-toernooi in 1883 wat Engeland met ’n Driekroon gewen het. Engeland het die titel tot dusver 29 keer ongedeeld gewen en die kampioenskap tien keer gedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-six-nations/six-nations-winners-106318 |title=Six Nations Winners List |publisher=Rugby World |author=Ryan Dabbs |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die span se langste tussenpose in titels was 18 jaar (1892–1910). Engeland het tot dusver 13 Grand Slams aangeteken, d.w.s. ’n Driekroon saam met ’n oorwinning oor Frankryk gedurende dieselfde toernooi.<ref name="SNHistory" /> As deel van die Sesnasies-toernooi ding hulle ook met Skotland mee om die Calcuttabeker wat Engeland vir die eerste keer in 1880 gewen het. Sedert 1988 ding Engeland tydens die Sesnasies-toernooi met Ierland mee om die Millenniumtrofee. Die wedstryde tussen Engeland en Frankryk word dikwels “Le Crunch” genoem.<ref>{{en}} ''The Irish Times'', 27 Mei 1981, bl. 27.</ref> * 29 ongedeelde titels (1883, 1884, 1892, 1910, 1913, 1914, 1921, 1923, 1924, 1928, 1930, 1934, 1937, 1953, 1957, 1958, 1963, 1980, 1991, 1992, 1995, 1996, 2000, 2001, 2003, 2011, 2016, 2017, 2020) * 10 gedeelde titels (1886, 1890, 1912, 1920, 1932, 1939, 1947, 1954, 1960, 1973) * 13 Grand Slams (1913, 1914, 1921, 1923, 1924, 1928, 1957, 1980, 1991, 1992, 1995, 2003, 2016) * 26 Driekrone (1883, 1884, 1892, 1913, 1914, 1921, 1923, 1924, 1928, 1934, 1937, 1954, 1957, 1960, 1980, 1991, 1992, 1995, 1996, 1997, 1998, 2002, 2003, 2014, 2016, 2020) {{Sesnasiesoorwinnings}} === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het Engeland maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Engeland getoer. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond en ander spanne buite die Sesnasies-toernooi tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Engeland na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Engeland as gasheer op. As deel daarvan het Engeland van 1997 tot 2022 met Australië meegeding om die Cookbeker en sedert 2008 teen Nieu-Seeland om die Hillary-skild.<ref name="Part One" /><ref name="Part Two" /> Die Cookbeker is in 2022 met die Ella-Mobbs-trofee vervang. === Olimpiese Spele === Engeland is twee keer tydens Olimpiese rugbytoernooie deur ’n span verteenwoordig.<ref name="olympics" /> * [[Olimpiese Somerspele 1900|1900]]: Derde plek (verteenwoordig deur Moseley Wanderers RFC) * [[Olimpiese Somerspele 1908|1908]]: Tweede plek (verteenwoordig deur Cornwall se keurspan) == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Engelse span gevorm tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2026:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.englandrugby.com/follow/news-and-media/england-rugbys-2026-guinness-six-nations-squad-announced |title=England Rugby's 2026 Guinness Six Nations squad announced |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie]] |date=23 Januarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Alex Mitchell]] || [[Skrumskakel]] || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0}}27 |- | [[Ben Spencer]] || Skrumskakel || [[Bath Rugby|Bath]] || style="text-align:center" | {{0}}14 |- | [[Jack van Poortvliet]] || Skrumskakel || [[Leicester Tigers]] || style="text-align:center" | {{0}}21 |- | [[George Ford]] || [[Losskakel]] || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | 105 |- | [[Marcus Smith]] || Losskakel || [[Harlequins]] || style="text-align:center" | {{0}}46 |- | [[Seb Atkinson]] || [[Senter]] || [[Gloucester Rugby|Gloucester]] || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Fraser Dingwall]] || Senter || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0|00}}7 |- | [[Max Ojomoh]] || Senter || [[Bath Rugby|Bath]] || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Henry Slade]] || Senter || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | {{0}}74 |- | [[Henry Arundell]] || [[Vleuel]] || [[Bath Rugby|Bath]] || style="text-align:center" | {{0}}11 |- | [[Immanuel Feyi-Waboso]] || Vleuel || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | {{0}}13 |- | [[Tommy Freeman]] || Vleuel || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0}}23 |- | [[Cadan Murley]] || Vleuel || [[Harlequins]] || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Elliot Daly]] || [[Heelagter]] || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0}}74 |- | [[George Furbank]] || Heelagter || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0}}14 |- | [[Freddie Steward]] || Heelagter || [[Leicester Tigers]] || style="text-align:center" | {{0}}41 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Luke Cowan-Dickie]] || [[Haker]] || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | {{0}}53 |- | [[Theo Dan]] || Haker || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0}}20 |- | [[Jamie George]] || Haker || [[Saracens]] || style="text-align:center" | 105 |- | [[Trevor Davison]] || [[Stut]] || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Ellis Genge]] || Stut || [[Bristol Bears]] || style="text-align:center" | {{0}}75 |- | [[Joe Heyes]] || Stut || [[Leicester Tigers]] || style="text-align:center" | {{0}}17 |- | [[Emmanuel Iyogun]] || Stut || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Bevan Rodd]] || Stut || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | {{0}}10 |- | [[Billy Sela]] || Stut || [[Bath Rugby|Bath]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Ollie Chessum]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Leicester Tigers]] || style="text-align:center" | {{0}}30 |- | [[Arthur Clark]] || Slot || [[Gloucester Rugby|Gloucester]] || style="text-align:center" | {{0|00}}1 |- | [[Alex Coles]] || Slot || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0}}14 |- | [[Maro Itoje]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Slot || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0}}97 |- | [[Chandler Cunningham-South]] || [[Losvoorspeler]] || [[Harlequins]] || style="text-align:center" | {{0}}20 |- | [[Tom Curry]] || Losvoorspeler || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | {{0}}65 |- | [[Ben Earl]] || Losvoorspeler || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0}}46 |- | [[Greg Fisilau]] || Losvoorspeler || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Guy Pepper]] || Losvoorspeler || [[Bath Rugby|Bath]] || style="text-align:center" | {{0|00}}7 |- | [[Henry Pollock]] || Losvoorspeler || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0|00}}5 |- | [[Sam Underhill]] || Losvoorspeler || [[Bath Rugby|Bath]] || style="text-align:center" | {{0}}45 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Edgar Mobbs.jpg|duimnael|upright|Edgar Mobbs (voor 1917)]] [[Lêer:Ronald Poulton-Palmer.jpg|duimnael|upright|Ronald Poulton (1911)]] [[Lêer:Wavell Wakefield, 1st Baron Wakefield of Kendal.jpg|duimnael|upright|Wavell Wakefield (1922)]] 17 voormalige Engelse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[William Percy Carpmael]] || Voorspeler || 2010 |- | [[Alan Rotherham]] || Agterspeler || 2010 |- | [[Harry Vassall]] || Voorspeler || 2010 |- | [[Martin Johnson]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2011 |- | [[John Kendall-Carpenter]] || Voorspeler || 2011 |- | [[Alfred Hamersley]] || Voorspeler || 2013 |- | [[Jason Leonard]] || [[Stut]] || 2014 |- | [[Bill Beaumont]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2014 |- | [[Edgar Mobbs]] || [[Vleuel]] || 2015 |- | [[Ronald Poulton]] || [[Vleuel]] || 2015 |- | [[Wavell Wakefield]] || [[Losvoorspeler]] || 2015 |- | [[Lawrence Dallaglio]] || [[Vleuel]], [[Agsteman]] || 2016 |- | [[Jeremy Guscott]] || [[Senter]] || 2016 |- | [[Jonny Wilkinson]] || [[Losskakel]], [[Senter]] || 2016 |- | [[Rob Andrew]] || [[Losskakel]] || 2017 |- | [[Will Carling]] || [[Senter]] || 2021 |- | [[Richard Hill]] || [[Losskakel]] || 2025 |} Daarbenewens is [[William Webb Ellis]] (glo die uitvinder van rugby), die Rugby-skool (die privaatskool waar die rugbyspel uitgedink is), die wêreldkampioenafrigter [[Clive Woodward]] en die [[Varsity-wedstryd]] (sedert 1872 jaarliks tussen die universiteite [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]] en [[Universiteit van Oxford|Oxford]] beslis) ingeskryf. [[Wêreldrugby]] het een Engelse speler as speler van die jaar benoem: [[Jonny Wilkinson]] (in 2003).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Spelerkeuring === Terwyl die RFU toesig oor die nasionale span hou, is die nasionale spelers sedert die rugbyspel se professionalisering in 1995 deur kontrakte aan hul klubs in die Engelse Premierskap gebonde. Sedertdien is hulle deel van ’n magstryd ''club v country'' (“klub teen land”) tussen die klubs en die RFU.<ref>{{en}} {{cite book |author=Tuck, Jason |title=The Men in White: Reflections on Rugby Union, the Media and Englishness |publisher=International Review for the Sociology of Sport |edition=38 |series=2 |pages=195 |year=2003 |doi=10.1177/1012690203038002003}}</ref> Hierdie konflik het in 1998 vir die eerste keer die nasionale span geraak, toe ’n aantal klubs geweier het om spelers vir die nasionale span se toer na Australië, Nieu-Seeland en Suid-Afrika beskikbaar te stel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-woodward-embroiled-in-club-v-country-spat-rears-its-face-again-1148115.html |title=Woodward embroiled in club v country spat rears its face again |publisher=The Independent |author=Hewett, Chris |date=3 Maart 1998 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende hierdie “toer uit die hel” (''Tour of Hell'') is Engeland met tweede-keur-spelers in al die vier toetswedstryde verslaan, waaronder ’n 0–76-nederlaag teen Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/tour-from-hell-that-left-some-players-burnt-bf39t5hgpgw |title=Tour from Hell that left some players burnt |publisher=The Times |author=Baldwin, Mark |date=2 November 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Engelse klubs het ook uit die Heineken-beker 1998/99 onttrek, nadat met die RFU geen ooreenkoms oor die finansies en die speldatums bereik is nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Morgan, Michael |title=Optimizing the structure of elite competitions in professional sport – lessons from Rugby Union |publisher=Managing Leisure |edition=7 |pages=56 |year=2002 |doi=10.1080/13606710110117023}}</ref> In 2001 het van die klubs saam met die RFU die organisasie “England Rugby” gestig om die Engelse Premierskap met die nasionale span te koördineer. Albei partye het ooreengekom om die aantal liga- en toetswedstryde vir sleutelspelers (’n groep van 50 tot 60 spelers wat deur die RFU benoem is) te reduseer en sodoende beserings en uitputtings te voorkom.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/1454059.stm |title=New deal to protect England stars |publisher=[[BBC]] |date=24 Julie 2001 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In ruil vir geleende spelers het die klubs ’n vergoeding van die RFU ontvang. Hierdie ooreenkoms word as ’n baanbreker vir die nasionale span se sukses tydens die Rugbywêreldbeker 2003 beskou. In 2004 het Clive Woodward ná ’n ampstermyn van sewe jaar as hoofafrigter bedank, nadat hy nie toegang tot die spelers verkry het soos hy dit geëis het nie: ''I wanted more from the union – more training days with the players, more influence over the way they were treated – and ended up with less.'' (“Ek wou meer van die unie hê – meer oefendae met die spelers, meer invloed op die manier waarop hulle behandel is – en ek het uiteindelik minder gekry.”)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/woodward-i-wasnt-ready-to-compromise-i-wanted-more-and-i-got-less-551277.html |title=I wasn't ready to compromise. I wanted more and I got less... |publisher=The Independent |author=Hewett, Chris |date=4 September 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sy opvolger Andy Robinson het die gebrek aan beheer oor die nasionale spelers vir die negatiewe wenrekord van sy span aangevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-big-interview-andy-robinson-k3lkthb2mkv |title=The Big Interview: Andy Robinson |publisher=The Times |author=David Walsh |date=5 Augustus 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Brian Ashton, wat Robinson as hoofafrigter opgevolg het, het sy span vir die Sesnasies-toernooi 2007 vroegtydig bekend gemaak, en gehoop dat die klubs in die week voor ’n toetswedstryd geen ligawedstryd sou speel nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/rugby/six-nations/2007/0213/214443-england/ |title=Ashton set to name side for Croker |publisher=rte.ie |date=14 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die RFU en die Premierskap se klubs het toe ’n soortgelyke ooreenkoms soos dié van 2001 gesluit, wat die nasionale span van nasionale spelers uit die klubs vir toetswedstryde voorsien.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/peace-deal-agreed-in-club-v-country-row-36hn0qlf07h |title=Peace deal agreed in club v country row |publisher=The Times |author=Cain, Nick |date=24 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === [[Lêer:Martin Johnson Leicester.jpg|duimnael|upright|Martin Johnson (2007)]] [[Lêer:Jonathan Peter Wilkinson London 2015 (4)-trimmed.jpg|duimnael|upright|Jonny Wilkinson (2015)]] [[Lêer:Jason Leonard 2018 cropped.jpg|duimnael|upright|Jason Leonard (2018)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Engeland se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Maart 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=1;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Ben Youngs]] || 2010–2023 || 127 |- | {{0}}2 || [[Dan Cole]] || 2010–2025 || 118 |- | {{0}}3 || [[Jason Leonard]] || 1990–2003 || 114 |- | {{0}}4 || [[Owen Farrell]] * || 2012–2026 || 112 |- | {{0}}5 || [[Jamie George]] * || 2015–2026 || 109 |- | {{0}}6 || [[George Ford]] * || 2014–2026 || 108 |- | {{0}}7 || [[Courtney Lawes]] || 2009–2023 || 105 |- | {{0}}8 || [[Danny Care]] || 2008–2024 || 101 |- | {{0}}9 || [[Maro Itoje]] * || 2016–2026 || 109 |- | 10 || [[Dylan Hartley]] || 2008–2018 || {{0}}97 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=1;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Will Carling]] || 1988–1996 || 59 |- | {{0}}2 || [[Owen Farrell]] || 2018–2024 || 48 |- | {{0}}3 || [[Chris Robshaw]] || 2012–2017 || 42 |- | {{0}}4 || [[Martin Johnson]] || 1998–2003 || 39 |- | {{0}}5 || [[Dylan Hartley]] || 2012–2018 || 30 |- | {{0}}6 || [[Lawrence Dallaglio]] || 1997–2004 || 22 |- | {{0}}7 || [[Bill Beaumont]] || 1978–1982 || 21 |- | {{0}}8 || [[Steve Borthwick]] || 2008–2010 || 21 |- | {{0}}9 || [[Martin Corry]] || 2005–2007 || 17 |- | 10 || [[Phil Vickery]] || 2002–2008 || 15 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=1;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Owen Farrell]] * || 2012–2026 || 1237 |- | {{0}}2 || [[Jonny Wilkinson]] || 1998–2011 || 1179 |- | {{0}}3 || [[George Ford]] * || 2014–2026 || {{0}}496 |- | {{0}}4 || [[Paul Grayson]] || 1995–2004 || {{0}}400 |- | {{0}}5 || [[Rob Andrew]] || 1985–1997 || {{0}}396 |- | {{0}}6 || [[Marcus Smith]] * || 2021–2026 || {{0}}314 |- | {{0}}7 || [[Toby Flood]] || 2006–2013 || {{0}}301 |- | {{0}}8 || [[Jon Webb]] || 1987–1993 || {{0}}296 |- | {{0}}9 || [[Charlie Hodgson]] || 2001–2012 || {{0}}269 |- | 10 || [[Dusty Hare]] || 1974–1984 || {{0}}240 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=1;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Rory Underwood]] || 1984–1996 || 49 |- | {{0}}2 || [[Jonny May]] || 2013–2023 || 36 |- | {{0}}3 || [[Ben Cohen]] || 2000–2006 || 31 |- | {{0}}4 || [[Will Greenwood]] || 1997–2004 || 31 |- | {{0}}5 || [[Jeremy Guscott]] || 1989–1999 || 30 |- | {{0}}6 || [[Jason Robinson]] || 2001–2007 || 28 |- | {{0}}7 || [[Dan Luger]] || 1998–2003 || 24 |- | {{0}}8 || [[Anthony Watson]] || 2014–2024 || 23 |- | {{0}}9 || [[Josh Lewsey]] || 1998–2007 || 22 |- | 10 || colspan=3 | Vyf spelers met 20 drieë elk |} |} == Afrigters == [[Lêer:Clive Woodward.jpg|duimnael|upright|Clive Woodward (2013)]] [[Lêer:Eddie Jones Rugby.jpg|duimnael|upright|Eddie Jones (2009)]] Engeland het in 1969 sy eerste hoofafrigter benoem: Don White. Die huidige hoofafrigter is Steve Borthwick wat die pos in 2022 oorgeneem het. {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk !! % Gewen |- | Don White || 1969–1971 || 27 |- | John Elders || 1972–1974 || 38 |- | John Burgess || 1975 || 17 |- | Peter Colston || 1976–1979 || 33 |- | Mike Davis || 1979–1982 || 63 |- | Dick Greenwood || 1983–1985 || 24 |- | Martin Green || 1985–1987 || 36 |- | Geoff Cooke || 1988–1994 || 72 |- | Jack Rowell || 1994–1997 || 72 |- | Clive Woodward || 1997–2004 || 71 |- | Andy Robinson || 2004–2006 || 41 |- | Brian Ashton || 2006–2008 || 55 |- | Rob Andrew || 2008 || 0 |- | Martin Johnson || 2008–2011 || 55 |- | Stuart Lancaster || 2011–2015 || 61 |- | Eddie Jones || 2015–2022 || 72,8 |- | Richard Cockerill (tussentyds) || 2022 || 0 |- | Steve Borthwick || sedert 2022 || 60,5 |} == Toekennings == Die Italiaanse sporttydskrif ''Gazzetta dello Sport'' het die Engelse nasionale span in 2003 as “wêreldspan van die jaar” aangewys. Die Internasionale Rugbyraad, sedert 2014 Wêreldrugby, het England dieselfde jaar as “span van die jaar” benoem. Engeland het ook die Laureus Wêreldsporttoekennings as “span van die jaar” ontvang (in 2004). == Swing Low, Sweet Chariot == [[Lêer:SwingLowSweetChariot1873.jpg|duimnael|''Swing Low, Sweet Chariot'', gepubliseer in ''The Jubilee Singers'', 1873]] ''Swing Low, Sweet Chariot'' is ’n onder Engelse ondersteuners gewilde lied – veral tydens tuiswedstryde op Twickenham. Gedurende die 1988-seisoen se laaste wedstryd teen Ierland het Chris Oti drie drieë vir Engeland gedruk. ’n Groep leerlinge van die [[Benediktyne|Benediktynse]] skool Douai het die lied – soos dit tydens rugbywedstryde op die skool gebruiklik is – gedurende sy derde drie begin sing en ander ondersteuners in die stadion het begin saamsing.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2006/feb/05/rugbyunion.features |title=Blood, mud and aftershave |publisher=The Observer |author=Oliver Price |date=5 Februarie 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref name="SwingLow2">{{en}} {{cite web |url=http://www.everyhit.com/stories/swing_low_sweet_chariot.html |title=The story behind "Swing Low Sweet Chariot" and how it became a rugby anthem |publisher=everyhit.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedertdien word ''Swing Low, Sweet Chariot'' tydens Engelse tuiswedstryde deur rugby-ondersteuners gesing.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7049496.stm#jokes |title=All you need to know about rugby: Rugby songs and jokes |publisher=[[BBC]] |author=Tom Geoghegan |date=19 Oktober 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1991 het die RFU se bemarkingsbestuurder, Mike Coley, opdrag gekry om ’n liedjie vir die komende Rugbywêreldbeker 1991 te vind. Hy het voorkeur gegee aan die liedjie ''Jerusalem'', wat egter reeds vir die Rugbyligawêreldbeker 1989–1992 gebruik is, waarvolgens hy sy voorstel spontaan in ''Swing Low'' verander het. Verskillende variante is opgeneem en die gepubliseerde weergawe het tydens die toernooi die top-40 van die Britse enkelsnittreffers behaal.<ref name="SwingLow2" /> In 2020 het die Wêreldrugbymuseum tot dusver onbekende argiefmateriaal uitgereik, waarin ''Swing Low'' op Twickenham gesing word, as Martin Offiah (met die bynaam “Chariots” na ’n woordspeel met die oorspronklike titel van die rolprent ''Chariots of Fire'' uit die jaar 1981), tydens die Middlesex Sewes-toernooi 1987 speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-51646140 |title=Swing Low, Sweet Chariot rugby 'mystery solved' |publisher=[[BBC]] |author=Lowbridge, Caroline |date=3 Julie 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die museumdirekteur is van mening dat die Twickenham-skare die lied al geken het, aangesien dit sedert die 1960’s in rugbyklubs gesing is, met eenvoudige gebare wat die lirieke illustreer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scotsman.com/sport/rugby-union/i-hate-swing-low-sweet-chariot-says-former-hooker-brian-moore-2890266 |title='I hate Swing Low Sweet Chariot' says former hooker Brian Moore |publisher=The Scotsman |author=Jamie Gardner |date=19 Junie 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die nasleep van die wêreldwye [[Black Lives Matter]]-beweging ná die dood van George Floyd het die RFU in Junie 2020 aangekondig dat hulle die gebruik van die lied deur rugby-ondersteuners sal ondersoek, aangesien dit oorspronklik ’n [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] spirituele lied is. Beide die voormalige rugbyspeler Brian Moore en [[Prins Harry, Hertog van Sussex|Prins Harry]] het daarvoor gepleit die liedjie nie meer tydens rugbywedstryde te sing nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/prince-harry-backs-rugby-move-to-kick-out-slavery-song-swing-low-sweet-chariot-93bdw2qjk |title=Prince Harry backs rugby move to kick out slavery song Swing Low, Sweet Chariot |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/international/300039265/exengand-hooker-brian-moore-says-swing-low-sweet-chariot-must-go |title=Ex-Engand hooker Brian Moore says Swing Low, Sweet Chariot must go |publisher=Stuff |date=21 Junie 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Martin Offiah het hom kort daarna beywer om die liedjie te behou en dit as ’n geleentheid te gebruik om Engelse en rugby-ondersteuners van ander nasionaliteite oor diskriminasie en die geskiedenis van swartes in die [[Verenigde Koninkryk]] in te lig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/53096584 |title=Black Lives Matter: RFU reviewing use of slave song Swing Low, Sweet Chariot |publisher=[[BBC]] |date=18 Junie 202 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die voormalige nasionale speler Maggie Alphonsi het gesê: “Ek verwelkom die RFU se ondersoek van die liedjie, maar ek dink nie dat die liedjie verbied sal moet word nie”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/rugby-union/news/12321/12010398/swing-low-debate-a-chance-to-educate-will-greenwood-maggie-alphonsi-topsy-ojo-discuss |title='Swing Low debate a chance to educate' – Will Greenwood, Maggie Alphonsi, Topsy Ojo discuss |publisher=Sky |date=19 Junie 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die eerste minister [[Boris Johnson]] was van mening dat die lied nie verbied moes word nie en dat daar minder op die simbole van diskriminasie gefokus sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/53096584 |title=Swing Low, Sweet Chariot: Boris Johnson says song should not be banned |publisher=[[BBC]] |date=19 Junie 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Engelse nasionale krieketspan]] * [[Engelse nasionale vrouerugbyspan]] * [[Engelse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Barry Bowker |title=England Rugby |publisher=Cassell |year=1978 |isbn=978-0-304-30214-7}} * {{en}} {{cite book |author=Tony Collins |title=A Social History of English Rugby Union |url=https://archive.org/details/socialhistoryofe0000coll |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-415-47660-7}} * {{en}} {{cite book |author=Stuart Farmer |title=The Official England Rugby Miscellany |url=https://archive.org/details/officialenglandr0000unse_x9c7 |publisher=Vision Sports Publishing Limited |year=2006 |isbn=978-1-905326-12-9 }} * {{en}} {{cite journal |author=Michael Morgan |title=Optimizing the structure of elite competitions in professional sport – lessons from Rugby Union |journal=Managing Leisure |volume=7 |pages=41–60 |year=2002 |doi=10.1080/13606710110117023}} * {{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black – 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers Limited |year=2003 |isbn=978-1-86958-937-0 }} * {{en}} {{cite journal |author=Jason Tuck |title=The Men in White: Reflections on Rugby Union, the Media and Englishness |journal=International Review for the Sociology of Sport |volume=38 |issue=2 |pages=177–199 |year=2003 |doi=10.1177/1012690203038002003}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|England national rugby union team|Engelse nasionale rugbyspan}} * {{en}} [http://www.englandrugby.com/ Amptelike webwerf van die Engelse Rugbyvoetbalunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/england Engeland by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/england/ Engeland op Planet Rugby] * {{en}} [http://www.sporting-heroes.net/rugby/ Spelerbiografieë] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Engeland]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] ciymzaqf9r3g9o0rw0yfw265iicsten 0 26213 2970682 2921152 2026-09-25T15:00:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970682 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:2007 Myanmar protests 7.jpg|regs|250px|duimnael|Betogers in [[Yangon]]. Die boodskap op die banier lees ''Nie-geweld: Nasionale Beweging'' in [[Birmaans]]]] [[Lêer:Burma protest march in Chicago.jpg|regs|250px|duimnael|Betogers op pad na die [[Volksrepubliek China|Chinese]] konsulaat in [[Chicago]]]] Die '''2007 Mianmarese anti-regeringsbetogings''' was 'n golf betogings wat op 15 Augustus [[2007]] in [[Mianmar]] (wat ook as Birma bekendstaan) begin het. Die betogings het begin nadat die regerende militêre junta brandstofsubsisdies opgehef het wat gelei het tot 'n styging in die prys van [[brandstof]] van sowat 500%.<ref name ="Monks">[http://www.nytimes.com/2007/09/20/world/asia/20cnd-myanmar.html?adxnnl=1&adxnnlx=1190382862-nwfidVsImsj3gq8IKLx0Ow Monks pressure Myanmar junta].</ref> Die aanvanklike betogings wat deur opposisie politieke aktiviste en studente gelei is, is vinnig en fel onderdruk en tientalle betogers is gearresteer en aangehou. Op 18 September is nuwe betogings deur duisende [[Boeddhisme|Boeddhiste]] monnike begin. Nadat die betogings aanvanklik vreedsaam verloop het, het die regering op 26 September in weerwil van internasionale oproepe tot beheersing op brutale wyse ingegryp om die protesaksie te onderdruk.<ref name ="Monks" /><ref>[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/4081D23F-F1A4-46AF-BA50-D47FA2B7A4AE.htm UN envoy warns of Myanmar crisis]</ref> As deel van die regeringsoptrede is aandklokreëls in [[Yangon]] en [[Mandalay]] ingestel, openbare [[Internet|internettoegang]] is afgesny, [[traangas]] is gebruik om betogings op te breek, honderde betogers is in hegtenis geneem en monnike is geslaan. Daar is ook met [[Masjiengeweer|masjiengewere]]<ref>[http://www.burmanet.org/ BurmaNet News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929084150/http://www.burmanet.org/ |date=29 September 2007 }}, [http://www.burmanet.org/news/2007/09/28/irrawaddy-international-pressure-building-on-burma-lalit-k-jha/#more-9121 Irrawaddy: International Pressure Building on Burma – Lalit K. Jha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726180336/http://www.burmanet.org/news/2007/09/28/irrawaddy-international-pressure-building-on-burma-lalit-k-jha/#more-9121 |date=26 Julie 2011 }}, besoek op 29 September 2007</ref><ref>[http://abcnews.go.com/ abs NEWS], [http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=3658216 Myanmar Soldiers Fire Weapons Into Crowd], besoek op 29 September 2007</ref> op betogers gevuur en 'n aantal betogers en 'n [[Japan]]nese fotograaf is doodgeskiet. Teen 28 September het die regeringsmagte daarin geslaag om die meeste van die massabetogings te onderdruk en moes slegs klein groepies aktiviste verjaag word. Die monnike is deur middel van geslote hekke, doringdraadversperrings en wagte om [[Boeddhistiese kloosterlewe|kloosters]] daarvan verhoed om verder aan die optogte deel te neem.<ref>[http://abcnews.go.com/ abs NEWS], [http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=3667300 Troops Take Back Control in Myanmar], besoek op 29 September 2007</ref> Aangesien die regering buitelandse [[Joernalis|joernaliste]] verhinder om die land in te gaan, kom die meeste verslae oor en beelde van die gebeurtenisse van skrywers van [[webjoernaal|webjoernale]] en ander ongeïdentifiseerde bronne.<ref>[https://web.archive.org/web/20071016205754/http://blogs.usatoday.com/ondeadline/2007/09/todays-photo-ja.html Japanese journalist shot to death covering protests in Burma], by die [[USA Today]]. Laaste besoek op 29 September 2007.</ref> Die meeste van die land se internetskakels na die buitewêreld is egter geknip, selfoonseine is geblokkeer en daar was byna geen telefoniese verbindings nie. Alhoewel die regering die buitelandse media vir die betogings blameer, beweer hulle dat hierdie skielike breuk in kommunikasieverbinding die gevolg was van 'n beskadiging aan die land se onderwaterse, hoof-internetkabel.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7016238.stm Junta tightens media screw] by die BBC-nuuswerf. Laaste besoek op 29 September 2007.</ref> Die Mianmarse regeringsoptrede is wêreldwyd verdoem en sanksies is deur die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ingestel terwyl die [[Europese Unie]] bestaande sanksies teen die land uitbrei. Beswaar is ook in verskeie lande op diplomatieke vlak en by die [[Verenigde Nasies]] aangeteken insluitend deur buurlande soos [[Indië]]<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Political_reform_in_Myanmar_should_be_broad-based_says_India/articleshow/2406090.cms "Political reform in Myanmar should be broad-based, says India"], ''[[Times of India]]'', September 26, 2007</ref> en [[Thailand]].<ref name="BBC in quotes">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7014704.stm |title=In quotes: Burma reaction |access-date=27 September 2007 |date=27 September 2007 |publisher=BBC News Online |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428180217/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7014704.stm |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die VSA en die Europese Unie het ook 'n oproep gemaak vir strafmaatreëls, samesprekinge met die opposisie leier en [[Nobelprys vir Vrede|Nobelpryswenner]] [[Aung San Suu Kyi]] en etniese minderheidsgroepe deur die Verenigde Nasies Veiligheidsraad, maar [[Volksrepubliek China|China]], wat as permanente lid van die Veiligheidsraad vetoreg het, het egter aangedui dat die land nie ten gunste van sulke stappe is nie.<ref name="China-no">[http://thestar.com.my/ The Star, Malaysia], [http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/9/27/worldupdates/2007-09-27T052049Z_01_NOOTR_RTRMDNC_0_-297349-1&sec=Worldupdates West seeks U.N. sanctions on Myanmar, China says "No"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812102421/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F9%2F27%2Fworldupdates%2F2007-09-27T052049Z_01_NOOTR_RTRMDNC_0_-297349-1&sec=Worldupdates |date=2011-08-12 }}, besoek op 29 September 2007</ref> [[Rusland]] en China, wat vriendskaplike bande met die Mianmarse regime het, het in Januarie 2007 hulle vetoreg gebruik teen 'n ontwerpsresolusie, wat deur die VSA opgestel is, waarin die junta versoek is om die vervolging van minderhede en die opposisie te staak.<ref name="China-no" /> [[Suid-Afrika]] se [[Nobelprys vir Vrede|Nobelvredespryswenner]] [[Desmond Tutu]] het 'n beroep gedoen op China om in te gryp om "hierdie brutale mans aan te sê om hulle brutaliteit te staak". Hy het bygevoeg dat as Sjina nie sy invloed oor die regering sou gebruik nie hy hom sou skaar by 'n veldtog om die Beijing Olimpiese spele in 2008 te boikot.<ref>[http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=148&a=698244 Desmond Tutu vädjar till Burmas ledare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429003856/http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=148&a=698244 |date=29 April 2011 }} Dagens Nyheter, September 28, 2007.</ref> == Agtergrond == === Militêre diktatorskap === Mianmar word reeds sedert [[1962]] deur 'n militêre diktatorskap regeer nadat Generaal Ne Win 'n militêre staatsgreep uitgevoer het en die land vir 26 jaar regeer het. In 1974 is antiregeringsbetogings by die begrafnis van [[U Thant]] geweldadig onderdruk. In 1988 het onrus wat deur ekonomiese wanbestuur en politieke onderdrukking aangewakker is gelei tot grootskaalse prodemokrasie betoging in wat as die ''8888 Opstand'' bekend staan. Honderde betogers is deur die veiligheidsmagte doodgemaak. Generaal Saw Maung het 'n staatsgreep uitgevoer en die ''State Law and Order Restoration Council'' (SLORC) gevorm om die land te regeer. In 1989 het die SLORC [[krygswet]] afgekondig nadat betogings opnuut opgevlam het. Die militêre regering het planne vir 'n algemene verkiesing teen [[31 Mei]] [[1989]] voltooi.<ref>{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/obl/docs/pyithu_hluttaw_election_law.htm |title=PYITHU HLUTTAW ELECTION LAW |work=State Law and Order Restoration Council |publisher=iBiblio.org |date=31 Mei 1989 |access-date=11 Julie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916133423/http://www.ibiblio.org/obl/docs/pyithu_hluttaw_election_law.htm |archive-date=16 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In Mei [[1990]] is 'n vrye verkiesing vir die eerste keer in byna dertig jaar gehou. Die Nasionale Bond vir Demokrasie (Afkorting: NLD van die [[Engels]]: ''National League for Democracy'') party van [[Aung San Suu Kyi]] het die verkiesing oorweldigend gewen met 392 van die 489 setels. Die verkiesing is egter deur die SLORC, wat geweier het om te bedank, nietig verklaar.<ref>{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/obl/docs/Elections-02.htm |title=1990 MULTI-PARTY DEMOCRACY GENERAL ELECTIONS |work=National League for Democracy |publisher=iBiblio.org |author=Khin Kyaw Han |access-date=11 Julie 2006 |date=1 Februarie 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114240/http://www.ibiblio.org/obl/docs/Elections-02.htm |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aung San Suu Kyi is onder huisarres geplaas. Tydens haar huisarres is sy in 1990 die Sakharovprys vir vryheid van denke toegeken in in 1991 die [[Nobelprys vir Vrede]]. Ondanks internasionale oproepe vir haar vrylating is sy is sedert 1990 voortdurend onder huisarres of in aanhouding geplaas en kan tot vandag toe nie vrylik beweeg nie. === Menseregteskendings === Die generaals wat Mianmar regeer onderdruk die bevolking van die land reeds vir vyftien jaar lank stelselmatig en ten spyte van talle vergrype en internasionale druk bly hulle steeds aan bewind. Onder die generaal se bewind het Mianmar verval tot een van die wêreld se voorste vervaardigers van heroïen.<ref name=soros>[http://www.soros.org/initiatives/bpsai The Burma Project/Southeast Asia Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204005003/http://www.soros.org/initiatives/bpsai |date= 4 Februarie 2007 }}, [http://www3.soros.org/burma/CRISIS/index.html Burma, Country in Crisis]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 29 September 2007</ref> MIV-lyne wat hulle oorsprong in Mianmar het word langs heroïenroetes na naburige lande versprei en die regering voer stelselmatig grusame menseregte misdrywe teen sy onderdane uit wat die vernietiging van 2&nbsp;700 dorpies sedert 1996 insluit, reuse gedwonge verskuiwings, verkragting van etniese minderhede deur regerings soldate, wydverspreide dwangarbeid en die gebruik van meer as 70&nbsp;000 kindersoldate deur die regime.<ref name=iht>[http://www.iht.com/ International harold Tribune], [https://web.archive.org/web/20051001045056/http://www.iht.com/articles/2005/09/19/opinion/edgenser.php Myanmar: A job for the Security Council], besoek op 29 September 2007</ref> Marteling is 'n alledaagse gebeurtenis in Mianmar en artbitrêre teregstellings vind gereeld plaas. As gevolg van die vergrype het meer as 700&nbsp;000 vlugtelinge uit Mianmar na buurlande, veral [[Thailand]] gevlug.<ref name=iht /> Die meer brutale menseregteskendings vorm deel van 'n breër onderdrukking van basiese vryhede. Daar is geen sprake van vryheid van uitdrukking in die land nie en selfs kunsuitstallings moet deur die militêre owerhede goedgekeur word. Weinig onafhanklike media bly oor en die is onderhewig aan swaar sensuur. Die staatsbeheerde uitsaaiwese is onverskuilde propagandamasjien van die regerende regime en Mainamar se burgers se enigste bron van akkurate nuus is internasionale radio stasies. Openbare opposisie teen die junta se beleide is strafbaar met tot twintig jaar gevangenis straf en die besit van ongelisensieerde faksmasjiene en of modems met vyftien jaar.<ref name=soros /> Verder word vryheid van assosiasie en vergadering ontneem en alle politieke vergaderings is verbode. Politieke partye soos die NLD word gemonitor en lede word lastig geval of gearresteer. Teen 2000 is daar geskat dat ten minste 1&nbsp;700 politieke gevangenes in aanhouding was.<ref name=soros /> Die militêre regering onderdruk en manipuleer ook godsdienstige uitdrukking in die land. In die grootliks [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] land dring die regering op geestelikes se ondersteuning aan en word kloosters gestroop om leiers wat hulle teë gaan te verwyder. Moslems in die suidweste van die land is blootgestel aan weermag aanvalle wat in [[1997]] gelei het tot 25&nbsp;000 vlugtelinge na [[Bangladesj]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/ BBC Nuus], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7019882.stm Burmese exiles in desperate conditions], besoek op 30 September 2007</ref> [[Christendom|Christenkerke]] word ook fyn dopgehou en en kerk aktiwiteit word ingeperk.<ref name=soros /> === Ekonomiese toestand === Mianmar het geweldige ekonomiese potensiaal. Die land is ryk aan minerale en lanbougeleenthede en ten spyte van regeringsverwaarlosing is daar steeds 'n sterk onderwystradisie. Goeie infrastruktuur is ook tydens die Britse Koloniale bewind opgerig. bestendige groei het na onafhanklikheid gevolg, maar die militêre regime wat van 1962 af regeer het se isolasionistiese "Birmaanse Weg na Sosialisme" beleid groot skade berokken en het dit die land verarm van 'n land wat in die 1950's deur die Wêreldbank gesien is as een van die in Asië met die beste vooruitsigte tot een van die armste lande ter wêreld.<ref>[http://uk.reuters.com/ Reuters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502055745/http://uk.reuters.com/ |date=2 Mei 2009 }}, [http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKBKK23220820070827 Myanmar fuel rises suggest junta budget crunch] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120716014413/http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKBKK23220820070827 |date=16 Julie 2012 }}, besoek op 29 September 2007</ref> Desperate ekonomiese toestande het bygedra tot die pro-demokrasie betogings van [[1988]]. Oor die afgelope aantal jare het ekonomiese liberalisering veranderinge ingelui. Ekonomiese ontwikkeling raak egter slegs 'n klein minderheid van die bevolking en die meeste Birmane baat nie daarby nie. Hoë inflasie verminder hulle koopkrag wat sake verder bemoeilik. Die regering spandeer 40% van sy begroting op militêre besteding ten spyte van die algehele gebrek aan buitelandse bedreiginge. Die Miniamarse junta se ekonomiese beleid berus op die uitvoer van die land se hulpbronne met min of geen waardetoevoeging. Koper, hout en en energie uitvoere ondersteun 'n ekonomie wat byna geheel en al afhanklik is van invoere en blootgestel is aan wispelturigheid van hulpbronpryse. Buitelandse inkomste en beleggings is swak bestuur en beplande hidroëlektriese skemas sal waarskynlik noodgedwonge elektrisiteit moet uitvoer om die ekonomie te ondersteun eerder as om ekonomiese en maatskaplike groei te ondersteun.<ref name=pinr>[http://www.pinr.com/ The Power and Interest News Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927004639/http://www.pinr.com/ |date=27 September 2007 }}, [http://www.pinr.com/report.php?ac=view_report&report_id=688&language_id=1 Economic Brief: The Economic Factors Behind the Myanmar Protests'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008153246/http://www.pinr.com/report.php?ac=view_report&report_id=688&language_id=1 |date=8 Oktober 2007 }}, besoek op 29 September 2007</ref> Die junta begeef hom ook in ondeurdagte projekte soos die inligtingstegnologie projek by Jadanabon in 'n land met argaïese kommunikasie-infrastruktuur wat nie so 'n projek sal kan ondersteun nie. 'n Ander voorbeeld is die landswye jatropha (medisinale neut) plantasies wat nie na noemenswaardige ekonomiese ontwikkeling sal lei nie.<ref name=pinr /> 'n Belangrike aspek van die junta se inmenging in die ekonomie is brandstofsubsidies – die inkorting van die subsidies in Augustus 2007 sou 'n belangrike role speel in die ontlont van die betogings van Augustus en September 2007. In 2006 het die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) en die Wêreldbank as deel van 'n hervormingspakket aanbeveel dat brandstofsubsidies gesny word. In die verslag het hulle verwys na die hoë begrotingstekorte wat deur die regering opgehoop word as gevolg van die maatreëls. Die junta se bou van 'n nuwe hoofstad by Naypyidaw en die beplande inligtingstegnologie hoofstad, Jadanabon en beduidende salarisverhogings vir staatsamptenare en weermagpersoneel het ernstige druk op regeringsreserwes geplaas. Die regering het in die verlede die soos tekorte aangespreek deur meer geld te druk wat weer tot inflasie lei. Planne om brandstofsubsidies in Mianmar te beëindig is waarskynlik deel van 'n stel hervormings wat die junta beplan het om onder andere die druk van wêreldbrandstof pryse te verlig. Privaatseketor belange in Mianmar was moontlik ook 'n faktor. Een van Mianmar se sakeleiers, Tay Za en die maatskappy Htoo Trading Company sal na verwagting baie baat by die privatisering van die branstofverspredingstelsel wat afhanklik is van die uitroei van die brandstof swartmark – wat behaal kan word deur die ophef van subsidies. Hoewel dit nie gesien word as die hoof rede vir die junta se besluit om subsidies op te hef nie strook dit met hulle neiging om beleide deur te voer wat die regering se sakevennote bevoordeel.<ref name=pinr /> === Internasionale druk === Mianmar verkeer reeds vir geruime tyd onder internasionale druk om stappe te doen om demokrasie in die land te herstel. In Maart [[1997]] is 'n resolusie eenparig deur die Verenigde Nasies Menseregtekommissie waarin 'n string menseregteskendings gelys word insluitend moord, marteling, verkragting, politieke aanhouding en dwangarbeid. Talle ander internasionale organisasies soos die Internasionale Arbeidsorganisasie, Amnestie Internasionaal, Article 19, Human Rights Watch, en ander onafhanklike groepe veroordeel die regime se behandeling van die Birmaanse bevolking. Die VSA het reeds in [[1988]] sanksies teen Mianmar ingestel. Die sanksies is in [[1997]] en [[2003]] verskerp. Die [[Europese Unie]] In Oktober is die sogenaamde Gemene Posisie (Engels: ''Common Position'') deur die Europese Unie aangeneem. Die dokument het bestaande Europse sanksies teen Mianmar bevestig. Sedertdien is die Gemene Posisie verskeie kere versterk en uitgebrei as gevolg van die regime se weiering om betekenisvolle vordering tot demokrasie te maak. Tot 2004 is Europese Kommissie hulp tot Birma/Mianmar beperk tot humanitêre hulpverlening. Die huidige weergawe van die dokument maak egter voorsiening vir 'n meer stelselmatige benadering tot hulpverlening.<ref>[http://ec.europa.eu/ Europese Kommissie], [http://ec.europa.eu/external_relations/myanmar/csp/index.htm The EU's relations with Burma / Myanmar Country Strategy Paper 2007–2013 Executive Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713180718/http://ec.europa.eu/external_relations/myanmar/csp/index.htm |date=13 Julie 2007 }}, besoek op 30 September 2007</ref> Mianmar is 'n lid van die Assosiasie van Suidoos-Asiese Nasies (Afkorting ASEAN van die [[Engels]]e naam '' Association of Southeast Asian Nations''). Die ASEAN neig om nie in wat as lidlande se interne aangeleenthede in te meng nie. Westerse sanksies word ondermyn deur die volgehou ekonomiese bande tussen Minamr en veral China. Op [[12 Januarie]] het [[Rusland]] en [[Volksrepubliek China|China]], wat beide vetoreg het, asook [[Suid-Afrika]] in die Verenigde Nasies teen 'n voorstel gestem wat deur die [[VSA]] en die [[Verenigde Koninkryk]] gemaak is wat Mianmar sou versoek het om sekere pro-demokrasie stappe te neem. Nege lande het ten gunste van die resolusie gestem en Kongo, [[Indonesië]] en [[Katar]] het buite stemming gebly. Rusland en Sjina het ekonomiese belange in Mianmar terwyl Suid-Afrika se stem blykbaar op tegniese redes gegrond is.<ref>[http://www.dfa.gov.za/ Departement van Buitelandse Sake], [http://www.dfa.gov.za/docs/2007pq/pq22.htm South Africa's Vote in the United Nations Security Council], besoek op 30 September 2007</ref> Suid-Afrika se besluit is plaaslik deur die Nobelprys vir Vrede-wenner [[Desmond Tutu]], die vakbond alliansie Cosatu en die amptelike opposisie, die [[Demokratiese Alliansie]] veroordeel en die Departement van Buitelandse Sake se redes word deur die groepe verwerp. Internasionale kommentators het hulle teleurstelling met Suid-Afrika se posisie uitgespreek en gewys op ooreenkomste met die situasie in Mianmar en die in Suid-Afrika tydens die [[Apartheid]]era en die belangrike rol wat die Verenigde Nasies gespeel het in terme van internasionale druk op die Apartheidsregering – ten spyte van die regering se besware dat Apartheid 'n interne aangeleentheid was.<ref>[https://archive.today/20120729160506/unweek.blogspot.com/|UN Week], [https://web.archive.org/web/20110727045138/http://unweek.blogspot.com/2007/01/usuk-draft-resolution-on-myanmar.html US/UK draft resolution on Myanmar vetoed in Security Council. - January 15, 2007 United Nations Week], besoek op 30 September 2007</ref><ref>[http://www.nytimes.com/ New York Times], [http://www.nytimes.com/2007/03/24/world/africa/24africa.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fOrganizations%2fU%2fUnited%20Nations%20 South Africa Lowers Voice on Human Rights], besoek op 30 September 2007</ref> == Hoofgebeure == === Aanloop tot betogings === Die eerste tekens van onrus in 2007 in Mianmar het reeds in Februarie voorgekom toe 'n groep wat hulleself die Mianmar Ontwikkelings Komitee noem 'n beroep gemaak het op die militêre regering om verbruikerspryse, gebrek aan gesondheidsorg, onderwys en swak elektristeitsvoorsiening aan te spreek. Betogings in Mianmar is byna ongehoord en die protes aksie is ook vinnig stop gesit. Waarskynlik in reaksie op die onrus is Brigadier-Generaal Than Han van die Mianmarse polisie verantwoordelik gemaak vir die hantering van burgerlike onrus in Rangoen.<ref name=pinr /> === Inkort van brandstof-subsidies en aanvanklike betogings === Op [[15 Augustus]] [[2007]] het die regering van Mianmar aangekondig dat branstofsubsisdies gesny sou word. Dit het gelei tot onmiddellike stygings in die prys van alle soorte brandstof. Die prys van Diesel het met 100 persent gestyg, aardgas met 500% en petrol met 67%.<ref>[http://www.mmtimes.com/ The Myanmar Times], [http://www.mmtimes.com/no380/n008.htm Higher global oil prices drive up the cost of fuel]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 29 September 2007</ref> Die prys verhogings het verdere inflasionêredruk veroorsaak op 'n koers wat reeds 21,4% bedra het in 2006. In reaksie op die prys verhogings het burgerlike onrus onder leiding van 'n groep wat bekend staan as die 88 Generasie Studente Groep, wat byna 20 jaar te vore as studenteleiers die pro-demokrasie betogings van 1988 gelei het, 'n aanvang geneem.<ref>[http://www.atimes.com/ Asia Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202023727/http://www.atimes.com/ |date= 2 Februarie 2007 }}, [http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/IH24Ae03.html Fuel price policy explodes in Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011115952/http://atimes.com/atimes/Southeast_Asia/IH24Ae03.html |date=11 Oktober 2007 }}, besoek op 29 September</ref> Op [[18 Augustus]] het die groep 'n verklaring uitgereik aangaande die stygende brandstofpryse waarin hulle die regering versoek het om die styging in verbruikerspryse wat daarop gevolg het aan te spreek en die maatskaplike leiding van die bevolking te verlig. Die groep het op [[19 Augustus]] van Koke-kaing tot by Kyauk-myong mark in Rangoen marsjeer. Onderweg het verbygangers hulle met applous ondersteun en ongeveer 500 mense by hulle aangesluit. Die owerhede het video-opnames van die optog gemaak maar nie teen die betogers opgetree nie.<ref name=IoS>[http://www.independent.co.uk/ The Independent on Sunday], [http://news.independent.co.uk/world/asia/article3013125.ece Veterans of 1988 at the forefront of latest action] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017162524/http://news.independent.co.uk/world/asia/article3013125.ece |date=17 Oktober 2007 }}, besoek op 30 September 2007</ref> Op [[22 Augustus]] is sewe sleutel lede van 88 Generasie Studente Groep gearresteer weens hulle rol in die organisering van betogings.<ref>[http://news.bbc.co.uk/ BBC News], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6958363.stm Profilef: 88 Generation Students], besoek op 29 September 2007</ref> Die owerhede het vinnig teen die betogings opgetree en tientalle aktiviste is in hegtenis geneem. Betogings het egter voortgeduur en na ander dele van die land versprei insluitend in Sittwe en ander dorpe.<ref>[http://news.bbc.co.uk/ BBC News], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7010202.stm Q&A: Protests in Burma], besoek op 29 September 2007</ref> === Monnike sluit by die betogings aan === [[Lêer:2007 Myanmar protests 11.jpg|regs|250px|duimnael|Monnike wat in Jangon betoog met die Boeddhistevlag]] Op [[5 September]] [[2007]] het Mianmarse regeringsmagte 'n vreedsame optog in Pakokku uitmekaar gedwing en in die proses drie Boeddhistiese monnike beseer. Die volgende dag het ander monnike in weerwraak 'n aantal regeringsamptenaare as gyselaars aangehou.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7010202.stm Q&A: Protests in Burma] BBC, September 24, 2007</ref> Die monnike het aangedring dat daar teen [[17 September]] om verskoning gevra moes word, maar die militêre owerheid het geweier om dit te doen. Dit het gelei tot betoging waarby al hoe meer monnike aangesluit het. Religieuse dienste is ook aan die weermag geweier. Die monnike se rol is noem nsewaardig as gevolg van die agting wat hulle by beide die burgerlike en militêre bevolking geniet. Betogings het oor Mianmar begin versprei na Sittwe, Pakokku en Mandalay.<ref name=MONKS-LEAD-LARGEST-PROTEST>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7009825.stm Monks lead largest Burma protest] BBC, September 24, 2007.</ref> Op [[22 September]] het ongeveer tweeduisend monnike deur Jangon masjeer en tienduisend deur Mandalay, met ander betogings in vyf ander dorpsgebiede oor Mianmar. Die betogers wat deur Jangon masjeer het is toegelaat om verby die huis van [[Nobelprys vir Vrede]]-wenner [[Aung San Suu Kyi]] te masjeer.<ref name="Rangoon">[http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/09/23/myanmar.protest.ap/index.html 20,000 march in Myanmar protest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012014606/http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/09/23/myanmar.protest.ap/index.html |date=12 Oktober 2007 }}.</ref> Alhoewel sy steeds onder huisarres was, het sy vlugtig by die hek van haar woning verskyn om deur die monnike geseën te word.<ref name="AFP">[http://news.yahoo.com/s/afp/20070922/wl_asia_afp/myanmarprotestmonks AFP:Democracy icon Aung San Suu Kyi greets Myanmar monks]</ref> Op [[23 September]] het 150 nonne by die betogings in Jangon aangesluit. Op die dag het 15&nbsp;000 Boeddhistiese monnike en ander burgers deur die strate van Jangon masjeeren stygende vreedsame betogings teen die militêre regime.<ref>[http://www.bangkokpost.com/topstories/topstories.php?id=121953 Monks' protest swells] The Bangkok Post, 23 September 2007.</ref> Die Alliansie van Alle Birmaanse Boeddhiste Monnike het gesweer om met hulle betogings voort te gaan totdat die militêre junta omver gewerp is.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7009005.stm Nuns in Burma anti-junta rallies]</ref> Op [[24 September]] het tussen 30&nbsp;000 en 100&nbsp;000 in Jangon betoog, die grootste antiregeringsprotesaksie in Mianmar in twintig jaar.<ref name=MONKS-LEAD-LARGEST-PROTEST/><ref>[http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/09/24/myanmar.protest.ap/index.html 100,000 protest Myanmar junta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725143642/http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/09/24/myanmar.protest.ap/index.html |date=25 Julie 2008 }} CNN, September 24, 2007.</ref> Marse het gelyktydig in ten minste 25 stede oral in Mianmar plaasgevind met kolomme monnike wat tot 'n kilometer lank getrek het.<ref name=US-TO-IMPOSE-NEW-SANCTIONS>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7011607.stm US to impose new Burma sanctions] BBC, September 24, 2007.</ref> By die mars se eindpunt wou ongeveer 1000 monnike Aung San Suu Kyi by haar huis groet, maar is deur die polisie belet. Die monnike het gebede gedreunsing voor hulle ontbind het. Later daardie dag het die junta se Minister vir Godsdiens, Brigadier-Generaal Thura Myint Maung, die Boeddhiste monnike wat die betogings gelei het gewaarsku om nie verder as hulle "reëls en regulasies" te gaan nie.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7010839.stm Burmese military threatens monks]</ref> Intussen het die VSA begin voorberei om saksies teen die land te verskerp.<ref name=US-TO-IMPOSE-NEW-SANCTIONS/> Die [[Tenzin Gyatso, 14de Dalai Lama|Dalai Lama]] van [[Tibet]] het ook sy seëning oor die monnike uitgespreek.<ref>{{Cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/world/view_article.php?article_id=90451 |title=Dalai Lama offers support to Myanmar monks |access-date=29 September 2007 |archive-date= 7 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007205402/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/world/view_article.php?article_id=90451 |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:2007 Myanmar protests 4.jpg|duimnael|regs|250px|Betogers by die Shwedagon Pagoda in Jangon.]] Op [[25 September]] het die junta betogers met militêre mag gedreig en weermag vragmotors by die Shwedagon Pagoda, die vergaderplek vir monnike wat die betogings gelei het, geparkeer. 5000 monnike en ander betogers het nogtans in die Shwedagon in gemarsjeer. Voertuie met luidsprekers het vroeër die dag in die sentrale deel van Jangon boodskappe wat van militêre aksie gewaarsku het, uitgesaai. Die boodskappe het gelui: "mens mag nie die marse volg, aanmoedig of daaraan deelneem nie. Aksie sal geneem word teen dié wat die bevel oortree". Die aankondigings was gegrond op 'n wet wat die opbreek van "onwettige" betogings met militêre mag moontlik maak.<ref>[http://ca.today.reuters.com/news/newsArticle.aspx?type=topNews&storyID=2007-09-25T063524Z_01_B588599_RTRIDST_0_NEWS-MYANMAR-COL.XML Myanmar junta threatens military force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217111501/http://ca.today.reuters.com/news/newsArticle.aspx?type=topNews&storyID=2007-09-25T063524Z_01_B588599_RTRIDST_0_NEWS-MYANMAR-COL.XML |date=2007-12-17 }} Reuters, September 25, 2007.</ref> 2000 Boeddhiste monnike en ondersteuners het ondanks die dreigemente van Mianmar se junta tussen weermaglorries na Jangon se strate gemarsjeer."<ref>[http://www.guardian.co.uk/burma/story/0,,2176691,00.html Burmese protesters defy junta's threat of crackdown]</ref> Die demokrasie leier Aung San Suu Kyi is op Sondag 23 September na die Insein-gevangenis geskuif, 'n dag nadat sy voor haar huis verskyn het om die monnike te groet.<ref>[http://www.reuters.com/article/wtMostRead/idUSB58859920070925 Myanmar junta sets curfew] Reuters, September 25, 2007.</ref> Van [[26 September]] af het die junta 'n aandklokreël in die land se twee grootste stede, Jangon en Mandalay in plek gestel en vergaderings van meer as vyf mense verbied. Weermagvragmotors het talle gewapende soldate na Jangon begin vervoer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5hXKLA7lM0A-IwwffmHhQfZDhT5UA Myanmar imposes curfews after mass protests] AFP, September 25, 2007.</ref> === Junta optrede === [[Lêer:Propaganda, Myanmar 2.jpg|duimnael|regs|250px|Mianmarse regeringsbanier wat lees "vergruis almal wat die unie skade doen"]] Op [[26 September]] is die pro-demokrasie figuur Win Naing by sy huis in Jangon gearresteer omtrent 2:30 vm nadat hy gesien is terwyl hy voedsel en water aan betogende monnike verskaf het. Die sewentigjarige aktivis is weer na een nag vrygelaat. Hy is te vore op [[8 Maart]] gearresteer vir die hou van 'n perskonferensie met Birmaanse betogers teen ekonomiese teëspoed.<ref>{{Cite web |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gPUjdWUHQY4VeYAGG3zQfGIRAdng |title=Pro-democracy politician arrested in Myanmar |access-date= 8 Julie 2009 |archive-date= 8 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708060414/http://afp.google.com/article/ALeqM5gPUjdWUHQY4VeYAGG3zQfGIRAdng |url-status=dead }}</ref> Prominente Birmaanse komediant Zargana is ook oornag in aanhouding gehou.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7013638.stm Burma monks march as police act] BBC, September 26, 2007.</ref> Troepe het versperrings om die Shwedagon Pagoda opgerig en 'n groep van 700 betogers met knuppels en traangas aangeval. Die polisie het van die monnike en sowat 200 ondersteuners verjaag terwyl ander probeer het om naby die oostelike hek van die pagoda kompleks te bly. Troepe het die gebied om die pagoda afgeseël om te probeer verhoed dat die monnike verdere betoging onderneem.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F26%2Fwburma526.xml |title=Burma troops charge monks with batons |access-date=13 Augustus 2021 |archive-date=21 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210221152155/https://www.telegraph.co.uk/news/?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F26%2Fwburma526.xml |url-status=dead }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7013638.stm Burma riot police beat back monks]BBC, September 26, 2007.</ref> Dit het egter nie die opmarse verhoed nie en tot 5000 monnike het deur Jangon marsjeer. Van hulle het maskers gedra in verwagting dat traangas gebruik sou word. Later die dag het 'n tragedie hom afgespeel toe ten minste drie Boeddhiste monnike en 'n vrou in Jangon deur veiligheidsmagte doodgeskiet is toe duisende mense onder leiding van Boeddhiste monnike verdere betogings teen die Mianmarse regering onderneem het.<ref>[http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html Over 100,000 people in Rangoon and parts of Burma protest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223100615/http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html |date=23 Februarie 2008 }} Mizzima News, September 26, 2007.</ref> 'n Dokter in Jangon se algemene hospitaal het ook bevestig dat drie beseerde monnike in die hospitaal opgeneem is nadat hulle by die Shwedagon pagoda deur onlustepolisie aangerand is.<ref>[http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html Protesters in Rangoon have dispersed for the day.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223100615/http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html |date=23 Februarie 2008 }} Mizzima News, September 26, 2007.</ref> Meer as driehonderd mense, wat talle monnike ingesluit het, is in aanhouding geneem.<ref>[http://www.sr.se/cgi-bin/ekot/artikel.asp?Artikel=1621861 Minst tre munkar dödade i Burma (Minstens drie monnike gedood in Birma)] Sveriges Radio, September 26, 2007.</ref> Volgens die Burma Campaign UK het die junta ook groot getalle maroen-gewade bestel en van hulle soldate beveel om hulle koppe te skeer, moontlik om die monnike se geledere te infiltreer.<ref>[https://web.archive.org/web/20080314224210/http://www.iht.com/articles/2007/09/25/news/myanmar.php Monks defy warnings to protest in Myanmar] International Herald Tribune, September 26, 2007</ref> [[Lêer:Nagaikenji.jpg|regs|duimnael|250px|Die Japannese verslaggewer Kenji Nagai wat deur Mianmarse militêre magte dood geskiet is.]] Op [[27 September]] het die regerende junta begin om klopjagte op kloosters in die vroeë oggendure oral in Mianmar uit te voer in 'n poging om die betogings te onderdruk. Honderde monnike is in Jangon en in die noordooste van die land gearresteer. By die Ngwe Kya Yan-klooster het veiligheidsmagte in 'n klopjag teen 00:15 in die nag 'n muur gebreek en verskeie monnike is beseer in skermutselings met veiligheidsmagte. Die leër het klopjagte uitgevoer op die ses-verdieping Religieuse Wetenskap Klooster in die Chaukhtatgyi Pagoda, Moe Kaung Kin-klooster in Yan Kin, Mingin in Thingankyun, en Thein Phyu-klooster in Thein Phyu, en verskeie monnike gearresteer.<ref>[http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html Burmese junta raids monasteries, arrests over 200 monks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223100615/http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html |date=23 Februarie 2008 }} Mizzima News, 27 September 2007.</ref><ref name="Globe and Mail Raids">{{cite news|title=Myanmar junta raids monasteries, arrests hundreds of monks|publisher=The Globe and Mail|date=2007-09-26|url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070926.wjuntaraids0927/BNStory/International|accessdate=2007-09-27|archive-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826185459/http://www.theglobeandmail.com/news/world/article785107.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Reuters Raids">{{cite news |last=Reuters |title=Myanmar junta raids monasteries |publisher=Reuters |date=2007-09-27 |url=http://ca.today.reuters.com/news/NewsArticle.aspx?type=topNews&storyID=2007-09-27T021914Z_01_B588599_RTRIDST_0_NEWS-MYANMAR-COL.XML |accessdate=2007-09-26 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Sky News Raids">{{cite news |title=Monks arrested in monastery raids |publisher=SKY News |date=27 September 2007 |url=http://news.sky.com/skynews/article/0,,30200-1285944,00.html |access-date=26 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011020339/http://news.sky.com/skynews/article/0,,30200-1285944,00.html |archive-date=11 Oktober 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Later in die dag het van die grootste betogings tot nog toe in Jangon plaasgevind. Tienduisende mense het teen die middel van die dag oënskynlik spontaan in die strate ingestroom en nasionalistiese liedere gesing en soldate wat in vragmotors verbygery het uitgeskel. Troepe het waarskuwingskote begin skiet toe betogers gepoog het om hulle wapens by hulle af te neem. 'n [[Japan]]nese verslaggewer Kenji Nagai en agt ander is volgens amptelike verklarings doodgeskiet.<ref>{{cite news|title=70,000 protesters defy Burma troops|publisher=guardian.co.uk|date=2007-09-27|url=http://www.guardian.co.uk/uklatest/story/0,,-6953108,00.html|accessdate=2007-09-27}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=Burma troops issue 'extreme action' ultimatum |publisher=telegraph.co.uk |date=27 September 2007 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/27/nosplit/wburma727.xml |access-date=27 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011165511/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F27%2Fnosplit%2Fwburma727.xml |archive-date=11 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |title=Soldater dræber ni i Myanmar |publisher=Politiken |date=27 September 2007 |url=http://politiken.dk/udland/article386278.ece |access-date=27 September 2007 |language=da |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232148/http://politiken.dk/udland/article386278.ece |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Japansk fotograf dræbt i Myanmar |publisher=[[TV2 (Denmark)]] |date=27 September 2007 |url=http://nyhederne.tv2.dk/article.php/id-8769851.html?forside |access-date=27 September 2007 |language=da |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112023637/http://nyhederne.tv2.dk/article.php/id-8769851.html?forside |archive-date=12 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|title=ミャンマーで邦人カメラマン死亡…デモ取材中の長井健司さん|publisher=Sankei Sports|date=2007-09-28|url=http://www.sanspo.com/shakai/top/sha200709/sha2007092801.html|accessdate=2007-09-28|archive-date=2012-09-10|archive-url=https://archive.today/20120910214848/http://www.sanspo.com/shakai/top/sha200709/sha2007092801.html|url-status=dead}}</ref> 'n Amateurvideo van die Nagai-voorval wat op Japannese televisie vertoon is dui daarop dat die joernalis oënskynlik doelbewus geskiet is.<ref>{{cite news |title=Video shows Japanese journalist 'being shot deliberately' |publisher=timesonline.co.uk |date=28 September 2007 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2550369.ece |access-date=28 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011080348/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2550369.ece |archive-date=11 Oktober 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Britse en Autraliese amasadeurs meen ook dat die dodetal moontlik baie hoër is as die amptelike syfer wat die regering gebruik.<ref>[http://news.bbc.co.uk/ BBC Nuus], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7017496.stm Soldiers break up Burma protests], besoek op 30 September</ref> Soldate het ook op of oor studente wat na 'n hoërskool in Tam We in Jangon geskiet. Onbevestigde ooggetuie-verslae dui daarop dat 'n honderd mense geskiet is.<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/0d0623bc-6de4-11dc-b8ab-0000779fd2ac.html Fears of mounting death toll in Burma] Financial Times, September 28, 2007.</ref> Tot 300 studente is gearresteer.<ref>[http://english.dvb.no/news.php?id=483 Security forces fire on school pupils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624021541/http://english.dvb.no/news.php?id=483 |date=24 Junie 2008 }} Democratic Voice of Burma, September 28, 2007.</ref> In die aandnuus het die staatstelevisiekanaal verslag gedoen dat nege mense omgekom het in die aksie teen betogers in Jangon. Die verslag het ook gesê dat elf betogers en 31 soldate beseer is.<ref>[http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html At least nine dead, 10 injured] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223100615/http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html |date=23 Februarie 2008 }} Mizzima News, September 27, 2007.</ref> Ook op 27 September het die Mianmar-junta ingestem dat die [[Verenigde Nasies]] spesiale gesant, [[Ibrahim Gambari]], in die land teoeglaat sal word. Gambari is na die land gestuur nadat die veiligheidsraad in [[New York Stad|New York]] vergader het en om beheersing gepleit het.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7017369.stm Bush hits out at 'brutal' Burma]BBC News, September 27, 2007.</ref><ref>[http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/world/view_article.php?article_id=91192 UN confirms its envoy to be allowed in Myanmar] Inquirer.net, September 27, 2007.</ref> Na die brutale aanslag op betogers die vorige dag was die strate van Jangon abnormaal stil op 28 September. Die regering in Mianmar het internettoegang en kommunikasiekanale blokkeer in 'n poging om openbare bewustheid en inligting oor die opstand na die buiteland te verhoed.<ref>[http://www.smh.com.au/news/web/burma-cuts-web-access/2007/09/28/1190486554032.html SMH.com.au – Burma cuts web access]</ref> Soldate het mense met [[kamera]]s gearresteer en aangerand.<ref>{{Cite web |url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=8787 |title=Two Shot in Clash with Troops; People with Cameras Singled Out The Irrawaddy Sept 28 2007 |access-date=30 September 2007 |archive-date=16 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116020136/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=8787 |url-status=dead }}</ref> Vyf kloosters is teen Vrydag 28 September omsingel om te verhoed dat monnike aan betogings deelneem. Ooggetuies het berig dat die regering busvragte vol vigilantes die stad ingestuur het om betogers aan te val en dat 'n tydelike tronk by 'n ou resiesbaan opgerig is om honderde, moontlik duisende, mense wat aangehou word te huisves. Internettoegang is Saterdag 29 September herstel wat volgens die BBC se verslaggewer in [[Bangkok]] daarop dui dat die junta voel dat hulle die betogings nou onder beheer het. Soldate en polisiemanne is op byna elke straathoek gestasioneer en winkelsentrums en parke is gesluit.<ref>[http://news.bbc.co.uk/ BBC Nuus], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7019359.stm UN envoy heading for Burma talks], besoek op 30 September</ref> Teen Saterdag 29 September was die veterane van [[1988]] agter tralies, die monnike is in hulle kloosters vasgekeer of na klein dorpies verwyder en die stede is swaar beleer met soldate en polisie van die militêre diktatorskap op elke hoek, talle padblokkades en weermagvragmotors wat die strate patrolleer as deel van die junta se magsvertoning. Betogers wat nou sonder hulle leiers moes optree kon slegs sporadies hulle verskyning maak om die militêre magte uit te tart voor hulle weer weghardloop.<ref name=IoS2>[http://news.independent.co.uk/ The Independent on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060917075627/http://news.independent.co.uk/ |date=17 September 2006 }}, [http://news.independent.co.uk/world/asia/article3013126.ece Burma's fight for freedom: Troops reclaim the streets as monks pray for a miracle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015164207/http://news.independent.co.uk/world/asia/article3013126.ece |date=15 Oktober 2007 }}, besoek op 30 September 2007</ref><ref name=BBCGambari /> Teen Sondag 30 September was daar geen teken van betogings nie met 15&nbsp;000 troepe wat in Jangon ontplooi is.<ref>[http://news.bbc.co.uk/ BBC Nuus], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7020465.stm UN envoy sees top Burma dissident], besoek op 30 September 2007</ref> == Buitelandse reaksie == [[Lêer:Free Myanmar (Burma) Protest - Portland - OR.jpg|duimnael|regs|250px|"Bevry Birma"-betogings in Portland, Oregon in die [[VSA]] op 24 September 2007]] Talle regerings het hulle ondersteuning vir die betogings in die openbaar verklaar en die militêre junta gemaan om nie met geweld teen betogers op te tree nie. Die [[VSA]] en die [[Europese Unie]] het bestaande sanksies teen Minamar se leiers verskerp. Verder het die wêreld sy woede teenoor die Mianmarse regering te kenne gegee met betogings in [[Japan]], [[Suid-Korea]], [[Thailand]], [[Switserland]], [[Kanada]] en die [[VSA]]. Mianmar se buurlande, veral die [[Volksrepubliek China]] volg tradisioneel 'n beleid van nie-inmenging. In Korea het studente hulle koppe kaal geskeer in simpatie met die monnike wat tradisioneel hulle koppe kaal skeer. Op Saterdag [[29 September]] [[2007]] het die [[Verenigde Nasies]] gesant Ibrahim Gambari in Mianmar aangekom. Gambari se sending is daarop gemik om as bemiddelaar tussen die militêre regering en opposisie groepe op te tree. Na wat berig word het Gambari met die generaals sowel as met [[Aung San Suu Kyi]] vergader.<ref name=BBCGambari>[http://news.bbc.co.uk/ BBC Nuus], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7020465.stm UN envoy 'meets Burmese leaders'], besoek op 30 September 2007</ref> Die twee het vir negentig minute vergader by 'n staatsgastehuis in Jangon nadat Gambari teruggekeer het van samesprekinge met die junta in die afgeleë hoofstad Nay Pyi Taw.<ref>[http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/today-demonstration.html Breaking News – Gambari meets Daw Aung San Suu Kyi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223100615/http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/Today-demonstration.html |date=23 Februarie 2008 }} ''Mizzima News'' September 30, 2007.</ref> Gambari het met die waarnemende Eerste Minister Thein Sein, Kultuur Minister Khin Aung Myint en Inligtingsminister Kyaw Hsan ontmoet, maar is nie 'n gespreksbeurt met die huidige senior generaal [[Than Shwe]] gegun nie.<ref>[http://abc.net.au/news/stories/2007/09/30/2047362.htm?section=world UN envoy meet detained Burma Opposition leader: diplomats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011112052/http://abc.net.au/news/stories/2007/09/30/2047362.htm?section=world |date=11 Oktober 2007 }} ''Australian Broadcasting Corporation'', 30 September 2007.</ref> Na telefoniese samesprekinge met die Eerste Minister van die [[Verenigde Koninkryk]], [[Gordon Brown]], het die Eerste Minister van China, [[Wen Jiabao]], China se sterkste oproep tot dusver gemaak vir 'n einde aan die geweldadige optrede teen betogers; "China hoop alle partye betrokke [in Burma] sal beheersing aan die dag lê, dat stabiliteit sou gou moontlik op vreedsame wyse bereik sal word, ondersteun binnelandse versoening en die bereik demokrasie en ontwikkeling". Javier Solana, die Europese Unie se buitelandse beleidshoof het China aangespoor om groter druk op Birma uit te oefen.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7020399.stm China appeals for calm in Burma] ''BBC News'', 30 September 2007.</ref> Na wat berig is, was Kolonel Hla Win, 'n sentrale lid van die militêre junta, geïnteresseerd in politieke [[asiel]] in [[Noorweë]]. Blykbaar het die kolonel oorgeloop en geskuil in die woud saam met rebelle van die Karenvolk.<ref>[http://www.norwaypost.no/cgi-bin/norwaypost/imaker?id=104499 Burma: - Colonel to seek asylum in Norway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122032137/http://www.norwaypost.no/cgi-bin/norwaypost/imaker?id=104499 |date=22 Januarie 2009 }} The Norway Post, 30 September 2007.</ref> Hy het oorgeloop nadat hy beveel is om klopjagte op twee kloosters uit te voer en honderde monnike in aanhouding te neem. Volgens die kolonel is die monnike vermoor en hulle liggame in die woud gegooi.<ref>[http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=148&a=698776 Avhoppare vägrade döda munkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008175501/http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=148&a=698776 |date= 8 Oktober 2007 }} NTB (via Dagens Nyheter), 30 September 2007.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|2007 Burmese anti-government protests}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Mianmar]] daov7rpbbs7xrcu0762ggzr6d69pmc0 0 26627 2970743 2556441 2026-09-25T19:27:18Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970743 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Angels & Airwaves | beeld = Angels%26Airwaves Hansaring 01 authographing.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = <!-- Slegs vir indiwidue --> | alias = | geboortedatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | geboorteplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | oorsprong = [[San Diego]], [[Kalifornië]] | sterfdatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = Alternatiewe rock | beroep = <!-- Slegs vir indiwidue --> | instrument = | jare_aktief = 2005-hede | etiket = Geffen | assosiasies = Blink 182, The Offspring, Box Car Racer, Rocket from the Crypt, 30 Seconds to Mars, The Distillers, Hazen Street, Over My Dead Body, MOTH, Social Distortion | webwerf = www.angelsandairwaves.com | huidige_lede = Tom DeLonge<br />David Kennedy<br />Atom Willard<br />Matt Wachter | gewese_lede = Ryan Sinn }} '''Angels and Airwaves''' (ook genaamd '''AVA''') is 'n Amerikaanse [[musiekgroep]] wat deur die voormalige kitaarspeler van [[blink-182]], [[Tom Delonge]], opgerig is. In Mei 2006 het hul debuutalbum, ''We Don't Need To Whisper'', uitgekom. Hul tweede album, ''I-Empire'' is op 6 November 2007 uitgebring. == Groeplede == ;Huidige Groeplede * Tom DeLonge: voorsang, kitaar ([[blink-182]], [[Box Car Racer]]) * David Kennedy: kitaar (Box Car Racer, [[Over My Dead Body]]) * Matt Wachter: [[baskitaar]] ([[30 Seconds to Mars]]) * Atom Willard: tromme ([[The Offspring]], [[Alkaline Trio]], [[American Hi-fi]], [[Rocket From The Crypt]]) ;Gewese groeplede * Ryan Sinn: baskitaar ([[The Distillers]]) ;Tydlyn '''<div align="left"> <timeline> ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:25 PlotArea = left:100 bottom:80 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/2005 till:12/31/2014 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:vocals value:red legend:Voorsang id:guitar value:green legend:Kitaar id:bass value:blue legend:Baskitaar,_Agtergrondsang id:drums value:orange legend:Tromme,_Slaginstrumente id:synth value:yellow legend:Klawerborde,_Programmering id:lines1 value:black legend:Studio_albums id:lines2 value:gray(0.6) legend:EPs id:bars value:gray(0.95) Legend = orientation:vertical position:bottom columns:1 BackgroundColors = bars:bars ScaleMajor = unit:year increment:1 start:2005 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:2005 BarData = bar:Tom text:Tom DeLonge bar:David text:David Kennedy bar:Ryan text:Ryan Sinn bar:Matt text:Matt Wachter bar:Eddie text:Eddie Breckenridge bar:Atom text:Atom Willard bar:Ilan text:Ilan Rubin PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Tom from:start till:end color:vocals bar:David from:start till:end color:guitar bar:Ryan from:start till:04/16/2007 color:bass bar:Matt from:04/16/2007 till:06/23/2014 color:bass bar:Atom from:01/01/2005 till:10/04/2011 color:drums bar:Ilan from:10/20/2011 till:end color:drums bar:Eddie from:07/08/2014 till:end color:bass width:3 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Tom from:start till:end color:guitar bar:David from:start till:end color:synth bar:Matt from:04/16/2007 till:06/23/2014 color:synth bar:Atom from:01/01/2005 till:10/04/2011 color:synth bar:Ilan from:10/20/2011 till:end color:synth LineData = at:05/23/2006 color:lines1 layer:back at:11/06/2007 color:lines1 layer:back at:02/14/2010 color:lines1 layer:back at:11/01/2011 color:lines1 layer:back at:12/18/2012 color:lines2 layer:back at:10/30/2014 color:lines1 layer:back </timeline> == Diskografie == === Studio === {|class="wikitable" ! rowspan="2"| Jaar ! rowspan="2"| Album details ! colspan="10"| Piek "''chart''" posisies |- !width="30"| <small>[[Billboard 200|US]]<br /><ref>[http://www.allmusic.com/artist/angels-airwaves-mn0000569600/awards "All Music: Angels and Airwaves"] ''[[allmusic]]''. Soos op Augustus 17, 2008.</ref> !width="30"| <small>[[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>[http://australian-charts.com/search.asp?search=Angels+%26+Airwaves&cat=a "Australian Album Charts Search for Angels & Airwaves"] ''Australian-Charts.com''. Soos op Augustus 17, 2008.</ref> !width="30"| <small>[[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref>[http://austriancharts.at/search.asp?search=Angels+%26+Airwaves&cat=a "Austrian Album Charts Search for Angels & Airwaves"] ''Austriancharts.at''. Soos op Augustus 17, 2008.</ref> !width="30"| <small>[[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="allmusicalbums">allmusicalbums</ref> !width="30"| <small>[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref>[http://lescharts.com/search.asp?search=Angels+%26+Airwaves&cat=a "French Album Charts Search for Angels & Airwaves"] ''Lescharts.com''. Soos op Augustus 17, 2008.</ref> !width="30"| <small>[[Media Control Charts|GER]]<br /><ref>[http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Angels+And+Airwaves/?type=longplay "German Album Charts Search for Angels & Airwaves"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008205525/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Angels+And+Airwaves/?type=longplay |date= 8 Oktober 2012 }} ''Musicline.de''. Soos op Junie 20, 2010.</ref> !width="30"| <small>[[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL">[http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Angels+%26+Airwaves "Irish Album Charts Search for Angels & Airwaves"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818164235/http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Angels+&+Airwaves |date=18 Augustus 2011 }} ''Irish-charts.com''. Soos op Junie 20, 2010.</ref> !width="30"| <small>[[MegaCharts|NLD]]<br /><ref>[http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=Angels+%26+Airwaves&cat=a "Dutch Album Charts Search for Angels & Airwaves"] ''DutchCharts.nl''. Soos op Augustus 17, 2008.</ref> !width="30"| <small>[[Official New Zealand Music Chart|NZL]]<br /><ref>[http://charts.org.nz/search.asp?search=Angels+%26+Airwaves&cat=a "New Zealand Album Charts Search for Angels & Airwaves"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060215/http://charts.org.nz/search.asp?search=Angels+&+Airwaves&cat=a |date= 4 Maart 2016 }} ''charts.org.nz''. Soos op Augustus 17, 2008.</ref> !width="30"| <small>[[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref>[http://www.everyhit.co.uk/ "British Album Charts Search for Angels and Airwaves"] ''EveryHit.co.uk''. Soos op Augustus 17, 2008.</ref> |- | 2006 | '''''[[We Don't Need to Whisper]]''''' * Uitgawe datum: Mei 23, 2006 * Platemaatskappy: [[Geffen Records]] * Vervaardiger: [[Tom DeLonge]], [[Danny Lohner]] | align="center"| 4 | align="center"| 8 | align="center"| 30 | align="center"| 3 | align="center"| 82 | align="center"| 18 | align="center"| 23 | align="center"| 62 | align="center"| 29 | align="center"| 6 |- | 2007 | '''''[[I-Empire]]''''' * Uitgawe datum: November 6, 2007 * Platemaatskappy: Geffen Records * Vervaardiger: Tom DeLonge | align="center"| 9 | align="center"| 31 | align="center"| — | align="center"| 1 | align="center"| — | align="center"| 77 | align="center"| 70 | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| 29 |- | 2010 | '''''[[Love (Angels & Airwaves album)|Love]]''''' * Uitgawe datum: Februarie 14, 2010 * Platemaatskappy: Self-released * Vervaardiger: Tom DeLonge | align="center"| 67<br /><ref>[http://acharts.us/album/66824 "Angels & Airwaves – Love Album Part One"] ''acharts.us''. Soos op November 23, 2011.</ref> | align="center" rowspan="2"| 67<!-- Released as one album in Australia --> | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — |- | 2011 | '''''[[Love: Part Two]]''''' * Uitgawe datum: November 8, 2011 * Platemaatskappy: To The Stars Records * Vervaardiger: Tom DeLonge | align="center"| 30 | align="center"| 80 | align="center"| 83 | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — |- | 2014 | '''''[[The Dream Walker]]''''' * Uitgawe datum: December 9, 2014 * Platemaatskappy: To The Stars Records * Vervaardiger: Tom DeLonge, Aaron Rubin | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — | align="center"| — |- |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.angelsandairwaves.com/ Amptelike webwerf] {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Angels und Airwaves}} [[Kategorie:Amerikaanse musiekgroepe]] 5cbrj2myk0k3vdrtizno90c22b4zh1a 0 29805 2970778 2816405 2026-09-25T22:26:02Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970778 wikitext text/x-wiki {{President van die VSA | Beeld = [[Lêer:President Barack Obama.jpg|200px]] | Naam = Barack Obama | Volgorde = 44^ste President | Ampstermyn = [[20 Januarie]] [[2009]] – 20 Januarie [[2017]] | Voorganger = [[George W. Bush]] | Opvolger = [[Donald Trump]] | Geboortedatum = [[4 Augustus]] [[1961]] | Geboorteplek = [[Honolulu]] ([[Hawaii]]) | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Eerste Dame = [[Michelle Obama]] | Politieke party = [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokraat]] | Visepresident = [[Joe Biden]] | Handtekening = Barack Obama signature.svg }} {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Barack Obama | beeld = Official portrait of Barack Obama.jpg | beeldonderskrif = | orde = Sekretaris-generaal van die [[Demokratiese Party (Verenigde State) |Demokratiese Party]] | termynaanvang = 20 [[Januarie]] [[2017]] | termyneinde = | vise = | voorganger = | opvolger = | geboortedatum = | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | orde2 = Senator vir [[Illinois]] | termynaanvang2 = 8 Mei 2006 | termyneinde2 = 8 Mei 2007 | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = [[Bill Clinton]]}} '''Barack Hussein Obama II''' ([bəˈɹɑːk huˈseɪn oʊˈbɑːmə] {{Audio|En-us-Barack-Hussein-Obama.ogg|luister}}; * [[4 Augustus]] [[1961]] in [[Honolulu]], [[Hawaii]]) is op 20 Januarie 2009 ingehuldig as die 44ste president van die [[Verenigde State]]. Hy het in die Amerikaanse Kongres die amp van Juniorsenator vir die deelstaat [[Illinois]] beklee en is die vierde jongste kandidaat wat ooit as president verkies is.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/01/20/AR2009012004497.html?wpisrc=newsletter&wpisrc=newsletter&wpisrc=newsletter Shear, Michael D. en Anne E. Kornblut: ''A Historic Inauguration Draws Throngs to the Mall''. In: www.washingtonpost.com, 21 Januarie 2009]</ref> Hy is daarnaas ook die eerste boorling van die deelstaat [[Hawaii]] wat die presidentsamp beklee. Obama is die seun van 'n [[Kenia]]anse vader, Barack Obama, en 'n Amerikaanse moeder, Ann Dunham, wat in 'n Russies-klas by die [[Universiteit van Hawaii]] ontmoet het. Hy is in die eerste ses jare van sy lewe in die Hawaiïese hoofstad Honolulu grootgemaak en het daarna met sy moeder en sy Indonesiese stiefvader Lolo Soetero na [[Djakarta]] in [[Indonesië]] verhuis, waar hy tot op die ouderdom van tien jaar gebly het. Obama het akademiese grade aan die Columbia-universiteit en aan die Harvard-universiteit se regsskool behaal en daarna 'n loopbaan as gemeenskapsorganiseerder en universiteitsdosent in [[Chicago]], [[Illinois]] begin. Later het hy as advokaat vir burgerlike regte gepraktiseer. In die periode tussen [[1997]] en [[2004]] was hy 'n lid van Illinois se senaat. In 2000, het hy as kandidaat vir 'n setel in die Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers gestaan, maar is uiteindelik nie verkies nie. In 2003 het hy aangekondig om as kandidaat vir die Amerikaanse Senaat te staan. As 'n verteenwoordiger in Illinois se Huis van Verteenwoordigers het hy tydens die Demokratiese Party se Nasionale Byeenkoms op [[27 Julie]] [[2004]] in [[Boston]] die sleuteltoespraak gelewer. In November van dieselfde jaar is hy met 'n meerderheid van 70 persent van die uitgebragte stemme tot die Amerikaanse Senaat verkies. As 'n lid van die Demokratiese minderheid in die VSA-Senaat was hy by die indiening van 'n gemeenskaplike wetsontwerp van Demokrate en Republikeine ten opsigte van die beheer van konvensionele wapens betrokke en het hom ten gunste van 'n meer verantwoordelike besteding van federale fondse en toesighouding daaroor uitgespreek. Obama het amptelike besoeke aan [[Oos-Europa]], die [[Midde-Ooste]] en [[Afrika]] afgelê. Nadat hy in [[Februarie]] [[2007]] sy kandidaatskap vir die nominasie as Demokratiese presidensiële kandidaat aangekondig het, het Obama hom ten gunste van 'n einde van die Amerikaanse oorlogvoering in [[Irak]], groter onafhanklikheid ten opsigte van energiebronne en die daarstelling van 'n algemene nasionale gesondheidsstelsel as sy politieke prioriteite uitgespreek. Obama se presidensiële verkiesingsveldtog het in 2007 begin. Nadat hy die wedloop teen sy teenstander in die voorverkiesings van die Demokratiese Party, [[Hillary Rodham Clinton]], gewen het, is Obama amptelik as kandidaat genomineer. In die presidensiële verkiesing van November 2008 het hy die Republikeinse teenkandidaat [[John McCain]] verslaan. Nege maande ná sy inhuldiging is Obama as wenner van die [[Nobelprys vir Vrede]] aangewys.<ref>{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2009 |publisher=Nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/index.html |access-date=6 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629100901/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/index.html |archive-date=29 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In April 2011 het hy aangekondig dat hy vir 'n tweede ampstermyn sou staan en op 6 November 2012 sy Republikeinse teenstander, goewerneur [[Mitt Romney]], in die presidentsverkiesing verslaan. Obama en sy vrou [[Michelle Obama|Michelle]], met wie hy in [[1992]] getrou het, het twee dogters, Malia en Sasha. Hy het twee blitsverkopers gepubliseer: 'n Outobiografie oor sy jeug ''Dreams from My Father'' ("Drome van My Vader") en ''The Audacity of Hope'' ("Die Stoutmoedigheid van Hoop"), waarin hy persoonlike kommentaar op die Amerikaanse politiek lewer. Die inkomste van 4,2 miljoen VSA-$, wat die Obamas in 2007 verdien het, is grotendeels deur tantieme op boeke gegenereer.<ref>Gruber, Peter; Joachim Hirzel; Nadja Matthes; Jürgen Schönstein; en Stefan Wagner: ''Obamas Kraftakt''. In: ''Focus'', nommer 5/2009, 26 Januarie 2009, bl. 121</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == === Kinder- en skooljare === [[Lêer:BarackObamaCertificationOfLiveBirthHawaii.jpg|duimnael|Barack Obama se geboortesertifikaat]] Obama is in die Kapi'olani Mediese Sentrum vir Vroue & Kinders in Honolulu (Hawaii) as die seun van Barack Obama, Sr. - 'n boorling van Nyang'oma Kogele in die Keniaanse provinsie Nyanza – en Ann Durham, 'n blanke Amerikaanse vrou van hoofsaaklik Engelse, Ierse en Duitse afkoms uit [[Wichita, Kansas|Wichita]] in die deelstaat [[Kansas]], gebore. Sy ouers het in 1960, toe hulle albei by die Universiteit van Hawaii te Manoa ingeskryf was, met mekaar kennis gemaak. Hulle het op 2 Februarie 1961 getrou, maar het van mekaar vervreemd geraak toe Obama twee jaar oud was en is in 1964 geskei. Obama se vader het vervolgens na [[Kenia]] teruggekeer en sy seun nog net een keer gesien voordat hy in 1982 in 'n motorongeluk oorlede is. Obama het in Augustus 2006 saam met sy vrou en twee dogters 'n besoek aan sy pa se geboorteplek afgelê – 'n dorp naby Kisumu in landelike Wes-Kenia. Ná haar egskeiding het Dunham met Lolo Soetoro getrou, en die paar het in 1967 na Soetero se geboorteland Indonesië verhuis waar Obama tot op die ouderdom van tien jaar plaaslike skole soos Asisi in Jakarta bygewoon het. Daarna het hy na Honolulu teruggekeer en by sy grootouers aan moederskant, Madelyn en Stanley Durham, gebly. Vanaf die vyfde graad (standerd) in 1971 het hy die Punahou-skool bygewoon en hier in 1979 die Amerikaanse matriek geskryf. Obama se moeder het in 1972 na Hawaii teruggekeer om hier enkele jare te bly, maar het in 1977 weer na Indonesië verhuis waar sy as antropologiese veldwerker werksaam was. Vir die oorgrote res van haar lewe het sy in dié Suidoos-Asiatiese land aangebly om eers in 1994 na Hawaii terug te keer. In die volgende jaar is sy aan eierstokkanker dood.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1729524,00.html |title=''www.time.com: Ripley, Amanda: The Story of Barack Obama's Mother'' |access-date=18 November 2008 |archive-date= 1 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401230800/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1729685,00.html |url-status=dead }}</ref> Soos hy later as 'n volwasse man erken het, het Obama as hoërskoolleerder [[dagga]] en [[kokaïen]] asook alkoholiese dranke gebruik en dit tydens die ''Civil Forum on the Presidency'' in 2008 as sy grootste morele fout beskryf.<ref>[http://www.cnn.com/2008/POLITICS/08/16/warren.forum/ ''www.cnn.com: Obama, McCain talk issues at pastor's forum'']</ref> === Studentejare === [[Lêer:Barack Michelle.jpg|duimnael|Barack en Michelle Obama]] Nadat hy sy hoërskoolmatriek voltooi het, het Obama na [[Los Angeles]] gegaan om daar twee jaar lank aan die ''Occidental College'' te studeer. Vervolgens het hy by die ''Columbia''-universiteit in New York Stad vir 'n BA-graad in politieke wetenskap ingeskryf, met internasionale betrekkinge as sy spesialiseringsvak. Nadat hy sy BA-graad in 1983 voltooi het, het hy vroeg in 1984 vir die periode van een jaar by die ''Business International Corporation'' en daarna by die ''New York Public Interest Research Group'' begin werk. Nadat hy vier jare in New York Stad gebly het, het Obama na Chicago verhuis om tussen Junie 1985 en Mei 1988 as direkteur van die ''Developing Communities Project (DCP)'' te werk, 'n kerk-gebaseerde [[gemeenskapsorganisasie]] wat oorspronklik uit agt Rooms-Katolieke parogieë in Greater Roseland (Roseland, West Pullman en Riverdale) in Chicago se South Side bestaan het. Gedurende sy drie jare as direkteur van die DCP het die projek se personeel van een medewerker tot dertien en sy jaarlikse begroting van $70&nbsp;000 tot $400&nbsp;000 aangegroei. Obama se prestasies as direkteur van die DCP sluit sy medewerking by die totstandkoming van 'n beroepsopleidingsprogram, 'n voorbereidingsprogram vir voornemende kollegestudente en 'n organisasie vir die beskerming van regte van huurders in Altgeld Gardens in. Obama was daarnaas ook as konsultant en instrukteur vir die Gamaliel-stigting werksaam, 'n instituut vir gemeenskapsorganisasie. In die middel van 1988 het hy vir die eerste keer 'n reis van drie weke na Europa en een van vyf weke na Kenia onderneem waar hy baie van sy familielede van vaderskant ontmoet het. Teen die einde van 1988 het Obama by die ''Harvard Law School'' ingeskryf. Aan die einde van sy eerste studiejaar is hy danksy sy grade en 'n skryfkompetisie as 'n redakteur van die tydskrif ''Harvard Law Review'' gekies. In Februarie 1990 is hy – in sy tweede jaar – as voorsitter van die ''Law Review'' verkies – 'n vrywillige voltydse pos waarby Obama as hoofredakteur gefungeer en sodoende ook toesig oor die ''Law Review'' se span van tagtig redakteurs gehou het. Die publisiteit, wat aan Obama as die eerste verkose Swart voorsitter van die ''Law Review'' gegee is, het aan hom 'n uitgewerskontrak en 'n voorskot vir 'n boek oor rasseverhoudings besorg. In 'n poging om hom vir hulle fakulteit aan te werf, het die ''University of Chicago Law School'' 'n studiebeurs en 'n kantoor vir die voltooiing van sy boek aan Obama voorsien. Hy was oorspronklik van plan om die werk binne 'n jaar vry te stel, tog het die boek uiteindelik tot 'n persoonlike lewensgeskiedenis ontwikkel en die skryfwerk vervolgens langer geneem. Om sonder onderbrekings te kan werk, het Obama en sy vrou Michelle na Bali gereis waar hy enkele maande lank met skryfwerk besig was. Die manuskrip het uiteindelik in die middel van 1995 onder die titel ''Dreams From my Father'' verskyn. Obama het die deelstaat Illinois se ''Project Vote'' tussen April en Oktober 1992 bestuur. Hierdie projek was daarop gemik om 150&nbsp;000 van Illinois se 400&nbsp;000 ongeregistreerde [[Afro-Amerikaners]] as kiesers te registreer.<ref>{{Cite web |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&s_dispstring=(Vernon%20Jarrett)%20AND%20date(8/11/1992%20to%208/11/1992)&p_field_date-0=YMD_date&p_params_date-0=date:B,E&p_text_date-0=8/11/1992%20to%208/11/1992)&p_field_advanced-0=&p_text_advanced-0=(Vernon%20Jarrett)&xcal_numdocs=20&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&xcal_useweights=no |title=Jarrett, Vernon: ''Project Vote brings power to the people'' |access-date=18 Januarie 2009 |archive-date=11 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011212738/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&s_dispstring=(Vernon%20Jarrett)%20AND%20date(8/11/1992%20to%208/11/1992)&p_field_date-0=YMD_date&p_params_date-0=date:B,E&p_text_date-0=8/11/1992%20to%208/11/1992)&p_field_advanced-0=&p_text_advanced-0=(Vernon%20Jarrett)&xcal_numdocs=20&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&xcal_useweights=no |url-status=dead }}</ref> Obama het vanaf 1992 twaalf jaar as professor klas gegee in grondwetlike reg by die ''University of Chicago Law School''. Daarnaas het hy by die regsmaatskappy ''Davis, Miner, Barnhill & Galland'' aangesluit wat hom met sy twaalf prokureurs op burgerregte en die ekonomiese ontwikkeling van stadsbuurte toegespits het. Obama se regslisensie het tot en met 2002 geldig gebly. == Politieke loopbaan == === Senator in Illinois: 1997–2004 === [[Lêer:BarackObamaportrait.jpg|duimnael|Barack Obama as senator vir Illinois]] In 1996 is Obama as die senator van Illinois se 13de Distrik in Chicago verkies. Hy het erkenning van albei groot partye gekry vir sy wetgewing rakende etiese sake en die voorsiening van gesondheidsdienste.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/08/AR2007020802262.html Slevin, Peter: ''Obama Forged Political Mettle in Illinois Capitol.'' In: ''Washington Post'', 9 Februarie 2007]</ref> Hy was onder meer by wetsontwerpe wat belasting vir werkers met lae inkomste gereël het asook by die hervorming van die plaaslike welvaartstelsel en kindersorg betrokke. Obama is in 1998 en 2002 as senator herverkies, tog was sy kandidatuur vir 'n setel in die Huis van Verteenwoordigers in die Demokratiese Party nie suksesvol nie. Toe die Demokrate ná 'n dekade as minderheidsparty weer die meerderheid setels in die Senaat van Illinois verower het, het Obama in Januarie 2003 voorsitter van die Senaat se Komitee vir Gesondheids- en Menslike Dienste geword. Obama het hom veral vir hervormings in die plaaslike polisiediens beywer. Illinois het sodoende die eerste deelstaat geword wat video-opnames by ondervragings in moordsake verpligtend gemaak het. Tydens die verkiesingsveldtog vir die Amerikaanse Senaat in 2004 het Obama met polisie-organisasies saamgewerk om die Amerikaanse wetgewing rakende die doodstraf te hervorm. Nadat hy in November van dieselfde jaar as senator vir Illinois verkies is en sodoende 'n lid van die Amerikaanse Kongres geword het, het hy as senator in Illinois bedank. === Amerikaanse Senator: 2005–2008 === Op 4 Januarie 2005 het Obama sy ampseed as senator vir Illinois afgelê. Hy was die vyfde Afro-Amerikaanse senator in die geskiedenis van die VSA, en die derde sy setel volgens die Sewende Wysiging van die Amerikaanse Grondwet in 'n algemene verkiesing gewen het.<ref>[http://www.senate.gov/pagelayout/history/h_multi_sections_and_teasers/Photo_Exhibit_African_American_Senators.htm U.S. Senate Historical Office: ''Breaking New Ground: African American Senators'']</ref> Volgens 'n ontleding van senatoriale stemmings in die periode tussen 2005 en 2007 het die weekblad ''Congressional Weekly'', 'n onpartydige publikasie, na hom as 'n "lojale Demokraat" verwys, terwyl die ''National Journal'' hom volgens 'n ontleding van uitgesoekte stemmings in 2007 as die "liberaalste" senator beskryf het.<ref>{{Cite web |url=http://public.cq.com/docs/cqw/weeklyreport110-000002654703.html |title=''Nather, David: The Space Between Clinton and Obama'' |access-date=18 Januarie 2009 |archive-date=24 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724001128/http://public.cq.com/docs/cqw/weeklyreport110-000002654703.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/23276453 |title=Curry, Tom: ''What Obama's Senate Votes Reveal'' |access-date=18 Januarie 2009 |archive-date=10 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210130340/http://www.msnbc.msn.com/id/23276453/ |url-status=dead }}</ref> ''Congress.org'' het hom in 2008 as die elfde magtigste senator geranglys.<ref>[http://www.congress.org/congressorg/power_rankings/overall.tt ''Power Rankings: Senate'']</ref> Op 13 November 2008 het Obama aangekondig dat hy op 16 November as senator sou bedank om homself sodoende op die oorgangsperiode tot sy presidentskap te kan konsentreer.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/16/AR2008111600753.html Mason, Jeff: Obama resigns Senate seat, thanks Illinois. In: ''Washington Post'', 16 November 2008]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Presidensiële verkiesingsveldtog in 2008 === [[Lêer:Flickr Obama Springfield 01.jpg|duimnael|links|Obama saam met sy eggenote en hul twee dogters op die verhoog in Springfield (Illinois) op 10 Februarie 2007, net voordat hy aangekondig het om as Demokratiese kandidaat vir die presidentskap aan die voorverkiesings deel te neem]] [[Lêer:Biden Obama.jpg|duimnael|links|Barack Obama en Joe Biden]] Op 10 Februarie 2007 het Obama sy kandidatuur vir die Amerikaanse presidentskap buite Springfield se ''Old State Capitol''-gebou aangekondig. Die keuse van hierdie plek was simbolies van aard – dit was immers hier waar Abraham Lincoln in 1858 sy geskiedkundige ''House Divided''-toespraak gehou het. Gedurende die verkiesingsveldtog het Obama steeds die noodsaaklikheid beklemtoon om 'n einde aan die oorlog in Irak te maak, die VSA se afhanklikheid van buitelandse energiebronne te verminder en die Amerikaanse bevolking van 'n algemene gesondheidsdiens te voorsien.<ref>{{Cite web |url=http://projects.washingtonpost.com/2008-presidential-candidates/issues/candidates/barack-obama/%23top-priorities |title=''Barack Obama on the Issues: What Would Be Your Top Three Overall Priorities If Elected?'' |access-date=13 Julie 2012 |archive-date=13 Julie 2012 |archive-url=https://archive.is/20120713090647/projects.washingtonpost.com/2008-presidential-candidates/issues/candidates/barack-obama/%23top-priorities |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:obama08acceptance.jpg|duimnael|upright|Obama tydens sy oorwinningstoespraak in Augustus 2008 in Denver]] Sowel in die loop van die voorverkiesing asook dié van die algemene verkiesing het Obama se verkiesingsveldtog 'n nuwe rekord ten opsigte van skenkings opgestel, veral wat die hoeveelheid klein donasies betref.<ref>{{Cite web |url=http://www.voanews.com/english/archive/2007-07/2007-07-02-voa52.cfm?CFID=62046237&CFTOKEN=65376399 |title=VOA News: ''Malone, Jim: Obama Fundraising Suggests Close Race for Party Nomination'' |access-date=2009-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825213410/http://www.voanews.com/english/archive/2007-07/2007-07-02-voa52.cfm?CFID=62046237&CFTOKEN=65376399 |archive-date=2009-08-25 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://dyn.politico.com/printstory.cfm?uuid=3ECB3515-3048-5C12-004D622CB6F4E214 |title=Cummings, Jeanne: ''Small Donors Rewrite Fundraising Handbook''. In: ''Politico'', 26 September 2007 |access-date=18 Januarie 2009 |archive-date= 1 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080201140941/http://dyn.politico.com/printstory.cfm?uuid=3ECB3515-3048-5C12-004D622CB6F4E214 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cqpolitics.com/wmspage.cfm?docID=news-000002674309 |title=www.cqpolitics.com: Cadei, Emily: ''Obama Outshines Other Candidates in January Fundraising'' |access-date=18 Januarie 2009 |archive-date=13 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613213513/http://www.cqpolitics.com/wmspage.cfm?docID=news-000002674309 |url-status=dead }}</ref> Op 19 Junie het Obama die eerste presidensiële kandidaat van 'n groot party geword wat geen openbare finansiële steun vir sy verkiesingsveldtog wou aanvaar nie sedert dié stelsel in 1976 tot stand gekom het.<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601070&sid=aNi.G0PhWnFw&refer=home Salant, Jonathan D.: ''Obama Won't Accept Public Money in Election Campaign''. Bloomberg.com, 19 Junie 2008]</ref> Aanvanklik was daar 'n groot aantal Demokratiese kandidate wat aan dié party se voorverkiesings vir die presidentskap deelgeneem het, tog het die veldtog uiteindelik op 'n wedloop tussen Obama en senator [[Hillary Clinton]] uitgeloop. Albei kandidate het die Demokratiese voorverkiesings in 'n aantal deelstate gewen, en Obama se voorsprong oor sy partygenoot het net geleidelik begin rek. Eers op 3 Junie is hy as die Demokratiese Party se amptelike kandidaat benoem.<ref>[http://www.cnn.com/2008/POLITICS/06/03/election.democrats/index.html www.cnn.com: ''Obama: I will be the Democratic nominee'']</ref> Op hierdie dag het Obama sy oorwinningstoespraak in St. Paul (deelstaat Minnesota) gehou. Clinton het haar verkiesingsveldtog op 7 Junie opgeskort en haar steun vir Obama aangekondig. Obama se verkiesingsveldtog het nou veral daarop gekonsentreer om in die presidentsverkiesing 'n oorwinning oor die Republikeinse teenstander [[John McCain]] te behaal. Op 23 Augustus het Obama senator [[Joe Biden]] uit Delaware as sy kandidaat vir die amp van visepresident benoem. Tydens die Demokratiese Party se Nasionale Byeenkoms in [[Denver]] ([[Colorado]]) het Hillary Clinton haar in 'n toespraak ten gunste van Barack Obama as Demokratiese kandidaat uitgespreek. Obama het sy toespraak in Denver, wat deur 84&nbsp;000 aanhangers bygewoon en deur 38 miljoen toeskouers wêreldwyd op televisie dopgehou is, op 28 Augustus gehou. Hy het sy nominasie as Demokratiese kandidaat vir die Amerikaanse presidentskap aanvaar en sy politieke doelwitte verduidelik.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7586375.stm BBC News, 29 Augustus 2008: ''Obama accepts Democrat nomination'']</ref> Nadat ook die Republikeinse Party die kandidatuur van John McCain bevestig het, het in September en Oktober drie presidensiële debatte tussen Obama en McCain plaasgevind. Barack Obama het die Amerikaanse presidentsverkiesing in November 2008 met 'n meerderheid van 53 persent van die uitgebragte stemme en 'n oorgrote meerderheid in die verkiesingskollege gewen. == Politieke standpunte == [[Lêer:U.S. Total Deficits vs. National Debt Increases 2001-2010.png|duimnael|Begrotingstekort en die skulde se stygings 2001–2013]] Obama het nog altyd 'n progressiewe standpunt oor homoseksuele regte gehandhaaf en het selfs in sy kapasiteit as senaatskandidaat vir [[Illinois]] in 1994 gesê dat hy 'n voorstander van die wettiging van die [[homohuwelik]] is. Tydens sy presidentskandidaatskap en -termyn het hy die vraagstuk egter versigtig vermy tot en met 9 Mei 2012 toe hy sy amptelike ondersteuning vir die wettiging van die homohuwelik bekend gemaak het. Dít maak hom die eerste sittende Amerikaanse president om homoseksuele huwelike openlik te ondersteun, en die aankondiging het as 'n berekende stap gekom om ondersteuning onder die swaaistemme (die sogenaamde "swing vote" wat veral bestaan uit stemmers ten gunste van homoseksuele huwelike) te verwerf ten onkoste van stemme van swart Amerikaners, [[Latyns-Amerika]]ners en konserwatiewes in veral die suide in aanloop tot die Amerikaanse presidentsverkiesing van 2012. === Ekonomie === [[Lêer:US Employment Statistics.svg|lang=af|duimnael|Indiensneming statistiek (veranderinge in werkloosheidsyfer en netto werksgeleenthede per maand) tydens Obama se ampstermyn as Amerikaanse president]] Barack Obama se ekonomiese beleid steun op die beginsel van die sosiale welvaartstaat en staan in die tradisie van die sogenaamde ''Rubinomics'' van die Clinton-tydperk. Hierdie beleid behels dat staatsbesteding aan bande gelê word asook die opstel van 'n gebalanseerde begroting. Met die finansiële krisis en ernstige resessie in die VSA as uitgangspunt is Obama se beleid daarop gemik om die ekonomiese situasie van die Amerikaanse middel- en werkersklas te verbeter. Die staat sal hierby egter 'n ondergeskikte rol speel.<ref>Vergelyk Solty, Ingar: ''Das Obama-Projekt. Krise und charismatische Herrschaft''. Hamburg: VSA-Verlag 2008, bl. 23</ref> Obama is 'n aanhanger van fiskale konserwatisme en die ''Pay-As-You-Go''-beginsel.<ref>Vergelyk Solty (2008), bl. 29</ref> Volgens Obama sal Amerika se krimpende middelklas net soos huishoudings met 'n hoë skuldlas voordeel trek uit belastingverlagings. Twee belastingverlagingsprogramme, wat deur die Bush-administrasie van stapel gestuur is, sal nog tot in die jaar 2011 loop. Obama sal sy eie belastingverlagings met besnoeiings aan subsidies vir die oliebedryf en die begroting vir ruimtevaartprogramme finansier.<ref>Vergelyk Solty (2008), bl. 30</ref> Hy is daarnaas 'n voorstander van beleggings in [[hernubare energie]]bronne en die opleiding van die werkende bevolking, veral op kollegevlak, maar is nogtans nie bereid om op middeltermyn met 'n verhoogde staatsskuld vir ekonomiese groei en die skepping van nuwe werkgeleenthede te betaal nie. Barack Obama se belangrikste ekonomiese raadgewer is Austan Goolsbee. Ander ekonomiese adviseurs sluit Jeffrey Liebman, Jason Furman, Paul Volcker, Laura D. Tyson en Robert Rubin in. Baie van Obama se medewerkers het al belangrike poste in die Clinton-administrasie beklee, en sommige van hulle het soos Goolsbee baie goeie betrekkinge met die Democratic Leadership Council.<ref>Vergelyk Solty (2008), bl. 20</ref> == Presidentskap == === Eerste maatreëls === [[Lêer:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|duimnael|Barack Obama lê die ampseed af, beheer deur Hoofregter John G. Roberts Jr by die Capitol, 20 Januarie 2009]] Nog op die dag van sy inswering het president Obama alle verordenings wat deur sy voorganger George W. Bush uitgevaardig, maar nog nie bekragtig is nie, hersien. Hierdie soort prosedure word gewoonlik deur elke nuwe president gevolg. Daarnaas het Obama die militêre vervolgingsgesag gevra om hofsake teen terreurverdagtes, wat in die Amerikaanse basis Guantánamo op [[Kuba]] aangehou word, 120 dae lank te vries sodat alle gevalle deur die nuwe administrasie bekyk kan word.<ref>[[Leopold Scholtz|Scholtz, Leopold]]: ''Obama wil glo gevangenis in Guantanamo sluit''. In: ''Volksblad'', 23 Januarie 2009. [https://web.archive.org/web/20090125111108/http://www.news24.com/Die_Volksblad/Nuus/0,,5-83_2457700,00.html ''Aanlyn-artikel op die nuuswebwerf www.news24.com'']</ref> Hierdie verordening word as die eerste stap op pad na die sluiting van die gevangenis in Guantánamo beskou. === Binnelandse beleid === [[Lêer:Obama cabinet meeting 2009-11.jpg|duimnael|President Obama vergader met die Kabinet op 23 November 2009]] Die eerste wetsontwerp, wat deur Obama bekragtig en onderteken is, was die ''Lilly Ledbetter Fair Pay Act'' van 2009 wat regsprosedure, waardeur die beginsel van gelyke betaling vir gelyke werk afgedwing kan word, vergemaklik het. Vyf dae later het Obama die ''State Children's Health Insurance Program (SCHIP)'' heringestel waardeur 'n bykomende vier miljoen kinders, wat andersins oor geen mediese versekering beskik het nie, in 'n mediese staatsfonds ingesluit is. In Maart 2009 het Obama die beperkings, wat deur die vorige Bush-regering op navorsing op embrionale [[stamsel]]le geplaas is, opgehef en tegelykertyd belowe dat hy streng riglyne ten opsigte van hierdie navorsing in werking sou stel. == Sien ook == * [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2008]] * [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2012]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Presidente van die VSA}} {{Wenners van die Nobelprys vir Vrede}} {{Nobelpryswenners van 2009}} {{Time-persone van die jaar}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Obama, Barack}} [[Kategorie:Presidente van die Verenigde State]] [[Kategorie:Amerikaanse advokate]] [[Kategorie:Amerikaanse politikoloë]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Regsgeleerdes]] [[Kategorie:Wenners van die Nobelprys vir Vrede]] [[Kategorie:Geboortes in 1961]] [[Kategorie:Lewende mense]] oev90kdy434cwcyifygp835tzvqg30k 0 32516 2970612 2883643 2026-09-25T12:00:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970612 wikitext text/x-wiki 'n '''Werksverdelingstruktuur''' of '''WVS''' is 'n fundamentele hulpmiddel wat gereeld in [[projekbestuur]] gebruik word. Dit is 'n hiërargiese struktuur wat die opsom van kostes vir take, materiale en dies meer moontlik maak vir elkeen van die hoër vlak take. Vir elke element in die WVS word 'n beskrywing van die taak wat uitgevoer moet word, geskep.<ref>Electronic Industries Alliance Standard ''Systems Engineering Capability Model'' EIA-731.1 </ref> Hierdie tegniek word gebruik om die [[werksomvang]] van 'n [[projek]] te definieer en te organiseer. 'n Goed ontwerpte WVS vorm 'n produkgeoriënteerde familieboom wat bestaan uit hardeware, sagteware, dienste, data en fasiliteite. Dit beteken dat die WVS georganiseer word rondom die primêre produkte (of uitkomste) van die projek in plaas van die werk wat benodig word om die fasiliteite te produseer. Aangesien die uitkomste die verlangde eindprodukte van die projek uitmaak is dit 'n relatiewe stabiele stel kategorieë waarin die kostes van die beplande aksies wat benodig word om hulle te bereik, versamel kan word. 'n Goed ontwerpte WVS maak dit maklik om elke projekaktiwiteit aan een en slegs een terminale element van die WVS toe te ken. == Geskiedenis == Die WVS konsep is saam met die [[PERT]] (Program Evaluation and Review Technique) deur die Verenigde State se Departement van Verdediging ontwikkel. PERT is deur die [[Amerikaanse Vloot]] in 1957 in gebruik geneem om die ontwikkeling van hulle Polaris-missiel program te ondersteun. <ref>{{Cite web |url=http://www.stsc.hill.af.mil/crosstalk/1998/07/value.asp |title=argiefkopie |access-date= 9 Julie 2008 |archive-date=10 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610060546/http://www.stsc.hill.af.mil/crosstalk/1998/07/value.asp |url-status=dead }}</ref> Die term is nie van meet af aan hiervoor gebruik nie maar die PERT-tegniek het vereis dat take in produkgeoriënteerde kategorieë verdeel word.<ref>Haugan, Gregory T., Effective Work Breakdown Structures, pp7-8</ref> Teen Junie 1962 het die Amerikaanse Departement van Verdediging en [[NASA]] in samewerking met die lug- en ruimtevaartbedryf 'n gids saamgestel vir die PERT-kostestelsel wat 'n uitgebreide beskrywing bevat het van die WVS-benadering.<ref>DOD and NASA Guide, PERT/COST System Design, June 1962</ref> Hierdie gids is toe goedgekeur vir gebruik deur al die verdedigingsmagte van die V.S.A.<ref>Hamilton, R. L., "Study of Methods for Evaluation of the PERT/Cost Management System", MITRE Corp., June 1964 http://handle.dtic.mil/100.2/AD603425 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216030328/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/603425.pdf |date=16 Desember 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111033103/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/603425.pdf |date=11 Januarie 2020 }}</ref> In 1968 het die Amerikaanse Departement van Verdediging 'n standaard daargestel vir die opstel van werksverdelingstrukture (MIL-STD-881). In 1987 het die [[Project Managment Institute]] (PMI) 'n dokument opgestel wat hierdie tegnieke uitbrei om ander soorte organisasies ook te dek. Die gids getiteld die ''Project Management Body of Knowledge'' (PMBOK) verskaf 'n oorsig oor die WVS konsep, terwyl die ''Practice Standard for Work Breakdown Structures'' vergelykbaar is met die Amerkaanse Departement van Verdediging se handboek en is dit vir meer algemene toepassing bedoel.<ref>Haugan, Gregory T., The Work Breakdown Structure in Government Contracting, Management Concepts, 2003 {{ISBN|978-1567261202}}</ref> == Beginsels van WVS-ontwerp == ===Die 100%-reël=== Een van die belangrikste beginsels in die ontwerp van 'n WVS word die 100%-reël genoem.<ref>Haugan, Gregory T., Effective Work Breakdown Structures, p.17</ref> Die [[Project Management Institute|PMI]] definieer die 100%-reël as volg: :'' '''Die 100%-reël'''...stel dat die WVS 100% van die werk wat deur die projek se werksomvang gedefinieer word insluit en vervat al die interne-, eksterne- en tussentydse aflewerbares ten opsigte van die werk wat voltooi moet word, insluitend projekbestuur. Die 100%-reël is een van die belangrikste beginsels wat die ontwikkeling, afbreek en evaluasie van 'n WVS lei. Die reël is van toepassing op alle vlakke van die hiërargie: die som van die werk op die laer vlakke moet gelykstaande wees aan 100% van die werk wat verteenwoordig word deur die elemente op die hoër vlak en die WVS behoort ook nie enige werk in te sluit wat buite die projek se werksomvang val nie, dit wil sê, dit kan nie meer as 100% van die werk insluit nie. Dit is belangrik om te onthou dat die 100%-reël ook van toepassing is op die aktiwiteitsvlak van toepassing is. Die werk wat deur die aktiwiteite verteenwoordig word in elke werkspakket moet optel tot 100% van die werk wat benodig word om die werkspakket te voltooi.''<ref>''Practice Standard for Work Breakdown Structures (Tweede Uitgawe)'', bl. 8, Project Managment Institute</ref> === Beplande uitkomste teenoor beplande aksies === As die ontwerper van die WVS probeer om die aksiegeoriënteerde besonderhede in die WVS vas te vang, sal hy/sy óf te veel óf te min aksies insluit. Te veel aksies sal 100% van die projek se werksomvang insluit en te veel aksies sal minder as 100% van die werksomvang insluit. Die beste manier om aan die 100%-reël te voldoen is om die WBS-elemente in terme van uitkomste of resultate te definieer. Dit verseker ook dat die WVS nie te voorskriftelik is ten opsigte van metodes nie en laat voldoende ruimte toe vir groter kreatiwiteit en vindingrykheid aan die kant van die deelnemers in die projek. Vir nuwe produkontwikkelings is die algemeenste tegniek om 'n uitkomsgeoriënteerde WVS te verseker om 'n [[produkverdelingstruktuur]] te gebruik. Kenmerkgedrewe ontwikkeling word dikwels benut in die ontwikkeling van sagteware en 'n kenmerkverdelingstruktuur word daarvoor opgestel. As 'n projek hoofsaaklik professionele dienste verskaf is 'n algemene tegniek om al die beplande aflewerbares te definieer om 'n WVS daarvolgens op te stel. Werksverdelingstrukture wat werk in projekfases verdeel (soos Voorlopige Ontwerpsfase, Kritiese Ontwerpsfase ens.) moet verseker dat die fases duidelik geskei word deur 'n aflewerbare wat ook gebruik word om die Intree en Uittrede tot die fases te definieer (bv 'n Goedgekeurde [[Voorlopige Ontwerpsoorsig]]-dokument of 'n goedgekeurde [[Kritiese Ontwerpsoorsig]]-dokument). === Onderling uitsluitende elemente === Bo en behalwe die 100%-reël is dit belangrik dat daar geen oorvleueling in die werksomvangbeskrywing tussen twee elemente van 'n WVS is nie. Hierdie dubbelsinnigheid kan lei tot gedupliseerde werk of wankommunikasie oor verantwoordelikhede en gesag. So 'n oorvleueling kan op soortgelyke wyse verwarring veroorsaak ten opsigte van kosterekening van 'n projek. As die WVS se elementname dubbelsinnig is kan 'n WVS-woordeboek gebruik word om die onderskeid tussen WVS-elemente op te klaar. Die WVS-woordeboek beskryf elke komponent van die WBS met mylpale, aflewerbares, aktiwiteite, werksomvang en soms datums, hulpbronne, kostes, kwaliteit en dies meer. === Diepte van besonderhede === 'n Vraag wat dikwels ontstaan met die ontwerp van 'n WVS is wanneer om op te hou om werk in kleiner elemente te verdeel. 'n Algemene manier om 'n beslissing te fel oor wanneer om op te hou met die verdere verdeling van werk is die tyd tussen statusverslae of -vergaderings. As 'n span twee keer weekliks terugvoer gee behoort 'n werkspakket tipies ongeveer 80 ure lank te wees. Wanneer daar dan verslag gedoen word oor 'n werkspakket sal 'n pakket of begin het, aan die gang wees, afgehandel of laat wees. Dit sal dus verseker dat vertragings in die uitvoering van die projek vinnig opgemerk word. 'n Werkspakket behoort: * realisties en met 'n groot mate van sekerheid geskat kan word; * nie logies verder onderverdeel kan word nie; * vinnig afgehandel te kan word; * 'n betekenisvolle afsluiting en aflewerbare insluit; * sonder onderbrekings afgehandel te word (sonder die behoefte aan verdere inligting); Dikwels word daar van 'n '8/80 Reël' gebruik gemaak wat bepaal dat die tydsverloop van enige werkspakket verkieslik tussen 8 en 80 ure moet wees. == Verwysings == * Carl L. Pritchard. <cite>Nuts and Bolts Series 1: How to Build a Work Breakdown Structure</cite>. {{ISBN|1-890367-12-5}} * Project Management Institute. <cite>Project Management Institute Practice Standard for Work Breakdown Structures, Second Edition (2006)</cite>. {{ISBN|1-933890-13-4}} (Let wel: Die tweede uitgawe is 'n uitgebreide hersiening vna die ''Practice Standard''.) * Gregory T. Haugan. <cite>Effective Work Breakdown Structures (The Project Management Essential Library Series)</cite>. {{ISBN|1-56726-135-3}} * Dennis P. Miller, <cite>Visual Project Planning & Scheduling, Second Edition (2002)</cite>. {{ISBN|0-9640630-2-6}} (Let wel: Hierdie elektroniese boek is 'n fasiliteerdersgids tot die beplanning van 'n projek gebaseer op die WBS.) === Voetnota verwysings === {{Verwysings}} [[Kategorie:Projekbestuur]] dg1j9sayu5ss510aslopr423agr3c3q 0 32942 2970733 2908850 2026-09-25T19:06:07Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970733 wikitext text/x-wiki [[Beeld:MBT anaerobicdigesters.jpg|duimnael|regs|300px|Anaerobiese verteringsaanleg in Israel]] '''Anaërobiese vertering''' is 'n reeks prosesse waarin [[mikro-organisme]]s [[bioafbreekbaar|bioafbreekbare]] materiale in die afwesigheid van [[suurstof]] afbreek. Die proses word dikwels gebruik om afvalwater en -slyk en ook organiese afval te behandel omdat dit die volume en massa van die voermateriaal verminder.<ref>[http://www.monsal.com/pages.asp?ContentID=1 Anaerobiese vertering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514005841/http://www.monsal.com/pages.asp?ContentID=1 |date=14 Mei 2008 }} http://www.monsal.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512151823/http://www.monsal.com/ |date=12 Mei 2008 }}, nagegaan op 18.09.07</ref> As deel van 'n geïntegreerde afvalbestuurstelsel kan anaerobiese vertering die uitlaatgas van vullishope na die atmosfeer verminder. Anaerobiese vertering is 'n bron van [[hernubare energie]] omdat die proses 'n [[metaan]]- en [[koolstofdioksied]]ryke [[biogas]] oplewer wat geskik is om [[fossielbrandstof|fossielbrandstowwe]] te vervang. Die voedingryke vastestowwe wat agtergelaat word na vertering kan gebruik word as [[bemesting]]. Die verteringsproses begin met [[bakterie]]se hidrolise van die voermateriale om die onoplosbare organiese polimere soos [[koolhidraat|koolhidrate]] af te breek en dit beskikbaar te maak vir ander bakterieë. [[Asidogenese|Asidogeniese bakterieë]] kan die [[suiker]]s en [[aminosuur|aminosure]] dan na koolstofdioksied, [[waterstof]], [[ammoniak]], [[waterstof]] en [[organiese suur|organiese sure]] omskakel. [[Asetogenese|Asetogeniese]] bakterieë skakel dan hierdie organiese sure om na [[asynsuur]] saam met nog meer ammoniak, waterstof en koolstofdioksied. [[Metanogenese|Metanogeniese bakterieë]] skakel dan uiteindelik hierdie produkte na metaan en koolstofdioksied om.<ref>[http://www.waste.nl/content/download/472/3779/file/WB89-InfoSheet(Anaerobic%20Digestion).pdf waste.nl Anaerobic digestion reference sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005194523/http://www.waste.nl/content/download/472/3779/file/WB89-InfoSheet(Anaerobic%20Digestion).pdf |date= 5 Oktober 2011 }}, www.waste.nl, nagegaan op 25.10.07</ref> Die tegniese vaardigheid wat vereis word om anaerobiese verteerders optimaal te onderhou tesame met hoë kapitale kostes en lae prosesrendemente het tot dusver die toepassing daarvan vir afvalbestuur in die nywerheid beperk.<ref>[http://www.waste.nl/content/download/472/3779/file/WB89-InfoSheet(Anaerobic%20Digestion).pdf waste.nl Anaerobic digestion reference sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005194523/http://www.waste.nl/content/download/472/3779/file/WB89-InfoSheet(Anaerobic%20Digestion).pdf |date= 5 Oktober 2011 }}, www.waste.nl, retrieved 26.10.07</ref> Anaerobiese verteringsaanlegte is egter geïdentifiseer as een van die belowendste gedesentraliseerde bronne van energie, aangesien hulle minder kapitaal verg as groot kragsentrales.<ref name="isis">[http://www.i-sis.org.uk/BiogasBonanza.php Biogas Bonanza for Third World Development], www.i-sis.org.uk, retrieved 4.11.07, ''cites'' United Nations Development Programme (UNDP) 1997 Report, Energy After Rio: Prospects and Challenges</ref> Versigtige beheer van die verteerder se temperatuur, pH en voertempo is belangrik om doeltreffende ontbinding van die materiaal te verkry. Versteurings in die ontbindingsproses kan ook lei tot algehele faling van die proses. Dit is baie belangrik dat die kwaliteit van die voermateriale onderhou word en dat die proses effektief gemonitor word om te verseker dat die verrigting van die verteerder betroubaar en voorspelbaar bly. == Geskiedenis == Wetenskaplike belangstelling in die gasse wat ontstaan vanuit die natuurlike ontbinding van organiese materiaal is vir die eerste keer in die sestiende eeu deur [[Robert Boyle]] en Stephen Hale aangeteken. Hulle het opgemerk dat 'n vlambare gas vrygestel word wanneer die [[sediment]] in strome en mere versteur word.<ref name="ferg">Fergusen, T. & Mah, R. (2006) Methanogenic bacteria in Anaerobic digestion of biomass, p49</ref> In 1808 het Sir [[Humphry Davy]] bepaal dat metaan teenwoordig was in die gasse wat deur [[bees]][[mis]] afgeskei is.<ref>Cruazon, B. (2007) [http://web.pdx.edu/~cruzan/The%20Magic%20of%20Methane/History%20of%20AD.htm History of anaerobic digestion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017044308/http://web.pdx.edu/~cruzan/The%20Magic%20of%20Methane/History%20of%20AD.htm |date=17 Oktober 2007 }}, web.pdx.edu, retrieved 17.08.07</ref><ref>[http://www.waste.nl/content/download/472/3779/file/WB89-InfoSheet(Anaerobic%20Digestion).pdf Anaerobic digestion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005194523/http://www.waste.nl/content/download/472/3779/file/WB89-InfoSheet(Anaerobic%20Digestion).pdf |date= 5 Oktober 2011 }}, www.waste.nl, retrieved 19.08.07</ref> Die eerste anaërobies verteerder is deur 'n [[melaatsheid|melaatse kolonie]] in [[Bombaai]] [[Indië]] in 1859 gebou. In 1895 is tegnologie in Exeter, [[Engeland]] ontwikkel waar 'n septiese tenk gebruik is om gas te ontwikkel vir straatligte. In 1904 is daar ook in Engeland vir die eerste keer van 'n dubbeldoel tenk vir beide [[sedimentasie]] en slykbehandeling in Hampton geïnstalleer. In 1907 in Duitsland is 'n patent toegeken vir die [[Imhoff tenk]], 'n soort verteringstenk. In die 1930's het anaërobiese vertering toenemend erkenning as 'n navorsingsveld in wetenskaplike kringe geniet. Navorsing in hierdie tyd het gelei tot die ontdekking van anaërobies bakterieë, die mikro-organismes wat die proses ondersteun. Verdere navorsing is ook gedoen om vas te stel onder watter toestande die metanogeniese bakterieë groei en voortplant.<ref>Humanik, F. ''et al'' (2007) [http://www.epa.gov/agstar/pdf/conference04/humenik.pdf Anaerobic digestion of animal manure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528040944/http://www.epa.gov/agstar/pdf/conference04/humenik.pdf |date=28 Mei 2008 }}, www.epa.gov, nagegaan op 17.08.07</ref> == Gebruike == Anaërobiese vertering kan veral goed op nat organiese materiaal toegepas word en word dikwels gebruik vir die behandeling van uitvloeisels en [[riool]].<ref>[http://www.wasteresearch.co.uk/ade/efw/anaerobic.htm Anaerobic Digestion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828124113/http://www.wasteresearch.co.uk/ade/efw/anaerobic.htm |date=28 Augustus 2008 }}, www.wasteresearch.co.uk, nagegaan op 24.10.07</ref> Anaërobiese vertering is 'n eenvoudige proses wat die hoeveelheid organiese materiaal drasties kan verminder wat andersins op 'n vullishoop gestort sou moes word of verbrand sou moes word. Byna enige organiese materiaal kan deur middel van anaërobiese vertering verwerk word.<ref>[http://www.anaerobic-digestion.com/html/introduction-to-anaerobic-dige.html 'n Bekendstelling tot anaërobiese vertering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705192734/http://anaerobic-digestion.com/html/introduction-to-anaerobic-dige.html |date= 5 Julie 2008 }}, www.anaerobic-digestion.com, nagegaan op 17.08.07</ref> Dit sluit biodegradeerbare afval soos papiervullis, grassnysels, oorskietkos, riool en dieremis in. Die uitsondering hierop is houtagtige afval wat baie moeilik ontbind word aangesien anaërobe nie [[lignien]] kan afbreek nie. Anaërobiese verteerders kan ook met gewasse gevoer word wat vir die spesifieke doeleinde gekweek word soos byvoorbeeld [[kuilvoer]].<ref>Lemmer, A. & Oeschsner, H. [http://ltnet.lv-h.de/en/volltext/Lt20016/LT20016E_412_413.pdf Co-fermentation of grass and forage maize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128093059/http://ltnet.lv-h.de/en/volltext/Lt20016/LT20016E_412_413.pdf |date=28 November 2007 }}, Energy, Landtechnik, 5/11, bl. 56</ref> In ontwikkelende lande bied eenvoudige anaërobiese verteringstelsels die moontlikheid van goedkoop, lae-koste energie vir kook- en beligtingsdoeleindes.<ref>[http://www.remade.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=35&Itemid=312 Anaerobic Digestion Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216071441/http://www.remade.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=35&Itemid=312 |date=16 Desember 2008 }}, www.remade.org.uk, retrieved 17.08.07</ref><ref>Friends of the Earth (2004) [http://www.foe.co.uk/resource/briefings/anaerobic_digestion.pdf Anaerobic digestion Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128142617/http://www.foe.co.uk/resource/briefings/anaerobic_digestion.pdf |date=28 November 2017 }}, www.foe.co.uk, retrieved 17.08.07</ref><ref>Cardiff University (2005) [http://www.wasteresearch.co.uk/ade/efw/anaerobic.htm Anaerobic Digestion Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828124113/http://www.wasteresearch.co.uk/ade/efw/anaerobic.htm |date=28 Augustus 2008 }}, www.wasteresearch.co.uk, retrieved 17.08.07</ref><ref>Doelle, H. W. (2001)[http://www.ejbiotechnology.info/content/vol4/issue3/issues/02/ Biotechnology and Human Development in Developing Countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823122143/http://www.ejbiotechnology.info/content/vol4/issue3/issues/02/ |date=23 Augustus 2007 }}, www.ejbiotechnology.info, retrieved 19.08.07</ref> Anaërobiese verteringsfasiliteite is deur die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram erken as een van die belowendste gedesentraliseerde energiebronne.<ref name="isis" /> Sjina en Indië het beide groot regeringsgesteunde skemas sedert 1975 gehad vir die aanpas van klein biogas-aanlegte vir huishoudelike kook- en beligtingsdoeleindes.<ref>[http://www.i-sis.org.uk/BiogasBonanza.php Biogas Bonanza for Third World Development], www.i-sis.org.uk, retrieved 4.11.07</ref> Tans kan projekte vir anaërobiese vertering in die ontwikkelende wêreld finansiering bekom deur middel van die [[Verenigde Nasies]] se [[skoon omgewingsontwikkelingsprogram]] as hulle 'n verlaging in koolstofuitlate kan aantoon.<ref>[http://www.tiempocyberclimate.org/newswatch/feature060212.htm The Clean Development Mechanism in Nepal in The Tiempo Climate Newswatch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829164521/http://www.tiempocyberclimate.org/newswatch/feature060212.htm |date=29 Augustus 2007 }}, www.tiempocyberclimate.org</ref> Druk vanweë omgewingswette rondom die bestuur van vaste afval in die ontwikkelde lande het gelei tot 'n toename in die gebruik van anaërobiese vertering as 'n proses vir die vermindering van afvalvolumes en die gepaardgaande nuttige byprodukte. Anaërobiese vertering kan gebruik word om die voorafgeskeide organiese gedeelte van munisipale afval te verwerk of saam met meganiese sorteringstelsels gebruik word om die oorblywende gemengde munisipale afval te verwerk.<ref>Juniper (2005) [http://www.juniper.co.uk/Publications/downloads.html MBT: A Guide for Decision Makers – Processes, Policies & Markets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817181127/http://www.juniper.co.uk/Publications/downloads.html |date=17 Augustus 2007 }}, www.juniper.co.uk, (Project funding supplied by Sita Environmental Trust), Accessed 22.11.06</ref><ref>Svoboda, I (2003) [http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/1057/0002224.pdf Anaerobic digestion, storage, olygolysis, lime, heat and aerobic treatment of livestock manures], www.scotland.gov.uk, retrieved 17.08.07</ref><ref>[http://www.haase-energietechnik.de/en/Products_and_Services/ Haase Mechanical Biological Treatment and Wet Anaerobic Digestion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822114030/http://www.haase-energietechnik.de/en/Products_and_Services/ |date=22 Augustus 2007 }}, www.haase-energietechnik.de, retrieved 23.10.07</ref> Die gebruik van anaërobiese verteringstegnologie kan bydra tot die vermindering van skadelike uitlaatgasse op verskeie maniere. * Deur fossielbrandstowwe te vervang * Deur die metaanbevattende afgasse vanaf vullishope te verminder * Deur kunsmis te vervang * Deur voertuie se bewegings te verminder (kleiner volume afval om te vervoer) * Deur die oordragsverliese in die elektrisiteitsnetwerk te verminder deur middel van [[verspreide kragopwekking]] Metaan en die krag wat vanaf anaerobiese verteringsfasiliteite verkry word kan gebruik word om die energie wat uit fossielbrandstowwe verkry word te verminder en daarom ook die aflaat van kweekhuisgasse te verminder.<ref>[http://www.anaerobic-digestion.com/ Digestion systems website], www.anaerobic-digestion.com, retrieved 19.08.07</ref> Al word koolstofdioksied ook vrygestel deur die metaanverbranding is die koolstof sodoende verkry reeds deel van die [[koolstofkringloop]]. Die koolstof wat in die atmosfeer vrygestel word deur die verbranding van [[biogas]] is deur plante uit die atmosfeer verwyder. As die plante dus weer groei verwyder dit weer die koolstof uit die atmosfeer en daarom veroorsaak die stelsel nie 'n opbou van koolstofdioksied in die atmosfeer nie.<ref>[http://www.afbini.gov.uk/index/services/specialist-advice/renewable-energy/re-anaerobic-digestion-intro/re-anaerobic-digestion-benefits.htm Benefits of anaerobic digestion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509011132/http://www.afbini.gov.uk/index/services/specialist-advice/renewable-energy/re-anaerobic-digestion-intro/re-anaerobic-digestion-benefits.htm |date= 9 Mei 2013 }}, www.afbini.gov.uk, nagegaan op 17.08.07</ref><ref>[http://www.dti.gov.uk/energy/sources/renewables/news-events/press-materials/background/biomass/page24314.html Questions about biomass energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630015109/http://www.dti.gov.uk/energy/sources/renewables/news-events/press-materials/background/biomass/page24314.html |date=30 Junie 2007 }}, www.dti.gov.uk, nagegaan op 17.08.07</ref> Dit staan in starre kontras met fossielbrandstowwe waar die koolstof reeds miljoene jare gelede in die aardkors vasgelê is en daarom lei die verbranding daarvan tot 'n verhoging in die oorhoofse koolstofdioksiedvlakke in die atmosfeer. As die verrottende afval wat in anaërobiese verteerders op vullishope mee weggedoen word sal dit natuurlik ontbind en ook dikwels op anaërobiese wyse. In hierdie geval sal die gas uiteindelik in die atmosfeer beland. Metaan is ongeveer twintig keer meer skadelik as 'n kweekhuisgas as koolstofdioksied en daarom het dit 'n beduidende negatiewe impak op die omgewing.<ref>[http://www.newmediaexplorer.org/sepp/2005/02/01/global_warming_methane_could_be_far_worse_than_carbon_dioxide.htm Metaan kan meer skadelik wees as koolstofdioksied ten opsigte van aardverwarming] www.newmediaexplorer.org, nagegaan 17.08.07</ref> Die oorskot vloeistof kan gebruik word as bemesting wat noodsaaklike voedingstowwe aan die grond kan verskaf. Die soliede, veselagtige komponent van die verteerde materiaal kan ook gebruik word om die organiese inhoud van die grond te verhoog. In sommige lande waar daar baie arm grond bestaan kan die mark vir die vaste uitskot van die verteringsproses byna net so belangrik wees as die biogas wat gelewer word.<ref>[http://www.compostnetwork.info/index.php?id=44 Introduction and Spanish organic waste situation], www.compostnetwork.info, nagegaan op 19.08.07</ref> In lande waar huishoudelike afval herwin word kan die gebruik van plaaslike anaërobiese verteringsfasiliteite help om die hoeveelheid afval wat vervoer moet word na vullishope of verbrandingsaanlegte te verminder. == Die proses == Daar bestaan 'n aantal bakterieë wat betrokke is in die anaërobiese verteringsproses insluitende asynsuurvormende bakterieë ([[asetogenese]]) en metaanvormende bakterieë ([[metanogenese]]). Hierdie bakterieë verteer die voermateriaal wat dan 'n verskillende aantal prosesse ondergaan om dit na intermediêre molekules omskakel insluitend suikers, waterstof en asynsuur alvorens dit uiteindelik na biogas omgeskakel word. Verskillende spesies bakterieë kan by verskillende temperature oorleef. Die batkerieë wat optimaal leef by temperature van tussen 35-40°C word die [[mesofiel]]e genoem. Sommige bakterieë kan by warmer temperature van 55-60°C oorleef en word [[termofiel]]e genoem.<ref>[http://www.face-online.org.uk/resources/factsheets/discovering/anerobic%20digestion%20and%20biogas.pdf Discovering Anaerobic Digestion and Biogas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528040946/http://www.face-online.org.uk/resources/factsheets/discovering/anerobic%20digestion%20and%20biogas.pdf |date=28 Mei 2008 }}, www.face-online.org.uk, nagegaan op 8.11.07</ref> Metanogenese ontstaan deur 'n primitiewe groep van archaea. Hierdie familie sluit spesies in wat in ongunstige toestande by warm ondersese fonteine bestaan. Hierdie spesies bied meer weerstand teen hitte en kan daarom by termofiliese temperature leef, 'n eienskap wat uniek is aan bakteriese families.<ref>[http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Methanogens Methanogens], microbewiki.kenyon.edu, nagegaan op 24.10.07</ref> Soos in die geval van aërobiese stelsels vereis die bakterieë in anaërobiese stelsels 'n bron van elementêre suurstof om te kan groei en voort te plant.<ref>[http://www.sp.uconn.edu/~terry/Common/respiration.swf Aerobic and anaerobic respiration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050520101159/http://www.sp.uconn.edu/~terry/Common/respiration.swf |date=20 Mei 2005 }}, www.sp.uconn.edu, nagegaan op 24.10.07</ref> In 'n anaërobiese stelsel is daar nie suurstofgas teenwoordig nie, aangesien die geseëlde houers verhoed dat suurstof vanuit die lug die stelsel binnegaan. Anaërobe verkry dus hul suurstof vanuit ander bronne as die atmosfeer. Die suurstofbron vir hierdie mikro-organismes kan die organiese materiaal self wees of alternatiewelik die anorganiese [[oksied]]e in die voermateriaal. As die suurstof afkomstig is van die organiese materiaal is die intermediêre eindprodukte gewoonlik [[alkohol]]e, [[aldehied]]e en organiese sure plus koolstofdioksied. In die teenwoordigheid van gespesialiseerde metanogene word die intermediêre produkte omgeskakel na die 'finale' eindprodukte naamlik metaan, koolstofdioksied en spoorhoeveelhede waterstofsulfied.<ref>''Aangepas vanuit'' Beychok, M. (1967) Aqueous Wastes from Petroleum and Petrochemical Plants, Eerstne uitgawe, John Wiley & Sons, LCCN 67019834</ref><ref>[http://www.anaerobic-digestion.com/html/the-anaerobic-digestion-proces.php What is the anaerobic digestion process?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821115129/http://anaerobic-digestion.com/html/the-anaerobic-digestion-proces.php |date=21 Augustus 2008 }}, www.anaerobic-digestion.com, nagegaan op 17.08.07</ref> In 'n anaërobiese stelsel word die chemiese energie in die organiese materiaal vervat grootliks deur die metanogeniese bakterieë vrygestel.<ref name="ferg" /> Die bakteriebevolking neem tipies 'n beduidende hoeveelheid tyd alvorens hulle sodanig gevestig is dat hulle doeltreffend is. Dit is daarom algemene praktyk om anaërobiese mikro-organismes vanaf bestaande bevolkings by te voeg. Hierdie saadproses vind dikwels plaas deur die byvoeging van rioolslyk of slyk vanaf beeskrale.<ref>[http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80434e/80434E0k.htm The biogas plant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202051145/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80434e/80434E0k.htm |date= 2 Desember 2010 }}, www.unu.edu, nagegaan op 5.11.07</ref> === Stadia === Daar is vier sleutel biologiese en chemiese stappe van anaërobiese vertering:<ref>[http://www.waste.nl/content/download/472/3779/file/WB89-InfoSheet(Anaerobic%20Digestion).pdf Anaerobic digestion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005194523/http://www.waste.nl/content/download/472/3779/file/WB89-InfoSheet(Anaerobic%20Digestion).pdf |date= 5 Oktober 2011 }}, www.waste.nl, nagegaan op 19.08.07</ref><ref>Ciborowski, P (2004)[http://www.epa.gov/ttn/airinnovations/2004conference/less_polluting/peter_ciborowski.ppt Anaerobic Digestion in the Dairy Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528040954/http://www.epa.gov/ttn/airinnovations/2004conference/less_polluting/peter_ciborowski.ppt |date=28 Mei 2008 }}, Minnesota Pollution Control Agency Air Innovations Conference, www.epa.gov, nagegaan op 19.08.07</ref> # [[Hidrolise]] # [[Asidogenese]] # [[Asetogenese]] # [[Metanogenese]] In die meeste gevalle bestaan biomassa uit groot organiese polimere. Vir die anaërobiese verteerder om die energiepotensiaal van hierdie materiaal te tap, moet die kettings eers afgebreek word na hul kleiner onderdele. Hierdie kleiner deeltjies of monomere soos suikers kan geredelik deur ander bakterieë afgebreek word. Die afbreekproses van hierdie kettings en die oplos van die kleiner molekule word hidrolise genoem. Hidrolise is daarom ook die noodsaaklike eerste stap in die anaërobiese verteringsproses.<ref>Sleat, R. & Mah, R. (2006) Hydrolytic Bacteria ''in'' Anaerobic digestion of biomass, p15</ref> Deur middel van [[hidrolise]] word die komplekse organiese molekules afgebreek na eenvoudige suikers, aminosure en vetsure. Asetaat en watersntof wat in die eerste stadia geproduseer word kan direk deur die metanogene benut word. Ander molekules soos die vlugtige vetsure met 'n kettinglengte wat langer is as asetaat moet eers biologies ontbind word na verbindings wat direk deur die metanogene gebruik kan word.<ref>Boone, D. & Mah, R. (2006) Transitional bacteria in anaerobic digestion of biomass, p35</ref> Die [[biologiese proses]] van [[asidogenese]] is waar hierdie verdere ontbinding van die oorblywende komponente plaasvind deur asidogeniese (gistende) bakterieë. Hier word vlugtige vetsure geskep tesame met ammoniak, koolstofdioksied en [[waterstofsulfied]] asook ander byprodukte.<ref>[http://www-sop.inria.fr/relation_ext/slides/water_treatment.pdf What is anaerobic digestion], www-sop.inria.fr, nagegaan op 24.10.07</ref> Die proses van asidogenese is soortgelyk aan die proses wat plaasvind as melk suur word. Die derde stadium van anaërobiese vertering is [[asetogenese]]. Hier word eenvoudige molekules wat deur die asidogeniese fase geskep is verder afgebreek deur asetogene om hoofsaaklik asynsuur, koolstofdioksied en waterstof te vorm.<ref>[http://www.biotank.co.uk/anaerobic_digestion.htm Anaerobic digestion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012031436/http://www.biotank.co.uk/anaerobic_digestion.htm |date=12 Oktober 2007 }}, www.biotank.co.uk, nagegaan op 24.10.07</ref> Die finale stadium van anaërobiese vertering is die biologiese [[metanogenese]] proses. Die metanogene gebruik die intermediêre produkte van die voorafgaande stadia en skakel dit om na metaan, koolstofdioksied en water. Dit is hierdie komponente wat die grootste deel uitmaak van biogas wat deur die stelsel opgewek word. Metanogenese is sensitief vir hoë en lae pH's en vind plaas tussen 'n pH van tussen 6.5 en 8.<ref>Martin, A.D. (2007) [http://www.esauk.org/events/Alastair_D_Martin.pdf Understanding Anaerobic Digestion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031163917/http://www.esauk.org/events/Alastair_D_Martin.pdf |date=31 Oktober 2007 }}, Presentation to the Environmental Services Association, 16.10.07, www.esauk.org, nagegaan op 22.10.07</ref> Die oorblywende, materiaal wat nie deur die mikrobes verteer kan word nie saam met enige dooie bakteriese materiaal maak die oorskot uit. 'n Eenvoudige generiese chemiese vergelyking van die oorhoofse proses kan as volg geskryf word: <div style="margin: 1em 10%"> C₆H₁₂O₆ → 3CO₂ + 3CH₄ </center> </div> == Verwysings en voetnotas == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Anaerobiese vertering}} [[Kategorie:Afvalbestuur]] [[Kategorie:Energie]] [[Kategorie:Biochemie]] 8pirljpqxyw9djpdxdrqrcrrxn3wkwl 0 38770 2970712 2853987 2026-09-25T17:53:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970712 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Albert II |kleur = #ccccff |titel = ''Prins van Monaco'' |beeld = Albert II Monaco (2008).jpg |beeld_wydte = 120px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Naam |1 = Albert II |opskrif2 = Volle naam |2 = Rainier Albert Alexandre Louis Pierre |opskrif3 = |3 = |opskrif4 = Bewind |4 = 6 April 2005 – hede |opskrif5 = Gebore |5 = {{GDEO|1958|3|14}}, [[Monte Carlo]], [[Monaco]] |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Voorganger |7 = [[Rainier III van Monaco|Rainier III]] |opskrif8 = Regmatige opvolger |8 = Erfgenaam Prins Jacques |opskrif9 = Eggenote |9 = [[Charlene, Prinses van Monaco|Prinses Charlene]] |opskrif10 = Kinders |10 = Prinses Gabriella en Prins Jacques<br/>asook Jazmin Grace Grimaldi en Alexandre Coste (albei buite-egtelik) |opskrif11 = Huis |11 = [[Huis van Grimaldi|Grimaldi]] |opskrif12 = Vader |12 = [[Rainier III van Monaco|Rainier III]] |opskrif13 = Moeder |13 = [[Grace Kelly]] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} [[Lêer:Dual Cypher of Prince Albert and Princess Charlene of Monaco.svg|100px|regs|duimnael|Die dubbele paraaf van prins Albert en prinses Charlene.]] '''Albert II, Prins van Monaco'''<ref>[http://princerainier3.palais.mc/monaco/x-net/internet-prince-rainier-iii/biographie/titres.849.html Titels van die Sowereine Prins van Monaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506005243/http://princerainier3.palais.mc/monaco/x-net/internet-prince-rainier-iii/biographie/titres.849.html |date= 6 Mei 2011 }} – Webtuiste van wyle prins Rainier III</ref><ref>[http://www.palais.mc/monaco/x-net/internet-palais-princier/english/h.s.h.-prince-albert-ii/biography/biography.391.html Biografie van prins Albert] – Webtuiste van die Paleis van Monaco</ref> (Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi; gebore [[14 Maart]] [[1958]]) is die hoof van die [[Huis van Grimaldi]] en die huidige heerser van die prinsdom [[Monaco]]. Hy is die seun van prins [[Rainier III van Monaco|Rainier III]] en [[Grace Kelly]] en is getroud met [[Charlene Wittstock]], ’n voormalige [[Suid-Afrika]]anse swemmer. Sy susters is [[Caroline, Prinses van Hannover]] en [[Prinses Stéphanie van Monaco]]. == Vroeë lewe == Albert is in die koninklike paleis van [[Monte Carlo]] gebore en het skoolgegaan aan die Albert I-hoërskool. Hy het in 1976 met onderskeiding geslaag en in 1977 aan die Amherst-kollege in [[Massachusetts]], [[Verenigde State van Amerika|Amerika]], [[staatsleer]], ekonomie, musiek en [[Engels]]e letterkunde begin studeer onder die naam Albert Grimaldi. Hy het in 1981 ’n [[B.A.-graad]] in staatsleer behaal. Hy is ’n kranige sportman en het aan verskeie sportsoorte deelgeneem, onder andere [[atletiek|veldloop]], [[judo]], [[swem]], [[tennis]], [[roei]], [[seiljagvaart]], [[ski]] en [[muurbal]]. Hy het in die Monegaskiese [[bobslee]]-span aan die [[Olimpiese Winterspele]]s van [[Olimpiese Winterspele 1988|1988]], [[Olimpiese Winterspele 1992|1992]], [[Olimpiese Winterspele 1994|1994]], [[Olimpiese Winterspele 1998|1998]] en [[Olimpiese Winterspele 2002|2002]] deelgeneem. Hy is sedert 1985 'n lid van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]]. Hy is een van die eienaars van Yoctocosmos (sy sosiale netwerk) en lid van die [[Wêreld Ekonomiese Forum]]. == Heerser == Op 7 Maart 2005 is Albert se pa, [[Rainier III van Monaco|Rainier III]], in die hospitaal opgeneem waar hy vir long- en hartprobleme behandel is. Op 31 Maart 2005 het die paleis aangekondig dat prins Albert sy pa se amptelike pligte oorneem aangesien Rainier dit nie meer kon nakom nie<ref>[http://msnbc.msn.com/id/7347372/ Son of ailing Prince Rainier takes over duties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607044748/http://www.msnbc.msn.com/id/7347372/ |date= 7 Junie 2008 }}, ''MSNBC'', 31 Maart 2005. URL besoek op 31 Mei 2008.</ref> en op 6 April is aangekondig dat prins Rainier op 81-jarige ouderdom oorlede is.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4415291.stm |title=Monaco's Prince Rainier, 81, dies |date=6 April 2005 |publisher=BBC News |access-date=18 Augustus 2008 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112628/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4415291.stm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Prins Albert het die troon op dié dag bestyg as Albert II. Hy is op 19 November 2005 in die St. Nicholas-katedraal gekroon. Sy regmatige opvolger is sy seun, Prins Jacques, gebore op 10 Desember 2014. == Liefdeslewe en huwelik == [[Lêer:The Prince and Princess of Monaco with Hermann Bühlbecker and Karl Lagerfeld.jpg|250px|links|duimnael|Prins Albert en prinses Charlene saam met die mode-ontwerper [[Karl Lagerfeld]] (regs), 2011.]] Ná talle berigte oor sy romantiese verbintenisse met bekende skoonhede en gerugte dat hy [[gay]] is, word Albert sedert 2006 dikwels saam met die Suid-Afrikaanse swemmer [[Charlene Wittstock]] gesien. Hy het ook erken dat hy twee buite-egtelike kinders het: Jazmin Grace Grimaldi by Tamara Rotolo van [[Kalifornië]] en Alexandre Coste<ref name="note6">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4656797.stm Monaco prince admits love child]</ref> by Nicole Coste, ’n voormalige lugwaardin van [[Togo]]. ’n Vroeëre eis deur Bea Fiedler, 'n Duitse kaalborsmodel, dat hy die pa van haar seun Daniel is, is deur 'n hof verwerp<ref>"Bea in His Bonnet," ''Daily Telegraph'', 29 Julie 1987. Ook ''Sunday Mirror'', 8 Maart 1998, ble. 1+</ref> Op 1 Julie 2011 is Albert in ’n burgerlike troue met Charlene Wittstock getroud en die volgende dag in ’n kerklike seremonie.<ref>{{Cite web |url=http://www.palais.mc/monaco/palais-princier/english/royal-wedding/the-program/the-program.2148.html |title=Die program, van ''Prince's Palace of Monaco'', 30 Junie 2011 |access-date=16 Oktober 2011 |archive-date=14 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514213145/http://www.palais.mc/monaco/palais-princier/english/royal-wedding/the-program/the-program.2148.html |url-status=dead }}</ref> Hulle het hulle verlowing op 23 Junie 2010 aangekondig<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/europe/10391167.stm |title=Prince Albert of Monaco engaged to Charlene Wittstock |publisher=BBC News |date=23 Junie 2010 |access-date=2 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627190409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/europe/10391167.stm |archive-date=27 Junie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> nadat hulle sedert 2006 dikwels saam gesien is. == Opvolging == Terwyl Rainier III se gesondheid agteruitgegaan het, het die openbare kommer toegeneem oor die feit dat Albert nie wettige kinders het nie. Voor 2002 het Monaco se grondwet bepaal dat net die "direkte en wettige manlike" kinders van die "laaste" regerende prins die troon mag bestyg.<ref>{{cite web |url=http://www.heraldica.org/topics/national/monaco.htm#status |title=Status of Monaco |access-date=20 Junie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430220630/https://www.heraldica.org/topics/national/monaco.htm |archive-date=30 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 2 April 2002 het Monaco ’n wet afgekondig waarin voorsiening gemaak word dat die troon na ’n regerende prins se broers en susters en hul kinders van albei geslagte mag gaan as hy sonder wettige kinders sterf.<ref>{{cite web |url=http://www.heraldica.org/topics/national/monaco.htm#const |title=The Constitution (2002) |access-date=20 Junie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430220630/https://www.heraldica.org/topics/national/monaco.htm |archive-date=30 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Oktober 2005, toe Albert die troon bestyg, het die wet van krag geword toe dit deur [[Frankryk]] bekragtig is in ooreenstemming met die 2002-verdrag oor betrekkinge tussen dié twee lande. Sy susters en hul wettige kinders het op daardie stadium die reg gehad om hom op te volg as geen kinders uit sy huwelik gebore sou word nie. Prins Albert and Prinses Charlene het intussen 'n tweeling, Prinses Gabriella en Prins Jacques, op 10 Desember 2014 ryker geword. Die troonopvolging is nie meer 'n kwessie nie aangesien Prins Jacques nou daarvoor bestem is.<ref>{{cite web|url=http://www.today.com/parents/monacos-princess-charlene-prince-albert-welcome-twins-1D80333548|title=Monaco's Princess Charlene, Prince Albert, welcome twin girl and boy}}</ref> == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Albert II, Prince of Monaco|Albert II van Monaco}} * [http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/monaco.html Huis van Monaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090404005007/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/monaco.html |date= 4 April 2009 }} * [http://www.tvfrance-intl.com/annuaire/forms/catalogue/ficheprogramme.php?fpg_id=32560&lang=fr&lang=en ''Albert II of Monaco, the unknown prince'' (2005), dokumentêre program deur Thibaut Faucon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928204918/http://www.tvfrance-intl.com/annuaire/forms/catalogue/ficheprogramme.php?fpg_id=32560&lang=fr&lang=en |date=28 September 2011 }} * [http://www.yourmonaco.com/ Monaco] * [http://google-yahoo-buzz-index.blogspot.com/2006/06/royal-gossip-prince-albert-ii-tamara.html Prins Albert se dogter, Jazmin Rotolo (met foto's)]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.theroyalist.net/content/view/1049/2/ Is Prince Albert Set To Announce His Engagement?] 4 Augustus 2006 == Bron == * ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Albert II, Prince of Monaco]]'' == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1958]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Monegaskiese prinse]] ejcsollwbfwft21a8mb1nqfl36b79ie 0 39343 2970638 2970340 2026-09-25T13:34:01Z BurgertB 2401 Besig 2970638 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /><ref name="Rabinowitz2005" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Rabinowitz2005" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. ==Ring en mane== [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit verteenwoordig die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> [[File:Haumea-moons-hubble.gif|thumb|Haumea and its orbiting moons, imaged by [[Hubble Space Telescope|Hubble]] in 2008. [[Hi{{okina}}iaka (moon)|Hi{{okina}}iaka]] is the brighter, outermost moon, while [[Namaka (moon)|Namaka]] is the fainter, inner moon.]] Twee klein [[natuurlike satelliet|mane]] is om Haumea ontdek: (136108) Haumea I, of Hi{{okina}}iaka, en (136108) Haumea II, of Namaka.<ref name="usgs" /> Darin Ragozzine en Michael Brown het albei in 2005 ontdek deur waarnemings van Haumea met die W.M. Keck-sterrewag. == Botsingsfamilie == [[Beeld:Haumea Family Shape Size Color.svg|upright=1.5|thumb|’n Grafiek wat bevestigde<ref name="Proudfoot2019">{{cite journal|title=Modeling the Formation of the Family of the Dwarf Planet Haumea|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Darin|last2=Ragozzine|journal=The Astronomical Journal|date=May 2019|volume=157 |issue=6 |page=230 |arxiv=1904.00038|doi=10.3847/1538-3881/ab19c4|bibcode=2019AJ....157..230P |s2cid=90262136 |doi-access=free }}</ref><ref name="Proudfoot2024">{{cite journal|title=A Near-infrared Survey of Candidate Haumea Family Members|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Estela|last2=Fernández-Valenzuela|first3=John|last3=Stansberry|first4=Csaba|last4=Kiss|first5=Darin|last5=Ragozzine|first6=Wesley|last6=Fraser|first7=Rosemary|last7=Pike|first8=Noemi|last8=Pinilla-Alonso|journal=The Astronomical Journal|date=December 2024|volume=168 |issue=6 |page=269 |doi=10.3847/1538-3881/ad864e|bibcode=2024AJ....168..269P |s2cid=274155364 |doi-access=free |hdl=10831/121057|hdl-access=free}}</ref> Haumeafamilielede volgens skaal toon (soos in 2025). Lede waarvan die grootte nie gemeet is nie, word met beraamde deursneë getoon, met ’n veronderstelde albedo van 0,7.]] Haumea is die grootste lid van sy botsingsfamilie, ’n groep sterrekundige voorwerpe met soortgelyke fisiese en baaneienskappe wat vermoedelik gevorm het toe ’n groter voorganger deur ’n botsing versplinter is.<ref name="BrownBarkume2007" /> Dié familie is die eerste een wat onder TNV’s geïdentifiseer is en sluit, benewens Haumea en sy mane, {{mp|(55636) 2002 TX|300}} (≈364&nbsp;km), {{mp|(24835) 1995 SM|55}} (≈174&nbsp;km), {{mp|(19308) 1996 TO|66}} (≈200&nbsp;km), {{mp|(120178) 2003 OP|32}} (≈230&nbsp;km) en {{mp|(145453) 2005 RR|43}} (≈252&nbsp;km) in.<ref name="candidate" /> Brown en sy kollegas het voorgestel die familie was ’n direkte gevolg van die botsing wat Haumea se ysagtige mantel verwyder het,<ref name="BrownBarkume2007" /> maar ’n tweede voorstel dui op ’n ingewikkelder oorsprong: Die materiaal wat tydens die aanvanklike botsing uitgestoot is, het eerder saamgeklonter en ’n groot maan van Haumea gevorm, wat later tydens ’n tweede botsing versplinter is, waarna die fragmente na buite versprei het.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Hierdie tweede scenario lewer blykbaar ’n verspreiding van snelhede vir die fragmente wat beter ooreenstem met die gemete snelheidsverspreiding van die familielede.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Die teenwoordigheid van die botsingsfamilie kan daarop dui dat Haumea en sy "nakomelinge" moontlik in die [[verstrooide skyf]] ontstaan het. In die huidige ylbevolkte Kuipergordel is die kans op so ’n botsing gedurende die ouderdom van die Sonnestelsel minder as 0,1&nbsp;persent.<ref name="disc" /> Die familie kon nie in die digter oergordel van die Kuipergordel gevorm het nie, omdat so ’n hegte groep deur [[Nice-model|Neptunus se migrasie]] na die gordel ontwrig sou word – die veronderstelde oorsaak van die gordel se huidige lae digtheid.<ref name="disc" /> Daarom blyk die dinamiese gebied van die verstrooide skyf, waar die moontlikheid van so ’n botsing veel groter is, waarskynlik die plek van oorsprong te wees van die voorwerp wat Haumea en sy verwante objekte voortgebring het.<ref name="disc" /> Omdat dit minstens ’n miljard jaar sou neem vir die groep om so ver uitmekaar te versprei as wat tans die geval is, word vermoed die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het, het minstens so lank gelede plaasgevind.<ref name="candidate" /> [[Beeld:Haumea New Horizons.gif|thumb|Haumea soos op 6 Oktober 2007 deur [[New Horizons]] afgeneem.]] ==Verkenning== Haumea is in Oktober 2007, Januarie 2017 en Mei 2020 op ’n afstand deur die [[New Horizons]]-ruimtetuig waargeneem, onderskeidelik van afstande van 49&nbsp;AE, 59&nbsp;AE en 63&nbsp;AE af.<ref name="Verbiscer2022"/> Die ruimtetuig se uitgaande baan het waarnemings van Haumea teen hoë fasehoeke moontlik gemaak wat nie van die Aarde af verkry sou kon word nie, waardeur die ligverstrooiingseienskappe en fasekurwegedrag van Haumea se oppervlak bepaal kon word.<ref name="Verbiscer2022"/> ’n Verbyvlugsending kan Haumea binne 16,45 jaar bereik indien dit op 1 November 2026, 23 September 2037 of 29 Oktober 2038 gelanseer word.<ref name=McGranaghan>{{cite journal|author1=McGranaghan, R. |author2=Sagan, B. |author3=Dove, G. |author4=Tullos, A. |author5=Lyne, J. E. |author6=Emery, J. P. |date=2011|title=A Survey of Mission Opportunities to Trans-Neptunian Objects|journal= Journal of the British Interplanetary Society|volume=64|pages=296–303|bibcode=2011JBIS...64..296M}}</ref> Haumea kan ’n teiken vir ’n verkenningseding word,<ref name="Poncy">{{cite journal | last1 = Poncy | first1 = Joel | last2 = Fontdecaba Baiga | first2 = Jordi | last3 = Feresinb | first3 = Fred | last4 = Martinota | first4 = Vincent | year = 2011 | title = A preliminary assessment of an orbiter in the Haumean system: How quickly can a planetary orbiter reach such a distant target? | journal = Acta Astronautica | volume = 68 | issue = 5–6| pages = 622–628 | doi=10.1016/j.actaastro.2010.04.011|bibcode = 2011AcAau..68..622P }}</ref> en ’n voorbeeld hiervan is ’n voorlopige studie van ’n ruimtetuig na Haumea en sy mane (op 35-51&nbsp;AE).<ref>Paul Gilster: [http://www.centauri-dreams.org/?p=8680 ''Vinnige wentelbaan om Haumea''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923202157/http://www.centauri-dreams.org/?p=8680 |date=2015-09-23 }}. Centauri Dreams—The News of the Tau Zero Foundation. 14 Julie 2009, besoek op 15 Januarie 2011</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3 |verwysings= }} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] 5lxxq2omvzmuec1itsaudqur7zcrc08 2970665 2970638 2026-09-25T14:23:27Z BurgertB 2401 Besig 2970665 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75"> {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Brown2006xsize" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. ==Ring en mane== [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit verteenwoordig die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> [[File:Haumea-moons-hubble.gif|thumb|Haumea and its orbiting moons, imaged by [[Hubble Space Telescope|Hubble]] in 2008. [[Hi{{okina}}iaka (moon)|Hi{{okina}}iaka]] is the brighter, outermost moon, while [[Namaka (moon)|Namaka]] is the fainter, inner moon.]] Twee klein [[natuurlike satelliet|mane]] is om Haumea ontdek: (136108) Haumea I, of Hi{{okina}}iaka, en (136108) Haumea II, of Namaka.<ref name="usgs" /> Darin Ragozzine en Michael Brown het albei in 2005 ontdek deur waarnemings van Haumea met die W.M. Keck-sterrewag. == Botsingsfamilie == [[Beeld:Haumea Family Shape Size Color.svg|upright=1.5|thumb|’n Grafiek wat bevestigde<ref name="Proudfoot2019">{{cite journal|title=Modeling the Formation of the Family of the Dwarf Planet Haumea|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Darin|last2=Ragozzine|journal=The Astronomical Journal|date=May 2019|volume=157 |issue=6 |page=230 |arxiv=1904.00038|doi=10.3847/1538-3881/ab19c4|bibcode=2019AJ....157..230P |s2cid=90262136 |doi-access=free }}</ref><ref name="Proudfoot2024">{{cite journal|title=A Near-infrared Survey of Candidate Haumea Family Members|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Estela|last2=Fernández-Valenzuela|first3=John|last3=Stansberry|first4=Csaba|last4=Kiss|first5=Darin|last5=Ragozzine|first6=Wesley|last6=Fraser|first7=Rosemary|last7=Pike|first8=Noemi|last8=Pinilla-Alonso|journal=The Astronomical Journal|date=December 2024|volume=168 |issue=6 |page=269 |doi=10.3847/1538-3881/ad864e|bibcode=2024AJ....168..269P |s2cid=274155364 |doi-access=free |hdl=10831/121057|hdl-access=free}}</ref> Haumeafamilielede volgens skaal toon (soos in 2025). Lede waarvan die grootte nie gemeet is nie, word met beraamde deursneë getoon, met ’n veronderstelde albedo van 0,7.]] Haumea is die grootste lid van sy botsingsfamilie, ’n groep sterrekundige voorwerpe met soortgelyke fisiese en baaneienskappe wat vermoedelik gevorm het toe ’n groter voorganger deur ’n botsing versplinter is.<ref name="BrownBarkume2007" /> Dié familie is die eerste een wat onder TNV’s geïdentifiseer is en sluit, benewens Haumea en sy mane, {{mp|(55636) 2002 TX|300}} (≈364&nbsp;km), {{mp|(24835) 1995 SM|55}} (≈174&nbsp;km), {{mp|(19308) 1996 TO|66}} (≈200&nbsp;km), {{mp|(120178) 2003 OP|32}} (≈230&nbsp;km) en {{mp|(145453) 2005 RR|43}} (≈252&nbsp;km) in.<ref name="candidate" /> Brown en sy kollegas het voorgestel die familie was ’n direkte gevolg van die botsing wat Haumea se ysagtige mantel verwyder het,<ref name="BrownBarkume2007" /> maar ’n tweede voorstel dui op ’n ingewikkelder oorsprong: Die materiaal wat tydens die aanvanklike botsing uitgestoot is, het eerder saamgeklonter en ’n groot maan van Haumea gevorm, wat later tydens ’n tweede botsing versplinter is, waarna die fragmente na buite versprei het.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Hierdie tweede scenario lewer blykbaar ’n verspreiding van snelhede vir die fragmente wat beter ooreenstem met die gemete snelheidsverspreiding van die familielede.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Die teenwoordigheid van die botsingsfamilie kan daarop dui dat Haumea en sy "nakomelinge" moontlik in die [[verstrooide skyf]] ontstaan het. In die huidige ylbevolkte Kuipergordel is die kans op so ’n botsing gedurende die ouderdom van die Sonnestelsel minder as 0,1&nbsp;persent.<ref name="disc" /> Die familie kon nie in die digter oergordel van die Kuipergordel gevorm het nie, omdat so ’n hegte groep deur [[Nice-model|Neptunus se migrasie]] na die gordel ontwrig sou word – die veronderstelde oorsaak van die gordel se huidige lae digtheid.<ref name="disc" /> Daarom blyk die dinamiese gebied van die verstrooide skyf, waar die moontlikheid van so ’n botsing veel groter is, waarskynlik die plek van oorsprong te wees van die voorwerp wat Haumea en sy verwante objekte voortgebring het.<ref name="disc" /> Omdat dit minstens ’n miljard jaar sou neem vir die groep om so ver uitmekaar te versprei as wat tans die geval is, word vermoed die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het, het minstens so lank gelede plaasgevind.<ref name="candidate" /> [[Beeld:Haumea New Horizons.gif|thumb|Haumea soos op 6 Oktober 2007 deur [[New Horizons]] afgeneem.]] ==Verkenning== Haumea is in Oktober 2007, Januarie 2017 en Mei 2020 op ’n afstand deur die [[New Horizons]]-ruimtetuig waargeneem, onderskeidelik van afstande van 49&nbsp;AE, 59&nbsp;AE en 63&nbsp;AE af.<ref name="Verbiscer2022"/> Die ruimtetuig se uitgaande baan het waarnemings van Haumea teen hoë fasehoeke moontlik gemaak wat nie van die Aarde af verkry sou kon word nie, waardeur die ligverstrooiingseienskappe en fasekurwegedrag van Haumea se oppervlak bepaal kon word.<ref name="Verbiscer2022"/> ’n Verbyvlugsending kan Haumea binne 16,45 jaar bereik indien dit op 1 November 2026, 23 September 2037 of 29 Oktober 2038 gelanseer word.<ref name=McGranaghan>{{cite journal|author1=McGranaghan, R. |author2=Sagan, B. |author3=Dove, G. |author4=Tullos, A. |author5=Lyne, J. E. |author6=Emery, J. P. |date=2011|title=A Survey of Mission Opportunities to Trans-Neptunian Objects|journal= Journal of the British Interplanetary Society|volume=64|pages=296–303|bibcode=2011JBIS...64..296M}}</ref> Haumea kan ’n teiken vir ’n verkenningseding word,<ref name="Poncy">{{cite journal | last1 = Poncy | first1 = Joel | last2 = Fontdecaba Baiga | first2 = Jordi | last3 = Feresinb | first3 = Fred | last4 = Martinota | first4 = Vincent | year = 2011 | title = A preliminary assessment of an orbiter in the Haumean system: How quickly can a planetary orbiter reach such a distant target? | journal = Acta Astronautica | volume = 68 | issue = 5–6| pages = 622–628 | doi=10.1016/j.actaastro.2010.04.011|bibcode = 2011AcAau..68..622P }}</ref> en ’n voorbeeld hiervan is ’n voorlopige studie van ’n ruimtetuig na Haumea en sy mane (op 35-51&nbsp;AE).<ref>Paul Gilster: [http://www.centauri-dreams.org/?p=8680 ''Vinnige wentelbaan om Haumea''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923202157/http://www.centauri-dreams.org/?p=8680 |date=2015-09-23 }}. Centauri Dreams—The News of the Tau Zero Foundation. 14 Julie 2009, besoek op 15 Januarie 2011</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3 |verwysings= <ref name="Lockwood2014"> {{cite journal | author = Alexandra C. Lockwood | author2 = Michael E. Brown | author3 = John Stansberry | date = 2014 | title = The size and shape of the oblong dwarf planet Haumea | journal = Earth, Moon, and Planets | arxiv = 1402.4456v1 | doi = 10.1007/s11038-014-9430-1 | volume = 111 | issue = 3–4 | pages = 127–137 | bibcode = 2014EM&P..111..127L | s2cid = 18646829 }} </ref> <ref name="candidate"> {{cite journal | author1 = Ragozzine, D. | date = 2007 | title = Candidate Members and Age Estimate of the Family of Kuiper Belt Object 2003&nbsp;EL₆₁ | journal = Astronomical Journal | volume = 134 | issue = 6 | pages = 2160–2167 | doi = 10.1086/522334 | bibcode = 2007AJ....134.2160R | arxiv = 0709.0328 | author2 = Brown, M. E. | s2cid = 8387493 }} </ref> <ref name="MPC-object">{{cite web |title = (136108) Haumea = 2003 EL61 |work = [[Minor Planet Center]] |publisher = [[International Astronomical Union]] |url = https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 |access-date = 14 March 2021 |archive-date = 24 July 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210724001525/https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 |url-status = live }}</ref> <ref name="TNOsCool8"> {{cite journal |last1 = Fornasier |first1 = S. |date = 2013 |title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region VIII. Combined Herschel PACS and SPIRE observations of nine bright targets at 70–500 μm |journal = Astronomy and Astrophysics |volume = 555 |page = A15 |doi = 10.1051/0004-6361/201321329 |doi-access = free|bibcode = 2013A&A...555A..15F |arxiv = 1305.0449 |url = http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2013/07/aa21329-13.pdf |last2 = Lellouch |first2 = E. |last3 = Müller |first3 = T. |last4 = Santos-Sanz |first4 = P. |last5 = Panuzzo |first5 = P. |last6 = Kiss |first6 = C. |last7 = Lim |first7 = T. |last8 = Mommert |first8 = M. |last9 = Bockelée-Morvan |first9 = D. |last10 = Vilenius |first10 = E. |last11 = Stansberry |first11 = J. |last12 = Tozzi |first12 = G. P. |last13 = Mottola |first13 = S. |last14 = Delsanti |first14 = A. |last15 = Crovisier |first15 = J. |last16 = Duffard |first16 = R. |last17 = Henry |first17 = F. |last18 = Lacerda |first18 = P. |last19 = Barucci |first19 = A. |last20 = Gicquel |first20 = A. |s2cid = 119261700 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141205044809/http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2013/07/aa21329-13.pdf |archive-date = 2014-12-05 }} </ref> <ref name="Snodgrass2009"> {{cite journal| doi = 10.1051/0004-6361/200913031| doi-access = free| last1 = Snodgrass| first1 = C.| last2 = Carry| first2 = B.| last3 = Dumas| first3 = C.| last4 = Hainaut| first4 = O.| title = Characterisation of candidate members of (136108) Haumea's family| journal = Astronomy and Astrophysics| volume = 511| pages = A72| date = February 2010| arxiv = 0912.3171| bibcode = 2010A&A...511A..72S| s2cid = 62880843}} </ref> <ref name="usgs"> {{cite news |publisher = US Geological Survey Gazetteer of Planetary Nomenclature |title = Dwarf Planets and their Systems |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |access-date = 2008-09-17 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110629193230/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets |archive-date = 2011-06-29 }} </ref> <ref name="iau">{{cite news |url = http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |title = IAU names fifth dwarf planet Haumea |publisher = IAU Press Release |date = 2008-09-17 |access-date = 2008-09-17 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110702012624/http://iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |archive-date = 2011-07-02 }}</ref> <ref name="trail"> {{cite web |author = Michael E Brown |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/ |title = The electronic trail of the discovery of 2003&nbsp;EL₆₁ |work = Caltech |access-date = 2006-08-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20060901181611/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/ |archive-date = 2006-09-01 }} </ref> <ref name="Sanz"> {{cite web |title = La historia de Ataecina vs Haumea |url = http://www.infoastro.com/200809/26ataecina-haumea.html |publisher = infoastro.com |author = Pablo Santos Sanz |date = 2008-09-26 |access-date = 2008-09-29 |language = es |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080929054518/http://www.infoastro.com/200809/26ataecina-haumea.html |archive-date = 2008-09-29 }} </ref> <ref name="ortiz1"> {{cite news |author = Jeff Hecht |url = https://www.newscientist.com/article/dn8033 |title = Astronomer denies improper use of web data |date = 2005-09-21 |publisher = New Scientist.com |access-date = 2009-01-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110313053605/http://www.newscientist.com/article/dn8033 |archive-date = 2011-03-13 }} </ref> <ref name="marsden"> {{cite web |title = Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |author = Rachel Courtland |work = NewScientistSpace |date = 2008-09-19 |url = https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea.html |access-date = 2008-09-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080919010052/http://space.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea.html |archive-date = 2008-09-19 }} </ref> <ref name="Santa2005"> {{cite web |title = Santa et al. |date = 2005-09-10 |publisher = NASA Astrobiology Magazine |url = http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1707&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date = 2008-10-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060426180434/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1707&mode=thread&order=0&thold=0 |archive-date = 2006-04-26 |url-status=usurped}} </ref> <ref name=Proudfoot2026>{{Cite journal |last=Proudfoot |first=Benjamin |last2=Grundy |first2=Will |last3=Rommel |first3=Flavia Luane |last4=Fernández-Valenzuela |first4=Estela |last5=Ragozzine |first5=Darin |title=Triaxial shapes and densities of G!kún {{!}} 'hòmdímà, Haumea, and Varda from stellar occultations |date=2026-05-27 |arxiv=2605.28636 |journal=The Planetary Science Journal}}</ref> <ref name="IAU-Naming of Minor planets"> {{cite news |title = Naming of Astronomical Objects: Minor planets |work = International Astronomical Union |url = http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#minorplanets |access-date = 2008-11-17 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#minorplanets |archive-date = 2008-12-16 }} </ref> <ref name="mike"> {{cite web |title = Dwarf planets: Haumea |author = Mike Brown |work = Caltech |date = 2008-09-17 |url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/2003EL61/ |access-date = 2008-09-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080915014224/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/2003EL61/ |archive-date = 2008-09-15 }} </ref> <ref name="craig">{{cite book | author = Robert D. Craig | title = Handbook of Polynesian Mythology | publisher = ABC-CLIO | date = 2004 | url = https://books.google.com/books?id=LOZuirJWXvUC&q=haumea&pg=PA128 | page = 128 | isbn = 978-1-57607-894-5 | access-date = 2020-11-11 | archive-date = 2023-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230208231942/https://books.google.com/books?id=LOZuirJWXvUC&q=haumea&pg=PA128 | url-status = live }}</ref> <ref name="iaunews"> {{cite web |title = News Release&nbsp;– IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea |work = International Astronomical Union |date = 2008-09-17 |url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ |access-date = 2008-09-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090708112159/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ |archive-date = 2009-07-08 }} </ref> <ref name="BrownBarkume2007">{{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2007 | title = A collisional family of icy objects in the Kuiper belt | journal = Nature | volume = 446 | issue = 7133 | pages = 294–296 | doi = 10.1038/nature05619 | pmid = 17361177 | bibcode = 2007Natur.446..294B | author2 = Barkume, K. M. | author3 = Ragozzine, D. | author4 = Schaller, L. | s2cid = 4430027 | url = https://authors.library.caltech.edu/34346/2/nature05619-s1.pdf | access-date = 2019-07-14 | archive-date = 2020-05-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200504164857/https://authors.library.caltech.edu/34346/2/nature05619-s1.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="largest"> {{cite web |title = The largest Kuiper belt objects |author = Michael E. Brown |work = Caltech |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf |access-date = 2008-09-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081001170118/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf |archive-date = 2008-10-01 }} </ref> <ref name="Nesvorny2001">{{cite journal | last = Nesvorný | first = D | author2 = Roig, F. | date = 2001 | title = Mean Motion Resonances in the Transneptunian Region Part II: The 1 : 2, 3: 4, and Weaker Resonances | journal = Icarus | volume = 150 | issue = 1 | pages = 104–123 | bibcode = 2001Icar..150..104N | doi = 10.1006/icar.2000.6568 | s2cid = 15167447 }}</ref> <ref name="Kuchner2002"> {{cite journal | last1 = Kuchner | first1 = Marc J. | last2 = Brown | first2 = Michael E. | last3 = Holman | first3 = Matthew | date = 2002 | title = Long-Term Dynamics and the Orbital Inclinations of the Classical Kuiper Belt Objects | journal = The Astronomical Journal | volume = 124 | issue = 2 | pages = 1221–1230 | bibcode = 2002AJ....124.1221K | doi = 10.1086/341643 | arxiv = astro-ph/0206260 | s2cid = 12641453 }} </ref> <ref name="TrujilloBrown2003"> {{cite journal | author = C. A. Trujillo | author2 = M. E. Brown | name-list-style = amp | title = The Caltech Wide Area Sky Survey | pages = 92–99 | issue = 1–4 | volume = 112 | date = June 2003 | doi = 10.1023/B:MOON.0000031929.19729.a1 | journal = Earth, Moon, and Planets | bibcode = 2003EM&P...92...99T | s2cid = 189905639 }} </ref> <ref name="Brown2004"> {{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2004 | title = Discovery of a candidate inner Oort cloud planetoid | journal = The Astrophysical Journal | volume = 617 | issue = 1 | pages = 645–649 | doi = 10.1086/422095 | bibcode = 2004ApJ...617..645B | arxiv = astro-ph/0404456 | author2 = Trujillo, C. | author3 = Rabinowitz, D. L. | s2cid = 7738201 }} </ref> <ref name="Schwamb2008"> {{cite journal | author1 = Schwamb, M. E. | date = 2008 | title = Constraints on the distant population in the region of Sedna | volume = 40 | page = 465 | journal = American Astronomical Society, DPS Meeting #40, #38.07 | bibcode = 2008DPS....40.3807S | author2 = Brown, M. E. | author3 = Rabinowitz, D. L. }} </ref> <ref name="AFP2009"> {{cite web |publisher=News Limited |title=Astronomers get lock on diamond-shaped Haumea |work=European Planetary Science Congress in Potsdam |date=2009-09-16 |url=http://www.news.com.au/story/0,27574,26081101-23109,00.html |access-date=2009-09-16 |author=Agence France-Presse |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923170519/http://www.news.com.au/story/0%2C27574%2C26081101-23109%2C00.html |archive-date=2009-09-23 }} </ref> <ref name="Lacerda2007"> {{cite journal | author1 = Lacerda, P. | date = 2007 | title = Densities of Solar System Objects from Their Rotational Light Curves | journal = Astronomical Journal | volume = 133 | issue = 4 | pages = 1393–1408 | doi = 10.1086/511772 | bibcode = 2007AJ....133.1393L | arxiv = astro-ph/0612237 | author2 = Jewitt, D. C. | s2cid = 17735600 }} </ref> <ref name="Lacerda2009"> {{cite journal | author = P. Lacerda | date = 2009 | title = Time-Resolved Near-Infrared Photometry of Extreme Kuiper Belt Object Haumea | journal = Astronomical Journal | volume = 137 | issue = 2 | pages = 3404–3413 | doi = 10.1088/0004-6256/137/2/3404 | bibcode = 2009AJ....137.3404L |arxiv = 0811.3732 | s2cid = 15210854 }} </ref> <ref name="Gemini-Charon ice machine"> {{cite press release |publisher = Gemini Observatory |date = 17 July 2007 |title = Charon: An ice machine in the ultimate deep freeze |url = http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/ |access-date = 2007-07-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110607020940/http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/ |archive-date = 7 June 2011 }} </ref> <ref name="Brown2006xsize"> {{cite journal |author1 = Brown, M. E. |date = 2006 |title = Direct measurement of the size of 2003 UB313 from the Hubble Space Telescope |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/xsize.pdf |journal = The Astrophysical Journal Letters |volume = 643 |issue = 2 |pages = L61–L63 |doi = 10.1086/504843 |bibcode = 2006ApJ...643L..61B |arxiv = astro-ph/0604245 |last2 = Schaller |first2 = E. L. |last3 = Roe |first3 = H. G. |last4 = Rabinowitz |first4 = D. L. |last5 = Trujillo |first5 = C. A. |s2cid = 16487075 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080910103928/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/xsize.pdf |archive-date = 2008-09-10 }} </ref> <ref name="Pinilla-Alonso2009"> {{cite journal | author1 = Pinilla-Alonso, N. | date = 2009 | title = Study of the Surface of 2003 EL61, the largest carbon-depleted object in the trans-neptunian belt | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 496 | issue = 2 | pages =547–556 | arxiv = 0803.1080 | doi = 10.1051/0004-6361/200809733 | doi-access = free| bibcode = 2009A&A...496..547P | last2 = Brunetto | first2 = R. | last3 = Licandro | first3 = J. | last4 = Gil-Hutton | first4 = R. | last5 = Roush | first5 = T. L. | last6 = Strazzulla | first6 = G. | s2cid = 15139257 }} </ref> <ref name="Tegler07"> {{cite journal | author1 = Tegler, S. C. | date = 2007 | title = Optical Spectroscopy of the Large Kuiper Belt Objects 136472 (2005 FY₉) and 136108 (2003 EL₆₁) | doi = 10.1086/510134 | journal = The Astronomical Journal | volume = 133 | issue = 2 | pages = 526–530 | arxiv = astro-ph/0611135 |bibcode = 2007AJ....133..526T | last2 = Grundy | first2 = W. M. | last3 = Romanishin | first3 = W. | last4 = Consolmagno | first4 = G. J. | last5 = Mogren | first5 = K. | last6 = Vilas | first6 = F. | s2cid = 10673951 }}</ref> <ref name="SpaceCom-Haumea dark spot"> {{cite web |title = Strange Dwarf Planet Has Red Spot |date = 15 September 2009 |url = http://www.space.com/scienceastronomy/090915-Haumea-dark-spot.html |work = [[Space.com]] |access-date = 2009-11-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20091121054048/http://www.space.com/scienceastronomy/090915-Haumea-dark-spot.html |archive-date = 21 November 2009 }}</ref> <ref name="Chang2007-Iceball"> {{cite news |author = K. Chang |date = 20 March 2007 |title = Piecing Together the Clues of an Old Collision, Iceball by Iceball |url = https://www.nytimes.com/2007/03/20/science/space/20kuip.html |work = [[New York Times]] |access-date = 2008-10-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141112050810/http://www.nytimes.com/2007/03/20/science/space/20kuip.html |archive-date = 12 November 2014 }}</ref> <ref name="Brown2005-AJL632">{{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2005 | title = Keck Observatory Laser Guide Star Adaptive Optics Discovery and Characterization of a Satellite to the Large Kuiper Belt Object 2003 EL₆₁ | journal = Astrophysical Journal Letters | volume = 632 | issue = 1 | pages = L45–L48 | doi = 10.1086/497641 | bibcode = 2005ApJ...632L..45B | last2 = Bouchez | first2 = A. H. | last3 = Rabinowitz | first3 = D. | last4 = Sari | first4 = R. | last5 = Trujillo | first5 = C. A. | last6 = Van Dam | first6 = M. | last7 = Campbell | first7 = R. | last8 = Chin | first8 = J. | last9 = Hartman | first9 = S. | last10 = Johansson | first10 = E. | last11 = Lafon | first11 = R. | last12 = Le Mignant | first12 = D. | last13 = Stomski | first13 = P. | last14 = Summers | first14 = D. | last15 = Wizinowich | first15 = P. | s2cid = 119408563 | url = http://authors.library.caltech.edu/34486/1/1538-4357_632_1_L45.pdf | access-date = 2018-11-04 | archive-date = 2017-12-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171202123850/https://authors.library.caltech.edu/34486/1/1538-4357_632_1_L45.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="Brown2006-discovery"> {{cite journal| doi = 10.1086/501524| last1 = Brown| first1 = M. E.| author-link = Michael E. Brown| last2 = Van Dam| first2 = M. A.| last3 = Bouchez| first3 = A. H.| last4 = Le Mignant| first4 = D.| last5 = Campbell| first5 = R. D.| last6 = Chin| first6 = J. C. Y.| last7 = Conrad| first7 = A.| last8 = Hartman| first8 = S. K.| last9 = Johansson| first9 = E. M.| last10 = Lafon| first10 = R. E.| last11 = Rabinowitz| first11 = D. L. Rabinowitz| last12 = Stomski| first12 = P. J. Jr.| last13 = Summers| first13 = D. M.| last14 = Trujillo| first14 = C. A.| last15 = Wizinowich| first15 = P. L.| year = 2006| title = Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects| journal = The Astrophysical Journal| volume = 639| issue = 1| pages = L43–L46| arxiv = astro-ph/0510029| bibcode = 2006ApJ...639L..43B| s2cid = 2578831| url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/gab.pdf| access-date = 2011-10-19| ref = {{sfnRef|Brown Van Dam et al.|2006}}| url-status = live| archive-url = https://web.archive.org/web/20131103094637/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/gab.pdf| archive-date = 2013-11-03}}</ref> <ref name="Barkume2006"> {{cite journal | author = K. M. Barkume | author2 = M. E. Brown | author3 = E. L. Schaller | name-list-style = amp | date = 2006 | title = Water Ice on the Satellite of Kuiper Belt Object 2003 EL₆₁ | journal = Astrophysical Journal Letters | volume = 640 | issue = 1 | pages = L87–L89 | doi = 10.1086/503159 | arxiv = astro-ph/0601534 | bibcode = 2006ApJ...640L..87B | s2cid = 17831967 }}</ref> <ref name="IAUC_8636"> {{cite web |author = Green, Daniel W. E. |url = http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08600/08636.html |title = Iauc 8636 |date = 1 December 2005 |url-status = live |archive-url = http://archive.wikiwix.com/cache/20180312153511/http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08600/08636.html |archive-date = 12 March 2018 }}</ref> <ref name="RagozzineDPS08"> {{cite conference | author1 = Ragozzine, D. | title = Orbits and Masses of the 2003 EL61 Satellite System | conference = AAS DPS conference 2008 | bibcode = 2008DPS....40.3607R | author2 = Brown, M. E. | author3 = Trujillo, C. A. | author4 = Schaller, E. L. | volume = 40 | date = 2008 | page = 462 | journal = Bulletin of the American Astronomical Society }}</ref> <ref name="IAU8949"> {{cite web |date = 17 September 2008 |title = IAU Circular 8949 |url = http://www.cfa.harvard.edu/~fabrycky/EL61/ |publisher = [[International Astronomical Union]] |access-date = 2008-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090111105134/http://www.cfa.harvard.edu/~fabrycky/EL61/ |archive-date = 11 January 2009 }}</ref> <ref name="events09"> {{cite web |title = Mutual events of Haumea and Namaka |url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/2003EL61/mutual/ |access-date = 2009-02-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090224084311/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/2003EL61/mutual/ |archive-date = 2009-02-24 }}</ref> <ref name="McFadden2007"> {{cite book | author = L.-A. A. McFadden | author2 = P. R. Weissman | author3 = T. V. Johnson | date = 2007 | title = Encyclopedia of the Solar System | url = https://books.google.com/books?id=G7UtYkLQoYoC&q=mutual+event+pluto&pg=PA545 | publisher = [[Academic Press]] | isbn = 978-0-12-088589-3 }}</ref> <ref name="FabryckyDPS08"> {{cite conference | author1 = Fabrycky, D. C. | title = Mutual Events of 2003 EL₆₁ and its Inner Satellite | conference = AAS DPS conference 2008 | bibcode = 2008DPS....40.3608F | author2 = Holman, M. J. | author3 = Ragozzine, D. | author4 = Brown, M. E. | author5 = Lister, T. A. | author6 = Terndrup, D. M. | author7 = Djordjevic, J. | author8 = Young, E. F. | author9 = Young, L. A. | last10 = Howell | first10 = R. R. | volume = 40 | date = 2008 | page = 462 | journal = Bulletin of the American Astronomical Society }}</ref> <ref name="shadows"> {{cite web |author = M. Brown |date = 18 May 2008 |title = Moon shadow Monday (fixed) |url = http://www.mikebrownsplanets.com/2008/05/moon-shadow-monday-fixed.html |work = Mike Brown's Planets |access-date = 2008-09-27 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081001124915/http://www.mikebrownsplanets.com/2008/05/moon-shadow-monday-fixed.html |archive-date = 1 October 2008 }}</ref> <ref name="SchlichtingSari2009"> {{cite journal | author1 = Schlichting, H. E. | date = 2009 | title = The Creation of Haumea's Collisional Family | doi = 10.1088/0004-637X/700/2/1242 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 700 | issue = 2 | pages = 1242–1246 | arxiv = 0906.3893 | bibcode = 2009ApJ...700.1242S | author2 = Sari, R. | s2cid = 19022987 }}</ref> <ref name="disc"> {{cite journal | title = On a Scattered Disc Origin for the 2003&nbsp;EL₆₁ Collisional Family—an Example of the Importance of Collisions in the Dynamics of Small Bodies | author1 = Levison, H. F. | date = 2008 | journal = Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 3 | pages = 1079–1088 | doi = 10.1088/0004-6256/136/3/1079 | bibcode = 2008AJ....136.1079L | arxiv = 0809.0553 | author2 = Morbidelli, A. | author3 = Vokrouhlický, D. | author4 = Bottke, W. F. | s2cid = 10861444 }}</ref> <ref name="Ortiz2017">{{cite journal | display-authors = etal | last1 = Ortiz | first1 = J. L. | last2 = Santos-Sanz | first2 = P. | last3 = Sicardy | first3 = B. | last4 = Benedetti-Rossi | first4 = G. | last5 = Bérard | first5 = D. | last6 = Morales | first6 = N. | title = The size, shape, density and ring of the dwarf planet Haumea from a stellar occultation | url = http://www.astrosurf.com/sogorb/occultations/nature24051.pdf | journal = Nature | volume = 550 | issue = 7675 | year = 2017 | pages = 219–223 | doi = 10.1038/nature24051 | pmid = 29022593 | bibcode = 2017Natur.550..219O | arxiv = 2006.03113 | hdl = 10045/70230 | s2cid = 205260767 | hdl-access = free | access-date = 2020-08-19 | archive-date = 2020-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201107052958/http://www.astrosurf.com/sogorb/occultations/nature24051.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="Dunham2019"> {{cite journal | title = Haumea's Shape, Composition, and Internal Structure | author1 = Dunham, E. T. | author2 = Desch, S. J. | author3 = Probst, L. | date = April 2019 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 877 | issue = 1 | page = 11 | doi = 10.3847/1538-4357/ab13b3 | bibcode = 2019ApJ...877...41D | arxiv = 1904.00522 | s2cid = 90262114 | doi-access = free }}</ref> <ref name="TNOsCool12">{{cite journal |title="TNOs are Cool": A survey of the trans-Neptunian region XII. Thermal light curves of Haumea, {{mp|2003 VS|2}} and {{mp|2003 AZ|84}} with Herschel/PACS |first1=P. |last1=Santos-Sanz |first2=E. |last2=Lellouch |first3=O. |last3=Groussin |first4=P. |last4=Lacerda |first5=T. G. |last5=Muller |first6=J. L. |last6=Ortiz |first7=C. |last7=Kiss |first8=E. |last8=Vilenius |first9=J. |last9=Stansberry |first10=R. |last10=Duffard |first11=S. |last11=Fornasier |first12=L. |last12=Jorda |first13=A. |last13=Thirouin |volume=604 |number=A95 |page=19 |journal=Astronomy & Astrophysics |doi=10.1051/0004-6361/201630354 |doi-access=free|arxiv=1705.09117 |bibcode=2017A&A...604A..95S |date=August 2017|s2cid=119489622 }}</ref> <ref name="Kondratyev2018"> {{cite journal | last1 = Kondratyev |first1 = B. P. | last2 = Kornoukhov |first2 = V. S. | title = Determination of the body of the dwarf planet Haumea from observations of a stellar occultation and photometry data | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 478 | issue = 3 | date = August 2018 | pages = 3159–3176 | doi = 10.1093/mnras/sty1321 |doi-access = free | bibcode = 2018MNRAS.478.3159K }}</ref> <ref name="Kondratyev2020"> {{cite journal | last1 = Kondratyev |first1 = B. P. | last2 = Kornoukhov |first2 = V. S. | title = Secular Evolution of Rings around Rotating Triaxial Gravitating Bodies | journal = Astronomy Reports | volume = 64 | issue = 10 | date = October 2020 | pages = 870–875 | doi = 10.1134/S1063772920100030 | bibcode = 2020ARep...64..870K | doi-access = }}</ref> <ref name="Verbiscer2022">{{cite journal |display-authors = etal |first1 = Anne J. |last1 = Verbiscer |first2 = Paul |last2 = Helfenstein |first3 = Simon B. |last3 = Porter |first4 = Susan D. |last4 = Benecchi |first5 = J. J. |last5 = Kavelaars |first6 = Tod R. |last6 = Lauer |title = The Diverse Shapes of Dwarf Planet and Large KBO Phase Curves Observed from New Horizons |journal = The Planetary Science Journal |date = April 2022 |volume = 3 |issue = 4 |id = 95 |page = 31 |doi-access = free |doi = 10.3847/PSJ/ac63a6 |bibcode = 2022PSJ.....3...95V}}</ref> <ref name="perihelion">{{cite web |title = Horizons Batch for Haumea at perihelion around 1 June 2133 |type = Perihelion occurs when rdot flips from negative to positive. The JPL SBDB generically (incorrectly) lists an unperturbed two-body perihelion date in 2132 |url = https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%2720136108%27&START_TIME=%272133-05-25%27&STOP_TIME=%272133-06-14%27&STEP_SIZE=%273%20hours%27&QUANTITIES=%2719%27 |work = JPL Horizons |publisher = Jet Propulsion Laboratory |access-date = 13 September 2021 |archive-date = 2021-09-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210913093519/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%27Haumea%27&START_TIME=%272133-05-25%27&STOP_TIME=%272133-06-14%27&STEP_SIZE=%273%20hours%27&QUANTITIES=%2719%27 |url-status = live }}</ref> <ref name="Proudfoot2024Mass">{{cite journal |first1 = Benjamin C. N. |last1 = Proudfoot |first2 = Darin A. |last2 = Ragozzine |first3 = William |last3 = Giforos |first4 = Will M. |last4 = Grundy |first5 = Mariah |last5 = MacDonald |first6 = William J. |last6 = Oldroyd |title = Beyond Point Masses. III. Detecting Haumea's Nonspherical Gravitational Field |journal = The Planetary Science Journal |date = March 2024 |volume = 5 |issue = 3 |page = 69 |doi-access = free |doi = 10.3847/PSJ/ad26e9 |arxiv = 2403.12782 |bibcode = 2024PSJ.....5...69P |s2cid = 268412113}}</ref> <ref name="Munoz-Gutierrez2021">{{cite journal |first1 = Marco A. |last1 = Muñoz-Gutiérrez |first2 = Antoni |last2 = Peimbert |first3 = Matthew J. |last3 = Lehner |first4 = Shiang-Yu |last4 = Wang |title = Long-term Dynamical Stability in the Outer Solar System. I. The Regular and Chaotic Evolution of the 34 Largest Trans-Neptunian Objects |journal = The Astronomical Journal |date = October 2021 |volume = 162 |issue = 4 |page = 164 |doi-access = free |doi = 10.3847/1538-3881/ac1102 |arxiv = 2107.00240 |bibcode = 2021AJ....162..164M |s2cid = 235694711}}</ref> <ref name="coordstransform">{{cite web |title = Coordinate Transformation & Galactic Extinction Calculator |url = https://ned.ipac.caltech.edu/forms/calculator.html |work = NASA/IPAC Extragalactic Database |publisher = California Institute of Technology |access-date = 11 February 2023 |archive-date = 22 January 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230122012016/http://ned.ipac.caltech.edu/forms/calculator.html |url-status = live }} Equatorial → Ecliptic, J2000 for equinox and epoch. NOTE: When inputting equatorial coordinates, specify the units in the format "282.6d" instead of "282.6".</ref> }} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] q76jmd1beahj1epfyt3tfv07eifdma1 2970675 2970665 2026-09-25T14:40:25Z BurgertB 2401 Klaar 2970675 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75"> {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Brown2006xsize" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. ==Ring en mane== [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit verteenwoordig die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> [[File:Haumea-moons-hubble.gif|thumb|Haumea and its orbiting moons, imaged by [[Hubble Space Telescope|Hubble]] in 2008. [[Hi{{okina}}iaka (moon)|Hi{{okina}}iaka]] is the brighter, outermost moon, while [[Namaka (moon)|Namaka]] is the fainter, inner moon.]] Twee klein [[natuurlike satelliet|mane]] is om Haumea ontdek: (136108) Haumea I, of Hi{{okina}}iaka, en (136108) Haumea II, of Namaka.<ref name="usgs" /> Darin Ragozzine en Michael Brown het albei in 2005 ontdek deur waarnemings van Haumea met die W.M. Keck-sterrewag. == Botsingsfamilie == [[Beeld:Haumea Family Shape Size Color.svg|upright=1.5|thumb|’n Grafiek wat bevestigde<ref name="Proudfoot2019">{{cite journal|title=Modeling the Formation of the Family of the Dwarf Planet Haumea|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Darin|last2=Ragozzine|journal=The Astronomical Journal|date=May 2019|volume=157 |issue=6 |page=230 |arxiv=1904.00038|doi=10.3847/1538-3881/ab19c4|bibcode=2019AJ....157..230P |s2cid=90262136 |doi-access=free }}</ref><ref name="Proudfoot2024">{{cite journal|title=A Near-infrared Survey of Candidate Haumea Family Members|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Estela|last2=Fernández-Valenzuela|first3=John|last3=Stansberry|first4=Csaba|last4=Kiss|first5=Darin|last5=Ragozzine|first6=Wesley|last6=Fraser|first7=Rosemary|last7=Pike|first8=Noemi|last8=Pinilla-Alonso|journal=The Astronomical Journal|date=December 2024|volume=168 |issue=6 |page=269 |doi=10.3847/1538-3881/ad864e|bibcode=2024AJ....168..269P |s2cid=274155364 |doi-access=free |hdl=10831/121057|hdl-access=free}}</ref> Haumeafamilielede volgens skaal toon (soos in 2025). Lede waarvan die grootte nie gemeet is nie, word met beraamde deursneë getoon, met ’n veronderstelde albedo van 0,7.]] Haumea is die grootste lid van sy botsingsfamilie, ’n groep sterrekundige voorwerpe met soortgelyke fisiese en baaneienskappe wat vermoedelik gevorm het toe ’n groter voorganger deur ’n botsing versplinter is.<ref name="BrownBarkume2007" /> Dié familie is die eerste een wat onder TNV’s geïdentifiseer is en sluit, benewens Haumea en sy mane, {{mp|(55636) 2002 TX|300}} (≈364&nbsp;km), {{mp|(24835) 1995 SM|55}} (≈174&nbsp;km), {{mp|(19308) 1996 TO|66}} (≈200&nbsp;km), {{mp|(120178) 2003 OP|32}} (≈230&nbsp;km) en {{mp|(145453) 2005 RR|43}} (≈252&nbsp;km) in.<ref name="candidate" /> Brown en sy kollegas het voorgestel die familie was ’n direkte gevolg van die botsing wat Haumea se ysagtige mantel verwyder het,<ref name="BrownBarkume2007" /> maar ’n tweede voorstel dui op ’n ingewikkelder oorsprong: Die materiaal wat tydens die aanvanklike botsing uitgestoot is, het eerder saamgeklonter en ’n groot maan van Haumea gevorm, wat later tydens ’n tweede botsing versplinter is, waarna die fragmente na buite versprei het.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Hierdie tweede scenario lewer blykbaar ’n verspreiding van snelhede vir die fragmente wat beter ooreenstem met die gemete snelheidsverspreiding van die familielede.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Die teenwoordigheid van die botsingsfamilie kan daarop dui dat Haumea en sy "nakomelinge" moontlik in die [[verstrooide skyf]] ontstaan het. In die huidige ylbevolkte Kuipergordel is die kans op so ’n botsing gedurende die ouderdom van die Sonnestelsel minder as 0,1&nbsp;persent.<ref name="disc" /> Die familie kon nie in die digter oergordel van die Kuipergordel gevorm het nie, omdat so ’n hegte groep deur [[Nice-model|Neptunus se migrasie]] na die gordel ontwrig sou word – die veronderstelde oorsaak van die gordel se huidige lae digtheid.<ref name="disc" /> Daarom blyk die dinamiese gebied van die verstrooide skyf, waar die moontlikheid van so ’n botsing veel groter is, waarskynlik die plek van oorsprong te wees van die voorwerp wat Haumea en sy verwante objekte voortgebring het.<ref name="disc" /> Omdat dit minstens ’n miljard jaar sou neem vir die groep om so ver uitmekaar te versprei as wat tans die geval is, word vermoed die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het, het minstens so lank gelede plaasgevind.<ref name="candidate" /> [[Beeld:Haumea New Horizons.gif|thumb|Haumea soos op 6 Oktober 2007 deur [[New Horizons]] afgeneem.]] ==Verkenning== Haumea is in Oktober 2007, Januarie 2017 en Mei 2020 op ’n afstand deur die [[New Horizons]]-ruimtetuig waargeneem, onderskeidelik van afstande van 49&nbsp;AE, 59&nbsp;AE en 63&nbsp;AE af.<ref name="Verbiscer2022"/> Die ruimtetuig se uitgaande baan het waarnemings van Haumea teen hoë fasehoeke moontlik gemaak wat nie van die Aarde af verkry sou kon word nie, waardeur die ligverstrooiingseienskappe en fasekurwegedrag van Haumea se oppervlak bepaal kon word.<ref name="Verbiscer2022"/> ’n Verbyvlugsending kan Haumea binne 16,45 jaar bereik indien dit op 1 November 2026, 23 September 2037 of 29 Oktober 2038 gelanseer word.<ref name=McGranaghan>{{cite journal|author1=McGranaghan, R. |author2=Sagan, B. |author3=Dove, G. |author4=Tullos, A. |author5=Lyne, J. E. |author6=Emery, J. P. |date=2011|title=A Survey of Mission Opportunities to Trans-Neptunian Objects|journal= Journal of the British Interplanetary Society|volume=64|pages=296–303|bibcode=2011JBIS...64..296M}}</ref> Haumea kan ’n teiken vir ’n verkenningseding word,<ref name="Poncy">{{cite journal | last1 = Poncy | first1 = Joel | last2 = Fontdecaba Baiga | first2 = Jordi | last3 = Feresinb | first3 = Fred | last4 = Martinota | first4 = Vincent | year = 2011 | title = A preliminary assessment of an orbiter in the Haumean system: How quickly can a planetary orbiter reach such a distant target? | journal = Acta Astronautica | volume = 68 | issue = 5–6| pages = 622–628 | doi=10.1016/j.actaastro.2010.04.011|bibcode = 2011AcAau..68..622P }}</ref> en ’n voorbeeld hiervan is ’n voorlopige studie van ’n ruimtetuig na Haumea en sy mane (op 35-51&nbsp;AE).<ref>Paul Gilster: [http://www.centauri-dreams.org/?p=8680 ''Vinnige wentelbaan om Haumea''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923202157/http://www.centauri-dreams.org/?p=8680 |date=2015-09-23 }}. Centauri Dreams—The News of the Tau Zero Foundation. 14 Julie 2009, besoek op 15 Januarie 2011</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3 |verwysings= <ref name="Lockwood2014"> {{cite journal | author = Alexandra C. Lockwood | author2 = Michael E. Brown | author3 = John Stansberry | date = 2014 | title = The size and shape of the oblong dwarf planet Haumea | journal = Earth, Moon, and Planets | arxiv = 1402.4456v1 | doi = 10.1007/s11038-014-9430-1 | volume = 111 | issue = 3–4 | pages = 127–137 | bibcode = 2014EM&P..111..127L | s2cid = 18646829 }} </ref> <ref name="candidate"> {{cite journal | author1 = Ragozzine, D. | date = 2007 | title = Candidate Members and Age Estimate of the Family of Kuiper Belt Object 2003&nbsp;EL₆₁ | journal = Astronomical Journal | volume = 134 | issue = 6 | pages = 2160–2167 | doi = 10.1086/522334 | bibcode = 2007AJ....134.2160R | arxiv = 0709.0328 | author2 = Brown, M. E. | s2cid = 8387493 }} </ref> <ref name="TNOsCool8"> {{cite journal |last1 = Fornasier |first1 = S. |date = 2013 |title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region VIII. Combined Herschel PACS and SPIRE observations of nine bright targets at 70–500 μm |journal = Astronomy and Astrophysics |volume = 555 |page = A15 |doi = 10.1051/0004-6361/201321329 |doi-access = free|bibcode = 2013A&A...555A..15F |arxiv = 1305.0449 |url = http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2013/07/aa21329-13.pdf |last2 = Lellouch |first2 = E. |last3 = Müller |first3 = T. |last4 = Santos-Sanz |first4 = P. |last5 = Panuzzo |first5 = P. |last6 = Kiss |first6 = C. |last7 = Lim |first7 = T. |last8 = Mommert |first8 = M. |last9 = Bockelée-Morvan |first9 = D. |last10 = Vilenius |first10 = E. |last11 = Stansberry |first11 = J. |last12 = Tozzi |first12 = G. P. |last13 = Mottola |first13 = S. |last14 = Delsanti |first14 = A. |last15 = Crovisier |first15 = J. |last16 = Duffard |first16 = R. |last17 = Henry |first17 = F. |last18 = Lacerda |first18 = P. |last19 = Barucci |first19 = A. |last20 = Gicquel |first20 = A. |s2cid = 119261700 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141205044809/http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2013/07/aa21329-13.pdf |archive-date = 2014-12-05 }} </ref> <ref name="usgs"> {{cite news |publisher = US Geological Survey Gazetteer of Planetary Nomenclature |title = Dwarf Planets and their Systems |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |access-date = 2008-09-17 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110629193230/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets |archive-date = 2011-06-29 }} </ref> <ref name="iau">{{cite news |url = http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |title = IAU names fifth dwarf planet Haumea |publisher = IAU Press Release |date = 2008-09-17 |access-date = 2008-09-17 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110702012624/http://iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |archive-date = 2011-07-02 }}</ref> <ref name="trail"> {{cite web |author = Michael E Brown |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/ |title = The electronic trail of the discovery of 2003&nbsp;EL₆₁ |work = Caltech |access-date = 2006-08-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20060901181611/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/ |archive-date = 2006-09-01 }} </ref> <ref name="Sanz"> {{cite web |title = La historia de Ataecina vs Haumea |url = http://www.infoastro.com/200809/26ataecina-haumea.html |publisher = infoastro.com |author = Pablo Santos Sanz |date = 2008-09-26 |access-date = 2008-09-29 |language = es |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080929054518/http://www.infoastro.com/200809/26ataecina-haumea.html |archive-date = 2008-09-29 }} </ref> <ref name="ortiz1"> {{cite news |author = Jeff Hecht |url = https://www.newscientist.com/article/dn8033 |title = Astronomer denies improper use of web data |date = 2005-09-21 |publisher = New Scientist.com |access-date = 2009-01-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110313053605/http://www.newscientist.com/article/dn8033 |archive-date = 2011-03-13 }} </ref> <ref name="marsden"> {{cite web |title = Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |author = Rachel Courtland |work = NewScientistSpace |date = 2008-09-19 |url = https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea.html |access-date = 2008-09-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080919010052/http://space.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea.html |archive-date = 2008-09-19 }} </ref> <ref name="Santa2005"> {{cite web |title = Santa et al. |date = 2005-09-10 |publisher = NASA Astrobiology Magazine |url = http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1707&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date = 2008-10-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060426180434/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1707&mode=thread&order=0&thold=0 |archive-date = 2006-04-26 |url-status=usurped}} </ref> <ref name="IAU-Naming of Minor planets"> {{cite news |title = Naming of Astronomical Objects: Minor planets |work = International Astronomical Union |url = http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#minorplanets |access-date = 2008-11-17 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#minorplanets |archive-date = 2008-12-16 }} </ref> <ref name="mike"> {{cite web |title = Dwarf planets: Haumea |author = Mike Brown |work = Caltech |date = 2008-09-17 |url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/2003EL61/ |access-date = 2008-09-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080915014224/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/2003EL61/ |archive-date = 2008-09-15 }} </ref> <ref name="craig">{{cite book | author = Robert D. Craig | title = Handbook of Polynesian Mythology | publisher = ABC-CLIO | date = 2004 | url = https://books.google.com/books?id=LOZuirJWXvUC&q=haumea&pg=PA128 | page = 128 | isbn = 978-1-57607-894-5 | access-date = 2020-11-11 | archive-date = 2023-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230208231942/https://books.google.com/books?id=LOZuirJWXvUC&q=haumea&pg=PA128 | url-status = live }}</ref> <ref name="iaunews"> {{cite web |title = News Release&nbsp;– IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea |work = International Astronomical Union |date = 2008-09-17 |url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ |access-date = 2008-09-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090708112159/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ |archive-date = 2009-07-08 }} </ref> <ref name="BrownBarkume2007">{{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2007 | title = A collisional family of icy objects in the Kuiper belt | journal = Nature | volume = 446 | issue = 7133 | pages = 294–296 | doi = 10.1038/nature05619 | pmid = 17361177 | bibcode = 2007Natur.446..294B | author2 = Barkume, K. M. | author3 = Ragozzine, D. | author4 = Schaller, L. | s2cid = 4430027 | url = https://authors.library.caltech.edu/34346/2/nature05619-s1.pdf | access-date = 2019-07-14 | archive-date = 2020-05-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200504164857/https://authors.library.caltech.edu/34346/2/nature05619-s1.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="largest"> {{cite web |title = The largest Kuiper belt objects |author = Michael E. Brown |work = Caltech |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf |access-date = 2008-09-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081001170118/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf |archive-date = 2008-10-01 }} </ref> <ref name="TrujilloBrown2003"> {{cite journal | author = C. A. Trujillo | author2 = M. E. Brown | name-list-style = amp | title = The Caltech Wide Area Sky Survey | pages = 92–99 | issue = 1–4 | volume = 112 | date = June 2003 | doi = 10.1023/B:MOON.0000031929.19729.a1 | journal = Earth, Moon, and Planets | bibcode = 2003EM&P...92...99T | s2cid = 189905639 }} </ref> <ref name="Brown2004"> {{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2004 | title = Discovery of a candidate inner Oort cloud planetoid | journal = The Astrophysical Journal | volume = 617 | issue = 1 | pages = 645–649 | doi = 10.1086/422095 | bibcode = 2004ApJ...617..645B | arxiv = astro-ph/0404456 | author2 = Trujillo, C. | author3 = Rabinowitz, D. L. | s2cid = 7738201 }} </ref> <ref name="Schwamb2008"> {{cite journal | author1 = Schwamb, M. E. | date = 2008 | title = Constraints on the distant population in the region of Sedna | volume = 40 | page = 465 | journal = American Astronomical Society, DPS Meeting #40, #38.07 | bibcode = 2008DPS....40.3807S | author2 = Brown, M. E. | author3 = Rabinowitz, D. L. }} </ref> <ref name="AFP2009"> {{cite web |publisher=News Limited |title=Astronomers get lock on diamond-shaped Haumea |work=European Planetary Science Congress in Potsdam |date=2009-09-16 |url=http://www.news.com.au/story/0,27574,26081101-23109,00.html |access-date=2009-09-16 |author=Agence France-Presse |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923170519/http://www.news.com.au/story/0%2C27574%2C26081101-23109%2C00.html |archive-date=2009-09-23 }} </ref> <ref name="Lacerda2007"> {{cite journal | author1 = Lacerda, P. | date = 2007 | title = Densities of Solar System Objects from Their Rotational Light Curves | journal = Astronomical Journal | volume = 133 | issue = 4 | pages = 1393–1408 | doi = 10.1086/511772 | bibcode = 2007AJ....133.1393L | arxiv = astro-ph/0612237 | author2 = Jewitt, D. C. | s2cid = 17735600 }} </ref> <ref name="Lacerda2009"> {{cite journal | author = P. Lacerda | date = 2009 | title = Time-Resolved Near-Infrared Photometry of Extreme Kuiper Belt Object Haumea | journal = Astronomical Journal | volume = 137 | issue = 2 | pages = 3404–3413 | doi = 10.1088/0004-6256/137/2/3404 | bibcode = 2009AJ....137.3404L |arxiv = 0811.3732 | s2cid = 15210854 }} </ref> <ref name="Gemini-Charon ice machine"> {{cite press release |publisher = Gemini Observatory |date = 17 July 2007 |title = Charon: An ice machine in the ultimate deep freeze |url = http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/ |access-date = 2007-07-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110607020940/http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/ |archive-date = 7 June 2011 }} </ref> <ref name="Brown2006xsize"> {{cite journal |author1 = Brown, M. E. |date = 2006 |title = Direct measurement of the size of 2003 UB313 from the Hubble Space Telescope |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/xsize.pdf |journal = The Astrophysical Journal Letters |volume = 643 |issue = 2 |pages = L61–L63 |doi = 10.1086/504843 |bibcode = 2006ApJ...643L..61B |arxiv = astro-ph/0604245 |last2 = Schaller |first2 = E. L. |last3 = Roe |first3 = H. G. |last4 = Rabinowitz |first4 = D. L. |last5 = Trujillo |first5 = C. A. |s2cid = 16487075 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080910103928/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/xsize.pdf |archive-date = 2008-09-10 }} </ref> <ref name="Pinilla-Alonso2009"> {{cite journal | author1 = Pinilla-Alonso, N. | date = 2009 | title = Study of the Surface of 2003 EL61, the largest carbon-depleted object in the trans-neptunian belt | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 496 | issue = 2 | pages =547–556 | arxiv = 0803.1080 | doi = 10.1051/0004-6361/200809733 | doi-access = free| bibcode = 2009A&A...496..547P | last2 = Brunetto | first2 = R. | last3 = Licandro | first3 = J. | last4 = Gil-Hutton | first4 = R. | last5 = Roush | first5 = T. L. | last6 = Strazzulla | first6 = G. | s2cid = 15139257 }} </ref> <ref name="Tegler07"> {{cite journal | author1 = Tegler, S. C. | date = 2007 | title = Optical Spectroscopy of the Large Kuiper Belt Objects 136472 (2005 FY₉) and 136108 (2003 EL₆₁) | doi = 10.1086/510134 | journal = The Astronomical Journal | volume = 133 | issue = 2 | pages = 526–530 | arxiv = astro-ph/0611135 |bibcode = 2007AJ....133..526T | last2 = Grundy | first2 = W. M. | last3 = Romanishin | first3 = W. | last4 = Consolmagno | first4 = G. J. | last5 = Mogren | first5 = K. | last6 = Vilas | first6 = F. | s2cid = 10673951 }}</ref> <ref name="SpaceCom-Haumea dark spot"> {{cite web |title = Strange Dwarf Planet Has Red Spot |date = 15 September 2009 |url = http://www.space.com/scienceastronomy/090915-Haumea-dark-spot.html |work = [[Space.com]] |access-date = 2009-11-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20091121054048/http://www.space.com/scienceastronomy/090915-Haumea-dark-spot.html |archive-date = 21 November 2009 }}</ref> <ref name="Brown2005-AJL632">{{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2005 | title = Keck Observatory Laser Guide Star Adaptive Optics Discovery and Characterization of a Satellite to the Large Kuiper Belt Object 2003 EL₆₁ | journal = Astrophysical Journal Letters | volume = 632 | issue = 1 | pages = L45–L48 | doi = 10.1086/497641 | bibcode = 2005ApJ...632L..45B | last2 = Bouchez | first2 = A. H. | last3 = Rabinowitz | first3 = D. | last4 = Sari | first4 = R. | last5 = Trujillo | first5 = C. A. | last6 = Van Dam | first6 = M. | last7 = Campbell | first7 = R. | last8 = Chin | first8 = J. | last9 = Hartman | first9 = S. | last10 = Johansson | first10 = E. | last11 = Lafon | first11 = R. | last12 = Le Mignant | first12 = D. | last13 = Stomski | first13 = P. | last14 = Summers | first14 = D. | last15 = Wizinowich | first15 = P. | s2cid = 119408563 | url = http://authors.library.caltech.edu/34486/1/1538-4357_632_1_L45.pdf | access-date = 2018-11-04 | archive-date = 2017-12-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171202123850/https://authors.library.caltech.edu/34486/1/1538-4357_632_1_L45.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="SchlichtingSari2009"> {{cite journal | author1 = Schlichting, H. E. | date = 2009 | title = The Creation of Haumea's Collisional Family | doi = 10.1088/0004-637X/700/2/1242 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 700 | issue = 2 | pages = 1242–1246 | arxiv = 0906.3893 | bibcode = 2009ApJ...700.1242S | author2 = Sari, R. | s2cid = 19022987 }}</ref> <ref name="disc"> {{cite journal | title = On a Scattered Disc Origin for the 2003&nbsp;EL₆₁ Collisional Family—an Example of the Importance of Collisions in the Dynamics of Small Bodies | author1 = Levison, H. F. | date = 2008 | journal = Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 3 | pages = 1079–1088 | doi = 10.1088/0004-6256/136/3/1079 | bibcode = 2008AJ....136.1079L | arxiv = 0809.0553 | author2 = Morbidelli, A. | author3 = Vokrouhlický, D. | author4 = Bottke, W. F. | s2cid = 10861444 }}</ref> <ref name="Ortiz2017">{{cite journal | display-authors = etal | last1 = Ortiz | first1 = J. L. | last2 = Santos-Sanz | first2 = P. | last3 = Sicardy | first3 = B. | last4 = Benedetti-Rossi | first4 = G. | last5 = Bérard | first5 = D. | last6 = Morales | first6 = N. | title = The size, shape, density and ring of the dwarf planet Haumea from a stellar occultation | url = http://www.astrosurf.com/sogorb/occultations/nature24051.pdf | journal = Nature | volume = 550 | issue = 7675 | year = 2017 | pages = 219–223 | doi = 10.1038/nature24051 | pmid = 29022593 | bibcode = 2017Natur.550..219O | arxiv = 2006.03113 | hdl = 10045/70230 | s2cid = 205260767 | hdl-access = free | access-date = 2020-08-19 | archive-date = 2020-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201107052958/http://www.astrosurf.com/sogorb/occultations/nature24051.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="Dunham2019"> {{cite journal | title = Haumea's Shape, Composition, and Internal Structure | author1 = Dunham, E. T. | author2 = Desch, S. J. | author3 = Probst, L. | date = April 2019 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 877 | issue = 1 | page = 11 | doi = 10.3847/1538-4357/ab13b3 | bibcode = 2019ApJ...877...41D | arxiv = 1904.00522 | s2cid = 90262114 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Kondratyev2020"> {{cite journal | last1 = Kondratyev |first1 = B. P. | last2 = Kornoukhov |first2 = V. S. | title = Secular Evolution of Rings around Rotating Triaxial Gravitating Bodies | journal = Astronomy Reports | volume = 64 | issue = 10 | date = October 2020 | pages = 870–875 | doi = 10.1134/S1063772920100030 | bibcode = 2020ARep...64..870K | doi-access = }}</ref> <ref name="Verbiscer2022">{{cite journal |display-authors = etal |first1 = Anne J. |last1 = Verbiscer |first2 = Paul |last2 = Helfenstein |first3 = Simon B. |last3 = Porter |first4 = Susan D. |last4 = Benecchi |first5 = J. J. |last5 = Kavelaars |first6 = Tod R. |last6 = Lauer |title = The Diverse Shapes of Dwarf Planet and Large KBO Phase Curves Observed from New Horizons |journal = The Planetary Science Journal |date = April 2022 |volume = 3 |issue = 4 |id = 95 |page = 31 |doi-access = free |doi = 10.3847/PSJ/ac63a6 |bibcode = 2022PSJ.....3...95V}}</ref> <ref name="perihelion">{{cite web |title = Horizons Batch for Haumea at perihelion around 1 June 2133 |type = Perihelion occurs when rdot flips from negative to positive. The JPL SBDB generically (incorrectly) lists an unperturbed two-body perihelion date in 2132 |url = https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%2720136108%27&START_TIME=%272133-05-25%27&STOP_TIME=%272133-06-14%27&STEP_SIZE=%273%20hours%27&QUANTITIES=%2719%27 |work = JPL Horizons |publisher = Jet Propulsion Laboratory |access-date = 13 September 2021 |archive-date = 2021-09-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210913093519/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%27Haumea%27&START_TIME=%272133-05-25%27&STOP_TIME=%272133-06-14%27&STEP_SIZE=%273%20hours%27&QUANTITIES=%2719%27 |url-status = live }}</ref> <ref name="Munoz-Gutierrez2021">{{cite journal |first1 = Marco A. |last1 = Muñoz-Gutiérrez |first2 = Antoni |last2 = Peimbert |first3 = Matthew J. |last3 = Lehner |first4 = Shiang-Yu |last4 = Wang |title = Long-term Dynamical Stability in the Outer Solar System. I. The Regular and Chaotic Evolution of the 34 Largest Trans-Neptunian Objects |journal = The Astronomical Journal |date = October 2021 |volume = 162 |issue = 4 |page = 164 |doi-access = free |doi = 10.3847/1538-3881/ac1102 |arxiv = 2107.00240 |bibcode = 2021AJ....162..164M |s2cid = 235694711}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] 2j1d9dxmogx9f3dy1midlf6b2tusfxl 2970751 2970675 2026-09-25T19:51:03Z BurgertB 2401 Klomp goed (sug) 2970751 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75"> {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,585&nbsp;AE (7,7170&nbsp;terameter of Tm) | perihelion = 34,647&nbsp;AE (5,1831&nbsp;Tm) | semimajor = 43,116&nbsp;AE (6,4501&nbsp;Tm) | eccentricity = 010,19642283.12 yr (103,410 days | period = 283,12 jaar <br/>(103&nbsp;410 dae) | inclination = 28,2137° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 218,215° | avg_speed = 4,53 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = {{val|2122|174|-144|fmt=commas}} × {{val|1688|10|-14|fmt=commas}} × {{val|1036|36|-38|fmt=commas}} km<ref name=Proudfoot2026/> | mean_radius = ≈772 km<ref name=Proudfoot2026/> | mass = (3,952±0,011)×1021 kg<ref name=Proudfoot2026/> (0,00066 [[aardmassa]]s) | density = {{val|2.050|0.157|-0.152|u=g/cm3}}<ref name=Proudfoot2026/> | surface_grav = 0,93 m/s² by pole tot 0,24 m/s² by langste as | escape_velocity = 1 km/s by pole to 0,71 km/s by langste as | sidereal_day = | spectral_type = | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie is nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> Haumea is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordelvoorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Namaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy perihelium bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe raming van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Brown2006xsize" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterse mate nie. ==Ring en mane== [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit is die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> [[File:Haumea-moons-hubble.gif|thumb|Haumea and its orbiting moons, imaged by [[Hubble Space Telescope|Hubble]] in 2008. [[Hi{{okina}}iaka (moon)|Hi{{okina}}iaka]] is the brighter, outermost moon, while [[Namaka (moon)|Namaka]] is the fainter, inner moon.]] Twee klein [[natuurlike satelliet|mane]] is om Haumea ontdek: (136108) Haumea I, of Hi{{okina}}iaka, en (136108) Haumea II, of Namaka.<ref name="usgs" /> Darin Ragozzine en Michael Brown het albei in 2005 ontdek deur waarnemings van Haumea met die W.M. Keck-sterrewag. == Botsingsfamilie == [[Beeld:Haumea Family Shape Size Color.svg|upright=1.5|thumb|’n Grafiek wat bevestigde<ref name="Proudfoot2019">{{cite journal|title=Modeling the Formation of the Family of the Dwarf Planet Haumea|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Darin|last2=Ragozzine|journal=The Astronomical Journal|date=May 2019|volume=157 |issue=6 |page=230 |arxiv=1904.00038|doi=10.3847/1538-3881/ab19c4|bibcode=2019AJ....157..230P |s2cid=90262136 |doi-access=free }}</ref><ref name="Proudfoot2024">{{cite journal|title=A Near-infrared Survey of Candidate Haumea Family Members|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Estela|last2=Fernández-Valenzuela|first3=John|last3=Stansberry|first4=Csaba|last4=Kiss|first5=Darin|last5=Ragozzine|first6=Wesley|last6=Fraser|first7=Rosemary|last7=Pike|first8=Noemi|last8=Pinilla-Alonso|journal=The Astronomical Journal|date=December 2024|volume=168 |issue=6 |page=269 |doi=10.3847/1538-3881/ad864e|bibcode=2024AJ....168..269P |s2cid=274155364 |doi-access=free |hdl=10831/121057|hdl-access=free}}</ref> Haumeafamilielede volgens skaal toon (soos in 2025). Lede waarvan die grootte nie gemeet is nie, word met beraamde deursneë getoon, met ’n veronderstelde albedo van 0,7.]] Haumea is die grootste lid van sy botsingsfamilie, ’n groep sterrekundige voorwerpe met soortgelyke fisiese en baaneienskappe wat vermoedelik gevorm het toe ’n groter voorganger deur ’n botsing versplinter is.<ref name="BrownBarkume2007" /> Dié familie is die eerste een wat onder TNV’s geïdentifiseer is en sluit, benewens Haumea en sy mane, {{mp|(55636) 2002 TX|300}} (≈364&nbsp;km), {{mp|(24835) 1995 SM|55}} (≈174&nbsp;km), {{mp|(19308) 1996 TO|66}} (≈200&nbsp;km), {{mp|(120178) 2003 OP|32}} (≈230&nbsp;km) en {{mp|(145453) 2005 RR|43}} (≈252&nbsp;km) in.<ref name="candidate" /> Brown en sy kollegas het voorgestel die familie was ’n direkte gevolg van die botsing wat Haumea se ysagtige mantel verwyder het,<ref name="BrownBarkume2007" /> maar ’n tweede voorstel dui op ’n ingewikkelder oorsprong: Die materiaal wat tydens die aanvanklike botsing uitgestoot is, het eerder saamgeklonter en ’n groot maan van Haumea gevorm, wat later tydens ’n tweede botsing versplinter is, waarna die fragmente na buite versprei het.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Hierdie tweede scenario lewer blykbaar ’n verspreiding van snelhede vir die fragmente wat beter ooreenstem met die gemete snelheidsverspreiding van die familielede.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Die teenwoordigheid van die botsingsfamilie kan daarop dui dat Haumea en sy "nakomelinge" moontlik in die [[verstrooide skyf]] ontstaan het. In die huidige ylbevolkte Kuipergordel is die kans op so ’n botsing gedurende die ouderdom van die Sonnestelsel minder as 0,1&nbsp;persent.<ref name="disc" /> Die familie kon nie in die digter oergordel van die Kuipergordel gevorm het nie, omdat so ’n hegte groep deur [[Nice-model|Neptunus se migrasie]] na die gordel ontwrig sou word – die veronderstelde oorsaak van die gordel se huidige lae digtheid.<ref name="disc" /> Daarom blyk die dinamiese gebied van die verstrooide skyf, waar die moontlikheid van so ’n botsing veel groter is, waarskynlik die plek van oorsprong te wees van die voorwerp wat Haumea en sy verwante objekte voortgebring het.<ref name="disc" /> Omdat dit minstens ’n miljard jaar sou neem vir die groep om so ver uitmekaar te versprei as wat tans die geval is, word vermoed die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het, het minstens so lank gelede plaasgevind.<ref name="candidate" /> [[Beeld:Haumea New Horizons.gif|thumb|Haumea soos op 6 Oktober 2007 deur [[New Horizons]] afgeneem.]] ==Verkenning== Haumea is in Oktober 2007, Januarie 2017 en Mei 2020 op ’n afstand deur die [[New Horizons]]-ruimtetuig waargeneem, onderskeidelik van afstande van 49&nbsp;AE, 59&nbsp;AE en 63&nbsp;AE af.<ref name="Verbiscer2022"/> Die ruimtetuig se uitgaande baan het waarnemings van Haumea teen hoë fasehoeke moontlik gemaak wat nie van die Aarde af verkry sou kon word nie, waardeur die ligverstrooiingseienskappe en fasekurwegedrag van Haumea se oppervlak bepaal kon word.<ref name="Verbiscer2022"/> ’n Verbyvlugsending kan Haumea binne 16,45 jaar bereik indien dit op 1 November 2026, 23 September 2037 of 29 Oktober 2038 gelanseer word.<ref name=McGranaghan>{{cite journal|author1=McGranaghan, R. |author2=Sagan, B. |author3=Dove, G. |author4=Tullos, A. |author5=Lyne, J. E. |author6=Emery, J. P. |date=2011|title=A Survey of Mission Opportunities to Trans-Neptunian Objects|journal= Journal of the British Interplanetary Society|volume=64|pages=296–303|bibcode=2011JBIS...64..296M}}</ref> Haumea kan ’n teiken vir ’n verkenningseding word,<ref name="Poncy">{{cite journal | last1 = Poncy | first1 = Joel | last2 = Fontdecaba Baiga | first2 = Jordi | last3 = Feresinb | first3 = Fred | last4 = Martinota | first4 = Vincent | year = 2011 | title = A preliminary assessment of an orbiter in the Haumean system: How quickly can a planetary orbiter reach such a distant target? | journal = Acta Astronautica | volume = 68 | issue = 5–6| pages = 622–628 | doi=10.1016/j.actaastro.2010.04.011|bibcode = 2011AcAau..68..622P }}</ref> en ’n voorbeeld hiervan is ’n voorlopige studie van ’n ruimtetuig na Haumea en sy mane (op 35-51&nbsp;AE).<ref>Paul Gilster: [http://www.centauri-dreams.org/?p=8680 ''Vinnige wentelbaan om Haumea''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923202157/http://www.centauri-dreams.org/?p=8680 |date=2015-09-23 }}. Centauri Dreams—The News of the Tau Zero Foundation. 14 Julie 2009, besoek op 15 Januarie 2011</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3 |verwysings= <ref name="Lockwood2014"> {{cite journal | author = Alexandra C. Lockwood | author2 = Michael E. Brown | author3 = John Stansberry | date = 2014 | title = The size and shape of the oblong dwarf planet Haumea | journal = Earth, Moon, and Planets | arxiv = 1402.4456v1 | doi = 10.1007/s11038-014-9430-1 | volume = 111 | issue = 3–4 | pages = 127–137 | bibcode = 2014EM&P..111..127L | s2cid = 18646829 }} </ref> <ref name=Proudfoot2026>{{Cite journal |last=Proudfoot |first=Benjamin |last2=Grundy |first2=Will |last3=Rommel |first3=Flavia Luane |last4=Fernández-Valenzuela |first4=Estela |last5=Ragozzine |first5=Darin |title=Triaxial shapes and densities of G!kún {{!}} 'hòmdímà, Haumea, and Varda from stellar occultations |date=2026-05-27 |arxiv=2605.28636 |journal=The Planetary Science Journal}}</ref> <ref name="candidate"> {{cite journal | author1 = Ragozzine, D. | date = 2007 | title = Candidate Members and Age Estimate of the Family of Kuiper Belt Object 2003&nbsp;EL₆₁ | journal = Astronomical Journal | volume = 134 | issue = 6 | pages = 2160–2167 | doi = 10.1086/522334 | bibcode = 2007AJ....134.2160R | arxiv = 0709.0328 | author2 = Brown, M. E. | s2cid = 8387493 }} </ref> <ref name="TNOsCool8"> {{cite journal |last1 = Fornasier |first1 = S. |date = 2013 |title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region VIII. Combined Herschel PACS and SPIRE observations of nine bright targets at 70–500 μm |journal = Astronomy and Astrophysics |volume = 555 |page = A15 |doi = 10.1051/0004-6361/201321329 |doi-access = free|bibcode = 2013A&A...555A..15F |arxiv = 1305.0449 |url = http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2013/07/aa21329-13.pdf |last2 = Lellouch |first2 = E. |last3 = Müller |first3 = T. |last4 = Santos-Sanz |first4 = P. |last5 = Panuzzo |first5 = P. |last6 = Kiss |first6 = C. |last7 = Lim |first7 = T. |last8 = Mommert |first8 = M. |last9 = Bockelée-Morvan |first9 = D. |last10 = Vilenius |first10 = E. |last11 = Stansberry |first11 = J. |last12 = Tozzi |first12 = G. P. |last13 = Mottola |first13 = S. |last14 = Delsanti |first14 = A. |last15 = Crovisier |first15 = J. |last16 = Duffard |first16 = R. |last17 = Henry |first17 = F. |last18 = Lacerda |first18 = P. |last19 = Barucci |first19 = A. |last20 = Gicquel |first20 = A. |s2cid = 119261700 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141205044809/http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2013/07/aa21329-13.pdf |archive-date = 2014-12-05 }} </ref> <ref name="usgs"> {{cite news |publisher = US Geological Survey Gazetteer of Planetary Nomenclature |title = Dwarf Planets and their Systems |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |access-date = 2008-09-17 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110629193230/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets |archive-date = 2011-06-29 }} </ref> <ref name="iau">{{cite news |url = http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |title = IAU names fifth dwarf planet Haumea |publisher = IAU Press Release |date = 2008-09-17 |access-date = 2008-09-17 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110702012624/http://iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |archive-date = 2011-07-02 }}</ref> <ref name="trail"> {{cite web |author = Michael E Brown |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/ |title = The electronic trail of the discovery of 2003&nbsp;EL₆₁ |work = Caltech |access-date = 2006-08-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20060901181611/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ortiz/ |archive-date = 2006-09-01 }} </ref> <ref name="Sanz"> {{cite web |title = La historia de Ataecina vs Haumea |url = http://www.infoastro.com/200809/26ataecina-haumea.html |publisher = infoastro.com |author = Pablo Santos Sanz |date = 2008-09-26 |access-date = 2008-09-29 |language = es |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080929054518/http://www.infoastro.com/200809/26ataecina-haumea.html |archive-date = 2008-09-29 }} </ref> <ref name="ortiz1"> {{cite news |author = Jeff Hecht |url = https://www.newscientist.com/article/dn8033 |title = Astronomer denies improper use of web data |date = 2005-09-21 |publisher = New Scientist.com |access-date = 2009-01-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110313053605/http://www.newscientist.com/article/dn8033 |archive-date = 2011-03-13 }} </ref> <ref name="marsden"> {{cite web |title = Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |author = Rachel Courtland |work = NewScientistSpace |date = 2008-09-19 |url = https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea.html |access-date = 2008-09-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080919010052/http://space.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea.html |archive-date = 2008-09-19 }} </ref> <ref name="Santa2005"> {{cite web |title = Santa et al. |date = 2005-09-10 |publisher = NASA Astrobiology Magazine |url = http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1707&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date = 2008-10-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060426180434/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1707&mode=thread&order=0&thold=0 |archive-date = 2006-04-26 |url-status=usurped}} </ref> <ref name="IAU-Naming of Minor planets"> {{cite news |title = Naming of Astronomical Objects: Minor planets |work = International Astronomical Union |url = http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#minorplanets |access-date = 2008-11-17 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#minorplanets |archive-date = 2008-12-16 }} </ref> <ref name="mike"> {{cite web |title = Dwarf planets: Haumea |author = Mike Brown |work = Caltech |date = 2008-09-17 |url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/2003EL61/ |access-date = 2008-09-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080915014224/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/2003EL61/ |archive-date = 2008-09-15 }} </ref> <ref name="craig">{{cite book | author = Robert D. Craig | title = Handbook of Polynesian Mythology | publisher = ABC-CLIO | date = 2004 | url = https://books.google.com/books?id=LOZuirJWXvUC&q=haumea&pg=PA128 | page = 128 | isbn = 978-1-57607-894-5 | access-date = 2020-11-11 | archive-date = 2023-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230208231942/https://books.google.com/books?id=LOZuirJWXvUC&q=haumea&pg=PA128 | url-status = live }}</ref> <ref name="iaunews"> {{cite web |title = News Release&nbsp;– IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea |work = International Astronomical Union |date = 2008-09-17 |url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ |access-date = 2008-09-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090708112159/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ |archive-date = 2009-07-08 }} </ref> <ref name="BrownBarkume2007">{{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2007 | title = A collisional family of icy objects in the Kuiper belt | journal = Nature | volume = 446 | issue = 7133 | pages = 294–296 | doi = 10.1038/nature05619 | pmid = 17361177 | bibcode = 2007Natur.446..294B | author2 = Barkume, K. M. | author3 = Ragozzine, D. | author4 = Schaller, L. | s2cid = 4430027 | url = https://authors.library.caltech.edu/34346/2/nature05619-s1.pdf | access-date = 2019-07-14 | archive-date = 2020-05-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200504164857/https://authors.library.caltech.edu/34346/2/nature05619-s1.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="largest"> {{cite web |title = The largest Kuiper belt objects |author = Michael E. Brown |work = Caltech |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf |access-date = 2008-09-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081001170118/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf |archive-date = 2008-10-01 }} </ref> <ref name="TrujilloBrown2003"> {{cite journal | author = C. A. Trujillo | author2 = M. E. Brown | name-list-style = amp | title = The Caltech Wide Area Sky Survey | pages = 92–99 | issue = 1–4 | volume = 112 | date = June 2003 | doi = 10.1023/B:MOON.0000031929.19729.a1 | journal = Earth, Moon, and Planets | bibcode = 2003EM&P...92...99T | s2cid = 189905639 }} </ref> <ref name="Brown2004"> {{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2004 | title = Discovery of a candidate inner Oort cloud planetoid | journal = The Astrophysical Journal | volume = 617 | issue = 1 | pages = 645–649 | doi = 10.1086/422095 | bibcode = 2004ApJ...617..645B | arxiv = astro-ph/0404456 | author2 = Trujillo, C. | author3 = Rabinowitz, D. L. | s2cid = 7738201 }} </ref> <ref name="Schwamb2008"> {{cite journal | author1 = Schwamb, M. E. | date = 2008 | title = Constraints on the distant population in the region of Sedna | volume = 40 | page = 465 | journal = American Astronomical Society, DPS Meeting #40, #38.07 | bibcode = 2008DPS....40.3807S | author2 = Brown, M. E. | author3 = Rabinowitz, D. L. }} </ref> <ref name="AFP2009"> {{cite web |publisher=News Limited |title=Astronomers get lock on diamond-shaped Haumea |work=European Planetary Science Congress in Potsdam |date=2009-09-16 |url=http://www.news.com.au/story/0,27574,26081101-23109,00.html |access-date=2009-09-16 |author=Agence France-Presse |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923170519/http://www.news.com.au/story/0%2C27574%2C26081101-23109%2C00.html |archive-date=2009-09-23 }} </ref> <ref name="Lacerda2007"> {{cite journal | author1 = Lacerda, P. | date = 2007 | title = Densities of Solar System Objects from Their Rotational Light Curves | journal = Astronomical Journal | volume = 133 | issue = 4 | pages = 1393–1408 | doi = 10.1086/511772 | bibcode = 2007AJ....133.1393L | arxiv = astro-ph/0612237 | author2 = Jewitt, D. C. | s2cid = 17735600 }} </ref> <ref name="Lacerda2009"> {{cite journal | author = P. Lacerda | date = 2009 | title = Time-Resolved Near-Infrared Photometry of Extreme Kuiper Belt Object Haumea | journal = Astronomical Journal | volume = 137 | issue = 2 | pages = 3404–3413 | doi = 10.1088/0004-6256/137/2/3404 | bibcode = 2009AJ....137.3404L |arxiv = 0811.3732 | s2cid = 15210854 }} </ref> <ref name="Gemini-Charon ice machine"> {{cite press release |publisher = Gemini Observatory |date = 17 July 2007 |title = Charon: An ice machine in the ultimate deep freeze |url = http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/ |access-date = 2007-07-18 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110607020940/http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/ |archive-date = 7 June 2011 }} </ref> <ref name="Brown2006xsize"> {{cite journal |author1 = Brown, M. E. |date = 2006 |title = Direct measurement of the size of 2003 UB313 from the Hubble Space Telescope |url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/xsize.pdf |journal = The Astrophysical Journal Letters |volume = 643 |issue = 2 |pages = L61–L63 |doi = 10.1086/504843 |bibcode = 2006ApJ...643L..61B |arxiv = astro-ph/0604245 |last2 = Schaller |first2 = E. L. |last3 = Roe |first3 = H. G. |last4 = Rabinowitz |first4 = D. L. |last5 = Trujillo |first5 = C. A. |s2cid = 16487075 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080910103928/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/xsize.pdf |archive-date = 2008-09-10 }} </ref> <ref name="Pinilla-Alonso2009"> {{cite journal | author1 = Pinilla-Alonso, N. | date = 2009 | title = Study of the Surface of 2003 EL61, the largest carbon-depleted object in the trans-neptunian belt | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 496 | issue = 2 | pages =547–556 | arxiv = 0803.1080 | doi = 10.1051/0004-6361/200809733 | doi-access = free| bibcode = 2009A&A...496..547P | last2 = Brunetto | first2 = R. | last3 = Licandro | first3 = J. | last4 = Gil-Hutton | first4 = R. | last5 = Roush | first5 = T. L. | last6 = Strazzulla | first6 = G. | s2cid = 15139257 }} </ref> <ref name="Tegler07"> {{cite journal | author1 = Tegler, S. C. | date = 2007 | title = Optical Spectroscopy of the Large Kuiper Belt Objects 136472 (2005 FY₉) and 136108 (2003 EL₆₁) | doi = 10.1086/510134 | journal = The Astronomical Journal | volume = 133 | issue = 2 | pages = 526–530 | arxiv = astro-ph/0611135 |bibcode = 2007AJ....133..526T | last2 = Grundy | first2 = W. M. | last3 = Romanishin | first3 = W. | last4 = Consolmagno | first4 = G. J. | last5 = Mogren | first5 = K. | last6 = Vilas | first6 = F. | s2cid = 10673951 }}</ref> <ref name="SpaceCom-Haumea dark spot"> {{cite web |title = Strange Dwarf Planet Has Red Spot |date = 15 September 2009 |url = http://www.space.com/scienceastronomy/090915-Haumea-dark-spot.html |work = Space.com |access-date = 2009-11-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20091121054048/http://www.space.com/scienceastronomy/090915-Haumea-dark-spot.html |archive-date = 21 November 2009 }}</ref> <ref name="Brown2005-AJL632">{{cite journal | author1 = Brown, M. E. | date = 2005 | title = Keck Observatory Laser Guide Star Adaptive Optics Discovery and Characterization of a Satellite to the Large Kuiper Belt Object 2003 EL₆₁ | journal = Astrophysical Journal Letters | volume = 632 | issue = 1 | pages = L45–L48 | doi = 10.1086/497641 | bibcode = 2005ApJ...632L..45B | last2 = Bouchez | first2 = A. H. | last3 = Rabinowitz | first3 = D. | last4 = Sari | first4 = R. | last5 = Trujillo | first5 = C. A. | last6 = Van Dam | first6 = M. | last7 = Campbell | first7 = R. | last8 = Chin | first8 = J. | last9 = Hartman | first9 = S. | last10 = Johansson | first10 = E. | last11 = Lafon | first11 = R. | last12 = Le Mignant | first12 = D. | last13 = Stomski | first13 = P. | last14 = Summers | first14 = D. | last15 = Wizinowich | first15 = P. | s2cid = 119408563 | url = http://authors.library.caltech.edu/34486/1/1538-4357_632_1_L45.pdf | access-date = 2018-11-04 | archive-date = 2017-12-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171202123850/https://authors.library.caltech.edu/34486/1/1538-4357_632_1_L45.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="SchlichtingSari2009"> {{cite journal | author1 = Schlichting, H. E. | date = 2009 | title = The Creation of Haumea's Collisional Family | doi = 10.1088/0004-637X/700/2/1242 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 700 | issue = 2 | pages = 1242–1246 | arxiv = 0906.3893 | bibcode = 2009ApJ...700.1242S | author2 = Sari, R. | s2cid = 19022987 }}</ref> <ref name="disc"> {{cite journal | title = On a Scattered Disc Origin for the 2003&nbsp;EL₆₁ Collisional Family—an Example of the Importance of Collisions in the Dynamics of Small Bodies | author1 = Levison, H. F. | date = 2008 | journal = Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 3 | pages = 1079–1088 | doi = 10.1088/0004-6256/136/3/1079 | bibcode = 2008AJ....136.1079L | arxiv = 0809.0553 | author2 = Morbidelli, A. | author3 = Vokrouhlický, D. | author4 = Bottke, W. F. | s2cid = 10861444 }}</ref> <ref name="Ortiz2017">{{cite journal | display-authors = etal | last1 = Ortiz | first1 = J. L. | last2 = Santos-Sanz | first2 = P. | last3 = Sicardy | first3 = B. | last4 = Benedetti-Rossi | first4 = G. | last5 = Bérard | first5 = D. | last6 = Morales | first6 = N. | title = The size, shape, density and ring of the dwarf planet Haumea from a stellar occultation | url = http://www.astrosurf.com/sogorb/occultations/nature24051.pdf | journal = Nature | volume = 550 | issue = 7675 | year = 2017 | pages = 219–223 | doi = 10.1038/nature24051 | pmid = 29022593 | bibcode = 2017Natur.550..219O | arxiv = 2006.03113 | hdl = 10045/70230 | s2cid = 205260767 | hdl-access = free | access-date = 2020-08-19 | archive-date = 2020-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201107052958/http://www.astrosurf.com/sogorb/occultations/nature24051.pdf | url-status = live }}</ref> <ref name="Dunham2019"> {{cite journal | title = Haumea's Shape, Composition, and Internal Structure | author1 = Dunham, E. T. | author2 = Desch, S. J. | author3 = Probst, L. | date = April 2019 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 877 | issue = 1 | page = 11 | doi = 10.3847/1538-4357/ab13b3 | bibcode = 2019ApJ...877...41D | arxiv = 1904.00522 | s2cid = 90262114 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Kondratyev2020"> {{cite journal | last1 = Kondratyev |first1 = B. P. | last2 = Kornoukhov |first2 = V. S. | title = Secular Evolution of Rings around Rotating Triaxial Gravitating Bodies | journal = Astronomy Reports | volume = 64 | issue = 10 | date = October 2020 | pages = 870–875 | doi = 10.1134/S1063772920100030 | bibcode = 2020ARep...64..870K | doi-access = }}</ref> <ref name="Verbiscer2022">{{cite journal |display-authors = etal |first1 = Anne J. |last1 = Verbiscer |first2 = Paul |last2 = Helfenstein |first3 = Simon B. |last3 = Porter |first4 = Susan D. |last4 = Benecchi |first5 = J. J. |last5 = Kavelaars |first6 = Tod R. |last6 = Lauer |title = The Diverse Shapes of Dwarf Planet and Large KBO Phase Curves Observed from New Horizons |journal = The Planetary Science Journal |date = April 2022 |volume = 3 |issue = 4 |id = 95 |page = 31 |doi-access = free |doi = 10.3847/PSJ/ac63a6 |bibcode = 2022PSJ.....3...95V}}</ref> <ref name="perihelion">{{cite web |title = Horizons Batch for Haumea at perihelion around 1 June 2133 |type = Perihelion occurs when rdot flips from negative to positive. The JPL SBDB generically (incorrectly) lists an unperturbed two-body perihelion date in 2132 |url = https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%2720136108%27&START_TIME=%272133-05-25%27&STOP_TIME=%272133-06-14%27&STEP_SIZE=%273%20hours%27&QUANTITIES=%2719%27 |work = JPL Horizons |publisher = Jet Propulsion Laboratory |access-date = 13 September 2021 |archive-date = 2021-09-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210913093519/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%27Haumea%27&START_TIME=%272133-05-25%27&STOP_TIME=%272133-06-14%27&STEP_SIZE=%273%20hours%27&QUANTITIES=%2719%27 |url-status = live }}</ref> <ref name="Munoz-Gutierrez2021">{{cite journal |first1 = Marco A. |last1 = Muñoz-Gutiérrez |first2 = Antoni |last2 = Peimbert |first3 = Matthew J. |last3 = Lehner |first4 = Shiang-Yu |last4 = Wang |title = Long-term Dynamical Stability in the Outer Solar System. I. The Regular and Chaotic Evolution of the 34 Largest Trans-Neptunian Objects |journal = The Astronomical Journal |date = October 2021 |volume = 162 |issue = 4 |page = 164 |doi-access = free |doi = 10.3847/1538-3881/ac1102 |arxiv = 2107.00240 |bibcode = 2021AJ....162..164M |s2cid = 235694711}}</ref> <ref name="spitzer"> {{cite journal | author1 = Stansberry, J. | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System Beyond Neptune | page = 161 | publisher = University of Arizona Press | date = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S | author2 = Grundy, W. | author3 = Brown, M. | author4 = Cruikshank, D. | author5 = Spencer, J. | author6 = Trilling, D. | author7 = Margot, J-L. }} </ref> <ref name="Rabinowitz2005"> {{cite journal | author = Rabinowitz, D. L. | date = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 | last2 = Barkume | first2 = Kristina | last3 = Brown | first3 = Michael E. | last4 = Roe | first4 = Henry | last5 = Schwartz | first5 = Michael | last6 = Tourtellotte | first6 = Suzanne | last7 = Trujillo | first7 = Chad | s2cid = 11484750 }} </ref> <ref name="Trujillo 2006"> {{cite journal | date = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T | author1 = Chadwick A. Trujillo | author2 = Michael E. Brown | author3 = Kristina Barkume | author4 = Emily Shaller | author5 = David L. Rabinowitz | s2cid = 118938812 |}} </ref> <ref name="Lellouch2010"> {{cite journal | author1 = Lellouch, E. | date = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | doi-access = free| bibcode = 2010A&A...518L.147L | arxiv = 1006.0095 | last2 = Kiss | first2 = C. | last3 = Santos-Sanz | first3 = P. | last4 = Müller | first4 = T. G. | last5 = Fornasier | first5 = S. | last6 = Groussin | first6 = O. | s2cid = 119223894 | display-authors = etal }} <ref name="Rabinowitz2008"> {{cite journal | author1 = Rabinowitz, D. L. | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | date = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502–1509 | arxiv = 0804.2864 | bibcode = 2008AJ....136.1502R | last2 = Schaefer | first2 = Bradley E. | last3 = Schaefer | first3 = Martha | last4 = Tourtellotte | first4 = Suzanne W. | s2cid = 117167835 }} </ref> <ref name="hour"> {{cite journal | author = P. Lacerda | author2 = D. Jewitt | author3 = N. Peixinho | name-list-style = amp | date = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L |arxiv = 0801.4124 | s2cid = 115712870 }} </ref> <ref name="Rabinowitz2008"> {{cite journal | author1 = Rabinowitz, D. L. | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | date = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502–1509 | arxiv = 0804.2864 | bibcode = 2008AJ....136.1502R | last2 = Schaefer | first2 = Bradley E. | last3 = Schaefer | first3 = Martha | last4 = Tourtellotte | first4 = Suzanne W. | s2cid = 117167835 }} </ref> }} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] nxaddm43kmmnf2wntu13zn2r1wcq45z 0 40615 2970719 2957421 2026-09-25T18:00:05Z SpesBona 2720 Verwysings vir toere en toernooie bygevoeg 2970719 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Italiaanse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Italiaanse nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Italië | beeld = Kenteken van die Italiaanse nasionale rugbyspan.svg | unie = [[Italiaanse Rugbyfederasie]] (FIR) | bynaam = ''Gli Azzurri'' (“die [[Hemelblou]]es”) | embleem = Wapen van die Italiaanse Rugbyfederasie | kaptein = [[Michele Lamaro]] | afrigter = {{vlagikoon|Argentinië}} [[Gonzalo Quesada]] <small>(sedert 2024)</small> | stadion = [[Stadio Olimpico]], [[Rome]] | kapasiteit = 70&nbsp;634 | patroon_la1 = _Italy21h | patroon_b1 = _Italy21h | patroon_ra1 = _Italy21h | patroon_sh1 = _2021_rugby_italyh | patroon_so1 = | linkerarm1 = 2349B0 | liggaam1 = 2349B0 | regterarm1 = 2349B0 | broek1 = FFFFFF | kouse1 = 2349B0 | patroon_la2 = _Italy21a | patroon_b2 = _Italy21a | patroon_ra2 = _Italy21a | patroon_sh2 = _2021_rugby_italya | patroon_so2 = | linkerarm2 = 000066 | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = 000066 | broek2 = 2349B0 | kouse2 = FFFFFF | statistiek = Statistiek | toetse = [[Sergio Parisse]] (142)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=20;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | toppuntebehaler = [[Diego Dominguez]] (983)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=20;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Marcello Cuttitta]] (26)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=20;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | eerste = {{vlagikoon|Spanje|1785}} [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] 9–0 '''Italië''' {{vlagikoon|Italië|1861}}<br />([[Barcelona]], [[Spanje]]; 20 Mei 1929) | grootwen = {{ITAru}} 104–8 {{CZEru-r}}<br />(Viadana, [[Italië]]; 18 Mei 1994) | grootverloor = {{RSAru}} 101–0 {{ITAru-r}}<br />([[Durban]], [[Suid-Afrika]]; 19 Junie 1999) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Twee oorwinnings elk in [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] | url = | unieurl = www.federugby.it }} Die '''Italiaanse nasionale rugbyspan''' ([[Italiaans]]: ''Nazionale di rugby a 15 dell’Italia'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Italië]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle staan ook bekend as ''gli Azzurri'' (Italiaans vir: “die [[Hemelblou]]es”). [[Savoiblou]] is die gewone kleur van die nasionale spanne wat Italië verteenwoordig, aangesien dit die tradisionele kleur van die [[Huis van Savoje]] was wat van 1860 tot 1946 oor die Koninkryk Italië regeer het. Rugby word in Italië deur die [[Italiaanse Rugbyfederasie]] (''Federazione Italiana Rugby'', FIR) geadministreer. Italië neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] deel, saam met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]. Italië het sy eerste toetswedstryd in 1929 teen [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] gespeel. Italië was net soos [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] oor dekades heen een van die sterkste Europese spanne buite die destydse Vyfnasies. Hulle het tydens die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbeker]] een titel ingepalm, nege keer as naaswenner en agt keer in die derde plek geëindig. Gedurende die 1990’s het die Italiaanse rugby ’n opswaai beleef, wat tot die aansluiting by die destydse Vyfnasies en hul uitbreiding tot die Sesnasies gelei het. Hulle het die een of ander prestasie behaal, maar nooit beter as die vierde plek gevaar nie. Italië se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1987 beslis word. Sedert die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die span aan al nege toernooie deelgeneem, maar nog nie die uitklopfase gehaal nie. Die Italiaanse nasionale span het tot ’n konstante deelnemer ontwikkel. Sedert [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] het Italië tydens elke toernooi twee oorwinnings en twee nederlae aangeteken, genoeg om regstreeks vir die daaropvolgende toernooi te kwalifiseer. Italiaanse spelers dra tradisioneel blou [[Hemp|truie]], wit broeke en blou sokkies. Hul alternatiewe kleure bestaan uit ’n wit trui met blou broeke en wit sokkies. Italië se internasionale wedstryde word op verskeie plekke dwarsdeur die land gespeel; die [[Stadio Olimpico]] in [[Rome]] word tydens die Sesnasies-toernooi gebruik. Die beheerliggaam [[Wêreldrugby]] beskou Italië as ’n vlak-een rugbyland. Twee voormalige Italiaanse rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Die Italiaanse rugbyspan is tans (Maart 2026) tiende op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Italiaanse Rugbyfederasie}} [[Lêer:LocationPoRiver.PNG|duimnael|Die [[Povlakte]] in Noord-Italië word algemeen as die hartland van Italiaanse rugby beskou]] Die beheerliggaam vir rugby in Italië is die Italiaanse Rugbyfederasie (''Federazione Italiana Rugby'', FIR). Die FIR het in 1928<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.federugby.it/index.php?option=com_content&view=article&id=143&Itemid=668 |title=Federazione Italiana Rugby |publisher=[[Italiaanse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> uit die “Propagandakomitee” ontstaan en in 1987 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/italy |title=Italy |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens was die Italiaanse Rugbyfederasie in 1934 ’n stigterslid van die vastelandse beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE).<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1930s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1930s |publisher=Rugby Football History |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die hoogste rugbyliga in Italië is die Campionato di Eccellenza, waaraan twaalf spanne deelneem. Van die spanne is veral uit die twee rugbyvestings [[Lombardye]] en [[Veneto]] afkomstig. Bo die nasionale kampioenskap word die internasionale liga [[Verenigde Rugbykampioenskap]] beslis, saam met spanne uit Ierland, Skotland, Suid-Afrika en Wallis, waaraan twee Italiaanse spanne ([[Benetton Rugby Treviso]] uit [[Treviso]] en [[Zebre]] uit [[Parma]]) deelneem. Bo die Verenigde Rugbykampioenskap word jaarliks saam met klubs uit Engeland, Frankryk, Ierland, Ierland en Wallis die Europese Rugbykampioenskapbeker en die Europese Rugbyuitdagingsbeker beslis. Naas die amptelike nasionale span roep die FIR ook ander keurspanne byeen. ''Italia Emergenti'' (“Opkomende Italië”) is die tweede nasionale span van Italië. Net soos ander rugbylande beskik Italië oor ’n o/20-nasionale span wat aan die o/20-Sesnasies-toernooi en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/team/italy-u20/#latest |title=Italy U20 |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120170027/https://www.sixnationsrugby.com/team/italy-u20/#latest |archive-date=20 November 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/u20 |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. == Geskiedenis == === Invoering van rugby in Italië === [[Lêer:Harpastum romain.jpg|duimnael|’n Romeinse muurskildery wat die antieke spel ''Harpastum'' toon]] [[Lêer:Calcio fiorentino 1688.jpg|duimnael|’n ''Calcio fiorentino''-spel op die Piazza Santa Croce te Florence in 1688]] Die oorspronklik uit [[Griekeland]] afkomstige en in die hele [[Romeinse Ryk]] beoefende spel ''Harpastum'' kan as ’n ver verwante, antieke voorloper van rugby beskou word. In berigte van historici en skrywers soos Athenaeus van Naucratis, [[Clemens van Alexandrië]], Iulius Pollux en [[Claudius Galenus]] word dit beskryf as ’n volkontaksport tussen twee spanne bestaande uit vyf tot twaalf spelers met die doel om op ’n reghoekige veld ’n bal agter die teenstander se doellyn te beweeg.<ref>{{en}} {{cite book |author=H. A. Harris |title=Sport in Greece and Rome |url=https://archive.org/details/sportingreecerom0000harr_z1a4 |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca |year=1972 |isbn=0-8014-0718-4 |pages=[https://archive.org/details/sportingreecerom0000harr_z1a4/page/86 86]–99}}</ref> Gedurende die [[Middeleeue]] het in Italië verskeie balsporte ontwikkel, wat nader verwant was aan rugby as aan [[sokker]], aangesien die balspel met die hande ’n sentrale kenmerk was. Die bekendste voorbeeld is die ''[[Calcio storico fiorentino]]'' wat uit die vroeë 16de eeu dateer en steeds in [[Florence]] gespeel word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://vault.si.com/vault/2008/08/04/balls-and-blood |title=Balls and Blood |publisher=Sports Illustrated |author=Jake Halpern |date=4 Augustus 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Britse seemanne, wat by die Genuese hawe aangedoen het, het rondom 1890 die in die [[Verenigde Koninkryk]] reeds gevestigde rugby aan Italië bekendgestel. Maar van die begin af is dit deur sokker oorskadu en was ’n nissport. Daar word vermoed dat die Britte aanvanklik veral onder mekaar verkeer het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |date=1997 |isbn=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/68 68]}}</ref> Die eerste amptelike rugbywedstryd op Italiaanse bodem is op 2 April 1910 in [[Turyn]] tussen twee buitelandse klubs, die [[Parys]]e SCUF en die [[Genève|Geneefse]] RC Servette, beslis. Twee weke later is die eerste Italiaanse rugbyklub, RC Torino, gestig, maar hulle het ná slegs een wedstryd teen die sokkerklub FC Pro Vercelli hulself weer ontbind.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Gianluca Barca, Gian Franco Bellè |title=La sesta nazione. Ottant'anni di storia della Federazione Italiana Rugby |publisher=Grafiche Step editrice |location=Parma |year=2008 |pages=11}}</ref> ’n Jaar later het Stefano Bellandi, die bestuurder van die ''Teatro alla Scala'' in [[Milaan]], die beslissende impuls vir rugby se vestiging in Italië gelewer. Hy het, nadat hy ’n aantal jare in [[Frankryk]] deurgebring en die rugbysport leer ken het, na Italië teruggekeer en sy militêre diens gedoen. Saam met die hulp van ’n Franse vriend het hy ’n rugby-afdeling by die sportklub US Milanese gestig. Dit het op 2 April 1911 op die Arena Civica teen ’n span uit Voiron sy eerste wedstryd gespeel. Volgens ''La Gazzetta dello Sport'' was die toeskouers ten spyte van die 0–15-nederlaag opgewonde, waarna nog wedstryde gereël is.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=299–300}}</ref> Die [[Eerste Wêreldoorlog]] het hierdie ontwikkeling stopgesit. Ná die einde van die oorlog het Bellandi hom vir ’n herlewing van die Italiaanse rugbysport beywer en by die Milaanse ''Sport Club Italia'' ’n nuwe span saamgestel. Gevolglik is nog klubs gestig en middelgroot [[nywerheid]]sstede in die [[Povlakte]] soos Brescia, Parma, Rovigo en [[Treviso]] het in Italië se rugbyvestings ontwikkel (later het ook [[Rome]], [[Napels]] en L’Aquila gevolg). Op 26 Julie 1927 het Bellandi ’n “Propagandakomitee” gestig en die Franse joernalis Henri Desgrange, stigter van die [[Tour de France]], om ondersteuning gevra. Hy het gehelp om ’n aantal wedstryde van ’n nieamptelike Italiaanse keurspan teen verskeie Franse klubs te reël.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=303}}</ref> Enkele verteenwoordigers van die fascistiese Italiaanse regime het die propagandistiese waardes van die gewild wordende rugbysport raakgesien. Augusto Turati, sekretaris-generaal van die ''Partito Nazionale Fascista'' (PNF), het op 13 Mei 1928 die eerste wedstryd in die hoofstad gereël en die Stadio Nazionale del PNF beskikbaar gestel.<ref name="rav305">{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=305}}</ref> Enkele maande later, op 26 September, is uit die destydse Propagandakomitee die [[Italiaanse Rugbyfederasie]] (''Federazione Italiana Rugby'', FIR) gestig, wat vervolgens die eerste nasionale kampioenskap aangebied het.<ref name="coni">{{it}} {{cite web |url=https://www.coni.it/it/federazioni-sportive-nazionali/federazione-italiana-rugby-fir.html?view=minisito&layout=federazione |title=La storia della FIR |publisher=Comitato Olimpico Nazionale Italiano |date=2020 |accessdate=21 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121190415/https://www.coni.it/it/federazioni-sportive-nazionali/federazione-italiana-rugby-fir.html?view=minisito&layout=federazione |archive-date=21 Januarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Die nasionale span se eerste jare === [[Lêer:Rugby Italia 1933.jpg|duimnael|Die Italiaanse nasionale rugbyspan in 1933]] [[Lêer:Rugby Italia 1942 Milano.jpg|duimnael|Die Italiaanse nasionale rugbyspan in 1942]] Die FIR het ook ’n amptelike nasionale span van stapel gestuur. Hul eerste toetswedstryd is op 29 Mei 1929 in [[Barcelona]] teen die eweneens debuterende [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] gehou. Voor ’n skare van 62&nbsp;000 op die Montjuicstadion en in teenwoordigheid van die Spaanse koning Alfons XIII<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.abc.es/archivo/periodicos/abc-madrid-19290521-49.html |title=España vence a Italia por nueve puntos a cero |publisher=ABC |date=29 Mei 1929 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> is hulle met 9–0 verslaan; die Spaanse span het uitsluitlik uit [[Katalane]] bestaan. ’n Jaar later het Italië wraak geneem en in Milaan hul eerste tuiswedstryd met 3–0 gewen.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=306}}</ref> Op 19 Oktober 1929 het die Olimpiese beheerliggaam ''Comitato Olimpico Nazionale Italiano'' (CONI) die FIR ná net een jaar se werk ontbind en die bestuur van die nasionale kampioenskap oorgeneem.<ref>{{it}} {{cite web |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,5/articleid,1156_01_1929_0251_0005_24386420/anews,true/ |title=La soppressione della federazione di rugby |publisher=La Stampa |date=20 Oktober 1929 |accessdate=16 Maart 2026 |pages=5}}</ref> Die presiese rede is nie bekend nie, maar daar word vermoed dat die fascistiese regime die kulturele verskynsel rugby toenemend met misnoë bekyk het, aangesien dit van ’n Britse oorsprong was. Die onderdrukking van rugby het gepaard gegaan met pogings om ’n nuwe balsport, ''Volata'' genoem, af te dwing, wat volgens bewerings ’n nasaat van die Romeinse Harpastum was.<ref name="rav305" /> Volata het nie gewildheid verwerf nie, waarvolgens CONI die rugbybeheerligaam in Oktober 1932 herstig het, aanvanklik onder die Italiaaniseerde naam ''Federazione Italiana della Palla Ovale'' (“Italiaanse Ovaalbalbeheerliggaam”).<ref>{{it}} {{cite web |url=http://dlib.coninet.it/bookreader.php?&c=1&f=1023&p=4#page/4/mode/2up |title=La soppressione della federazione di rugby |publisher=Il Littoriale |date=12 Oktober 1932 |accessdate=16 Maart 2026 |pages=5}}</ref> In die daaropvolgende jaar het die beheerliggaam onder die amper oorspronklike naam ''Federazione Italiana Rugbi'' verkeer (van 1946 af is rugby weer met ’n y geskryf).<ref name="coni" /> As gevolg van beheerliggaamsgeskille het die nasionale span drie jaar lank onaktief gebly, maar van 1933 af teen die destydse sterkste spanne van die vastelandse Europa te staan gekom. Die lede van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) het egter oorwegend onder mekaar verkeer. Die [[Franse nasionale rugbyspan]] was tot in 1983 die enigste wêreldklasspan buite die IRVR en tot in 1988 die enigste van die destydse Vyfnasies wat amptelike toetswedstryde teen Italië gespeel het. Tydens die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbeker]] is op 17 Oktober 1937 in Parys die eerste wedstryd tussen albei spanne gereël en het in ’n 5–43-nederlaag vir die Italianers geëindig. Die ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) was verantwoordelik vir die reël van die Europese Nasiesbeker. Dié alternatiewe internasionale beheerliggaam is in 1934 op inisiatief van Frankryk gestig, nadat hulle uit die Vyfnasies geskop is. Die FIR was een van die stigterslede.<ref name="rugbyfootballhistory" /> Aan die begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die spelbedryf in Italië amper sonder inperkings voortgesit. Die nasionale kampioenskap is tot in 1943 beslis, terwyl die nasionale span tussen 1940 en 1942 twee toetswedstryde teen Roemenië en een teen Nazi-Duitsland gespeel het. Die Fasciste, wat die rugbysport weens sy Britse herkoms aanvanklik verwerp en wou verdring het, het dit nou heeltemal ondersteun en as ’n voorbeeld van kameraadskap en veggees bevorder. Die PNF se partysekretaris Achille Starace het rugby beskryf as ’n “vegkuns wat deur die fascistiese jeug beoefen en wyd versprei moet word”. Die verdere verspreiding se belemmering ná die Tweede Wêreldoorlog word aan hierdie politisering toegeskryf. Vir ’n tyd lank is rugby as ’n “fascistiese sportsoort” beskou. Die teenwoordigheid van die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes]] wat van 1943 af rugbywedstryde teen mekaar gereël het, kon hierdie siening slegs ’n bietjie verander.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=310}}</ref> === Stagnasie en tydelike agteruitgang === [[Lêer:Rugby Italia Francia J Prat e Rosi.png|duimnael|Frankryk teen Italië in Rome, 1954]] [[Lêer:Rugby union Italy team June 1973.jpg|duimnael|Die Italiaanse nasionale rugbyspan voor hul Suid-Afrikaanse toer in 1973]] In 1946 het die FIR die nasionale kampioenskap hervat, terwyl die nasionale span eers van Maart 1948 af weer toetswedstryde kon speel. Die nasionale span is sedert sy begin deur ’n nasionale afrigter bestuur (in teenstelling met die Vyfnasies se spanne wat deur die spankaptein bestuur is), maar van die nasionale afrigters is so gereeld verander, dat net min kontinuïteit of ’n verbetering in die tegniese vaardighede kon plaasvind. Op die Europese vasteland het ’n soort driedeling ontstaan: Op die allesoorheersende Frankryk het met ietwat afstand Italië gevolg, wat op sy beurt al die ander nasionale spanne oorheers het. Byvoorbeeld het die ''Azzurri'' gedurende die 1950’s elke toetswedstryd teen Duitsland, Roemenië, Spanje en [[Tsjeggiese nasionale rugbyspan|Tsjeggo-Slowakye]] gewen, maar hulle het elke wedstryd teen Frankryk verloor – soms swak. Die beheerliggaam se bestuurders was bewus daarvan dat die Italiaanse rugby net in wedywering met die toonaangewende lande kon ontwikkel. In 1956 en 1958 het nieamptelike toere deur [[Wallis]], [[Engeland]] en [[Ierland]] plaasgevind, waartydens die nasionale span teen drie klubs elk te staan gekom het. Die 1960’s het min vordering gesien, afgesien van Roemenië se opkoms en hul wedywering om die tweede plek tydens die Europese Nasiesbeker. Die Roemene was self in staat om die een of ander keer Frankryk te klop, wat die Italianers eers enkele dekades later kon vermag. Op 14 April 1963 was die Italianers op die punt om Frankryk se oorheersing te beëindig: In [[Grenoble]] het hulle tot in die doodsnikke met 12–6 voorgeloop, maar Frankryk het twee drieë gedruk en dié wedstryd met 14–12 gewen.<ref>{{fr}} {{cite web |author=Robert Duthen |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1963/04/16/une-pale-et-miraculeuse-victoire-du-quinze-de-france-sur-l-equipe-d-italie_2205825_1819218.html#CtpTsf5kVb7XWqr4.99 |title=Une pâle et miraculeuse victoire du Quinze de France sur l'équipe d'Italie |publisher=[[Le Monde]] |date=16 April 1963 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Baie het hierdie naelskraapse nederlaag as die begin van ’n verwagte, volhoubare vordering beskou, wat egter nie plaasgevind het nie. In 1965 het die FIRA die Europese Nasiesbeker hervorm en in verskeie vlakke verdeel. Italië het van 1965/66 af aan die toernooi se eerste afdeling deelgeneem en soos altyd as naaswenner ná Frankryk geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1965%2F66 |title=1965/66 FIRA Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende toernooi in 1966/67 het Italië egter ’n agteruitgang beleef: Ná ’n naelskraapse oorwinning oor Portugal en twee swak nederlae teen Frankryk en Roemenië het Italië vir die eerste keer slegs die derde plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1966%2F67 |title=1966/67 FIRA Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik het die [[Franse Rugbyfederasie]] daarop besluit om vir wedstryde teen Italië slegs ’n tweede span pleks van die nasionale span te laat uitdraf. Die volgende amptelike toetswedstryd tussen albei lande sou eers drie dekades later volg. Italië het homself aan die Europese Nasiesbeker 1967/68 onttrek en is na die tweede afdeling gerelegeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1967%2F68 |title=1967/68 FIRA Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 1968/69 het die Italianers al die mededingers oorheers en regstreekse promosie behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1968%2F69 |title=1968/69 FIRA Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die beheerliggaam het tot die gevolgtrekking gekom dat die nasionale span ook buite Europa ondervinding moes versamel. In Mei 1970 het die ''Azzurri'' hul eerste amptelike toer buite Europa aangepak. Hulle het na [[Madagaskar]] getoer en twee toetswedstryde gespeel wat in naelskraapse oorwinnings geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/208 |title=1970 Italy tour to Madagascar |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná nederlae teen Frankryk, Marokko en Roemenië is Italië in 1971 weer na die tweede afdeling gerelegeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1970%2F71 |title=1970/71 FIRA Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende Junie en Julie 1973 het die ''Azzurri'', met die voormalige Springbokstut Amos Du Plooey, weer ’n toer na [[Suider-Afrika]] onderneem. Hulle het teen ’n aantal Suid-Afrikaanse keurspanne en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Rhodesië]] te staan gekom. Laasgenoemde wedstryd se status as ’n toetswedstryd is omstrede, aangesien dié land se onafhanklikheid destyds nie erken is nie.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Paolo Pacitti, Francesco Volpe |title=Rugby 2018 |publisher=Grafica Zesi |location=Rome |date=2017 |isbn=978-0-244-93148-3 |pages=203–204}}</ref> Italië se enigste oorwinning was teen die [[Luiperds]], die nieamptelike nasionale span van die [[bruin mense]]. Ten spyte van agt nederlae is hierdie toer as ’n mylpaal beskou, aangesien Italië homself aan die algemene publiek van ’n land in die [[Suidelike Halfrond]] kon vertoon.<ref>{{it}} {{cite web |url=http://www.solorugby.org/dondi-saluta-gli-azzurri-del--73-.htm |title=Dondi saluta gli azzurri del '73 |publisher=solorugby.com |date=13 Maart 2008 |accessdate=21 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821223027/http://www.solorugby.org/dondi-saluta-gli-azzurri-del--73-.htm |archive-date=21 Augustus 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Stadige toenadering === [[Lêer:Italy Rugby ITA - FRA 1975.jpg|duimnael|’n Groepfoto van die Italiaanse nasionale rugbyspan voor hul wedstryd teen Frankryk in 1975]] [[Lêer:Italy v argentina rugby.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Italië en Argentinië in 1978, ''El grafico'']] [[Lêer:AllblacksItalia1980.jpg|duimnael|Italië teen die Junior All Blacks in 1980]] Ná drie toernooie in die tweede afdeling is Italië vir die 1974/75-seisoen weer na die Europese Nasiesbeker se eerste afdeling gepromoveer en het hulleself in dié afdeling gevestig. Onder andere het hulle ’n 3–3-gelykop weg teen die latere kampioen Roemenië aangeteken, wat enkele maande vroeër Frankryk verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1974%2F75 |title=1974/75 FIRA Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1974 en 1975 het twee kort toere na Groot-Brittanje gevolg, waartydens hulle county-keurspanne en die Engelse nasionale o/23-span ontmoet het.<ref name="storia379">{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=379}}</ref> Ná hul tweede plek tydens die Europese Nasiesbeker 1975/76, danksy ’n 13–12-tuisoorwinning oor Roemenië, het op 4 November 1976 in Milaan hul eerste wedstryd teen die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1975%2F76 |title=1975/76 FIRA Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dié wedstryd was nie ’n amptelike toetswedstryd nie en het in ’n naelskraapse 15–16-nederlaag geëindig wat tot nuwe hoop op ’n verdere ontwikkeling gelei het.<ref>{{it}} {{cite web |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0019/articleid,1104_01_1976_0243_0019_15964154/ |title=I rugbisti azzurri perdono per un punto |publisher=La Stampa |date=5 November 1976 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hul afsluiting van die Europese Nasiesbeker 1976/77 in die vierde plek het die verhoogde verwagtinge egter weer gedemp. Onder andere het die ''Azzurri'' op 1 Mei 1977 weg teen Roemenië met 0–69 verloor, gelykstaande aan hul ergste nederlaag in dié tyd.<ref>{{ro}} {{cite web |url=https://www.rugby.ro/palmares-romania-a-invins-italia-si-cu-69-0-12410.html |title=Palmares: Romania a invins Italia si cu 69-0! |publisher=rugby.ro |date=10 September 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Destyds het die Italiaanse klubs teen einde van ’n hoër spelkwaliteit buitelandse spelers (John Kirwan, [[Naas Botha]], David Campese, Michael Lynagh) en afrigters (Julien Saby, Roy Bish, Greenwood, [[Nelie Smith]]) in diens begin neem. Van hulle was veral [[Suid-Afrika]]ners, Australiërs en [[Nieu-Seeland]]ers, waarvan sommige van ’n Italiaanse herkoms was. Op 24 Oktober 1978 is in Rovigo die eerste wedstryd teen die Argentynse [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] gereël, wat Italië onverwags met 19–6 gewen het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Vivian Jenkins |title=Rothmans Rugby Yearbook 1979–80 |publisher=Queen Anne Press |location=Royal Tunbridge Wells |year=1979 |isbn=0-354-09087-9 |pages=47–51}}</ref> Ander destydse noemenswaardige prestasies was ’n 6–6-gelykop teen die Engelse o/23-span op 16 Mei in Brescia en ’n bemoedigende 12–18-nederlaag op 28 November 1979 in Rovigo teen die oënskynlik oorweldigende Nieu-Seelandse [[All Blacks]] (dié wedstryd was egter geen toetswedstryd nie).<ref>{{it}} {{cite web |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0036/articleid,1461_02_1979_0317_0036_20755696/ |title=L’Italia fa vedere nero agli “All Black” |publisher=La Stampa |author=Cristiano Chiavegato |date=29 November 1979 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1980 het die ''Azzurri'' ’n toer na [[Oseanië]] onderneem en onder andere twee toetswedstryde teen [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] en die Cookeilande gespeel, maar hulle is in albei wedstryde verslaan.<ref name="storia379" /> Hulle het in 1981 nog ’n toer sonder toetswedstryd na Australië onderneem, wat met sewe oorwinnings in nege wedstryde baie suksesvol was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournament/790/results |title=1981 Italy Tour of Australia |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2020 |accessdate=7 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207080814/https://www.world.rugby/tournament/790/results |archive-date=7 Februarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 1981/82 het Italië vir die eerste keer in ses jaar weer in die tweede plek geëindig, met hul enigste nederlaag soos gewoonlik teen die Franse reserwespan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1981%2F82 |title=1981/82 FIRA Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende toernooi 1982/83 het die ''Azzurri'' vir die eerste keer voor hul Franse mededingers geëindig; weens ’n wegnederlaag teen Roemenië het hulle egter weer in die tweede plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1982%2F83 |title=1982/83 FIRA Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die vroeë 1980’s het die Italiaanse rugby een van sy suksesvolste tydperk gedurende die afgelope vyf dekades beleef, wat die IRVR se lede in ’n toenemende mate vergoed het. Gedurende [[herfs]] 1983 het die Wallabies deur Europa getoer en die eerste van die “groot” rugbylande geword om teen die ''Azzurri'' ’n toetswedstryd te speel, wat op 23 Oktober in Rovigo beslis is. Italië het met 7–29 verloor, maar dié wedstryd is as ’n eerste stap beskou op pad na die wêreld se beste spanne.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=223}}</ref> Gedurende die 1980’s was tydens die Europese Nasiesbekers nie net Frankryk en Roemenië ernstige mededingers nie, maar ook die [[Russiese nasionale rugbyspan|Sowjetunie]], waardeur die Italianers die een of ander keer slegs die derde of selfs vierde plek behaal het. Gedurende [[somer]] 1983 het Italië vir die eerste keer na [[Noord-Amerika]] getoer, waartydens hulle ook twee toetswedstryde teen [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] gespeel het. Terwyl die eerste in ’n verrassende nederlaag geëindig het, het hulle in die tweede ’n maklike oorwinning aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/387 |title=1983 Italy tour to North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende somer 1985 het die ''Azzurri'' weer na Suider-Afrika getoer. Hulle het in twee toetswedstryde teen Zimbabwe (die voormalige Rhodesië) te staan gekom en albei gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/423 |title=1985 Italy tour to Zimbabwe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Mei 1986 het die Italianers ’n noemenswaardige prestasie behaal, toe hulle teen die Engelse nasionale o/23-span met 15–15-gelykop gespeel het. Daarna het hulle na Australië getoer en onder andere ’n toetswedstryd teen die Wallabies gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/434 |title=1986 Italy tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Eerste rugbywêreldbekertoernooie en verdere toenadering === In Mei 1985 het die IRVR op die invoering van die [[Rugbywêreldbeker]] besluit. Die nuwe toernooi sou oorspronklik vir die volle lede voorbehou wees, maar die president van die Franse beheerliggaam, Albert Ferrasse (wat ook as FIRA se president gedien het), het vir sy toestemming vereis dat ook nielede kon deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik is onder andere Italië vir deelname genooi; daarmee gepaard gegaan het die Italiaanse beheerliggaam se aansluiting by die voorheen redelik eksklusiewe IRVR.<ref name="Wêreldrugby" /> In die openingswedstryd van die [[Rugbywêreldbeker 1987|eerste toernooi in 1987]] het die ''Azzurri'' teen die medegasheer Nieu-Seeland te staan gekom; die All Blacks het die wedstryd heeltemal oorheers en aan hulle ’n 6–70-nederaag toegedien. Daarop het nog ’n nederlaag teen Argentinië en ’n naelskraapse oorwinning oor Fidji gevolg. Ondanks sy oorwinning het Italië die kwarteindrondte misgeloop, aangesien die aantal gedrukte drieë beslissend was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1987 het die nasionale speler Stefano Bettarello as destyds eerste Italianer ’n uitnodiging vir die tradisieryke keurspan [[Britse Barbarians|Barbarians]] ontvang. Saam met die aansluiting van die FIR by die IRVR dieselfde jaar is dit as ’n duidelike kenteken beskou vir die erkenning wat Italië intussen in die hoogste Britse rugbykringe gehad het.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1987/03/25/bettarello-convocato-tra-barbarians.html |title=Bettarello convocato tra i Barbarians |publisher=La Repubblica |date=25 Maart 1987 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{it}} {{cite web |url=http://archiviostorico.corriere.it/2003/maggio/25/Barbarians_leggenda_del_rugby_torna_co_0_030525150.shtml |title=Barbarians, la leggenda del rugby torna in meta |publisher=Corriere della Sera |author=Valerio Vecchiarelli |date=25 Maart 1987 |accessdate=25 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025202010/http://archiviostorico.corriere.it/2003/maggio/25/Barbarians_leggenda_del_rugby_torna_co_0_030525150.shtml |archive-date=25 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens ’n kort toer het hulle op 31 Desember 1988 vir die eerste keer teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] te staan gekom. Dié wedstryd in [[Dublin]], wat hulle met 15–31 verloor het, was die eerste toetswedstryd teen een van die “Tuisnasies” van die [[Britse Eilande]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/480 |title=1988/89 Italy tour to Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Junie 1989 het hulle na Argentinië getoer, maar dit het met ’n nederlaag in die toetswedstryd teen die Poemas geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/487 |title=1989 Italy tour to Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee jaar later het weer ’n toer na Suider-Afrika gevolg, waartydens hulle twee toetswedstryde teen die pas onafhanklike [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] gespeel het, maar in albei verslaan is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Vivian Jenkins |title=Rothmans Rugby Yearbook 1990–91 |url=https://archive.org/details/rothmansrugbyuni0000step |publisher=Queen Anne Press |location=Royal Tunbridge Wells |date=1991 |isbn=0-356-19162-1}}</ref> Die Namibië-toer het as ’n voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 1991]] gedien. In hul eerste groepwedstryd het die ''Azurri'' die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] verslaan, gevolg deur ’n nederlaag in hul eerste ontmoeting met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]]. Soos verwag het hulle teen Nieu-Seeland die vordering tot die kwarteindrondte misgeloop, maar die naelskraapse 21–31-nederlaag was meer as agbaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Italië het in die vroeë 1990’s gedurende die Europese Nasiesbeker hul afstand teenoor Frankryk stadigaan verminder. Onder andere het hulle tydens die Europese Nasiesbeker 1990/92 ná byna ’n dekade weer in die tweede plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1990%2F92 |titel=1990–92 FIRA Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nog suksesvoller was die toernooi van 1992 tot 1994. Op 11 November 1993 het die Italianers ’n noemenswaardige prestasie behaal, toe hulle in Treviso die Franse reserwespan met 16–9 verslaan het. Ná ’n nederlaag teen Roemenië in die laaste wedstryd het hulle die titel weereens misgeloop, maar net weens hul swakker punteverskil.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1992%2F94 |titel=1992–94 FIRA Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende somer 1994 het hulle weer na Australië getoer, waar hulle twee toetswedstryde teen die Wallabies gespeel het. Die ''Azzurri'' is in albei wedstryde verslaan, maar net naelskraap.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/591 |title=1994 Italy tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 12 Oktober dieselfde jaar het hulle tydens die rugbywêreldbekerkwalifisering vir die eerste keer teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] te staan gekom en is weer naelskraap geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die vordering, wat hulle tydens wedstryde teen teenstaanders van ’n hoër vlak gemaak het, was voor die hand liggend: Op 6 Mei 1995 het Italië in Treviso teen Ierland te staan gekom en met 22–12 gewen, dit was hul eerste oorwinning oor een van die Britse Eilande se spanne.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1995/05/07/italrugby-batte-irlanda.html?ref=search |title=Italrugby batte l’Irlanda |publisher=La Repubblica |date=7 Mei 1995 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in [[Suid-Afrika]] het Italië sy eerste groepwedstryd teen [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] met 18–42 swak verloor. Teen Engeland was die ''Azzurri'' op die punt van ’n oorwinning, maar hulle het met 20–27 verloor en die kwarteindrondte opnuut misgeloop. In die laaste groepwedstryd het hulle Argentinië met 31–25 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Professionalisering en aansluiting by die Sesnasies === In Augustus 1995 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui. Die instelling van ooreenstemmende strukture op klubvlak het in Italië ’n aantal jare geneem, waarvolgens baie spelers na die finansieel sterk spanne in Frankryk of Engeland oorgeskakel het. Terwyl hul toenadering aan die beste Europese spanne stadig maar seker plaasgevind het, was hul kwaliteitsverskil teenoor die [[Suidelike Halfrond]] se spanne steeds groot. Onder andere het die All Blacks in Oktober 1995 in [[Bologna]] met 70–6 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/620 |title=1995 New Zealand tour to Italy and France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee weke later het die destydse wêreldkampioen, die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]], vir die eerste keer ’n toetswedstryd teen die Italianers gespeel en met 40–21 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/622 |title=1995 South Africa tour to Italy and England |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1996 het wedstryde teen Wallis, Australië, Engeland en vir die eerste keer [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] gevolg, wat almal verlore gegaan het, maar deels net naelskraap. Destyds was Engeland op die punt om uit die Vyfnasies geskors en met Italië vervang te word, nadat die [[Engelse Rugbyvoetbalunie]] sonder afspraak met die ander beheerliggame ’n eksklusiewe verdrag met British Sky Broadcasting gesluit het. Ná onderhandelinge agter geslote deure het dit egter nie gebeur nie, maar die Italiaanse beheerliggaam het nou die doelwit gehad om by dié eksklusiewe groep aan te sluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-five-nations-threat-to-england-1074370.html |title=Rugby Union: Five Nations threat to England |publisher=[[The Independent]] |authors=Chris Rea, Paul Trow |date=17 Januarie 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=361}}</ref> In 1997 het die ''Azzurri'' twee oorwinnings oor Ierland aangeteken: op 4 Januarie weg in [[Dublin]] met 37–29 en op 20 Desember met 37–22 tuis in [[Bologna]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby-world-cup-2019/2011/0929/285413-rwc_blog_italy_ireland_oshea/ |title=RWC Blog: Italy's Golden Era against Ireland |publisher=RTÉ |date=29 September 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tussen dié twee wedstryde het hulle nog ’n prestasie behaal en vir die eerste keer die Europese Nasiesbeker gewen. Veral hul 40–32-wegoorwinning oor Frankryk in [[Grenoble]] op 22 Maart was deurslaggewend; dit was Italië se eerste oorwinning oor Frankryk in ’n amptelike toetswedstryd.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=363}}</ref> Dit was selfs opmerkliker, aangesien Frankryk ’n week vroeër die Vyfnasies 1997 met ’n [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slam]] beklink het.<ref>{{it}} {{cite web |url=http://archiviostorico.corriere.it/1997/marzo/23/Storica_meta_Italia_insegna_rugby_co_0_97032313300.shtml |title=Storica meta, l'Italia insegna rugby ai francesi |publisher=Corriere della Sera |date=23 Maart 1997 |accessdate=18 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218150136/http://archiviostorico.corriere.it/1997/marzo/23/Storica_meta_Italia_insegna_rugby_co_0_97032313300.shtml |archive-date=18 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit sou egter hul enigste titel tydens die Europese Nasiesbeker bly, nadat beide die Italianers en die Franse hulle aan dié toernooi onttrek het, omdat die kwaliteitsverskil teenoor die ander deelnemende spanne te groot geword het en albei beheerliggame nie meer belanggestel het nie. Op 16 Januarie 1998 het die Vyfnasieskomitee daarop besluit om Italië van 2000 af aan die gesogte toernooi te laat deelneem, waarmee dit die Sesnasies geword het.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.corriere.it/sport/cards/rugby-20-anni-fa-italia-fu-invitata-sei-nazioni-percorso-azzurro-torneo/grandi-aspettative-ma_principale.shtml |title=Rugby, 20 anni fa l'Italia fu invitata al Sei Nazioni. Il percorso azzurro nel torneo |publisher=Corriere della Sera |author=Fiorenzo Radogna |date=16 Januarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Agt dae later het hul eerste oorwinning oor Skotland gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/rugby_union/50294.stm |title=Scots lose out to spirited Italy |publisher=[[BBC]] |date=24 Januarie 1998 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering dieselfde jaar het Italië in Huddersfield teen Engeland naelskraap met 15–23 verloor, maar hulle het aangevoer dat ’n drie van Alessandro Troncon nie deur die skeidsregter toegeken is nie. Omdat die Italianers net voorheen [[Nederlandse nasionale rugbyspan|Nederland]] met 60 punte verskil verslaan het, het hulle vir die toernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.love-rugby.com/rugby-memorabilia/rugby-Programmes/England-Italy-1998-rugby-Programmes-3407.php |title=England v Italy Rugby Programme 1998 – 1998 England Italy Rugby Programme |publisher=love-rugby.com |work=Mediaclan 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Italië het met wedstryde teen spanne van ’n hoër vlak voorberei, maar verskeie geskille tussen beheerliggaam, afrigter en spelers het die toer na Suid-Afrika in Junie 1999 oorskadu. Nadat die klubs geweier het om die benodigde spelers beskikbaar te stel, het ’n heeltemal onervare span vertrek. Die 0–101-nederlaag in [[Durban]] in die eerste van twee toetswedstryde teen die Springbokke was die ergste nederlaag in die ''Azzurri'' se geskiedenis.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=365}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 1999 is Italië vir die derde agtereenvolgende keer in dieselfde groep met Nieu-Seeland geloot, saam met Engeland en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]]. Soos verwag is die ''Azzurri'' deur die All Blacks en Engeland maklik verslaan. Maar hulle is ook deur Tonga, teen wie hulle vir die eerste keer te staan gekom het, met 28–25 verslaan, waardeur Italië net die laaste plek behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Begin van die Sesnasies-tydperk === [[Lêer:Italie Portugal 19-09-07 (8).jpg|duimnael|Italië teen Portugal tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]]]] [[Lêer:camerapics file 2 the rugby game.jpg|duimnael|Italië teen die All Blacks op die uitverkope Giuseppe Meazza-stadion voor ’n skare van 80&nbsp;000, November 2009]] Italië het in 2000 uiteindelik by die Sesnasies-toernooi aangesluit, maar sy aansluiting het met die aftrede van ’n aantal van sy beste spelers saamgeval. Die voormalige Nieu-Seelandse nasionale speler Brad Johnstone het die Italiaanse span tydens hul eerste deelname aan die Sesnasies afgerig. In hul eerste wedstryd op die hoogste Europese vlak op 5 Februarie 2000 in Rome het hulle die Skotte (die wenners van die Vyfnasies 1999) oorheers en met 34–20 geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/rugby_union/six_nations/631993.stm |title=Scots destroyed in Italian debut |publisher=[[BBC]] |date=5 Februarie 2000 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarna het hulle teen die ander spanne egter nie beïndruk nie en ná vier agtereenvolgende nederlae in die laaste plek geëindig. Tydens die toernooie in 2001 en 2002 het hulle nie ’n oorwinning aangeteken nie en net met die “houtlepel” weggestap. Johnstone het probeer om aan ’n in die Franse kunsryke spelstyl spelende span ’n soort Angel-Saksiese dissipline oor te dra.<ref>{{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1 |pages=374}}</ref><ref>{{it}} {{cite web |url=http://archiviostorico.corriere.it/2000/novembre/22/Johnstone_Italia_impara_dagli_All_co_0_0011228276.shtml |title=Johnstone: «Italia, impara dagli All Blacks» |publisher=Corriere della Sera |date=22 November 2000 |accessdate=16 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016192907/http://archiviostorico.corriere.it/2000/novembre/22/Johnstone_Italia_impara_dagli_All_co_0_0011228276.shtml |archive-date=16 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voormalige Italiaanse nasionale speler en destydse president van die beheerliggaam, Marco Bollesan, het die afrigter se werk gekritiseer. Hulle het glo ’n mededingende span gehad, maar dit was weens tegniese, karakterlike en sielkundige redes nie in staat om van hul beste eienskappe te toon nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://archiviostorico.corriere.it/2001/aprile/11/Bollesan_Sei_Nazioni_Gli_errori_co_0_0104114418.shtml |title=Bollesan e il Sei Nazioni «Gli errori di Johnstone hanno rovinato la festa» |publisher=Corriere della Sera |date=11 April 2001 |accessdate=16 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816081541/http://archiviostorico.corriere.it/2001/aprile/11/Bollesan_Sei_Nazioni_Gli_errori_co_0_0104114418.shtml |archive-date=16 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende herfs 2001 het hy nog ’n Nieu-Seelander, John Kirwan, ter ondersteuning aangestel, wat van die Sesnasies 2002 af die leisels oorgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2002/apr/27/rugbyunion.ianmalin1 |title=Kirwan just the job for Italy |publisher=[[The Guardian]] |author=Ian Malin |date=27 April 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Onder Kirwan het die span met twee oorwinnings oor Spanje en Roemenië maklik vir die [[Rugbywêreldbeker 2003]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=2003 |title=2003 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarna het hulle hul eerste wedstryd tydens die Sesnasies 2003 teen Wallis gewen en gevolglik vir die eerste keer die laaste plek vermy.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/news/how-many-times-have-wales-lost-to-italy-in-the-six-nations-152115 |title=How many times have Wales lost to Italy in the Six Nations? |publisher=Rugby World |author=Josh Graham |date=9 Maart 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 2003 in Australië is Italië soos verwag deur Nieu-Seeland verslaan. Ná twee oorwinnings oor Kanada en Tonga het hulle die realistiese kans gehad om die kwarteindrondte te haal, maar ná ’n 15–27-nederlaag in hul laaste wedstryd teen Wallis is hulle uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2004 het die Italianers weer die Skotte verslaan en voor hulle in die tabel geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/countries/italy/here-is-every-match-italy-have-won-in-the-mens-six-nations-173043 |title=Here is every match Italy have won in the Men’s Six Nations |publisher=Rugby World |author=Sarah Rendell |date=18 Desember 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Soos in die jare tevore het hulle egter meer nederlae gely as oorwinnings aangeteken. Dit was ook van toepassing vir beweerde swakker teenstanders soos die Roemene, teen wie hulle tydens die 2004-midjaarrugbytoetsreeks verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theage.com.au/sport/rugby-union/romania-in-surprise-win-over-italy-20040627-gdy4m4.html |title=Romania in surprise win over Italy |publisher=The Age |date=27 Junie 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nadat die ''Azzurri'' die Sesnasies 2005 weer sonder ’n oorwinning afgesluit en in die laaste plek geëindig het, is John Kirwan met die Fransman Pierre Berbizier vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport/rugby/arid-30198864.html |title=Berbizier named as new Azzurri boss |publisher=Irish Examiner |date=19 April 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Onder die nuwe hoofafrigter het die ''Azzurri'' tydens die 2005-midjaarrugbytoetsreeks ’n groot prestasie behaal, toe hulle tydens hul Argentinië-toer ’n toetswedstryd teen die Poemas met 30–29 gewen het. Dit was nie net hul eerste wegoorwinning oor dié teenstander nie,<ref>{{it}} {{cite web |url=https://archiviostorico.gazzetta.it/2005/giugno/19/Italia_spettacolo_Argentina_battuta_con_ga_10_0506196592.shtml |title=Italia spettacolo: Argentina battuta con tre mete |publisher=La Gazzetta dello Sport |date=19 Junie 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> maar ook die enigste oorwinning van ’n span uit die Noordelike Halfrond in die Suidelike Halfrond gedurende hierdie jaar. Tydens die Sesnasies 2006 het die Italianers weg teen Wallis met 18–18 gelykop geëindig, maar weereens nie beter as die laaste plek gevaar nie. Nogtans het hulle in die wedstryd teen Frankryk belowend vertoon, nadat hulle teen halftyd voorgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/2?Stagione=2006 |title=2006 Six Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Met twee maklike oorwinnings oor Portugal en [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] in Oktober 2006 het hulle sonder moeite vir die [[Rugbywêreldbeker 2007]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=2007 |title=2007 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2007 het die ''Azzurri'' hul beste vertoning sedert hul aansluiting by dié toernooi gehad. Hulle het weg Skotland en tuis Wallis geklop en in die vierde plek geëindig. Die belangstelling in die rugbysport het nuwe hoogtes bereik, toe op die voorblaaie van die vernaamste Italiaanse koerante oor die Italiaanse sukses verslag gedoen is. Meer as 10&nbsp;000 aanhangers het die span ná die laaste wedstryd teen Ierland op die Romeinse Piazza del Popolo verwelkom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.eurosport.com/rugby/six-nations/2007/italy-salute-rugby-heroes_sto1121056/story.shtml |title=Italy salute Rugby heroes |publisher=Eurosport |date=18 Maart 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> [[Lêer:2011-03-12 Rugby ITA - FRA 6 Nations Italy celebrating 2.jpg|duimnael|Die Italiaanse span vier hul oorwinning oor Frankryk tydens die Sesnasies 2011]] Met die doelstelling om vir die eerste keer die kwarteindrondte te haal het die span vir die [[Rugbywêreldbeker 2007]] na Frankryk vertrek. Op die verwagte hoë nederlaag in hul eerste wedstryd teen Nieu-Seeland het twee oorwinnings oor Roemenië en Portugal gevolg, waardeur die laaste groepwedstryd in [[Saint-Étienne]] teen Skotland beslissend was. Alessandro Troncon het tydens die wedstryd die enigste drie gedruk, maar weens die gebrek aan dissipline het die Skotte ’n aantal strafskoppe aangeteken. Italië het eindelik met 16–18 verloor en is uit die toernooi geskakel, maar met hul derde plek het hulle regstreeks vir die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2011]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Pierre Berbizier het reeds in April aangekondig dat hy sy verdrag nie sou verleng nie. In Oktober 2007 het die FIR die Suid-Afrikaner [[Nick Mallett]] as sy plaasvervanger benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby-mallett-gets-italian-job/UCO3ETTLCGBMSRLYFQ5Y5J24JA/ |title=Rugby: Mallett gets Italian job |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=3 Oktober 2007 |accessdate=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120170036/https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby-mallett-gets-italian-job/UCO3ETTLCGBMSRLYFQ5Y5J24JA/ |archive-date=20 November 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Sesnasies 2008 het Italië weer in die laaste plek geëindig, maar hulle het nietemin ’n oorwinning oor Skotland aangeteken, terwyl die nederlae teen Ierland en Engeland redelik naelskraap was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/2?Stagione=2008 |title=2008 Six Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Junie het die Italianers nog ’n verrassende wegoorwinning oor Argentinië aangeteken.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.repubblica.it/2008/06/sezioni/sport/rugby-argentina-italia/rugby-argentina-italia/rugby-argentina-italia.html |title=Rugby, l’Italia piega i Pumas. Gli azzurri vincono con il cuore |publisher=La Repubblica |date=28 Junie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná dié sukses het egter ’n verloorreeks begin, wat oor ’n jaar sou streek. Tydens die 2008-eindjaarrugbytoetsreeks, die Sesnasies 2009 en die 2009 midjaarrugbytoetsreeks is die Italianers in elke wedstryd verslaan. Ná altesaam 13 nederlae het hulle eers einde November 2009 weer ’n oorwinning aangeteken, toe hulle in Ascoli Piceno vir die eerste keer teen [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] te staan gekom het.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.gazzetta.it/Speciali/Rugby/Testmatch2009/28-11-2009/-giorno-italia-samoa-602134069775.shtml |title=È il giorno di Italia-Samoa. Impresa azzurra: 24-6 |publisher=La Gazzetta dello Sport |author=Claudio Lenzi |date=28 November 2009 |accessdate= 28 Maart 2021}}</ref> === Stagnasie en ontbrekende verdere ontwikkeling === [[Lêer:2011-02-05 Rugby lineup ITA - IRL 6 Nations cropped.jpg|duimnael|Die Italiaanse span staan tydens die volkslied in ’n ry, 2011]] [[Lêer:2012-03-17 ITA - SCO Lineout.jpg|duimnael|Italië met ’n lynstaan teen Skotland tydens die Sesnasies 2012]] [[Lêer:Fans from Messina on their way to Murrayfield Stadium, Edinburgh.JPG|duimnael|Italiaanse ondersteuners op pad na Murrayfield om hul span teen Skotland tydens die Sesnasies in 2013 te sien]] [[Lêer:2019RWC Italy v Namibia 3.jpg|duimnael|Die Italiaanse rugbyspan tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] teen [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]]]] Ondanks ’n naelskraapse tuisoorwinning oor Skotland het Italië tydens die Sesnasies 2010 weer in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/2?Stagione=2010 |title=2010 Six Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die ander wedstryde in 2010 het hulle slegs teen Fidji ’n oorwinning aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1009 |title=2010 Fiji tour to Italy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ten spyte van hul laaste plek tydens die Sesnasies 2011 het die span tydens hul tuiswedstryde beïndruk. In hul eerste wedstryd teen Ierland het hulle voorgeloop, toe die Iere twee minute voor die eindfluitjie ’n skepdoel aangeteken en met 13–11 gewen het. Vyf weke later het hulle Frankryk naelskraap met 22–21 verslaan, nadat hulle ’n 6–18-agterstand ingehaal het. Die ''Azzurri'' het dus hul eerste oorwinning oor ''le Bleus'' sedert 1997 aangeteken en vir die eerste keer die Giuseppe Garibaldi-trofee ingepalm.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.gazzetta.it/Speciali/Rugby/6-nazioni/12-03-2011/per-orgoglio-mallett-80458569411.shtml |title=Italia-Francia: 22-21! Che impresa al Flaminio |publisher=La Gazzetta dello Sport |author=Claudio Lenzi |date=12 Maart 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in [[Nieu-Seeland]] het vir die Italianers soos die vorige toernooi verloop. Die eerste groepwedstryd teen Australië het hulle met 6–32 verloor, nadat hulle teen halftyd op 6–6 was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14810954 |title=Rugby World Cup 2011: Australia 32-6 Italy |publisher=[[BBC]] |date=11 September 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarop het twee maklike oorwinnings oor Rusland en die Verenigde State gevolg, waardeur die laaste wedstryd beslissend was. Italië is deur die Iere oorheers en met 6–36 uit die toernooi geskakel, maar hul derde plek het die regstreekse kwalifisering vir die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2015]] verseker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die beheerliggaam het reeds in Mei daarop besluit om die verdrag met Mallett nie te verleng nie; ná die Rugbywêreldbeker is hy met die Fransman Jacques Brunel vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/may/03/jacques-brunel-italy-coach-mallett |title=Jacques Brunel to succeed Nick Mallett as Italy coach after World Cup |publisher=[[The Guardian]] |date=3 Mei 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die tweede wedstryd tydens die Sesnasies 2012 was die ''Azzurri'' op die punt om Engeland te verslaan, toe hulle teen halftyd met 12–6 voorgeloop het, maar nogtans met 15–19 naelskraap geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/16971190 |title=Six Nations: Italy 15-19 England |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=11 Februarie 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hulle het die laaste plek vermy, toe hulle in die laaste wedstryd die Skotte verslaan en voor hulle geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/mar/17/italy-scotland-six-nations |title=Scotland pick up Six Nations wooden spoon after losing to Italy |publisher=[[The Guardian]] |author=Stuart McAllister |date=17 Maart 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die jaar het Italië vir die eerste keer sedert 1998 drie agtereenvolgende oorwinnings aangeteken: oor Kanada, die VSA en Tonga.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1026 |title=2012 Italy tour to America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1039 |title=2012 Tonga tour to Italy and British Isles |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die eerste wedstryd tydens die Sesnasies 2013 het Italië die Franse met 23–18 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/21279519 |title=Six Nations: Italy 23-18 France |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=6 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná dié groot prestasie het Italië in die laaste wedstryd ook Ierland met 22–15 verslaan. Dit was hul eerste Sesnasies-oorwinning oor die Iere en Italië het vir die eerste keer sedert 2007 weer in die vierde plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/21789586 |title=Six Nations 2013: Italy 22-15 Ireland |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=16 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse vierhoekige toernooi tydens die 2013 midjaarrugbytoetsreeks, waar die Italianers deur die Springbokke, Skotte en Samoane verslaan is, is later as ’n draaipunt beskou, waarvandaan hulle ’n afwaartse neiging getoon het.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://terzo-tempo.blogautore.repubblica.it/2015/09/27/il-ritratto-di-dorian-brunel/ |title=Il ritratto di Dorian Brunel |publisher=La Repubblica |author=Massimo Calandri |date=27 September 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit het tydens die Sesnasies 2014 duidelik na vore getree, toe die Italianers sonder ’n oorwinning in die laaste plek geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/compseasons/2?Stagione=2014 |title=2014 Six Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tot in Junie 2014 het hulle nege agtereenvolgende nederlae gely, waaronder vir die eerste keer teen [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/japan-beat-italy-for-10-rugby-wins-in-row-20140621-zshmc.html |title=Japan beat Italy for 10 rugby wins in row |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Alastair Himmer |date=21 Junie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Met ’n naelskraapse 22–19-wegoorwinning oor Skotland tydens die Sesnasies 2015 het hulle die “houtlepel” vermy, maar hulle het teen die ander spanne nie beïndruk nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/31642502 |title=Scotland 19-22 Italy |publisher=[[BBC]] |author=Andy Burke |date=28 Februarie 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland het Italië soos tydens die twee vorige toernooie vertoon. Op die verwagte nederlaag in hul eerste wedstryd teen Frankryk het ’n verrassend naelskraapse 23–18-oorwinning oor Kanada gevolg. Met die 9–16-nederlaag in hul derde groepwedstryd teen Ierland is hulle uit die toernooi geskakel, waarvolgens hul 32–22-oorwinning oor Roemenië net kosmetiese waardes gehad het. Nietemin het hulle met hul derde plek weer regstreeks vir die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2019]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n baie swak prestasie tydens die Sesnasies 2016 is Brunel as hoofafrigter geskors en met die Ier Conor O’Shea vervang. Saam met hom het die FIR die ontwikkelingsbestuurder Stephen Aboud opdrag gegee om teen einde van ’n hoër gehalte in die Italiaanse rugby ’n jeugprogram van stapel te stuur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.ie/sport/rugby/international-rugby/conor-oshea-recruits-irfu-development-chief-as-part-of-his-italy-backroom-team-34570187.html |title=Conor O'Shea recruits IRFU development chief as part of his Italy backroom team |publisher=Irish Independent |author=Brendan Fanning |date=24 Maart 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die 2016 midjaarrugbytoetsreeks het die ''Azzurri'' een van die onlangse dekades se grootste verrassinge in internasionale rugby behaal, toe hulle op 19 November in [[Florence]] die Suid-Afrikaanse Springbokke in ’n fisiese wedstryd met 20–18 verslaan het. Dit was hul eerste oorwinning oor Suid-Afrika in 13 toetswedstryde en hul eerste oorwinning oor een van die drie “groot” spanne van die Suidelike Halfrond (Australië, Nieu-Seeland, Suid-Afrika).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/19/italy-beat-south-africa-first-time |title=Italy celebrate famous first win over sorry South Africa |publisher=[[The Guardian]] |date=9 November 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit was egter net ’n positiewe uitskieter, aangesien die daaropvolgende Sesnasies 2017 weer met vyf swak nederlae geëindig het. Die 10–63-tuisnederlaag teen Ierland was hul ergste in die Sesnasies-geskiedenis.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.gazzetta.it/Rugby/6-nazioni/11-02-2017/rugby-sei-nazioni-italia-irlanda-10-63-travolti-onda-verde-180784311913.shtml |title=Rugby, Sei Nazioni: Italia-Irlanda 10-63. Travolti dall'onda verde |publisher=La Gazzetta dello Sport |date=11 Februarie 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Van hul elf toetswedstryde in 2017 het die ''Azzurri'' slegs dié teen Fidji gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1149 |title=2017 Fiji tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die jare 2018 en 2019 het net ’n bietjie beter verloop: tydens die Sesnasies was Italië sonder enige kans en hulle het net enkele oorwinnings oor swakker spanne van die tweede vlak aangeteken. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in [[Japan]] het Italië aanvanklik beter vertoon en beide Namibië en Kanada maklik verslaan. Die daaropvolgende 3–49-nederlaag teen Suid-Afrika was egter teleurstellend. Hul laaste groepwedstryd teen Nieu-Seeland is net soos twee ander wedstryde weens [[tifoon]] Hagibis se verwoestinge afgelas en as ’n 0–0-gelykop geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/update/505639 |title=Typhoon Hagibis impact on Rugby World Cup 2019 matches |publisher=Rugby World Cup |date=10 Oktober 2019 |accessdate=4 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204124305/https://www.rugbyworldcup.com/update/505639 |archive-date=4 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met hul derde plek het Italië weer regstreeks vir die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2023]] gekwalifiseer. Ná die toernooi het O’Shea as hoofafrigter bedank en hy is met die Suid-Afrikaner [[Franco Smith]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/20191121-franco-smith-appointed-interim-italy-rugby-head-coach |title=Franco Smith appointed interim Italy rugby head coach |publisher=France 24 |date=21 November 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die nuwe hoofafrigter was egter nie in staat om die algemene situasie om te keer nie; onder andere het die ''Azzurri'' in 2020 nie ’n oorwinning aangeteken nie. Die 10–50-nederlaag teen Frankryk in die eerste wedstryd tydens die Sesnasies 2021 was hul 28ste agtereenvolgende nederlaag tydens dié toernooi. Gevolglik het veral in die Britse en Ierse pers ’n groot debat oor Italië se mededingendheid binne die hoogste vlak begin. Byvoorbeeld het die voormalige Walliese spankaptein Sam Warburton ’n relegasiestelsel voorgestel. Dit sou ook aan ander spanne die kans gee om teen die sterkste spanne van Europa te speel. Hy het na Georgië verwys, wat sedert jare die Europese Rugbykampioenskap se eerste afdeling oorheers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/55972682 |title=Six Nations: Italy should face prospect of relegation – Warburton |publisher=[[BBC]] |date=7 Februarie 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ander deskundiges het daarvoor gepleit om Italië met óf Suid-Afrika óf Argentinië te vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/italy-six-nations-5367897-Feb2021/ |title=Italy's time is nearly up, get South Africa or Argentina into the Six Nations |publisher=The 42 |author=Gary Doyle |date=28 Februarie 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Im Mei 2021 is Franco Smith as leier van die Italiaanse rugby se hoëprestasie-afdeling benoem, terwyl die Nieu-Seelander Kieran Crowley as nuwe hoofafrigter aangestel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/31471362/italy-announce-former-all-black-crowley-new-head-coach |title=Italy announce former All Black Crowley as new head coach |publisher=ESPNscrum |date=19 Mei 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 19 Maart 2022, die laaste rondte tydens die Sesnasies 2022, het die Italianers ’n 22–21-wegoorwinning oor Wallis aangeteken, waarmee hulle ’n nederlaagreeks van 36 wedstryde by dié toernooi beëindig het; vir die Walliesers was dit hul eerste tuisnederlaag teen Italië ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-v-italy-live-kick-23419127 |title=Wales 21-22 Italy: Italians break seven-year Six Nations losing streak in Cardiff |publisher=Wales Online |authors=Simon Thomas, Jon Doel |date=19 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks]] het Italië sy eerste wegnederlaag teen Georgië gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/news/georgia-beat-italy-in-batumi-143980 |title=Georgia beat Italy in Batumi |publisher=Rugby World |author=Sarah Mockford |date=10 Julie 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarteenoor kon Italië tydens die [[2022 eindjaarrugbytoetsreeks]] Australië vir die eerste keer ooit klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://autumnnationsseries.com/report/capuozzo-double-inspires-italy-to-historic-success/#report |title=Capuozzo double inspires Italy to historic success |publisher=Autum Nations Series |date=12 November 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het Italië eers Namibië maklik geklop (met 52–8), maar toe teen Uruguay (met 38–17) gesukkel en was teen die twee gunstelinge Nieu-Seeland (met 17–96) en die gasheer (met 7–60) sonder enige kans. Hul troosprys was weereens die regstreekse kwalifisering vir die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2027]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/876079/rwc-2023-review-italy |title=Italy: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=8 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert Januarie 2024 dien die Argentyn [[Gonzalo Quesada]] as hoofafrigter van Italië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/sport/rugby-union/article/italy-to-part-ways-with-coach-kieran-crowley-after-world-cup-lr3bhqlbx |title=Italy appoint Gonzalo Quesada after parting ways with Crowley |publisher=[[The Times]] |author=Mark Palmer |date=16 Junie 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2024 het die Italianers met oorwinnings oor Skotland en Wallis, asook ’n gelykop teen Frankryk hul beste uitslag in dié tyd behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.herald.wales/national-news/italy-record-their-best-ever-six-nations-campaign-with-a-24-21-win-over-wales/ |title=Italy record their best ever Six Nations campaign with a 24-21 win over Wales |publisher=Herald Wales |date=16 Maart 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee jaar later het die span weer Skotland geklop, waarna hulle vir die eerste keer ooit Engeland verslaan het. Ná twee oorwinnings en drie nederlae het hulle die vierde plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cjd9m3p55y7o |title=A finale worthy of the greatest Six Nations in history |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=15 Maart 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:Scudetto FIR 2023.jpg|duimnael|links|Die huidige embleem van die Italiaanse nasionale rugbyspan]] [[Lêer:Escudo Italia años treinta.jpg|duimnael|Die oorspronklike embleem van die Italiaanse nasionale rugbyspan, ontleen aan die [[Huis van Savoje]] se wapen]] Die Italiaanse span speel nie in die kleure van die [[Vlag van Italië|nasionale vlag]] nie, maar in blou, as ’n huldeblyk aan die koninklike familie van die [[Huis van Savoje]] wat onder andere die Koninkryk Italië regeer het.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.linternaute.com/sport/rugby/coupe-du-monde/2007/la-question-du-jour/9.shtml |title=Pourquoi l'Italie joue-t-elle en bleu |publisher=linternaute.com |accessdate=1 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101081644/http://www.linternaute.com/sport/rugby/coupe-du-monde/2007/la-question-du-jour/9.shtml |archive-date=1 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die span se bynaam ''gli Azzurri'' (“die [[Hemelblou]]es”) is soos dié van die [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italiaanse sokkerspan]] afgelei van die hemelblou trui. Tussen 2000 en 2012 het Kappa die trui aan Italië verskaf.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.digitalsport.fr/2011/03/strategie-marketing-kappa/ |title=La marque Kappa revient dans la partie ! |publisher=digitalsport.fr |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert 2017 word die Italiaanse span deur Macron toegerus. Tydens tuiswedstryde speel hulle in ’n hemelblou trui met die drie bane van die Italiaanse vlag op die moue, wit broeke en donkerblou sokkies. Indien hul teenstander tradisioneel ook in ’n blou trui uitdraf – soos in wedstryde teen Argentinië, Frankryk en Skotland – speel Italië in ’n wit trui met rooi en groen strepe op die skouers, blou broeke en wit sokkies. Sedert 2022 is Vittoria Assicurazioni, ’n Italiaanse versekeringsmaatskappy, die hoofborg van die Italiaanse span. Voor elke wedstryd van die Italiaanse nasionale rugbyspan word ''Il Canto degli Italiani'' ([[Italiaans]] vir: “Die Lied van die Italianers”), die Italiaanse volkslied, gespeel.<ref>{{it}} {{cite web |url=http://www.quirinale.it/qrnw/statico/simboli/inno/inno.htm |title=Fratelli d'Italia |publisher=quirinale.it |accessdate=19 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160519095549/http://www.quirinale.it/qrnw/statico/simboli/inno/inno.htm |archive-date=19 Mei 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Italië staan dié volkslied ook as ''L’inno di Mameli'' (“Mameli se volkslied”) bekend, en verwys na die outeur van die lirieke, Goffredo Mameli. Van die begin van die Italiaanse rugbyspan tot die einde van die Tweede Wêreldoorlog is die ou embleem op die trui aan die Italiaanse rugbyspan aan die Huis van Savoje se wapen ontleen. Die huidige embleem van Italië herinner aan die Italiaanse vlag (groen, wit en rooi), omring deur lourierblare, wat die grootsheid van die Romeinse geskiedenis en die oorwinnings van [[Julius Caesar]] in die oudheid simboliseer. Die lourierkrans is deur die Romeinse keisers gedra. Dit is ook as ’n beloning vir militêre oorwinnings aan die generaals toegeken.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.linternaute.com/sport/rugby/1004400-les-emblemes-des-equipes-de-rugby/1004410-les-lauriers-italiens |title=Les lauriers italiens |publisher=linternaute.com |author=Jérémy Talbot |accessdate=23 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923013058/http://www.linternaute.com/sport/rugby/1004400-les-emblemes-des-equipes-de-rugby/1004410-les-lauriers-italiens |archive-date=23 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Truiverskaffers en -borge == [[Lêer:Italy national rugby union team kit.jpg|duimnael|upright|Italië se trui in 2011]] Sedert die 1980’s het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- |1981–1989 | [[Adidas]] |rowspan=9| – |- |1990–1993 | [[Lotto Sport Italia|Lotto]] |- |[[Rugbywêreldbeker 1991]] | – |- |1993–1995 | [[Gilbert Rugby|Gilbert]]<ref>{{it}} {{cite web |url=http://www.ilmuseodelrugby.it/index.php/nazionali-maschile/item/825-n1-andrea-castellani-italia |title=Museo del Rugby – N.1, Andrea Castellani, Italia |accessdate=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124065747/http://www.ilmuseodelrugby.it/index.php/nazionali-maschile/item/825-n1-andrea-castellani-italia |archive-date=24 November 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- |[[Rugbywêreldbeker 1995]] | – |- |1996–1997 |rowspan=2| [[Reebok (maatskappy)|Reebok]] |- |Europese Nasiesbeker 1997 |- |1998–1999 | – |- |1999 | [[Cotton Oxford]] |- |Sesnasies 2000 – [[2000 midjaarrugbytoetsreeks]] | [[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |rowspan=2|[[Alliance UniChem]] |- |[[2000 eindjaarrugbytoetsreeks]] – [[2002 midjaarrugbytoetsreeks]] |rowspan=3| [[Kappa (maatskappy)|Kappa]] |- |[[2002 eindjaarrugbytoetsreeks]] – [[2006 eindjaarrugbytoetsreeks]] | [[Jaguar Cars|Jaguar]] |- |Sesnasies 2007 – [[2012 midjaarrugbytoetsreeks]] |rowspan=3|[[Cariparma]] |- |[[2012 eindjaarrugbytoetsreeks]] – [[2017 midjaarrugbytoetsreeks]] | [[Adidas]] |- |[[2017 eindjaarrugbytoetsreeks]] – [[2018 midjaarrugbytoetsreeks]] |rowspan=6| [[Macron (maatskappy)|Macron]] |- |[[2018 eindjaarrugbytoetsreeks]] – [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] | [[Cattolica Assicurazioni]] |- |2021 eindjaarrugbytoetsreeks | [[Suzuki]] |- |Sesnasies 2022 | [[Bitpanda]] |- |2022 eindjaarrugbytoetsreeks |rowspan=2| Vittoria Assicurazioni |- |Sesnasies 2023 |} == Tuisstadion == [[Lêer:2007 Six Nations ITA v WAL.jpg|duimnael|links|Italië speel teen Wallis tydens die Sesnasies 2007 op Stadio Flaminio, Rome]] [[Lêer:2012-11-17 ITA-NZL Olympic Stadium.jpg|duimnael|Die [[Stadio Olimpico]] in Rome, tans die tuiste van die Italiaanse rugbyspan]] Voor hul aansluiting by die Sesnasies in 2000 het Italië nie oor ’n vaste tuisstadion beskik nie. Die tuiswedstryde is in meer as drie dosyn se verskeie stadions aangebied, met ’n voorkeur aan Rome en die streke Lombardye en Veneto. Sedert hul aansluiting by die Sesnasies is Rome die plek van al hul tuiswedstryde tydens dié toernooi, terwyl die FIR vir al die ander wedstryde verskeie plekke dwarsdeur die land gebruik. Van 2000 tot 2011 het Italië al sy Sesnasies-tuiswedstryde op die Stadio Flaminio in [[Rome]] gespeel. Met ’n kapasiteit van 32&nbsp;000 (waarvan 8&nbsp;000 onder ’n dak) was dit die kleinste van die Sesnasies-stadions. Dit is lankal nie meer as groot genoeg vir die Italiaanse nasionale rugbyspan beskou nie en daar was herhaaldelik berigte dat die nasionale span na óf [[Genua]] óf die [[Stadio Olimpico]] in Rome sou verhuis. Dié verandering is bevestig met die feit dat die Italiaanse Rugbyfederasie oor die gebroke beloftes van opknappings ontsteld geraak het. Oorspronklik is berig dat die FIR Sesnasies-wedstryde na die Stadio Artemio Franchi in [[Florence]] wou verskuif.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/12941136 |title=Italy to move Six Nations games from Rome to Florence |publisher=[[BBC]] |date=1 April 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Januarie 2010 het die Italiaanse Rugbyfederasie aangekondig, dat die Stadio Flaminio in Florence opgeknap sou word, waarvolgens sy kapasiteit na 42&nbsp;000 verhoog sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/108729.html |title=Stadio Flaminio set for re-vamp |publisher=ESPNscrum |date=30 Januarie 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nadat die stad Rome uiteindelik met die beloofde opknappingswerk begin het, het FIR aangekondig dat die Sesnasies-wedstryde in Rome sal bly en in die Stadio Olimpico aangebied word;<ref>{{it}} {{cite web|url=https://www.federugby.it/index.php?option=com_content&view=article&id=3112:rbs-6-nazioni-allo-stadio-olimpico-ledizione-2012&catid=109:italia&Itemid=415 |title=RBS 6 Nazioni, allo Stadio Olimpico l'Edizione 2012 |publisher=[[Italiaanse Rugbyfederasie]] |date=13 Julie 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> hulle sal na die Flaminio terugkeer sodra dié stadion klaar is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rbs6nations.com/en/italy/19060.php |title=Italy switch stadium to Stadio Olimpico |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |date=14 Julie 2011 |accessdate=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104041651/http://www.rbs6nations.com/en/italy/19060.php |archive-date=4 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die opknapping van die Stadio Flaminio sou oorspronklik in 2014 voltooi gewees het, maar daar is min vordering gemaak en teen September 2016 was die stadion steeds in ’n verlate toestand.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.platform-blog.com/en/flaminio-abbandonato-pier-luigi-nervi/ |title=The Forgotten Story of Flaminio |publisher=platform-blog.com |author=Annalisa Guerisoli |date=21 Maart 2016 |accessdate=23 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423100136/http://www.platform-blog.com/en/flaminio-abbandonato-pier-luigi-nervi/ |archive-date=23 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As gevolg van die gebrek aan vordering en die massief verhoogde koste het die FIR op 26 Februarie 2014 daarvan afstand gedoen om die Stadio Flaminio te gebruik en dit aan die sokkerbeheerliggaam Federazione Italiana Giuoco Calcio oorhandig.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.carteinregola.it/wp-content/uploads/2014/08/deliberazione-di-Giunta-Capitolina-n.-48-del-30-marzo-2017.pdf |title=Estratto dal verbale delle deliberazioni della Giunta Capitolina ― Deliberazione n. 36 |publisher=Stad Rome |date=26 Februarie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert die 2010’s het rugbywedstryde nie net in Rome meer en meer toeskouers gelok nie, maar ook op ander plekke. Anders as in vorige jare, waar die meeste toeskouers ondersteuners van die Britse, Franse of Ierse spanne was, beskik Italië nou oor meer tuisskare. Sedert die Italianers na die Stadio Olimpico verhuis het, het die bywoning aansienlik toegeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/six-nations-2013/rugby/story/176595.html |title=Italy come of age |publisher=ESPNscrum |date=5 Februarie 2013 |accessdate=23 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423201830/http://en.espn.co.uk/six-nations-2013/rugby/story/176595.html |archive-date=23 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Italiaanse span lok sedert 2008 groot skares, veral gedurende Sesnasieswedstryde en wedstryde teen Nieu-Seeland. Net soos Argentinië is Italië die enigste vlak-een-rugbyland wat tot dusver nog nie ’n wedstryd tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi gehuisves het nie, alhoewel hulle vir beide die [[Rugbywêreldbeker 2015]] en [[Rugbywêreldbeker 2019]] aansoek gedoen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/heineken-cup-2012-13/rugby/story/170055.html |title=Italian rugby chief wades into euro row |publisher=ESPNscrum |date=20 September 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/7564403.stm |title=IRB confirm 2015 & 2019 host bids |publisher=[[BBC]] |date=15 Augustus 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Toetswedstryde == [[Lêer:Italy IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Italië se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Italië het 203 van sy 520 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 39,04%. Italië se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=20;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Italy |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 24 || 5 || 18 || 1 || 20,83 |- | {{AUSru}} || 21 || 2 || 19 || 0 || 9,52 |- | {{BELru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BULru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CHIru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{COKru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{GERru}} || 20 || 15 || 4 || 1 || 75,00 |- | {{ENGru}} || 33 || 1 || 32 || 0 || 3,03 |- | {{FIJru}} || 13 || 7 || 6 || 0 || 53,85 |- | {{FRAru}} || 51 || 3 || 47 || 1 || 5,88 |- | {{GEOru}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{IRLru}} || 39 || 4 || 35 || 0 || 10,26 |- | {{JPNru}} || 11 || 8 || 3 || 0 || 72,72 |- | {{YUGru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANru}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 80,00 |- | {{CROru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{MADru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{MARru}} || 8 || 6 || 2 || 0 || 75,00 |- | {{NAMru}} || 6 || 4 || 2 || 0 || 66,67 |- | {{NEDru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NZLru}} || 18 || 0 || 18 || 0 || 0,00 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{POLru}} || 7 || 6 || 1 || 0 || 85,71 |- | {{PORru}} || 13 || 11 || 1 || 1 || 84,62 |- | {{ROMru}} || 44 || 25 || 16 || 3 || 56,82 |- | {{RUSru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 9 || 3 || 6 || 0 || 33,33 |- | {{SCOru}} || 39 || 10 || 29 || 0 || 25,64 |- | {{SOWru}} || 14 || 4 || 9 || 1 || 28,57 |- | {{ESPru}} || 27 || 23 || 3 || 1 || 85,19 |- | {{RSAru}} || 19 || 1 || 18 || 0 || 5,26 |- | {{CZEru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{vlagikoon|Tsjeggo-Slowakye}} Tsjeggo-Slowakye || 11 || 9 || 1 || 1 || 81,82 |- | {{TGAru}} || 6 || 4 || 2 || 0 || 66,67 |- | {{TUNru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{URUru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 35 || 5 || 29 || 1 || 14,29 |- | {{ZIMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''520''' || '''203''' || '''306''' || '''11''' || '''39,04''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur die [[Italiaanse Rugbyfederasie]] (FIR) nieerkende wedstryde teen nielede het vir ’n lang tydperk nie die volle status van toetswedstryde geniet nie – selfs nie terugwerkend nie. Die wedstryde teen Frankryk tydens die Europese Nasiesbeker word nie as toetswedstryde beskou nie, aangesien die Franse hul wedstryde met ’n reserwespan gespeel het. == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Italië het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem, maar hulle is die enigste van die Sesnasies-spanne wat nog nie tot die uitklopfase gevorder het. Terwyl hulle tydens die eerste drie toernooie se groepfases net een oorwinning elk aangeteken het, het hulle tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] geen oorwinning aangeteken nie. Daarna het hul prestasie tot ’n konstante vertoning van twee oorwinnings ontwikkel. Tot dusver was dit nog nie genoeg om tot die kwarteindrondte te vorder nie, maar is dit voldoende om regstreeks vir die daaropvolgende rugbywêreldbeker te kwalifiseer. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Europese Nasiesbeker === Die Italiaanse nasionale span het tussen 1935 en 1997 aan die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbeker]] deelgeneem en gedurende hierdie tydperk een toernooi gewen. * Europese Kampioen: 1997 * Tweede plek: 1937, 1952, 1954, 1966, 1976, 1982, 1983, 1992, 1994 * Derde plek: 1936, 1967, 1970, 1975, 1977, 1980, 1984, 1985 === Mediterreense Spele === Tot op hede is tydens Mediterreense Spele vier rugbytoernooie aangebied. Die Italiaanse nasionale span het aan al die toernooie deelgeneem en gedurende hierdie tydperk al die vier toernooie in die tweede plek afgesluit. * Tweede plek: 1955, 1979, 1983, 1993 === Sesnasierekord === [[Lêer:Italian kickoff.jpg|duimnael|Italië skop af teen Skotland tydens die Sesnasies 2007]] [[Lêer:Cuttitta Cup March 2024.jpg|duimnael|upright|Tydens die Sesnasies-toernooi ding onder andere Italië en Skotland om die Cuttittabeker mee]] Italië se enigste jaarlikse toernooi is die Sesnasies-toernooi waar hulle teen vyf ander Europese lande speel: Engeland, Frankryk, Ierland, Skotland en Wallis. Italië het in 2000 by dié internasionale toernooi aangesluit wat toe die Sesnasies geword het; Italië kon sy eerste wedstryd tydens die Sesnasies 2000 teen Skotland met 34–20 wen. Hulle het tydens die Sesnasies 2003 vyfde geëindig, bo Wallis, nadat Italië hulle met 30–22 geklop het, en was die volgende jaar weer vyfde, dié keer bo Skotland, nadat Italië hulle met 20–14 verslaan het. In 2006 het Italië in ’n 18–18-gelykop teen Wallis op die [[Millennium-stadion]] in [[Cardiff]] gespeel. Italië se eerste drie oorwinnings tydens die Sesnasies, in 2000, 2003 en 2004, was voor ’n tuisskare op die Stadio Flaminio in Rome. Op 24 Februarie 2007 het hulle Skotland met 37–17 op [[Murrayfield-stadion|Murrayfield]] vir hul eerste wegwen verslaan. Twee weke later het Italië Wallis vir die tweede keer verslaan, met 23–20 tuis in Rome. Dit was die eerste keer wat Italië twee van sy vyf wedstryde tydens dieselfde toernooi gewen het, waarna hulle in die vierde plek geëindig het. Sedert 2007 ding Italië tydens die Sesnasies met Frankryk om die Giuseppe Garibaldi-trofee mee. Italië het die Giuseppe Garibaldi-trofee in 2011 vir die eerste keer gewen, nadat hulle Frankryk in ’n taai wedstryd met 22–21 verslaan het. Twee jaar later het Italië die trofee weer omhoog gehou, nadat hulle Frankryk met 23–18 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Italië het in 2013 sy eerste oorwinning oor Ierland aangeteken, toe hulle die Iere met 22–15 verslaan het en hulle het op die vierde plek geëindig. Op 28 Februarie 2015 het Italië sy tweede wegwen oor Skotland ná ’n taai wedstryd met 22–21 aangeteken. Hul daaropvolgende oorwinning het tydens die Sesnasies 2022 weg in Cardiff teen Wallis gevolg, nadat hulle met 22–21 geseëvier het. Tydens dié toernooi het Italië vir die eerste keer teen Skotland om die Cuttittabeker teen Skotland gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://scottishrugby.org/the-cuttitta-cup-is-unveiled/ |title=The Cuttitta Cup is unveiled |publisher=[[Skotse Rugbyunie]] |date=7 Maart 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 2024 kon Italië dié trofee vir die eerste keer inpalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/68520987 |title=Six Nations 2024: Italy 31–29 Scotland – Hosts earn first home win since 2013 |publisher=[[BBC]] |date=9 Maart 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Teen Maart 2026 het Italië 18 Sesnasies-wedstryde gewen, waarvan nege teen Skotland, vyf teen Wallis, twee teen Frankryk en een elk teen Engeland en Ierland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/italy/scotland/ |title=Italy v Scotland rugby stats |publisher=Rugbydata |accessdate=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906102203/http://www.rugbydata.com/italy/scotland/ |archive-date=6 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/italy/france/ |title=Italy v France rugby stats |publisher=Rugbydata |accessdate=20 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820101816/http://www.rugbydata.com/italy/france/ |archive-date=20 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/italy/wales/ |title=Italy v Wales rugby stats |publisher=Rugbydata |accessdate=20 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820101804/http://www.rugbydata.com/italy/wales/ |archive-date=20 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/italy/ireland/ |title=Italy v Ireland rugby stats |publisher=Rugbydata |accessdate=20 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820101759/http://www.rugbydata.com/italy/ireland/ |archive-date=20 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/italy/england/ |title=Italy v England rugby stats |publisher=Rugbydata |accessdate=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906113105/http://www.rugbydata.com/italy/england/ |archive-date=6 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {{Sesnasiesoorwinnings}} === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het Italië maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Italië getoer. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond en ander spanne buite die Sesnasies-toernooi tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Italië na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Italië as gasheer op. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Italiaanse span gevorm tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2026:<ref>{{it}} {{cite web |url=https://federugby.it/italrugby-gli-azzurri-convocati-per-il-raduno-di-verona-verso-il-guinness-sei-nazioni-2026/ |titel=Italrugby, gli Azzurri convocati per il raduno di Verona verso il Guinness Sei Nazioni 2026 |publisher=[[Italiaanse Rugbyfederasie]] |date=21 Januarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(tre quarti)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Alessandro Fusco]] || [[Skrumskakel]] || [[Zebre]] || style="text-align:center" | 20 |- | [[Alessandro Garbisi]] || Skrumskakel || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 20 |- | [[Stephen Varney]] || Skrumskakel || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | 36 |- | [[Giacomo Da Re]] || [[Losskakel]] || [[Zebre]] || style="text-align:center" | {{0}}6 |- | [[Paolo Garbisi]] || Losskakel || [[RC Toulon|Toulon]] || style="text-align:center" | 49 |- | [[Ignacio Brex]] || [[Senter]] || [[RC Toulon|Toulon]] || style="text-align:center" | 49 |- | [[Leonardo Marin]] || Senter || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 17 |- | [[Damiano Mazza]] || Senter || [[Zebre]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Tommaso Menoncello]] || Senter || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 34 |- | [[Paolo Odogwu]] || Senter || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Monty Ioane]] || [[Vleuel]] || [[Lyon Olympique Universitaire|Lyon]] || style="text-align:center" | 42 |- | [[Louis Lynagh]] || Vleuel || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | {{0}}9 |- | [[Edoardo Todaro]] || Vleuel || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[Matt Gallagher]] || [[Heelagter]] || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | {{0}}3 |- | [[Lorenzo Pani]] || Heelagter || [[Zebre]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(avanti)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Tommaso Di Bartolomeo]] || [[Haker]] || [[Zebre]] || style="text-align:center" | {{0}}6 |- | [[Pablo Dimcheff]] || Haker || [[Colomiers Rugby|Colomiers]] || style="text-align:center" | {{0}}3 |- | [[Giacomo Nicotera]] || Haker || [[Stade Français (Rugby Union)|Stade Français]] || style="text-align:center" | 36 |- | [[Simone Ferrari]] || [[Stut]] || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 69 |- | [[Danilo Fischetti]] || Stut || [[Northampton Saints]] || style="text-align:center" | 58 |- | [[Muhamed Hasa]] || Stut || [[Zebre]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Mirco Spagnolo]] || Stut || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 19 |- | [[Giosuè Zilocchi]] || Stut || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 25 |- | [[Niccolò Cannone]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 58 |- | [[Riccardo Favretto]] || Slot || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |- | [[Federico Ruzza]] || Slot || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 67 |- | [[Andrea Zambonin]] || Slot || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | 14 |- | [[Lorenzo Cannone]] || [[Losvoorspeler]] || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 33 |- | [[Alessandro Izekor]] || Losvoorspeler || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |- | [[Michele Lamaro]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 49 |- | [[Samuele Locatelli]] || Losvoorspeler || [[Zebre]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[David Odiase]] || Losvoorspeler || [[Zebre]] || style="text-align:center" | {{0}}3 |- | [[Manuel Zuliani]] || Losvoorspeler || [[Benetton Rugby Treviso|Benetton]] || style="text-align:center" | 38 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Sergio Parisse 2017.jpg|duimnael|upright|Sergio Parisse (2017)]] [[Lêer:Diego Dominguez Roma 2021.jpg|duimnael|upright|Diego Dominguez (2021)]] Twee voormalige Italiaanse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Sergio Parisse]] || [[Agsteman]] || 2024 |- | [[Diego Dominguez]] || [[Losskakel]] || 2026 |} === Spelerstatistieke === [[Lêer:Mirco Bergamasco 2017.jpeg|duimnael|upright|Mirco Bergamasco (2017)]] [[Lêer:Tommaso Allan 2018 Roma.jpg|duimnael|upright|Tommaso Allan (2018)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Italië se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Maart 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=20;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Sergio Parisse]] || 2002–2019 || 142 |- | {{0}}2 || [[Martin Castrogiovanni]] || 2002–2016 || 119 |- | {{0}}3 || [[Alessandro Zanni]] || 2005–2020 || 118 |- | {{0}}4 || [[Marco Bortolami]] || 2001–2015 || 112 |- | {{0}}5 || [[Leonardo Ghiraldini]] || 2006–2020 || 107 |- | {{0}}6 || [[Mauro Bergamasco]] || 1998–2015 || 106 |- | {{0}}7 || [[Andrea Lo Cicero]] || 2000–2013 || 103 |- | {{0}}8 || [[Alessandro Troncon]] || 1994–2007 || 102 |- | {{0}}9 || [[Andrea Masi]] || 2000–2015 || {{0}}95 |- | 10 || colspan=3 | Twee spelers met 89 toetswedstryde elk |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=20;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Sergio Parisse]] || 2008–2019 || 93 |- | {{0}}2 || [[Michele Lamaro]] * || 2020–2026 || 43 |- | {{0}}3 || [[Marco Bortolami]] || 2002–2014 || 39 |- | {{0}}4 || [[Massimo Giovanelli]] || 1992–1999 || 38 |- | {{0}}5 || [[Marco Bollesan]] || 1968–1975 || 37 |- | {{0}}6 || [[Massimo Cuttitta]] || 1993–1999 || 22 |- | {{0}}7 || [[Alessandro Troncon]] || 2000–2007 || 21 |- | {{0}}8 || [[Marzio Innocenti]] || 1985–1988 || 20 |- | {{0}}9 || [[Alessandro Moscardi]] || 2000–2002 || 19 |- | 10 || [[Ambrogio Bona]] || 1978–1981 || 18 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=20;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Diego Domínguez]] || 1991–2003 || 983 |- | {{0}}2 || [[Tommaso Allan]] * || 2013–2026 || 554 |- | {{0}}3 || [[Stefano Bettarello]] || 1979–1988 || 483 |- | {{0}}4 || [[Paolo Garbisi]] * || 2020–2026 || 298 |- | {{0}}5 || [[Luigi Troiani]] || 1985–1995 || 294 |- | {{0}}6 || [[Ramiro Pez]] || 2000–2007 || 260 |- | {{0}}7 || [[Mirco Bergamasco]] || 2002–2012 || 256 |- | {{0}}8 || [[Luciano Orquera]] || 2004–2015 || 154 |- | {{0}}9 || [[David Bortolussi]] || 2006–2008 || 153 |- | 10 || [[Carlo Canna]] || 2015–2021 || 152 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=20;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Marcello Cuttitta]] || 1987–1999 || 26 |- | {{0}}2 || [[Paolo Vaccari]] || 1991–2003 || 23 |- | {{0}}3 || [[Carlo Checchinato]] || 1990–2004 || 21 |- | {{0}}4 || [[Manrico Marchetto]] || 1972–1981 || 21 |- | {{0}}5 || [[Monty Ioane]] * || 2020–2026 || 19 |- | {{0}}6 || [[Alessandro Troncon]] || 1994–2007 || 19 |- | {{0}}7 || [[Mirco Bergamasco]] || 2002–2012 || 17 |- | {{0}}8 || [[Ange Capuozzo]] * || 2022–2026 || 17 |- | {{0}}9 || [[Serafino Ghizzoni]] || 1977–1987 || 17 |- | 10 || [[Massimo Mascioletti]] || 1977–1990 || 17 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Pierre Villepreux (1971).jpg|duimnael|upright|Pierre Villepreux (1971)]] [[Lêer:Brad Johnstone.jpg|duimnael|upright|Brad Johnstone (2020)]] [[Lêer:Sir John Kirwan 2013.jpg|duimnael|upright|John Kirwan (2013)]] [[Lêer:Jacques Brunel.jpg|duimnael|upright|Jacques Brunel (2016)]] [[Lêer:Kieran-Crowley-09-05-23.jpg|duimnael|upright|Kieran Crowley (2009)]] [[Lêer:Gonzalo Quesada - US Oyonnax vs. Stade français, 30th August 2014.jpg|duimnael|upright|Gonzalo Quesada (2014)]] Italië het in 1929 vir die eerste keer ’n hoofafrigter benoem: Arnaldo Cortese en John Thomas. Die huidige Italiaanse hoofafrigter is Gonzalo Quesada, nadat hy in 2024 aangestel is. {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk !! % Gewen |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Arnaldo Cortese<br />{{vlagikoon|Engeland}} John Thomas || 1929– || 0 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Arturo Cameroni<br />{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi || 1930– || 100 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi || 1932–1934 || 75 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi<br />{{vlagikoon|Frankryk}} Julien Saby || 1934–1935 || 100 |- |{{vlagikoon|Frankryk}} Julien Saby || 1935–1936 || 0 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi<br />{{vlagikoon|Frankryk}} Michel Boucheron || 1936 || 50 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi<br />{{vlagikoon|Frankryk}} Julien Saby || 1937 || 40 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi || 1938 || 0 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi<br />{{vlagikoon|Italië|1861}} Giuseppe Sessa || 1938–1940 || 50 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Romano Bonifazi || 1940–1941 || 50 |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi<br />{{vlagikoon|Italië|1861}} Franco Chiaserotti || 1941–1942 || – |- |{{vlagikoon|Italië|1861}} Luigi Bricchi<br />{{vlagikoon|Italië|1861}} Franco Chiaserotti || 1942 || 100 |- |{{vlagikoon|Italië}} Tommaso Fattori || 1947–1949 || 50 |- |{{vlagikoon|Italië}} Giorgio Briasco<br />{{vlagikoon|Italië}} Antonio Radicini || 1949–1950 || 0 |- |{{vlagikoon|Italië}} Romano Bonifazi || 1950 || – |- |{{vlagikoon|Italië}} Francesco Vinci || 1950 || – |- |{{vlagikoon|Italië}} Renzo Maffioli || 1950–1951 || – |- |{{vlagikoon|Italië}} Renzo Maffioli<br />{{vlagikoon|Frankryk}} Julien Saby || 1951–1954 || 66,7 |- |{{vlagikoon|Italië}} Piermarcello Farinelli<br />{{vlagikoon|Italië}} Aldo Invernici<br />{{vlagikoon|Italië}} Umberto Silvestri || 1954–1956 || 62,5 |- |{{vlagikoon|Italië}} Giulio Fereoli<br />{{vlagikoon|Italië}} Aldo Invernici<br />{{vlagikoon|Italië}} Umberto Silvestri || 1956–1957 || 50 |- |{{vlagikoon|Italië}} Sergio Barilari<br />{{vlagikoon|Italië}} Aldo Invernici<br />{{vlagikoon|Italië}} Umberto Silvestri || 1957–1958 || 0 |- |{{vlagikoon|Italië}} Sergio Barilari<br />{{vlagikoon|Italië}} Mario Battaglini<br />{{vlagikoon|Italië}} Aldo Invernici || 1958–1960 || 50 |- |{{vlagikoon|Italië}} Sergio Barilari<br />{{vlagikoon|Italië}} Romano Bonifazi || 1960–1962 || 50 |- |{{vlagikoon|Italië}} Aldo Invernici || 1962–1965 || 28,5 |- |{{vlagikoon|Italië}} Sergio Barilari<br />{{vlagikoon|Italië}} Mario Martone || 1965–1967 || 42,8 |- |{{vlagikoon|Italië}} Aldo Invernici || 1967–1970 || 87,5 |- |{{vlagikoon|Italië}} Giordano Campice || 1970 || 100 |- |{{vlagikoon|Italië}} Sergio Barilari || 1970–1971 || 0 |- |{{vlagikoon|Italië}} Guglielmo Geremia || 1971 || 0 |- |{{vlagikoon|Italië}} Aldo Invernici || 1971–1972 || – |- |{{vlagikoon|Italië}} Umberto Levorato || 1972 || 25 |- |{{vlagikoon|Italië}} Gianni Villa || 1972–1975 || 30 |- |{{vlagikoon|Wallis}} Roy Bish || 1975–1977 || 53,3 |- |{{vlagikoon|Italië}} Isidoro Quaglio || 1977 || 50 |- |{{vlagikoon|Wallis}} Gwyn Evans || 1977–1978 || 20 |- |{{vlagikoon|Frankryk}} Pierre Villepreux || 1978–1981 || 41,6 |- |{{vlagikoon|Italië}} Paolo Paladini<br />{{vlagikoon|Italië}} Marco Pulli || 1981–1985 || 57,1 |- |{{vlagikoon|Italië}} Marco Bollesan || 1985–1988 || 36,8 |- |{{vlagikoon|Italië}} Loreto Cucchiarelli || 1988–1989 || 14,3 |- |{{vlagikoon|Italië}} Loreto Cucchiarelli<br />{{vlagikoon|Frankryk}} Bertrand Fourcade || 1989 || 50 |- |{{vlagikoon|Frankryk}} Bertrand Fourcade || 1990–1993 || 59,3 |- |{{vlagikoon|Frankryk}} Georges Coste || 1993–1999 || 39,6 |- |{{vlagikoon|Italië}} Massimo Mascioletti || 1999 || 40 |- |{{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Brad Johnstone || 1999–2002 || 18,5 |- |{{vlagikoon|Nieu-Seeland}} John Kirwan || 2002–2005 || 31,3 |- |{{vlagikoon|Frankryk}} Pierre Berbizier || 2005–2007 || 40 |- |{{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Nick Mallett]] || 2007–2011 || 21,4 |- |{{vlagikoon|Frankryk}} Jacques Brunel || 2011–2016 || 22,0 |- |{{vlagikoon|Ierland|rugby}} Conor O’Shea || 2016–2019 || 23,1 |- |{{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Franco Smith]] || 2019–2021 || 0 |- |{{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Kieran Crowley || 2021–2023 || 31,50 |- |{{vlagikoon|Argentinië}} Gonzalo Quesada || sedert 2024 || 42,31 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Italiaanse nasionale krieketspan]] * [[Italiaanse nasionale vrouerugbyspan]] * [[Italiaanse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{it}} {{cite book |author=Francesco Volpe |title=Il rugby sottosopra – Grenoble 1997, quando l'Italia ribaltò la Francia e il mondo |publisher=Absolutely Free |year=2014 |isbn=978-8868580124}} * {{it}} {{cite book |authors=Luciano Ravagnani, Pierluigi Fadda |title=Storia del rugby mondiale dalle origini ad oggi |publisher=Vallardi |year=1992 |isbn=88-87110-92-1}} * {{it}} {{cite book |author=Fabrizio Zupo |title=Inseguendo il paradiso del rugby |publisher=Editrice Nutrimenti |year=2007 |isbn=88-88389-85-7}} * {{it}} {{cite book |author=Flavia Sferragatta |title=Le mete dell’allenatore. Prospettive di psicologia dello sport per l’allenatore di rugby |publisher=FrancoAngeli |year=2013 |isbn=88-204-3153-X}} * {{it}} {{cite book |authors=Gianluca Barca, Gian Franco Bellè |title=La sesta nazione. Ottant'anni di storia della Federazione Italiana Rugby |publisher=Grafiche Step editrice |location=Parma |year=2008}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Italy national rugby union team|Italiaanse nasionale rugbyspan}} * {{it}} [https://www.federugby.it/ Amptelike webwerf van die Italiaanse Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/italy Italië by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/italy/ Italië op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Italië]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] kzywtccqa9pcx3fpw8o6y7y0qivy38n 0 40621 2970744 2970323 2026-09-25T19:30:07Z SpesBona 2720 + Prent 2970744 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Ierse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Ierse nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Ierland | beeld = Kenteken van die Ierse nasionale rugbyspan.svg | unie = [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) | bynaam = ''Men in green'' (“Mans in groen”) | embleem = [[Klawers|Klawerblaar]] | kaptein = [[Caelan Doris]] | afrigter = {{vlagikoon|Engeland}} [[Andy Farrell]] <small>(sedert 2019)</small> | stadion = [[Aviva-stadion]], [[Dublin]] | kapasiteit = 51&nbsp;700 | patroon_la1 = _thinwhiteborder | patroon_b1 = _whitecollar | patroon_ra1 = _thinwhiteborder | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _band_white | linkerarm1 = 009900 | liggaam1 = 009900 | regterarm1 = 009900 | broek1 = ffffff | kouse1 = 009900 | patroon_la2 = _thingreenborder | patroon_b2 = _greencollar | patroon_ra2 = _thingreenborder | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _greentop | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000066 | kouse2 = 000066 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Cian Healy]] (137)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=3;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | toppuntebehaler = [[Jonathan Sexton]] (1&nbsp;108)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=3;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Brian O’Driscoll]] (46)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=3;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | eerste = {{ENGru}} 7–0 {{IRLru-r}}<br />([[Londen]], [[Engeland]]; 15 Februarie 1875) | grootwen = {{PORru}} 7–106 {{IRLru-r}}<br />([[Algés]], [[Portugal]]; 12 Julie 2025) | grootverloor = {{NZLru}} 60–0 {{IRLru-r}}<br />([[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], [[Nieu-Seeland]]; 23 Junie 2012) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Kwarteindrondte in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] | url = | unieurl = www.irishrugby.ie }} Die '''Ierse nasionale rugbyspan''' ([[Engels]]: ''Ireland national rugby union team''; [[Iers-Gaelies]]: ''Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann'') is die nasionale [[rugby]]span wat die hele [[Ierland]] (beide die [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]]) in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Ierland deur die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (''Irish Rugby Football Union'', IRFU) geadministreer. Ierland neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] deel, saam met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]. Ierland is ook een van die lande wat deel uitmaak van die [[Britse en Ierse Leeus]] – spelers wat vir Ierland mag speel mag dus ook gekies word vir die Leeus. Ierland se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1987 beslis word. Sedert die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die span aan al tien toernooie deelgeneem en agt keer, behalwe vir [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] en [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], die kwarteindrondte gehaal. Ierse rugby dateer terug na 1875 toe Ierland deur Engeland in hulle eerste internasionale rugbywedstryd geklop is. Sedert die voorganger van die Vyf- en Sesnasiestoernooi, die Tuisnasies in 1883 begin is, het die span 16 keer die toernooi gewen en het nog agt ander kere die titel gedeel. Sedert [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] in 2000 by die kompetisie aangesluit het om die Sesnasies te vorm het Ierland ses titels verower, mees onlangs in 2024. Ierse spelers dra tradisioneel groen [[Hemp|truie]], wit broeke en groen sokkies. Die span se tuisstadion is [[Aviva-stadion|Aviva]] in [[Dublin]] waar hulle vir die eerste keer in 2010 gespeel het. Die beheerliggaam [[Wêreldrugby]] beskou Ierland as ’n vlak-een rugbyland. Die Ierse rugbyspan is tans (Maart 2026) derde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en in 2018 is die Ierse rugbyspan deur Wêreldrugby as die “span van die jaar” aangewys. Twaalf voormalige Ierse rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Die Ierse nasionale rugbyspan is in die rugbywêreld uniek, aangesien dit die hele Ierland verteenwoordig en nie net een onafhanklike staat nie. Spelers uit beide die Republiek Ierland en Noord-Ierland, een van die vier [[Lande van die Verenigde Koninkryk|lande]] van die [[Verenigde Koninkryk]], mag vir die Ierse rugbyspan uitdraf. Gevolglik gebruik die Ierse rugbyspan nóg een van die lande se volksliedere, nóg een van hul vlae as ’n verteenwoordigende simbool; pleks daarvan gebruik die Ierse nasionale rugbyspan sy eie vlag – dié van die Ierse Rugbyvoetbalunie – en himne. Alternatiewelik betree die span die veld met beide die vlae van Ierland en [[Ulster]], waartoe die ses Ierse graafskappe in Noord-Ierland behoort. As gevolg van die gemeensame span vir beide die Republiek Ierland en Noord-Ierland word die Ierse nasionale rugbyspan, net soos die soortgelyke Ierse nasionale hokkiespan en die [[Ierse nasionale krieketspan]], as ’n belangrike simbool vir vrede en samewerking op die polities verdeelde eiland Ierland beskou. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Ierse Rugbyvoetbalunie}} [[Lêer:Map of IRFU provincial branches.svg|duimnael|Die vier provinsiale beheerliggame van die Ierse Rugbyvoetbalunie]] Die beheerliggaam vir rugby in Ierland is die Ierse Rugbyvoetbalunie (''Irish Rugby Football Union'', IRFU). Die IRFU het in 1879 met die samesluiting van twee beheerliggame ontstaan.<ref name="collins">{{en}} {{cite book |author=Tony Collins |title=The Oval World: A global history of rugby |url=https://archive.org/details/ovalworldglobalh0000coll |publisher=Bloomsbury |location=Londen |year=2018 |isbn=978-1-4088-4372-7 |pages=[https://archive.org/details/ovalworldglobalh0000coll/page/122 122]}}</ref> In 1886 het die IRFU saam met die [[Skotse Rugbyunie]] (SRU) en die [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens het die IRFU in 1999 by die vastelandse beheerliggaam FIRA-AER (nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die IRFU bestaan uit die vier provinsiale beheerliggame [[Connacht Rugby]], [[Leinster Rugby]], [[Munster Rugby]] en [[Ulster Rugby]], wat elkeen met sy eie span deelneem aan die internasionale liga [[Verenigde Rugbykampioenskap]], saam met spanne uit Italië, Skotland, Suid-Afrika en Wallis. Benede word die All-Ireland League tussen 50 spanne uit die hele Ierland beslis. Bo die Verenigde Rugbykampioenskap word jaarliks saam met klubs uit Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Wallis die Europese Rugbykampioenskapbeker en die Europese Rugbyuitdagingsbeker beslis. Naas die amptelike nasionale span roep die IRFU ook ander keurspanne byeen. ''Ireland Wolfhounds'' is die tweede nasionale span van Ierland, gevolg deur ''Emerging Ireland'' (“Opkomende Ierland”). Net soos ander rugbylande beskik Ierland oor ’n o/20-nasionale span wat aan die o/20-Sesnasies-toernooi en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/team/ireland-u20/#latest |title=Ireland U20 |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=23 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823200135/https://www.sixnationsrugby.com/team/ireland-u20/#latest |archive-date=23 Augustus 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20 |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Ierland beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Ierse nasionale rugbyspan dien. Dit word as ’n groot prestasie beskou om saam met die [[Britse en Ierse Leeus]] na die [[Suidelike Halfrond]] te toer, waar hulle sowat al om die vier jaar teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] of die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionstour.com/ |title=British & Irish Lions |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering van rugby in Ierland === Ierland beskik oor ’n eeue oue tradisie aan balsporte wat aan moderne sportsoorte soos rugby, [[sokker]] en [[Gaeliese voetbal]] herinner. Die stel reëls was inkonsekwent en het na gelang van die streek soms heeltemal verskil. Die enigste gemeenskaplike beginsel was om ’n meestal ronde, uit diervelle of -blase vervaardigde bal van die een veldkant na die ander te beweeg. Van die oudste bekende verslae oor sulke spele in die graafskappe Meath, Louth en Dublin dateer uit die 17de eeu.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Brian Lalor |title=Gaelic football |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_y6y7 |work=The Encyclopaedia of Ireland |publisher=Gill & Macmillan |location=Dublin |year=2003 |isbn=978-0-7171-3000-9 |pages=[https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_y6y7/page/421 421]}}</ref> Verskeie Dublinse koerante doen in die jare van 1758 tot 1766 verslag oor wedstryde in die omliggende nedersettings. ’n Weergawe, wat veral in die graafskap Kerry gewild was, was [[Caid]], wat op ’n afgebakende gebied en met ’n bepaalde aantal spelers gespeel is. Caid het ook die een of ander ooreenkoms met die latere rugby getoon en veral die grondslag vir Gaeliese voetbal gevorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gaa.ie/news/football-history-and-evolution/ |title=Football – History and Evolution |publisher=[[Gaeliese Atletiekvereniging]] |date=15 Desember 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1854 het voormalige studente van die Rugby-skool en ander openbare skole by die Dublinse Trinity College die Dublinse Universiteitsvoetbalklub (''Dublin University Football Club'', DUFC) gestig, om die speel, wat hulle tydens hul skooldae in [[Engeland]] leer ken het, ook in Ierland te kon beoefen. Die presiese stigtingsdatum is onbekend, maar volgens ’n advertensie in die ''Daily Express'' op 1 Desember 1855 het die span reeds sedert meer as ’n jaar bestaan. Gevolglik word die DUFC as die oudste bestaande rugbyklub wêreldwyd beskou. Geen Dublinse span is toegelaat om teen die eerste span van die DUFC te speel solank hy nie die tweede span verslaan het nie. Wedstryde teen ander Kollegespanne is gereeld gespeel; van hulle was die Koninklike Skools in [[Armagh]], [[Dungannon]] en [[Enniskillen]].<ref name="dufc">{{en}} {{cite web |url=https://www.dufc.ie/club-history/ |title=Club History |publisher=Dublinse Universiteitsvoetbalklub |date=2019 |accessdate=26 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226012529/https://www.dufc.ie/club-history/ |archive-date=26 Februarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarna is verskeie ander klubs, waarvan die meeste steeds bestaan, gestig, waaronder NIFC (1868), Wanderers (1869), Queen’s University (1869), Lansdowne (1873), Dungannon (1873), Co. Carlow (1873), UCC (1874) en Ballinasloe (1875); laasgenoemde het met Athlone saamgesmelt om Buccaneers te vorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/irfu/history/history.php |title=History of the Irish Rugby Football Union |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=28 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228083639/http://www.irishrugby.ie/irfu/history/history.php |archive-date=28 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Januarie 1868 het Charles Burton Barrington van die DUFC ’n stel reëls gepubliseer. Dit het net min van die Engelse stel reëls verskil, maar dit het die verspreiding van die rugbysport oor die hele eiland vergemaklik en tot die stigting van talle klubs gelei.<ref name="dufc" /> In Desember 1874 is die beheerliggaam Ierse Voetbalunie (''Irish Football Union'') gestig, wat toesig gehou het oor [[Leinster]], [[Munster (Ierland)|Munster]] en dele van [[Ulster]]; ’n Maand later is die Noordelike Voetbalunie van Ierland (''Northern Football Union of Ireland'') gestig, wat in [[Belfast]] werksaam was. In 1879 het albei beheerliggame as die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (''Irish Rugby Football Union'', IRFU) saamgesmelt.<ref name="collins" /> In 1884 het Michael Cusack in reaksie op die as ’n bedreiging geagte verspreiding van Engelse sportsoorte die Gaeliese Atletiekvereniging (''Gaelic Athletic Association'', GAA) gestig, ten einde van ’n identifikasie met die Ierse kultuur deur middel van sport. Vir meer as ’n eeu is volgens reël 42 van die GAA-statuut die deelname aan “vreemde spele” (''foreign games'') op die plekke van dié beheerliggaam verbied; “vreemd” het uitdruklik na rugby, sokker, [[veldhokkie]] en [[krieket]] verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://gaelicfootball.eusu.ed.ac.uk/documents/GAA%20Official%20Guide%202003.pdf |title=Official Guide 2003 |publisher=[[Gaeliese Atletiekvereniging]] |date=2003 |accessdate=16 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816230315/http://gaelicfootball.eusu.ed.ac.uk/documents/GAA%20Official%20Guide%202003.pdf |archive-date=16 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tot in 1971 is GAA-lede volgens reël 27 self verbied om aan hierdie sportsoorte deel te neem of om sulke sportsoorte in stadions by te woon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stairnaheireann.net/2016/04/11/1971-the-gaa-lifts-its-ban-on-members-playing-or-attending-foreign-sports-such-as-soccer-or-rugby-3/ |title=1971 – The GAA lifts its ban on members playing or attending ‘foreign’ sports such as soccer or rugby |publisher=Stair na hÉireann / History of Ireland |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Die nasionale span se eerste jare === [[Lêer:Ireland-First-Team-1875.jpg|duimnael|Die eerste Ierse nasionale rugbyspan op 15 Februarie 1875 by die Londense [[The Oval (Londen)|Kennington Oval]]]] [[Lêer:South africa ireland teams 1912.jpg|duimnael|Gesamentlike groepfoto van die Ierse en Suid-Afrikaanse spanne op 30 November 1912]] Albei rugbybeheerliggame het aan die begin van 1875 ’n gesamentlike Ierse keurspan saamgestel om teen die [[Engelse nasionale rugbyspan|Engelse span]] te speel. Die eerste toetswedstryd is op 15 Februarie 1875 op die Londense [[The Oval (Londen)|Kennington Oval]] aangebied en Ierland het met nul teenoor twee doele verloor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Steve Lewis |title=One Among Equals: England's International Rugby Captains |url=https://archive.org/details/oneamongequalsen0000lewi |publisher=Vertical Editions |year=2008 |isbn=978-1-904091-31-8 |pages=[https://archive.org/details/oneamongequalsen0000lewi/page/274 274]}}</ref> Soos dit in die vroeë jare van rugby gebruiklik was, het vir albei spanne 20 spelers uitgedraf; die aantal spelers wat tydens een wedstryd vir een span mag uitdraf is eers in 1877 van 20 tot 15 verminder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_1.htm |title=Irish International Teams: Results, Scorers, Dates and Venues – 1874 to June 1999 |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=21 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221100551/http://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_1.htm |archive-date=21 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ierland het sy eerste tuiswedstryd ook teen Engeland in dieselfde jaar op Leinster Krieketklub se Observatory Lanegrond in Rathmines beslis, aangesien Lansdowne Road – die tuisstadion van die Lansdowne Voetbalklub en later van die IRFU – nie as geskik geag is nie. Die eerste wedstryd op Lansdowne Road is op 11 Maart 1878 gehou, waarin Engeland Ierland met twee doele en ’n drie teenoor nul geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/lansdowne.html |title=Lansdowne Road |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Een jaar vroeër, op 19 Februarie 1877, het die Iere in [[Belfast]] vir die eerste keer teen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] te staan gekom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport/rugby/arid-40241900.html |title=Ireland presented with opportunity to take the lead over Scotland for first time in history |publisher=Irish Examiner |author=Richard B. |date=10 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het sy eerste toets (ná agt agtereenvolgende nederlae) op 19 Februarie 1881 gewen, toe die Iere Skotland op Ormeau in [[Belfast]] geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/international/six-nations-miscellany-ireland-and-scotland-renew-old-rivalry-1.4504441 |title=Six Nations miscellany: Ireland and Scotland renew old rivalry |publisher=The Irish Times |author=John O’Sullivan |date=9 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het sy eerste wedstryd teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Cardiff]] op 28 Januarie 1882 gespeel, maar ’n nederlaag gely.<ref name="rugbyfootballhistory" /> In dieselfde jaar het die beheerliggame van Engeland, Ierland Skotland en Wallis die Tuisnasies-toernooi gestig, die voorloper van die huidige [[Sesnasies-toernooi]].<ref name="SNHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/6nations.htm#1999 |title=6 Nations History |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1884 het Ierland vir die wedstryd teen Wallis in Cardiff met twee mans te min vir ’n volledige span opgedaag, waarvolgens twee Walliese plaasvervangers ingestem het om die Ierse span te voltooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_3.htm |title=1882–83 |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=25 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325141208/https://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_3.htm |archive-date=25 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1886 het die Ierse beheerliggaam saam met sy Skotse en Walliese eweknieë die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory" /> Ná ’n aantal nederlae tydens die eerste vier toernooie het die Iere op 5 Februarie 1887 in Dublin vir die eerste keer teen Engeland geseëvier, met twee doele teenoor nul. In die derde wedstryd in Maart 1888 het Ierland sy eerste oorwinning oor Wallis met ’n doel, ’n drie en ’n skepdoel teenoor nul aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport-columnists/arid-20468345.html |title=A landmark day for Irish rugby — beating England for the first time |publisher=Irish Examiner |author=Paul Rouse |date=16 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die 1890’s was rugby veral ’n speel vir die [[Protestantisme|Protestantse]] middelklas, alhoewel hierdie selfbeskouing wat deur die IRFU gekweek is, nie noodwendig met die feite ooreengestem het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/news/7889.php |title=Connacht Gear Up For Launch Of New Kits : Irish Rugby &#124; Official Website |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=19 Oktober 2011 |accessdate=1 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101182149/http://www.irishrugby.ie/news/7889.php |archive-date=1 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Onder andere het Rooms-Katolieke instellings Leinster se studentekampioenskap, wat sedert 1887 beslis is, oorheers.<ref name="rugbywar">{{en}} {{cite web |url=https://hira.hope.ac.uk/id/eprint/683/1/Liam%20O%27Callaghan%20Irish%20Rugby_war.pdf |title=Irish Rugby and the First World War |author=Liam O’Callaghan |publisher=School of Health Sciences, Liverpool Hope University |date=2015 |accessdate=21 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721120204/http://hira.hope.ac.uk/id/eprint/683/1/Liam%20O%27Callaghan%20Irish%20Rugby_war.pdf |archive-date=21 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die destydse Protestantse oorheersing in die verenigingsbestuur het ook ’n invloed op die samestelling van die nasionale span gehad. Toe hulle in 1894 vir die eerste keer die jaarlikse toernooi gewen het, was Tom Crean die enigste Katoliek in die span. Boonop was die geografiese verspreiding beperk: Van die 18 spelers gedurende die drie Tuisnasies-wedstryde was 13 van drie Dublinse klubs – Wanderers, DUFC en Bective Rangers – en die oorblywende vyf was van [[Ulster]] in die noorde van die eiland. Ierland het die Walliese model gevolg en vir die eerste keer sewe agterspelers pleks van ses ingespan. Ná ’n oorwinning oor Engeland in Blackheath het Ierland vir die eerste keer agtereenvolgende tuis- en wegwedstryde gewen, nadat hulle op 24 Februarie hul eerste oorwinning oor Skotland behaal het. Ierland het toe Wallis in Belfast verslaan en vir die eerste keer ’n Driekroon (''Triple Crown'') ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://therugbyhistorysociety.co.uk/forrest.html |titel=Edmund George Forrest |publisher=The Rugby History Society |author=Patrick Casey |date=2010 |accessdate=24 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324012753/http://therugbyhistorysociety.co.uk/forrest.html |archive-date=24 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Tuisnasies-toernooi voor die afloop van die eeu nog twee keer gewen (in 1896 en 1899), sodat teen 1901 al die vier Tuisnasies sukses behaal het in ’n sport wat gewildheid verwerf het onder beide spelers en toeskouers.<ref name="SNHistory" /> In Oktober 1899 het die IRFU ’n keurspan na [[Kanada]] – ná ’n uitnodiging deur ’n entrepreneur van Ierse herkoms wat die rugbysport wou ondersteun – gestuur. Tydens die vier weke se toer is elf wedstryde gespeel, waarvan Ierland tien gewen het; hul enigste nederlaag was teen [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]] se span. Toetse is egter nie gespeel nie, aangesien destyds nog geen [[Kanadese nasionale rugbyspan]] bestaan het nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Tony Collins |title=The Oval World: A Global History of Rugby |publisher=Bloomsbury Sport |location=Londen |year=2016 |isbn=978-1-4088-3157-1 |url=https://books.google.ch/books?id=sTRJCgAAQBAJ&pg=PT126&dq=ireland+rugby+1899+canada&hl=de&sa=X&ved=2ahUKEwj33rLwwL7tAhV15eAKHT5bCWEQ6AEwAHoECAQQAg#v=onepage&q=ireland%20rugby%201899%20canada&f=false |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die belangstelling in die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]] se eerste besoek op 26 November 1905 was groot en vir die eerste keer was ’n deur die IRVR gereëlde wedstryd uitverkoop. Ierland het die Nieu-Seelandse metode om soos ’n “rover” te speel aangepas en met slegs sewe voorspelers uitgedraf. Die Iere is voor ’n gehoor van 12&nbsp;000 egter met 15–0 verslaan; Ierland sou sy eerste oorwinning oor die All Blacks eers 111 jaar later aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/37886601 |title=Autumn internationals: Ireland 40-29 New Zealand |publisher=[[BBC]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Tuisnasieskampioenskap 1906 het Ierland die titel met Wallis gedeel.<ref name="SNHistory" /> Skaars ’n jaar ná die Nieu-Seelandse besoek het Ierland op 24 November 1906 die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] ontvang; in Belfast het die eerste wedstryd tussen albei spanne in ’n naelskraapse 12–15-nederlaag vir die Iere geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2019/09/20/the-1st-south-africa-tour-to-the-uk-and-france-1906-07/ |title=The 1st South Africa Tour to the UK and France 1906-07 |publisher=World Rugby Museum |date=20 September 2019 |accessdate=4 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304225305/https://worldrugbymuseum.blog/2019/09/20/the-1st-south-africa-tour-to-the-uk-and-france-1906-07/ |archive-date=4 Maart 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ierland het sy eerste wedstryd teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] op 20 Maart 1909 in Dublin met 19–8 gewen. Dit was Ierland se hoogste oorwinning in dié tyd in internasionale rugby, hul hoogste puntetelling en ’n nuwe rekord van vyf drieë.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=215}}</ref> Van 1910 af het die Franse aan die jaarlikse toernooi deelgeneem, wat toe die Vyfnasies geword het. In 1912 het die Iere weer die titel gedeel, dié keer met Engeland.<ref name="SNHistory" /> Op 30 November 1912 het Ierland in sy eerste wedstryd in Dublin teen die Springbokke te staan gekom. Ierland, wat met sewe nuwelinge uitgedraf het, is deur ’n rekordtelling van 38–0 oorweldig, in dié tyd ’n rekordnederlaag teen Suid-Afrika wat tien drieë gedruk het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2018/05/28/who-was-the-first-substitute-referee/ |title=Who was the first substitute referee? |publisher=World Rugby Museum |date=28 Mei 2018 |accessdate=5 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305015914/https://worldrugbymuseum.blog/2018/05/28/who-was-the-first-substitute-referee/ |archive-date=5 Maart 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Tyd van die wêreldoorloë en verdeling van Ierland === [[Lêer:Ireland-v-Wales-1920.jpg|duimnael|1920-illustrasie van ’n wedstryd tussen Ierland en Wallis]] Met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die IRVR die spelbedryf ingeperk, toetswedstryde is vir die volgende jare nie gespeel nie. In die veldslae van die oorlog het nege aktiewe of voormalige spelers gesneuwel. Al hierdie slagoffers het as vrywilligers aan die oorlog deelgeneem, aangesien in Ierland geen diensplig bestaan het nie – in teenstelling met Groot-Brittanje, waar dit in 1916 ingestel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.therugbyhistorysociety.co.uk/irishww1.html |title=Irish Internationals who Died in World War 1 |publisher=The Rugby History Society |author=Patrick Casey |date=2010 |accessdate=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916235132/http://www.therugbyhistorysociety.co.uk/irishww1.html |archive-date=16 September 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die IRVR het die klubs uitdruklik aangemoedig om soveel spelers as moontlik vir militêre diens te werf. Hulle het selfs hul eie vrywilligerkorps saamgestel, wat in die [[Slag van Gallipoli]] geveg het. Daarbenewens het die IRVR met ’n persveldtoeg rugbyspelers se bereidwilligheid in opofferings en verdediging probeer beklemtoon en hulle in vergelyking met ander, volgens bewerings minder “lojale” sportsoorte, probeer beter daarstel. Rugby is as ’n verpersoonliking van [[Victoriaanse tydperk|Victoriaanse]] en [[Edwardiaanse tydperk|Edwardiaanse]] ideale beskou: energiek, manlik, militaristies en patrioties. Volgens latere ondersoeke was die aandeel rugbyspelers onder die rekrute – ondanks die aanhoudende propaganda – net effens hoër as dié van ander bevolkingsgroepe.<ref name="rugbywar" /> Alhoewel die rugbysport aanhangers veral in die anglofiele en unionistiese dele van die Ierse bevolking gewerf het, het dit ook in die nasionalistiese-republikeinse kringe toenemende gewildheid ervaar, ondanks die sterk mededinging van die deur die GAA bevorderde sportsoorte. Byvoorbeeld was [[Éamon de Valera]], later langdienende [[Taoiseach]] (eerste minister) van die onafhanklike Republiek Ierland, in sy jeug ’n entoesiastiese rugbyspeler. Die leierskap van die beheerliggaam is nog ’n ruk lank deur verteenwoordigers van die Protestantse elite oorheers, maar die invloed van die Katolieke het stadigaan gegroei. Dit is een van die redes hoekom die IRVR ná die Ierse onafhanklikheidsoorlog van ’n wegbreek van die Noord-Ierse klubs gespaar is en ondanks die politieke verdeling die hele eiland bly verteenwoordig het. Verskeie ander sportsoorte het hierdie model gevolg, terwyl sokker die enigste belangrike uitsondering is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Anthony J. Jordan |title=Eamon de Valera 1882–1975. Irish: Catholic; Visionary |url=https://archive.org/details/eamondevalera1880000jord |publisher=Westport Books |location=Dublin |year=2010 |isbn=978-0-9524447-9-4 |pages=[https://archive.org/details/eamondevalera1880000jord/page/279 279]}}</ref> Ná die hervat van die Vyfnasies in 1920 het Ierland tydens drie agtereenvolgende toernooie slegs die laaste plek behaal; onder andere het die span in 1920 sy eerste tuisnederlaag teen Frankryk en in 1921 sy eerste wegnederlaag gely.<ref name="SNHistory" /> Die prestasies het geleidelik verbeter en tydens die Vyfnasies 1926 het Ierland die kans op sy eerste Grand Slam – d.w.s. ’n toernooi-oorwinning met seges oor al die ander deelnemende spanne – gehad. Ierland is in die laaste wedstryd egter deur Wallis met 11–8 verslaan en moes toe die titel met die Skotte deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/international/an-emblem-of-united-ireland-when-wales-crushed-ireland-s-1926-triple-crown-hopes-1.3824333 |title=‘An emblem of united Ireland’: When Wales crushed Ireland’s 1926 Triple Crown hopes |publisher=The Irish Times |author=Ruaidhrí Croke |date=14 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1927 het Ierland weer die titel met Skotland gedeel; ná hul enigste nederlaag teen Engeland het die Iere weer ’n Grand Slam misgeloop.<ref name="SNHistory" /> Op 12 November dieselfde jaar het Ierland vir die eerste keer die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] gehuisves; hulle is naelskraap met 5–3 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/57 |title=1927/28 New South Wales tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die toernooie van 1927 tot 1931 het Ierland tweede geëindig. Nadat Frankryk weens skynamateurisme uitgesluit is en die toernooi weer die Tuisnasies geword het, het in 1932 nog ’n gedeelde titel gevolg. Tydens die Tuisnasies 1935 het die Iere vir die eerste keer in 36 jaar die alleenlike kampioen geword, nog ’n gedeelde titel het in 1939 gevolg.<ref name="SNHistory" /> Die politieke verdeling van die eiland het tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] na vore getree: In die Republiek Ierland, wat ’n streng neutraliteit gehandhaaf het, is die spelbedryf in teenstelling met die Britse Noord-Ierland net min ingeperk. Agt Noord-Ierse nasionale spelers het in die oorlog gesneuwel, daarbenewens was [[Paddy Mayne]] (wie in ses toetswedstryde uitgedraf het) ’n stigterslid van die eenheid Spesiale Lugdiens.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://wartimeni.com/article/irish-rugby-internationals-at-war/ |title=Irish rugby internationals in World War Two |publisher=Wartime NI |datum=2020 |accessdate=5 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205022404/https://wartimeni.com/article/irish-rugby-internationals-at-war/ |archive-date=5 Desember 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Suksesvolle naoorlogse tydperk === [[Lêer:Hewitt sarandon rugby.jpg|duimnael|W. J. Hewitt en Miguel Angel Sarandón poseer saam tydens die Ierse span se 1952-toer na Argentinië]] In 1945 en 1946 is die ''Victory Internationals'' beslis – ’n reeks wedstryde teen nasionale en militêre keurspanne wat nie die volle toetsstatus geniet het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/players/after-the-war-the-victory-internationals-1945-46 |title=After the War: The Victory Internationals, 1945–46 |publisher=World Rugby Museum |author=J. R. Suber |date=10 Junie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die jaarlikse toernooi is van 1947 af hervat en het ná die heraansluiting van Frankryk vir die volgende vyf dekades weer die Vyfnasies geword. Tydens die Vyfnasies 1947 het die Iere Engeland met 22–0 verslaan, in dié tyd hulle hoogste oorwinning oor die Engelse.<ref name="IRLvENG">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6389727.stm |title=Ireland v England |publisher=[[BBC]] |date=24 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> As deurslaggewend vir dié sukses word die kaptein [[Con Murphy]] beskou – hy was die enigste speler wat voor en ná die oorlog vir die nasionale span uitgedraf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/con-murphy-dies-aged-88-1.1084604 |title=Con Murphy dies aged 88 |publisher=The Irish Times |date=10 April 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n swak 3–16-nederlaag teen die besoekende Wallabies in Desember 1947 het tydens die daaropvolgende Vyfnasies 1948 die grootste sukses in dié tyd gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/97 |title=1947/48 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Iere het weg oor Frankryk en Engeland en tuis oor Skotland en Wallis geseëvier. Daarmee het Ierland sy eerste Grand Slam beklink. Hierby het die taktiek van [[Jack Kyle]], wie as een van die beste Ierse spelers beskou word, ’n belangrike rol gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/mar/20/ireland-grand-slam-1948-six-nations |title=Sweet memories of an age when the grand slam was called a clean sweep |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=20 Maart 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1949 het Ierland die toernooi weer gewen, dié keer met ’n Driekroon.<ref name="SNHistory" /> Die Vyfnasies 1950 word vir die vliegtuigongeluk in Llandow onthou. Op 12 Maart 1950 het ’n groep Walliese ondersteuners, wat die beslissende wedstryd in [[Dublin]] bygewoon het, met ’n huurvlug teruggekeer. Tydens landing het die vliegtuig, ’n [[Avro Tudor]], neergestort, waarby 80 van die 83 passasiers aan boord dood is. Dit was die ergste siviele vliegtuigramp in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyrelics.com/Museum/exhibits/IvW-1950.htm |title=The 1950 Welsh Triple Crown & Llandow Air Disaster |publisher=World Rugby Museum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1951 het Ierland weer die kans op ’n Grand Slam gehad, nadat hulle die eerste drie wedstryde teen Frankryk, Engeland en Skotland naelskraap gewen het. Die beslissende wegwedstryd teen Wallis het egter met 3–3 gelykop geëindig, waarvolgens Ierland nie aan sy voorneme voldoen het nie; hulle het nogtans met die titel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/when-slam-doors-shut-on-irish-hopes-1.353887 |title=When Slam doors shut on Irish hopes |publisher=The Irish Times |date=29 Maart 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert die Kanadatoer in 1899 het Ierse spelers oor dekades heen sleg na die Suidelike Halfrond getoer as hulle deur die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] opgeroep is. Dit het in 1952 verander, toe die IRFU oorsese toere weer begin reël het. Tydens die eerste toer in Augustus en September het Ierland Suid-Amerika besoek, maar sy voortgang het aanvanklik onseker geblyk. Kort ná hul vertrek is [[Eva Perón]] oorlede, waarvolgens [[Argentinië]] in nasionale rou verkeer het. Al nege die beplande wedstryde in [[Buenos Aires]] het egter plaasgevind, waaronder twee wedstryde teen die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]], die Argentynse nasionale span. Hulle het in ’n gelykop en ’n oorwinning vir Ierland geëindig, maar aan hierdie wedstryde is geen toetsstatus toegeken nie.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://uar.com.ar/wp-content/uploads/1952.pdf |title=Memoria y Balance 1952 |publisher=[[Argentynse Rugbyunie]] |date=24 November 1952 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 27 Februarie 1954 het Ierland teen Skotland op Ravenhill in Belfast gespeel. Kaptein Jim McCarthy het die IRFU-president Sarsfield Hogan die vorige aand ingelig, dat die elf spelers uit die Republiek Ierland tydens die speel van ''[[God Save the King|God Save the Queen]]'' nie langs die Skotte sou staan nie. Tydens ’n geheim vergadering net voor die afskop is ooreengekom om ’n verkorte weergawe van die Britse himne – bekend as ''The Salute'' – te speel en in die toekoms nie meer wedstryde in Belfast aan te bied nie. Die vier Noord-Ierse spelers het eers later van die vergadering kennis geneem: Hulle is meegedeel dat die Katolieke in die span in die kleedkamer vir die ernstig siek [[Pous Pius XII]] sou bid. Die IRFU het geen probleem met die kwytskelding van wedstryde in Belfast gehad nie: Eerstens het dit konflik tussen Unioniste en Republikeine vermy en tweedens het die veel groter stadion in Dublin in elk geval meer inkomste gegenereer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2007/feb/27/comment.gdnsport3 |title=How Ravenhill rebels made an issue out of an anthem |publisher=[[The Guardian]] |author=Frank Keating |date=27 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Maer jare en Noord-Ierland-konflik === [[Lêer:Irlanda en argentina 1970.jpg|duimnael|Die Ierse 1970-span wat op Estadio Ferro Carril Oeste teen Argentinië gespeel het]] Gedurende die middel-1950’s het die Vyfnasies vir Ierland minder suksesvol verloop. Onder andere het Ierland in die jare 1955, 1958, 1960, 1961, 1962 en 1964 slegs die laaste plek behaal.<ref name="SNHistory" /> Uitblinkers in dié tyd was maar skaars. Byvoorbeeld het Ierland op 18 Januarie 1958 die Wallabies met 9–6 verslaan, die eerste oorwinning oor een van drie die groot spanne van die Suidelike Halfrond.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/140 |title=1957/58 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1959 het Ierland die Franse van hul Grand Slam ontneem, nadat die reeds amptelike titelhouer met 9–5 geklop is. Die Franse het tydens die Vyfnasies 1960 wraak geneem en Ierland met ’n rekordtelling van 23–6 verslaan.<ref name="SNHistory" /> Nog ’n oorsese toer is in 1961 na Suid-Afrika en [[Rhodesië]] gereël, maar die enigste toetswedstryd teen die Springbokke in [[Kaapstad]] het in ’n swak 8–24-nederlaag geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/158 |title=1961 Ireland tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die middel-1960’s het Ierland se prestasies tydens die jaarlikse toernooi aansienlik verbeter, alhoewel hulle nie met die destyds oorheersende Walliesers en Franse kon meeding nie. Byvoorbeeld het die Iere tydens die Vyfnasies 1965 beide Engeland en Skotland verslaan, waarin hulle sedert 1951 nie meer geslaag het nie.<ref name="SNHistory" /> Daarna het hulle op 10 April 1965 Suid-Afrika tuis met 9–6 verslaan, hul eerste oorwinning oor die Springbokke.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/178 |title=1965 South Africa tour to Ireland and Scotland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1967 is die Wallabies twee keer geklop: in Januarie in Dublin en tydens die eerste Ierse toer na Australië in Mei in [[Sydney]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/184 |title=1966/67 Australia tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/186 |title=1967 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die beplande ontmoeting met die All Blacks tydens Nieu-Seeland se Europatoer dieselfde jaar moes weens ’n uitbreek van die [[Bek-en-klouseer]] gekanselleer word.<ref name="beckons">{{en}} {{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&ObjectID=10357266 |title=Beach beckons as All Blacks celebrate history |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2005 |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014500/http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&ObjectID=10357266 |archive-date=30 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 26 Oktober 1968 het die Iere hul vierde agtereenvolgende oorwinning oor die Wallabies aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/196 |title=1968 Australia tour to Ireland and Scotland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Enkele maande later het hulle die kans gehad om die Vyfnasies saam met ’n Grand Slam te wen, maar hulle het die laaste wegwedstryd teen Wallis met 11–24 verloor.<ref name="SNHistory" /> Gedurende [[herfs]] 1969 het die IRFU daarop besluit om Ronnie Dawson as die eerste Ierse hoofafrigter aan te stel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.leinsterrugby.ie/dawson-inducted-into-irb-hall-of-fame/ |title=Dawson inducted into IRB Hall of Fame |publisher=[[Leinster Rugby]] |date=19 November 2013 |accessdate=6 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906064659/https://www.leinsterrugby.ie/dawson-inducted-into-irb-hall-of-fame/ |archive-date=6 September 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Springbokke se toer aan die begin van 1970 is deur hewige anti-apartheidsproteste begelei; op 10 Januarie het die Iere tuis in ’n 8–8-gelykop gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://comeheretome.com/2015/02/03/45-years-ago-the-controversial-visit-of-the-springbok-team-to-dublin/ |title=45 years ago: The controversial visit of the Springbok team to Dublin |publisher=Come here to me! |date=3 Februarie 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1972 kon weens die Noord-Ierland-konflik nie voltooi word nie, waardeur geen span die titel ingepalm het nie. Ná die Bloed-Sondag op 30 Januarie in [[Derry]], waartydens 13 ongewapende betogers deur Britse soldate doodgeskiet is, het groot betogings in Dublin plaasgevind. Die Britse ambassade is op 2 Februarie deur die woedende skare afgebrand. Op 14 Februarie het die [[Skotse Rugbyunie]] aangekondig, dat die Skotse span nie na Ierland sou vertrek nie. Dié beheerliggaam was bekommerd oor die spelers se veiligheid, nadat hulle dreigbriewe, vermoedelik van die IRA, ontvang het. Sowat twee weke later het ook die [[Walliese Rugbyunie]] sy onttrekking aangekondig, nadat Walliese spelers ook bedreig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-rugby-team-faced-death-14308714 |title=When the Wales rugby team faced 'death threats' in Ireland |publisher=Wales Online |author=Mark Orders |date=19 Februarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die [[Franse Rugbyfederasie]] was egter onbeïndruk en het ’n bykomende vriendskaplike wedstryd op 29 April in Dublin gereël, waardeur die IRFU minstens ’n deel van die verlore inkomste kon maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/159995.html |title=Rewind to 1972: A troubled year |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=24 Februarie 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1973 het Engeland ten spyte van soortgelyke dreigemente vir hul wedstryd in Dublin opgedaag en ná hul aankoms by die Lansdowne Road ’n staande applous van vyf minute lank ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/the-day-england-won-a-lansdowne-ovation-1.353883 |title=The day England won a Lansdowne ovation |publisher=The Irish Times |date=29 Mei 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het dié wedstryd met 18–9 gewen. Die Engelse kaptein, John Pullin, het skertsend daarna verwys: “Ons is miskien nie baie goed nie, maar ten minste het ons opgedaag” (''We might not be very good but at least we turned up'').<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/england/2350186/Breaking-the-losing-streak.html |title=Breaking the losing streak |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Paul Ackford |date=12 November 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1973 het op ’n unieke manier geëindig: Ná twee oorwinnings en twee nederlae elk het al die vyf deelnemende spanne in dieselfde plek geëindig en die titel gedeel.<ref name="SNHistory" /> Tydens die toernooi het die All Blacks deur Europa getoer. Op 20 Januarie 1973 was Ierland op die punt om die All Blacks vir die eerste keer te verslaan, dié wedstryd het egter in ’n 10–10-gelykop geëindig.<ref name="beckons" /> === Aan die einde van die amateurtydperk === [[Lêer:Australia v Ireland 1979.jpg|duimnael|’n Ierse lynstaan tydens hul tweede toets teen die Wallabies in Sydney, 1979]] Tydens die Vyfnasies 1974 het die Ierse vir die eerste keer in 23 jaar ’n ongedeelde titel gewen. Gedurende die middel-1970’s het die prestasies van die span vir ’n rukkie weer verminder en in 1977 het hulle in die laaste plek geëindig, nadat Ierland in al vier sy wedstryde verslaan is.<ref name="SNHistory" /> Anders as oorspronklik verwag was die Australiese toer in Junie 1979 suksesvol: Ierland het albei toetse teen die Wallabies gewen en sodoende vir die eerste keer ’n toetsreeks beklink.<ref>{{en}} {{cite book |author=Vivian Jenkins |title=Rothmans Rugby Yearbook 1980–81 |url=https://archive.org/details/rothmansrugbyyea0000unse_e8x7 |publisher=Queen Anne Press |location=Royal Tunbridge Wells |year=1980 |isbn=0-362-02018-3 |pages=[https://archive.org/details/rothmansrugbyyea0000unse_e8x7/page/28 28]–32}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1981 kon die Iere weer geen oorwinning aanteken nie en hulle het in die laaste plek geëindig.<ref name="SNHistory" /> In 1977 het die regeringshoofde van die [[Britse Statebond]] die Gleneagles-ooreenkoms onderteken, ten einde van ’n sportiewe isolasie van die Suid-Afrikaanse [[apartheid]]stelsel. Aangesien Ierland geen lidland van die Britse Statebond is nie, het die IRFU dié ooreenkoms geïgnoreer en hulle het in Mei en Junie 1981 ’n toer na Suid-Afrika gereël. Hierdie voorneme is in die openbaar skerp gekritiseer. ’n Aantal sleutelspelers het aangekondig, dat ’n deelname teenstrydig met hul gewete sou wees, terwyl ander beroepsverpligtinge vir hul onttrekking gegee het. Politieke partye, [[Kerk (organisasie)|kerke]], vakbonde, studente-organisasies en sportverenigings het by die IRFU vir ’n kansellasie van die toer gepleit, omdat dit Ierland se goeie reputasie sou skade kon toedien. Die Ierse buitelandse minister, Brian Lenihan, het dit nie as ’n sportgebeurtenis beskou nie, maar as ’n suiwer politieke daad. Protes is ook deur die [[African National Congress]] en die [[Verenigde Nasies]] aangeteken. Die IRFU was egter onbeïndruk en het met hul omstrede voorneme voortgegaan en hulle het die vreemde oënskynlike standpunt ingeneem, die toer sou die apartheid nie ondersteun nie en dié stelsel eerder skade toedien. Ter vermyding van protes tydens hul vertrek aan die Dublinse lughawe het die spanlede in Engeland ontmoet en van daar af verder gereis. Op ’n sportiewe vlak was die toer minder suksesvol; die Iere is in vier van die sewe wedstryde verslaan, waaronder die twee toetse teen die Springbokke.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.ie/sport/rugby/answering-apartheids-call-29839040.html |title=Answering Apartheid's call |publisher=Irish Independent |author=Eamonn Sweeney |date=14 Desember 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> ’n Jaar later, tydens die Vyfnasies 1982, het die Ierse span die eerste Driekroon in 33 jaar ingepalm; ’n moontlike Grand Slam het hulle in die laaste wedstryd met ’n 9–22-wegnederlaag teen Frankryk misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbynetwork.net/main/s739/st181826.htm |title=Ireland in the Five Nations of 1982 |publisher=Rugby Network |author=Gary Watton |date=12 April 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1983 het Ierland die titel met die Franse gedeel en tydens die Vyfnasies 1985 het Ierland weer die alleenlike titel, saam met ’n Driekroon, ingepalm (hul laaste in die 20ste eeu). Frankryk het Ierland met ’n gelykopuitslag weer van ’n moontlike Grand Slam ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbynetwork.net/main/s739/st181837.htm |title=Ireland in the Five Nations of 1985 |publisher=Rugby Network |author=Gary Watton |date=12 April 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 1 November 1986 het die Iere rugbygeskiedenis gemaak: In hul eerste toets teen [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]], wat ’n halwe jaar vroeër die Vyfnasies-titelhouer Frankryk verslaan het, het Ierland tuis met 60–0 gewen en in dié proses tien drieë gedruk. Dit was die hoogste oorwinning in dié tyd deur ’n nasionale span.<ref>{{YouTube|sFnly53A_zg|Ireland 60 Romania 0 – November 1st 1986 – BBC News report}}</ref> Die IRVR het Ierland vir die [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Australië en Nieu-Seeland uitgenooi, die eerste rugbywêreldbekertoernooi. Twee jaar vroeër was die IRFU gekant teen die invoering van rugbywêreldbekertoernooie, omdat hulle ’n stadige professionalisering en ’n oorgebruik van die werkende amateurspelers gevrees het. Die uiteindelik geklopte beheerliggaam het ’n tyd lank na dié toernooi as ’n “kompetisie om die [[Webb Ellis-beker]]” verwys en die benaming rugbywêreldbekertoernooi vermy. ’n Aanval deur die IRA het die Ierse voorbereiding op die toernooi oorskadu: Die Noord-Ierse spelers [[Nigel Carr]], [[David Irwin]] en [[Philip Rainey]] was op pad na ’n opleidingssessie in Dublin, toe hul motor net voor die grens van die Republiek Ierland deur die ontploffingsgolf van ’n afstandbeheerde motorbom getref is. Al drie insittendes het beserings opgedoen; Carr s’n was die ergste, waarvolgens hy sy sportloopbaan moes beëindig. Die teiken van dié aanval was die Here Regter [[Maurice Gibson]], wie op die teenoorgestelde rigting op pad was en saam met sy vrou Cecily dood is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.ie/sport/rugby/world-cup/comment/tony-wards-memories-of-1987-it-was-a-maiden-voyage-loaded-with-drama-26769792.html |title=Tony Ward's memories of 1987: It was a maiden voyage loaded with drama |publisher=Irish Independent |date=8 September 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ruck.co.uk/the-5-worst-rugby-disasters-in-history/2/ |title=The 5 worst rugby disasters in history – 4. IRA bombing |publisher=Ruck.co.uk |date=15 April 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland is in sy eerste wedstryd deur Wallis verslaan, hulle het ná maklike oorwinnings oor Kanada en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] op die tweede plek geëindig en vir die kwarteindrondte gekwalifiseer. Hulle is egter deur die medegasheer Australië met 33–15 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van 1988 het Ierland vir die eerste keer teen [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] te staan gekom en albei wedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/475 |title=1988 Western Samoa tour to Wales and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/480 |title=1988/89 Italy tour to Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarteenoor het Ierland tydens die Vyfnasies ’n tyd lank gesukkel: Van 1988 tot in die laaste Vyfnasies 1999 het hulle nooit beter as die voorlaaste plek gevaar nie; in 1988, 1992, 1996, 1997 en 1998 het hulle in die laaste plek geëindig.<ref name="SNHistory" /> Suksesse was maar skaars; byvoorbeeld het Ierland op 27 Oktober 1990 tuis sy eerste amptelike toets teen Argentinië gewen, 38 jaar ná die eerste nieamptelike ontmoeting.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/time-to-recognise-uncapped-irish-internationals-who-tackled-the-pumas-1.3692549 |title=Time to recognise uncapped Irish internationals who tackled the Pumas |publisher=The Irish Times |author=John O’Sullivan |date=9 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hul eerste toer na die pas onafhanklike [[Namibië]] in Julie 1991 het egter teleurstellend verloop. Hulle is in albei toetse in [[Windhoek]] deur die [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibiese span]] verrassend verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/rugby/my-namibia-nightmare-28062638.html |title=My Namibia nightmare |publisher=Belfast Telegraph |author=Gavin Mairs |date=4 Julie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 1991]] in die destydse Vyfnasies kon Ierland twee van sy drie groepwedstryde in Dublin speel. Hulle het [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] maklik verslaan, maar hulle is in [[Edinburg]] naelskraap deur Skotland geklop. In die kwarteindstryd in Dublin het Ierland teen Australië vir die meeste tyd voorgeloop en was op die punt van ’n verrassende oorwinning. Nadat [[Michael Lynagh]] die beslissende drie gedruk het, is hulle egter met 19–18 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die laaste twee wedstryde tydens die rugbywêreldbekertoernooi was die begin van elf agtereenvolgende nederlae, wat tot in Maart 1993 sou streek en nog steeds ’n negatiewe rekord is. In November 1994 het Ierland vir die eerste keer ’n toets teen die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] gespeel en gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/600 |title=1994 United States tour to Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika is Ierland in die eerste wedstryd deur Nieu-Seeland maklik verslaan en daarna het hulle Japan maklik geklop. ’n Naelskraapse 24–23-oorwinning in [[Johannesburg]] oor Wallis het die tweede plek in die groep verseker. Die Iere het in hul derde agtereenvolgende kwarteindstryd te staan gekom, maar hulle het teen die dominante Franse met 36–12 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Begin van die professionele tydperk === [[Lêer:Ireland vs Romania rugby match.jpg|duimnael|Ierland teen Roemenië op Landsdowne Road, 26 November 2005]] [[Lêer:Croke park 2.jpg|duimnael|Ierland tydens die Sesnasies 2007 op Crokepark in Dublin]] [[Lêer:Paul O'Connell Ireland Rugby.jpg|duimnael|Paul O’Connell wen die lynstaan teen Argentinië in 2007]] [[Lêer:2009 Six Nations Champions - Ireland.jpg|duimnael|Brian O’Driscoll hou die 2009-Sesnasies Grand Slam-trofee omhoog]] In Augustus 1995 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui. Die Iere het aan die begin van die professionale tydperk gesukkel. Naas die reeks nederlae tydens die Vyfnasies het hulle drie agtereenvolgende nederlae teen Italië gely; die Italianers was van voorneme om by die vernaamste Europese rugbylande aan te sluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby-world-cup-2019/2011/0929/285413-rwc_blog_italy_ireland_oshea/ |title=RWC Blog: Italy's Golden Era against Ireland |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=29 September 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1998 is die Nieu-Seelandse Warren Gatland as afrigter benoem en hy het die onsuksesvolle Brian Ashton vervang. Gatland het egter nie onmiddellike sukses behaal nie, aangesien Ierland tydens die Vyfnasies 1998 weer in die voorlaaste plek geëindig het.<ref name="gatland">{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/warren-gatland-1981914-Mar2015/ |title=The Gatland seasons: How Ireland fared during the four years when Warren was king |publisher=The 42 |date=9 Maart 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die [[Rugbywêreldbeker 1999]] is weer in die destydse Vyfnasies aangebied en Ierland het al sy groepwedstryde in Dublin gespeel. Hulle het, soos verwag, maklike oorwinnings oor die Verenigde State en Roemenië aangeteken, maar Ierland is ook deur die latere kampioen Australië met 23–3 verslaan. As tweede in hul groep moes Ierland in die uitspeelrondte vir die kwarteindstryd speel, waar hulle deur Argentinië met 28–24 geklop is en vir die eerste keer nie tot die kwarteindrondte kon vorder nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Van die laagtepunt het die Ierse rugby egter herstel. In die loop van professionalisering het die IRFU die vier tradisionele keurspanne van die provinsiale beheerliggame van [[Connacht Rugby|Connacht]], [[Leinster Rugby|Leinster]], [[Munster Rugby|Munster]] en [[Ulster Rugby|Ulster]] in professionele spanne omskep. Hulle was finansieel sterk genoeg om van die beste spelers in hul eie land te hou en te verhoed dat hulle na Engeland of Frankryk gaan. Daarbenewens het hulle ook noue verhoudings met amateurklubs en skole aangeknoop wat ’n konstante aanbod aan talent gewaarborg het. Die stigting van die Keltiese Liga in 2001 (nou die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]) het die Ierse provinsiale spanne met gereelde rugbywedstryde van ’n hoë gehalte voorsien en tot ’n merkbare kwaliteitsverbetering gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/rugby-professional-new-breed-book-2290918-Aug2015/ |title=It's 20 years today since rugby turned professional and it's now a different beast |publisher=The 42 |date=26 Augustus 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Met die aansluiting van Italië by die jaarlikse toernooi in 2000 het dit die Sesnasies geword en die koms van die nuwe toernooiformaat het met die Ierse herlewing saamgeval. Tydens die Sesnasies 2001 het Ierland as naaswenner geëindig, hul beste prestasie in 15 jaar; slegs ’n wegnederlaag teen Skotland het hulle van die Grand Slam ontneem.<ref name="SNHistory" /> Ondanks dié sukses het die IRFU Warren Gatland se kontrak nie verleng nie en hulle het hom in November 2001 met sy adjunk Eddie O’Sullivan vervang.<ref name="gatland" /> Aan die einde van die jaar was [[Keith Wood]] die eerste wat deur die IRR as “speler van die jaar” benoem is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2001/1112/159979-woodk/ |title=Wood wins prestigious title |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=14 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2003 het Ierland die beslissende tuiswedstryd om die Grand Slam teen Engeland op Lansdowne Road met 6–42 verloor, waardeur ’n reeks van tien agtereenvolgende oorwinnings op eie bodem sedert September 2002 beëindig is.<ref name="SNHistory" /> Ná ’n suksesvolle voorbereiding op die rugbywêreldbekertoernooi met oorwinnings oor Wallis, Italië en Skotland het die Iere vol selfvertroue na die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië vertrek. Tydens die groepfase het hulle Roemenië en Namibië maklik verslaan, naelskraap teen Argentinië met 16–15 gewen, en is daarna naelskraap deur die gasheer geklop. As naaswenner van hul groep het Ierland weer tot die kwarteindrondte gevorder, maar hulle is deur Frankryk met 43–21 uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2004 was Ierland die eerste span wat die wêreldkampioen Engeland verslaan het; daarmee het hulle hul eerste Driekroon in 19 jaar gewen en as naaswenner net ná Frankryk geëindig.<ref name="SNHistory" /> Tydens die [[2004 eindjaarrugbytoetsreeks]] het Ierland sy eerste oorwinning oor die Springbokke sedert 1965 aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2004/nov/15/rugbyunion.irelandrugbyunionteam |titel=O’Gara delivers payback to put record straight |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=15 November 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nog Driekrone het in 2006 en 2007 gevolg, nadat Frankryk in albei toernooie die Ierse titeloorwinning verhoed het.<ref name="SNHistory" /> Tussen albei toernooie het Ierland tydens die [[2006 eindjaarrugbytoetsreeks]] tuisoorwinnings oor beide Suid-Afrika en Australië aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/837 |title=2006 South Africa tour to England and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/833 |title=2006 Australia tour to UK, Ireland and Italy |publisher=rugbyarchive.net |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Sesnasies 2007 was histories op verskeie maniere: Ná die sloping van die stadion Lansdowne Road was die span vir drie jaar van ’n vervangingslokaal in Dublin afhanklik. Die [[Gaeliese Atletiekvereniging]] (GAA) het onder toenemende druk verkeer om hul stadion [[Crokepark]] in hierdie tydperk beskikbaar te stel. Nie net die IRFU het daarop aanspraak gemaak nie, maar ook die Sokkervereniging van Ierland (''Football Association of Ireland'') wat saam met Skotland ’n gemeensame bod vir die aanbieding van die [[Europese Sokkerkampioenskap 2008]] beplan het. In September 2002 het die GAA nog steeds geweier om hul omstrede reël 42, wat die beoefening van “vreemde spele” verbied het, te verslaap.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/northern_ireland/2259736.stm |title=Croke Park ruled out for Euro 2008 |publisher=[[BBC]] |date=15 September 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee en ’n half jaar later het dié beheerliggaam van mening verander en in April 2005 het die GAA-kongres met die vereiste tweederdemeerderheid van die afgevaardigdes sokker en rugby uiteindelik toegelaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/news/2005/0416/62039-gaa/ |title=GAA Congress Rule 42 decision welcomed |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=16 April 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die eerste rugbywedstryd op Crokepark was op 11 Februarie 2007 die Sesnasies-wedstryd teen Frankryk. Die daaropvolgende wedstryd teen Engeland op 24 Februarie was omstrede, aangesien ''God Save the Queen'' op ’n plek gespeel sou word waar Britse soldate op Bloed-Sondag in 1920 14 toeskouers doodgeskiet het.<ref>{{en}} {{cite web |author=John A. Murphy |url=https://www.independent.ie/irish-news/god-save-the-queen-at-joness-road-a-remarkable-moment-26284813.html |title='God Save the Queen' at Jones's Road a remarkable moment |publisher=Irish Independent |date=18 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Terwyl die Republican Sinn Féin voor die stadion protes aangeteken het, het die Ierse span met 43–13 geseëvier en hulle hoogste oorwinning oor Engeland in dié tyd aangeteken.<ref name="IRLvENG" /> Voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk was Ierland een van die medegunstelinge, maar hul toernooi het heeltemal teleurstellend verloop. Ná twee naelskraapse oorwinnings oor die vermeende buiteperde Namibië en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] is hulle deur Frankryk en Argentinië verslaan. Gevolglik is Ierland reeds in die groepfase uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2008 is Ierland drie keer verslaan, waarna O’Sullivan as hoofafrigter bedank het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/irish/7306032.stm |title=O’Sullivan quits as Ireland coach |publisher=[[BBC]] |date=19 Maart 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Aansluiting by die wêreldklas === [[Lêer:Australia vs Ireland 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Ierland teen Australië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:Six nations 2014 France vs Ireland Remise de trophée.JPG|duimnael|Die Ierse nasionale rugbyspan nadat hulle die Sesnasies 2014 gewen het]] [[Lêer:Ireland vs Romania 2015 RWC (5).jpg|duimnael|Ierland teen Roemenië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] Onder O’Sullivan se opvolger Declan Kidney het Ierland tydens die Sesnasies 2009 nie net die titel gewen nie, maar ook hul tiende Driekroon en tweede Grand Slam (sedert 1948) ingepalm. Hierdie prestasies het hulle in die laaste wegwedstryd teen Wallis beklink, toe [[Ronan O’Gara]] drie minuut voor die eindfluitjie ’n skepdoel vir hul 17–15-sege aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/7954758.stm |title=2009 Six Nations |publisher=[[BBC]] |date=22 Maart 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/rugby/sixnations/2009/0321/ireland.html |title=Wales 15–17 Ireland |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=21 Maart 2009 |accessdate=22 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322174905/http://www.rte.ie/sport/rugby/sixnations/2009/0321/ireland.html |archive-date=22 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná ’n gelykop teen Australië en oorwinnings oor Fidji en die destydse wêreldkampioen Suid-Afrika tydens die [[2009 eindjaarrugbytoetsreeks]] het Ierland vir die eerste keer gedurende die professionele tydperk ’n jaar onoorwonne afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/ten-out-of-ten-ireland-s-unbeaten-2009-in-rugby-1.781304 |title=Ten out of ten: Ireland's unbeaten 2009 in rugby |publisher=The Irish Times |date=3 Desember 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik is die Ierse afrigter Kidney deur die IRR aangewys as “afrigter van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/kidney-named-coach-of-the-year-1.1230270 |title=Kidney named Coach of the Year |publisher=[[The Irish Times]] |date=28 Junie 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In hul laaste wedstryd van die Sesnasies 2010, en die laaste wedstryd op Crokepark, is Ierland deur Skotland met 23–20 geklop en van ’n Driekroon ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/8578135.stm |title=Ireland 20–23 Scotland |publisher=[[BBC]] |date=20 Maart 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het sy eerste tuiswedstryd op die nuwe Dublinse [[Aviva-stadion]] op 6 November 2010 teen Suid-Afrika gespeel; hulle is naelskraap met 21–23 verslaan.<ref name="IRLvRSA">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/irish/8296992.stm |title=SA to play in Aviva rugby opener |publisher=[[BBC]] |date=8 Oktober 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die wegwedstryd teen Wallis tydens die Sesnasies 2011 het Ronan O’Gara die eerste Ier en die vyfde rugbyspeler algeheel geword wat in toetswedstryde die mylpaal van 1&nbsp;000 punte behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/9420401.stm |title=Wales 19-13 Ireland |publisher=[[BBC]] |author=Bruce Pope |date=12 Maart 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die daaropvolgende tuiswedstryd teen Engeland het [[Brian O’Driscoll]] nog ’n rekord aangeteken, toe hy sy 25ste drie tydens Sesnasies-toernooie gedruk het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/odriscoll-sets-alltime-try-record-20110320-1c1sh.html |title=O’Driscoll sets all-time try record |publisher=The Sydney Morning Herald |date=19 Maart 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Vir Ierland het die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland baie belowend afgeskop, nadat hulle in die groepfase die Verenigde State, Australië, [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] en Italië verslaan het. In die kwarteindrondte is hulle egter deur Wallis met 10–22 verras en uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14830264 |title=Rugby World Cup 2011: Wales 22-10 Ireland |publisher=[[BBC]] |date=8 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2012 midjaarrugbytoetsreeks]] het hulle twee keer weg teen Nieu-Seeland te staan gekom. In die eerste toets is Ierland naelskraap met 19–22 verslaan, waarop in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] met 0–60 hul ergste nederlaag in dié tyd gevolg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/rugby/26771.php |title=Ireland End Tour With Heavy Loss |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=23 Junie 2012 |accessdate=28 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628113450/http://www.irishrugby.ie/rugby/26771.php |archive-date=28 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/18526474 |title=New Zealand 60-0 Ireland |publisher=[[BBC]] |author=Lyle Jackson |date=23 Junie 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Sesnasies 2013 het ook teleurstellend verloop. Ierland het sy eerste tuisnederlaag teen Engeland in tien jaar gely en hul eerste Sesnasies-nederlaag teen Italië ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/rugby/28351.php |title=Penalties Decide It As Ireland Lose Brutal Contest |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=10 Februarie 2013 |accessdate=12 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212101559/http://www.irishrugby.ie/rugby/28351.php |archive-date=12 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/21789586 |title=Six Nations 2013: Italy 22–15 Ireland |publisher=[[BBC]] |date=16 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik het die IRFU daarop besluit om Kidney se kontrak nie te verleng nie en hulle het einde April Joe Schmidt as nuwe hoofafrigter benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/news/29026.php |title=IRFU Announce Joe Schmidt As Ireland Coach |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=10 Februarie 2013 |accessdate=1 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501233911/http://www.irishrugby.ie/news/29026.php |archive-date=1 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[2013 eindjaarrugbytoetsreeks]] het Ierland teen Nieu-Seeland te staan gekom en amper die hele wedstryd voorgeloop; hulle is egter met 24–22 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/0/rugby-union/25037059 |title=New Zealand deny Ireland to win 24-22 and seal perfect year |publisher=[[BBC]] |date=24 November 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/rugby/30193.php |title=Last-Minute Try Denies Ireland Historic Win |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=24 November 2013 |accessdate=27 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131127020010/http://www.irishrugby.ie/rugby/30193.php |archive-date=27 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ierland het die Sesnasies 2014 met oorwinnings oor Skotland en Wallis afgeskop, maar daarna is hulle deur Engeland met 10–13 verslaan, en hulle het die daaropvolgende wedstryde teen Italië (met 46–7) en Frankryk (met 22–20) gewen en sodoende met die titel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rbs6nations.com/en/matchcentre/21619.php |title=Ireland win 2014 RBS 6 Nations in Paris thriller |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=10 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210233934/http://www.rbs6nations.com/en/matchcentre/21619.php |archive-date=10 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die nederlaag teen Engeland was hul enigste in dié jaar: Tydens die [[2014 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Iere Argentinië twee keer weg verslaan en tydens die [[2014 eindjaarrugbytoetsreeks]] onder andere Suid-Afrika en Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-06-15/ireland-beats-argentina-23-17-to-win-series/5524646 |title=Rugby Union: Ireland beats Argentina 23-17 to clinch series victory in Argentina for the first time |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=15 Junie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/30161117 |title=Ireland 26-23 Australia: Schmidt's side complete autumn clean sweep |publisher=[[BBC]] |date=22 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2015 het Ierland sy titel, ten spyte van ’n nederlaag teen Wallis, op punteverskil verdedig. Dit was Ierland se 20ste Sesnasies-titel en vir enkele weke het Ierland net ná Nieu-Seeland die tweede plek op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys beklee, die span se beste posisie in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/ireland-second-world-rankings-rugby-2015-2260560-Aug2015/ |title=Ireland have moved up to second in the world rankings for the first time ever |publisher=The 42 |date=9 Augustus 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik was die Iere voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland een van die gunstelinge op die titel. Ierland het sy groep ná oorwinnings oor Kanada, Roemenië, Italië en Frankryk gewen. As groepwenner het Ierland in die kwarteindrondte teen Argentinië te staan gekom, maar hulle is deur die offensief optredende Poemas verras en met 20–43 uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/34561309 |title=Rugby World Cup 2015: Ireland 20-43 Argentina |publisher=[[BBC]] |author=John Haughey |date=18 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> As gevolg van ’n deur beseerde sleutelspelers verswakte span het Ierland tydens die Sesnasies 2016 slegs die derde plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/35821697 |title=Six Nations 2016: England win Grand Slam with France victory |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=19 Maart 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2016 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Iere op 5 November op [[Chicago]] se [[Soldier Field]] ’n geskiedkundige prestasie behaal, toe hulle Nieu-Seeland met 40–29 geklop het. In hul 29ste ontmoeting was dit die Iere se eerste oorwinning oor die All Blacks; vroeër het hulle in 111 jaar, behalwe vir ’n gelykopuitslag in 1973, slegs nederlae gely. Dit was ook Nieu-Seeland se enigste nederlaag in dié jaar en het hul wenlopie van 18 agtereenvolgende toetsoorwinnings beëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport/rugby/how-history-was-made-as-ireland-beat-new-zealand-429363.html |title=How history was made as Ireland beat New Zealand |publisher=Irish Examiner |date=7 November 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ondanks die Nieu-Seelandse 21–9-oorwinning in die terugwedstryd die volgende week in Dublin het Ierland tot die vierde plek op Wêreldrugby se wêreldranglys teruggesak.<ref name="ranglys" /> Ierland het tydens die Sesnasies 2017 as naaswenner ná die verdedigende kampioen Engeland geëindig, nadat hulle die Engelse in die laaste wedstryd met 13–9 verslaan en sodoende Engeland se rekord van 18 agtereenvolgende oorwinnings sedert 2015 beëindig en boonop Engeland van ’n Grand Slam ontneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/39270065 |title=Six Nations 2017: Ireland 13-9 England |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=18 Maart 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aangesien baie van Ierland se eerstekeuse-spelers vir die Britse en Ierse Leeus se toer na Nieu-Seeland saamgeneem is, het Ierland met ’n ontwikkelingspan aan die [[2017 midjaarrugbytoetsreeks]] deelgeneem; dit het ’n 55–19-oorwinning oor die VSA en ’n 2–2-toetsreeksoorwinning oor Japan ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jun/24/rugby-union-roundup-japan-ireland-scotland-fiji-south-africa-france |title=Gregor Townsend left disappointed as Scotland fall to defeat in Fiji |publisher=[[The Guardian]] |date=24 Junie 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2017 eindjaarrugbytoetsreeks]] was hul 38–3-oorwinning oor Suid-Afrika Ierland se grootste prestasie; dit is Ierland se hoogste oorwinning oor die Springbokke in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/41956300 |title=Autumn international: Ireland 38-3 South Africa |publisher=[[BBC]] |author=Richard Petrie |date=11 November 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2018 het Ierland al sy wedstryde gewen; hulle het sodoende ná die toernooititel ’n Driekroon en die derde Grand Slam ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.ie/sport/rugby/six-nations/the-perfect-grand-slam-schmidts-ireland-in-all-black-territory-after-ruthlessly-securing-six-nations-clean-sweep-36718818.html |title=The perfect Grand Slam: Schmidt's Ireland in All Black territory after ruthlessly securing Six Nations clean sweep |publisher=Irish Independent |date=19 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2018/0318/948458-how-does-2018-grand-slam-compare-to-delirium-of-2009/ |title=How does 2018 Grand Slam compare to delirium of 2009? |publisher=Raidió Teilifís Éireann |author=Conor Neville |date=19 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het ná ’n 24–15-wegoorwinning oor Engeland met dié prestasie weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/43414537 |title=Six Nations: Ireland beat England 24-15 to win Grand Slam |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=17 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2018 midjaarrugbytoetsreeks]] het Ierland ’n toetsreeks van drie wedstryde teen die Wallabies met 2–1 beklink en tydens die [[2018 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Iere op 24 November hul tweede oorwinning oor Nieu-Seeland aangeteken, dié keer in Dublin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/jun/24/ireland-defeat-australia-to-claim-lansdowne-cup-in-dramatic-third-test |title=Ireland defeat Australia to claim Lansdowne Cup in dramatic third Test |publisher=[[The Guardian]] |author=Gerard Meagher |date=23 Junie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/17/ireland-new-zealand-autumn-international-match-report |title=Jacob Stockdale scores only try as Ireland earn historic win over All Blacks |publisher=[[The Guardian]] |date=17 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die spelers het verskeie toekennings deur Wêreldrugby ontvang, waaronder “span van die jaar”, Joe Schmidt as “afrigter van die jaar” en Johnny Sexton as “speler van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2018 |title=World Rugby Awards 2018 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2019 het Ierland nie aan die hoë verwagtinge voldoen nie en slegs die derde plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/joe-schmidt-review-hurting-ireland-4548529-Mar2019/ |title='We're hurting' – Schmidt hopes Six Nations lessons work out at World Cup |publisher=The 42 |date=18 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2019/0316/1036845-wales-27-0-ireland/ |title=Horror show for Ireland as Wales sail away with Slam |publisher=Raidió Teilifís Éireann |author=Micil Glennon |date=16 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan het Ierland ’n aantal opwarmingswedstryde gespeel en onder andere Wallis twee keer verslaan. Op 9 September 2019, net voor die afskop van die rugbywêreldbekertoernooi, het Ierland vir die eerste keer in hul geskiedenis die eerste plek op die wêreldranglys behaal en was gevolglik een van die gunstelinge op die titel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/448428 |title=Ireland top rankings going into Rugby World Cup 2019 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=9 September 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die groepfase het die Iere Skotland verslaan, maar hulle is daarna deur die gasheer Japan verrassend met 19–12 geklop. Ná nog twee oorwinnings oor Rusland en Samoa het Ierland as naaswenner ná die gasheer geëindig en sodoende die kwarteindrondte gehaal. Hulle is egter deur die verdedigende kampioen Nieu-Seeland maklik met 46–14 verslaan, waardeur die Iere vir die sewende keer tydens die kwarteindrondte uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Soos een jaar vroeër aangekondig het Joe Schmidt ná die rugbywêreldbekertoernooi bedank en die span aan sy opvolger [[Andy Farrell]] oorhandig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/andy-farrell-era-ireland-head-coach-4860450-Oct2019/ |title=The new Andy Farrell era will be fascinating, exciting and challenging |publisher=The 42 |date=21 Oktober 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] het hulle weer ’n tuisoorwinning oor Nieu-Seeland aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2021/11/13/ireland-v-new-zealand-live-score-autumn-internationals-2021/ |title=Sensational Ireland stun All Blacks to claim deserved victory |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Tom Cary, Jake Goodwill |date=13 November 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2022 het Ierland sy twaalfde Driekrooon ingepalm, maar hulle het weens ’n 24–30-tuisnederlaag teen Frankryk die toernooititel misgeloop (wat op sy beurt die titel met ’n Grand Slam ingepalm het).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/mar/19/france-england-six-nations-rugby-union-match-report |title=Antoine Dupont try sinks England and secures grand slam for France |publisher=[[The Guardian]] |date=19 Maart 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks]] kon Ierland Nieu-Seeland vir die eerste keer in ’n wegreeks met 2–1 verslaan. Dit was ook Ierland se eerste oorwinnings in Nieu-Seeland ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jul/16/new-zealand-ireland-third-test-rugby-union-match-report |title=Ireland stun All Blacks again to make history with series triumph |publisher=[[The Guardian]] |author=Lee Calvert |date=16 Julie 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van die jaar kon hulle ook Suid-Afrika, Fidji en Australië klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.autumn-internationals.co.uk/2022/ireland-fixtures.html |title=Ireland Autumn Internationals 2022 |publisher=Autumn Internationals |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies-toernooi 2023 het die Iere hul eerste toernooititel sedert 2018 beklink. Met oorwinnings oor al die ander spanne het hulle ook hul vierde Grand Slam en 13de Driekroon ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/64992479 |title=Six Nations 2023: Ireland 29–16 England – Irish seal Grand Slam in Dublin |publisher=[[BBC]] |author=Matt Gault |date=18 Maart 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk is die Iere vanweë hul goeie prestasies in die onlangse jare weer as een van die gunstelinge op die titel beskou. In die groepfase het Ierland maklike oorwinnings oor Roemenië (met 82–8), Tonga (met 59–16) en Skotland (met 36–14) aangeteken, maar ook die verdedigende en latere wêreldkampioen Suid-Afrika naelskraap geklop (met 13–8). In die kwarteindstryd het die Iere egter naelskraap teen Nieu-Seeland (met 24–28) vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/881135/ireland-rugby-world-cup-2023-review |title=Ireland: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=17 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die toernooi het [[Johnny Sexton]] [[Ronan O’Gara]] se vorige rekord oortref en met 1108 punte Ierland se beste puntemaker geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/johnny-sexton-ronan-ogara-ireland-points-record-b2412862.html |title=Johnny Sexton passes Ronan O’Gara as all-time leading Irish points scorer |publisher=The Independent |author=Harry Latham-Coyle |date=16 September 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van die toernooi is die hoofafrigter Farrell deur Wêreldrugby as “afrigter van die jaar” benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/884118/world-rugby-awards-winners-2023 |title=Ardie Savea named World Rugby Men's Player of the Year 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=29 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies-toernooi 2024 kon die Iere hul titel suksesvol verdedig, slegs teen Engeland het hulle ’n naelskraapse nederlaag gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2024/03/08/six-nations-championship-2024-when-how-to-watch/ |title=Six Nations 2024 results: Final standings as Ireland crowned champions |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Will Conroy |date=16 Maart 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Een jaar later kon die span ’n Driekroon wen, maar hulle is ná ’n swak tuisnederlaag teen Frankryk van die toernooititel ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/newsround/articles/cewk7xylxgwo |title=Six Nations 2025: France crowned champions |publisher=[[BBC]] |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2025 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Iere vir die eerste keer [[Lissabon]] besoek, waar hulle vanweë die [[Britse en Ierse Leeus]] se gelyktydige Australiese toer egter met hul tweede span uitgedraf het. Nogtans het die besoekers met 106–7 hul grootste oorwinning in dié tyd aangeteken; vir die gashere was dit ’n nuwe rekordnederlaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/lionsless-ireland-hit-rugby-century-against-portugal-2025713 |titel=Lions-less Ireland hit rugby century against Portugal |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nick Wasiliev |date=13 Julie 2025 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> In 2026 het die Iere weer ’n Driekroon gewen, maar die Franse het weereens met die titel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cjd9m3p55y7o |title=A finale worthy of the greatest Six Nations in history |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=15 Maart 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Kleure, vlae en himnes == [[Lêer:Irish clover.jpg|duimnael|links|Die [[Klawers|klawerblaar]], die nasionale simbool van Ierland. Volgens tradisie sou [[Sint Patrick]] in die 5de eeu die [[Christendom|Christelike]] [[Drie-eenheid]] vir die [[Iere]] met behulp van ’n klawerblaar verduidelik het]] [[Lêer:Four Provinces Flag.svg|duimnael|Vlag wat die hele eiland Ierland verteenwoordig; saamgestel uit die vlae van die vier Ierse provinsies Munster, Connacht, Leinster en Ulster]] [[Lêer:IRFU flag.svg|duimnael|Vlag van die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]]]] Ierland se tradisionele trui bestaan uit ’n groen hemp, wit broeke en groen sokkies, waarvan hul bynaam ''Men in Green'' (“Mans in groen”) afgelei is. Hul embleem bevat ’n klawerblaar (''Shamrock'') en ’n rugbybal; ’n klawerblaar is al tydens die eerste wedstryd van ’n Ierse span in 1874 op hul embleem vertoon. Vanaf 1996 tot somer 2002 was Ierland se hoofklereborg Irish Permanent, wat ná ’n samesmelting Permanent TSB geword het, en tot in herfs 2006 die trui geborg het. O₂ was sedertdien tot in 2014 Ierland se hoofborg. Three Ireland was die spanborg tot in somer 2016, wanneer Vodafone as hoofborg oorgeneem het. Voor 1992 het Umbro die trui aan Ierland verskaf. Nike was die vervaardiger tussen 1992 en somer 2000. Canterbury het toe in somer 2000 oorgeneem en tot in Junie 2009 die trui vervaardig. In November 2009 het Puma as Ierland se truivervaardiger oorgeneem. In Januarie 2014 het die IRFU ’n kontrak met Canterbury onderteken en tussen November 2014 en 2020 die trui vervaardig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/ireland/30560.php |title=Canterbury Announced As New Kit Sponsors To IRFU |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=27 Januarie 2014 |accessdate=29 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129201841/http://www.irishrugby.ie/ireland/30560.php |archive-date=29 Januarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Ierse nasionale rugbyspan is een van min nasionale spanne op die eiland wat deur beide Ierse nasionaliste en Unioniste ondersteun word. Aangesien die span sy spelers uit twee aparte lande keur, het dit tot kwessies rondom die vlag en himne tydens hul internasionale wedstryde gelei. As Ierse wedstryde in alternatiewelik Belfast en Dublin gehou is, is die Britse volkslied ''God Save the Queen'' voor wedstryde in Belfast en die Ierse volkslied ''Amhrán na bhFiann'' voor wedstryde in Dublin gespeel. ''God Save the Queen'' word nie meer gespeel nie. Geen volkslied is voor wegwedstryde gespeel nie. Vanaf 1954 tot 2007 het die IRFU, ter vermyding van konflikte tussen Nasionaliste en Unioniste in Noord-Ierland, nie toetse in Belfast gereël nie.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Vic Rigby, Lima O’Callaghan |title=The Riddle of Ravenhill: The 1954 Irish Rugby International in Belfast |work=Ordinary Irish Life: Music, Sport and Culture |publisher=Irish Academic Press |location=Dublin |year=2007 |isbn=978-0-7165-3154-8 |pages=98–113}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 1987 het die tradisionele ballade ''The Rose of Tralee'' (in ’n vertolking deur [[James Last]]) as himne gedien.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/rugby/worldcup2007/moments1987.html |title=1987: Phil Orr and Donal Lenihan |publisher=Raidió Teilifís Éireann |accessdate=7 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007213055/http://www.rte.ie/sport/rugby/worldcup2007/moments1987.html |archive-date=7 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert April 1995 word voor Ierland se wegwedstryde uitsluitlik ''Ireland’s Call'' gespeel, ’n spesifiek deur [[Phil Coulter]] saamgestelde himne, wat na die vier historiese Ierse provinsies se gevoel van samehorigheid verwys en nie die politieke verdeling noem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sportacademy/hi/sa/learning_centre/newsid_2369000/2369769.stm |title=Ireland's Call |publisher=[[BBC]] |date=29 Oktober 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit het tot klagtes van ’n aantal spelers en ondersteuners uit die Republiek Ierland gelei dat ''Amhrán na bhFiann'' gespeel moet word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ucc.ie/students/unixpr/0405/11/20a.html |title=‘Ireland's Call’ is the right anthem |publisher=University College Cork |author=Kevin Barry |date=10 Maart 2005 |accessdate=8 Februarie 2007}} {{dooie skakel}}</ref> As gevolg daarvan word voor wedstryde in Dublin ''Ireland’s Call'' steeds saam met ''Amhrán na bhFiann'' gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.planet-rugby.com/Story/0,18259,5067_,00.html |title=Ireland Anthem |publisher=Planet Rugby |date=18 Mei 2001 |accessdate=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929111905/http://www.planet-rugby.com/Story/0%2C18259%2C5067_%2C00.html |archive-date=29 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit het op sy beurt in Augustus 2007 voor Ierland se voorbereidingswedstryd teen Italië in Belfast (die eerste wedstryd van die Iere in Belfast sedert 1953) in aanloop tot die Rugbywêreldbeker 2007 tot soortgelyke klagtes deur spelers en Unionistiese ondersteuners uit Noord-Ierland gelei. Hulle het vir die gebruik van ''God Save the Queen'' saam met ''Ireland’s Call'' gepleit, maar die versoek is deur die IRFU verwerp.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.breakingnews.ie/2006/08/21/story273217.html |title=Rugby bosses reject unionists' anthem argument |publisher=BreakingNews.ie |date=21 Augustus 2006 |accessdate=11 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811211553/https://www.breakingnews.ie/2006/08/21/story273217.html |archive-date=11 Augustus 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die beheerliggaam het daarna verwys, dat beide ''Ireland’s Call'' en ''Amhrán na bhFiann'' slegs in Dublin saam gespeel word, en dat buite die Republiek Ierland slegs ''Ireland’s Call'' gebruik sal word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newsletter.co.uk/news/monday-august-21-you-re-off-key-over-claim-on-anthem-says-rugby-body-1-1841218 |title=You're off key over claim on anthem, says rugby body |publisher=The News Letter |location=Belfast |date=21 Augustus 2006 |accessdate=23 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160823032647/https://www.newsletter.co.uk/news/monday-august-21-you-re-off-key-over-claim-on-anthem-says-rugby-body-1-1841218 |archive-date=23 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die [[vlag van Ierland]] word slegs tydens wedstryde in Dublin gehys, en dit net langs ’n vlag, wat die vier historiese provinsies van Ierland verteenwoordig ([[Connacht]], [[Leinster]], [[Munster]] en [[Ulster]]). Tydens wegwedstryde word slegs die beheerliggaam se vlag gehys. Dikwels word die tradisionele Ierse ''Shamrock''-embleem gebruik. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015]] en [[Rugbywêreldbeker 2019]] het die Ierse span die veld met beide die Ierse driekleur en die vlag van Ulster, waartoe die ses Ierse graafskappe in Noord-Ierland behoort, betree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://danieldcollins.wordpress.com/2015/10/21/is-irish-rugby-truly-the-beacon-of-inclusiveness-it-is-purported-to-be/ |title=Is Irish Rugby Truly the Beacon of Inclusiveness It Is Purported to Be? |publisher=Daniel Collins |date=21 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Truiverskaffers en -borge == [[Lêer:March 431 ireland 2009 grand slam.jpg|duimnael|Die Ierse trui in 2009, toe O₂ die hoofborg was]] Sedert die 1990’s het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- |?–1991 |[[Umbro]] |rowspan=2| – |- |1992–1996 |rowspan=2|[[Nike (maatskappy)|Nike]] |- |1996–2000 |rowspan=2|[[Permanent TSB]] |- |2000–2006 |rowspan=2|[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |- |2006–2009 |rowspan=2|[[O2 (selfoonmerk)|O₂]] |- |2009–2014 |[[Puma (maatskappy)|Puma]] |- |2014–2016 |rowspan=2|Canterbury |[[3 (handelsmerk)|3]] |- |sedert 2016 |[[Vodafone Group|Vodafone]] |} == Tuisstadion == {{Hoofartikel|Lansdowne Road|Aviva-stadion}} [[Lêer:Leinster2006.jpg|duimnael|Lansdowne Road, die ou tuiste van Ierse rugby in Dublin]] Die tradisionele tuiste van Ierse rugby is Lansdowne Road in Dublin, waar die meeste van Ierland se tuiswedstryde gespeel is. Die stadion is in 2007 gesloop en in 2010 deur ’n nuwe stadion vervang. Die naamregte is aan ’n versekeringsmaatskappy verkoop, en die stadion staan nou bekend as die Aviva-stadion. Die oorspronklike stadion, wat aan die Ierse Rugbyvoetbalunie behoort het, is in 1872 opgerig, en was die eerste suiwer rugbystadion wêreldwyd, waar toetse aangebied is. In 1878 het die stadion sy eerste rugbytoets gehuisves, toe Ierland Engeland ontvang het (die eerste verteenwoordigende rugbywedstryd voor die toets was ’n wedstryd tussen [[Ulster Rugby|Ulster]] en [[Leinster Rugby|Leinster]]). Lansdowne Road het ’n kapasiteit van net meer as 49&nbsp;000 voor sy afbreking in somer 2007 gehad. Die opgeknapte stadion bied nou plek vir 51&nbsp;700 en is in Mei 2010 geopen. Die laaste Ierse toets voordat die opknappingswerk aan die stadion begin het, was teen die Pasifiese Eilanders in laat 2006. Aangesien Lansdowne Road as ’n bouterrein nie vir rugbywedstryde geskik was nie, was Ierland vir die daaropvolgende Sesnasies-toernooi sonder tuisstadion. Die Gaeliese Atletiekvereniging (GAA) se Crokepark (met ’n kapasiteit van 82&nbsp;500) is in 2007 vir Ierland se twee tuiswedstryde teen Frankryk en Engeland gebruik. Dit was die eerste keer wat rugby in dié stadion gehuisves is. Crokepark is ook vir Ierland se ander Sesnasies-wedstryde en verdere toetse gebruik totdat die stadion op Lansdowne Road klaar was. Die eerste Ierse wedstryd op die herboude stadion was teen die destydse wêreldbekerkampioen Suid-Afrika op 6 November 2010. Die Springbokke het die wedstryd met 23–22 gewen. Weens die historiese betekenis van dié wedstryd het Suid-Afrika aangekondig dat hulle in hul wegtrui sal uitdraf, sodat Ierland sy tuisklere kan aantrek; gewoonlik verander die tuisspan sy kleure indien dit met die besoekende span s’n sal bots.<ref name="IRLvRSA" /> === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbeker 1999}} [[Lêer:Aviva Stadium by Night.jpg|duimnael|Aviva-stadion op Lansdowne Road]] Alhoewel Ierland nog nie op sy eie ’n volledige rugbywêreldbekertoernooi aangebied het nie, is verskeie wedstryde van beide die 1991- en 1999-toernooie in Ierland aangebied. Groep B in 1991 is hoofsaaklik in Ierland en Skotland beslis, waarvan twee wedstryde op Lansdowne Road (Ierland se wedstryde) en een (Zimbabwe teen Japan) op Ravenhill, Belfast, gehou is. ’n Kwarteindstryd en ’n halfeindstryd is ook in Dublin aangebied. ’n Soortgelyke formaat is in 1999 gebruik, waarby net soos Lansdowne en Ravenhill ook Thomondpark gebruik is. Lansdowne Road het ook in 1999 ’n kwarteindstryd gehuisves. Ierland sou ook wedstryde tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] op Lansdowne Road aanbied, maar weens skeduleringskonflikte as gevolg van die rekonstruksie van die stadion, het hulle daarop besluit om nie wedstryde aan te bied nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldcupweb.com/WCrugby/content/show_article.asp?id=461&cat=2 |title=Scotland looks to give up World cup matches at Murrayfield |publisher=WorldCupWeb.com |author=Tighthead |date=2 Desember 2005 |accessdate=28 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928025723/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/content/show_article.asp?id=461&cat=2 |archive-date=28 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die regerings van die Republiek Ierland en Noord-Ierland het saam met die Ierse Rugbyvoetbalunie (IRFU) op 5 Desember 2014 hul belangstelling in die [[Rugbywêreldbeker 2023]] bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2014/1205/664798-ireland-to-bid-for-2023-rugby-world-cup/ |title=Ireland confirms bid for 2023 Rugby World Cup |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=6 Desember 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Volgens eie verwagtinge het hul bod oor goeie kanse beskik, aangesien Ierland nog nooit as ’n gasheer op sy eie opgetree het nie en hulle ’n ooreenkoms bereik het, waarvolgens sommige stadions van die Gaeliese Atletiekvereniging (waaronder [[Crokepark]]) gebruik kon word. Hul bod het twaalf stadions in nege stede bevat: [[Belfast]], [[Castlebar]], [[Cork]], [[Derry]], [[Dublin]], [[Galway]], [[Killarney]], [[Kilkenny]] en [[Limerick]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ |title=A tournament like no other |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=2016 |accessdate=24 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124182240/http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ |archive-date=24 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ander kandidate tydens die stemming was Frankryk en Suid-Afrika. Tydens ’n spesiale vergadering van Wêreldrugby wat op 15 November 2017 in [[Londen]] gehou is, is Frankryk as die gasheer van die toernooi aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/41995220 |title=2023 Rugby World Cup: France beat South Africa and Ireland to host competition |publisher=[[BBC]] |date=15 November 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Toetswedstryde == [[Lêer:Ireland IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Ierland se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Ierland het 375 van sy 773 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 48,51%. Ierland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=3;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Ireland |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 20 || 14 || 6 || 0 || 70,00 |- | {{AUSru}} || 40 || 17 || 22 || 1 || 42,50 |- | {{ENGru}} || 144 || 55 || 81 || 8 || 38,19 |- | {{FIJru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAru}} || 105 || 37 || 61 || 7 || 35,24 |- | {{GEOru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ITAru}} || 39 || 35 || 4 || 0 || 89,74 |- | {{JPNru}} || 12 || 11 || 1 || 0 || 91,67 |- | {{CANru}} || 8 || 7 || 0 || 1 || 87,50 |- | {{NAMru}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | {{NZLru}} || 40 || 5 || 34 || 1 || 12,50 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RUSru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 8 || 7 || 1 || 0 || 87,50 |- | {{SCOru}} || 144 || 73 || 65 || 6 || 50,69 |- | {{RSAru}} || 31 || 10 || 20 || 1 || 32,26 |- | {{TGAru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 137 || 61 || 69 || 7 || 44,53 |- | {{USAru}} || 11 || 11 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ZIMru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''773''' || '''375''' || '''366''' || '''32''' || '''48,51''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) nieerkende wedstryde teen nielede het vir ’n lang tydperk nie die volle status van toetswedstryde geniet nie – selfs nie terugwerkend nie. Die wedstryde tydens die ''Victory Internationals'' word nie as toetswedstryde beskou nie, ook wedstryde teen die [[Britse Barbarians|Barbarians]] word nie as sulks erken nie. == Wedywering met ander nasionale spanne == Veral met die nasionale spanne van die naburige Britse Tuisnasies handhaaf die Iere ’n intensiewe wedywering, waarvan veral die wedywering met Engeland belangrik is. Van die 144 toetswedstryde tot dusver het Ierland 55 gewen, Engeland 81, met agt gelykopuitslae. Gedurende rugbywêreldbekertoernooie het albei spanne nog nie ontmoet nie. Naas Engeland is ook Skotland ’n belangrike mededinger.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/47164954 |title=Six Nations 2019: Scotland v Ireland – Five reasons behind the 'narkiness' between two nations |publisher=[[BBC]] |author=Tom English |date=7 Februarie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hierdie wedywering tussen dié twee “[[Kelte|Keltiese]] lande” is gekenmerk deur unieke gebeurtenisse oor dekades heen; ’n bydraende faktor is die wedersydse migrasie in die 19de en 20ste eeu. Skotland en Ierland het tot dusver in 144 toetswedstryde ontmoet, waarvan Ierland 73 gewen het en Skotland 65, met ses gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver drie keer ontmoet (groepwedstryde in 1991, 2019 en 2023), waarvan Skotland dié in 1991 gewen het en Ierland dié in 2019 en 2023. Net soos die ander rugbylande van die Noordelike Halfrond handhaaf Ierland ’n wedywering met die groot spanne van die Suidelike Halfrond. Gedurende wêreldbekertoernooie het Ierland drie keer teen die All Blacks te staan gekom, maar al drie wedstryde verloor (groepwedstryd 1995, asook kwarteindstryde 2019 en 2023). Teen die Wallabies is hul wenrekord meer gebalanseerd: Van tot dusver vyf wedstryde het Ierland een gewen (groepwedstryd 2011) en Australië het die ander vier gewen (kwarteindstryd 1987 en 1991 asook groepwedstryde 1999 en 2003). Teen die Springbokke het Ierland gedurende rugbywêreldbekertoernooie een keer te staan gekom en die groepwedstryd in 2023 gewen. == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Ierland het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en agt keer die kwarteindrondte behaal, maar hulle is deur Australië (in 1987 en 1991), Frankryk (in 1995 en 2003), Argentinië (in 1999 en 2015), Wallis (in 2011) en Nieu-Seeland (in 2019 en 2023) verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 1999 is Ierland in die uitspeelwedstryd deur Argentinië verslaan en het sodoende die kwarteindrondte misgeloop. Tydens die Rugbywêreldbeker 2007 is Ierland ná twee oorwinnings en twee nederlae reeds in die groepfase uit die toernooi geskakel. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Kwarteindrondte uitspelwedstryd |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Tuisnasies / Vyfnasies / Sesnasies === [[Lêer:Ireland 2009 6 nations triple crown.jpg|duimnael|Ierland het in 2009 die Sesnasies gewen en die Driekroon ingepalm]] Ierland se enigste jaarlikse toernooi is die Sesnasies-toernooi waar hulle teen vyf ander Europese nasies speel: Engeland, Frankryk, Italië, Skotland en Wallis. Die Sesnasies-toernooi het in 1883 as die Tuisnasies-toernooi tussen Engeland, Ierland, Skotland en Wallis begin. Frankryk het in 1910 by die toernooi aangesluit wat die Vyfnasies-toernooi geword het, voordat Italië die toernooi toegetree het wat die Sesnasies-toernooi geword het. Ierland het sy eerste titel in 1894 ingepalm, en gelyktydig die Driekroon (oorwinnings oor al die ander Tuisnasies) gewen. Sedertdien het Ierland die toernooi nog 15 keer gewen (mees onlangs in 2024), met altesaam vier Grand Slams (oorwinnings in al die wedstryde). Daarbenewens het Ierland nog agt keer die titel gedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-six-nations/six-nations-winners-106318 |title=Six Nations Winners List |publisher=Rugby World |author=Ryan Dabbs |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert 1988 ding Ierland tydens die Sesnasies met Engeland mee om die Millennium-trofee, sedert 1989 met Skotland om die Centenary Quaich<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en sedert 2026 met Frankryk om die Solidarity-trofee.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/2026/02/02/6-nations-2026-un-nouveau-trophee-recompensera-les-vainqueurs-des-france-irlande-13203703.php |title=6 Nations 2026. Un nouveau trophée récompensera les vainqueurs des France-Irlande |publisher=Rugbyrama |author=Tristan Failler |date=2 Februarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> * 16 ongedeelde titels (1894, 1896, 1899, 1935, 1948, 1949, 1951, 1974, 1982, 1985, 2009, 2014, 2015, 2018, 2023, 2024) * 8 gedeelde titels (1906, 1912, 1926, 1927, 1932, 1939, 1973, 1983) * 4 Grand Slams (1948, 2009, 2018, 2023) * 15 Driekrone (1894, 1899, 1948, 1949, 1982, 1985, 2004, 2006, 2007, 2009, 2018, 2022, 2023, 2025, 2026) {{Sesnasiesoorwinnings}} === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het Ierland maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Ierland getoer. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond en ander spanne buite die Sesnasies-toernooi tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Ierland na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Ierland as gasheer op. As deel daarvan ding Ierland sedert 1999 mee met Australië om die Lansdownebeker<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en sedert 2012 met Argentinië om die Admiral Brown-trofee (genoem na die Iers-gebore admiral William Brown wat die [[Argentynse Vloot]] gestig het).<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/2012/11/21/irlanda-v-argentina-la-copa-almirante-brown/ |title=Irlanda v Argentina: La Copa Almirante Brown |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=21 November 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Ierse span gevorm tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2026:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/2026/01/21/farrell-names-ireland-squad-for-2026-guinness-mens-six-nations/ |title=Farrell Names Ireland Squad For 2026 Guinness Men’s Six Nations |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=21 Januarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Craig Casey]] || [[Skrumskakel]] || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0}}24 |- | [[Jamison Gibson-Park]] || Skrumskakel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}46 |- | [[Nathan Doak]] || Skrumskakel || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Harry Byrne]] || [[Losskakel]] || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Jack Crowley]] || Losskakel || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0}}30 |- | [[Ciarán Frawley]] || Losskakel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}9 |- | [[Sam Prendergast]] || Losskakel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}13 |- | [[Stuart McCloskey]] || [[Senter]] || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0}}23 |- | [[Jude Postlethwaite]] || Senter || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Garry Ringrose]] || Senter || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}69 |- | [[Tom Farrell]] || Senter || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Robert Baloucoune]] || [[Vleuel]] || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[James Lowe]] || Vleuel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}43 |- | [[Tommy O’Brien]] || Vleuel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}6 |- | [[Jacob Stockdale]] || Vleuel || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0}}40 |- | [[Jamie Osborne]] || [[Heelagter]] || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}10 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Rónan Kelleher]] || [[Haker]] || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}43 |- | [[Dan Sheehan]] || Haker || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}35 |- | [[Tom Stewart]] || Haker || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Finlay Bealham]] || [[Stut]] || [[Connacht Rugby|Connacht]] || style="text-align:center" | {{0}}54 |- | [[Billy Bohan]] || Stut || [[Connacht Rugby|Connacht]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Tom Clarkson]] || Stut || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}10 |- | [[Tadhg Furlong]] || Stut || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}82 |- | [[Jeremy Loughman]] || Stut || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}5 |- | [[Michael Milne]] || Stut || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Tom O’Toole]] || Stut || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0}}17 |- | [[Tadhg Beirne]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0}}65 |- | [[Edwin Edogbo]] || Slot || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Cormac Izuchukwu]] || Slot || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Joe McCarthy]] || Slot || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}19 |- | [[James Ryan]] || Slot || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}76 |- | [[Jack Conan]] || [[Losvoorspeler]] || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}55 |- | [[Caelan Doris]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}55 |- | [[Cian Prendergast]] || Losvoorspeler || [[Connacht Rugby|Connacht]] || style="text-align:center" | {{0|00}}8 |- | [[Nick Timoney]] || Losvoorspeler || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}6 |- | [[Josh van der Flier]] || Losvoorspeler || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}75 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Basil MacLear.jpg|duimnael|upright|Basil Maclear (voor 1915)]] [[Lêer:Jack Kyle 1950.jpg|duimnael|upright|Jack Kyle (1950)]] [[Lêer:Tony O'Reilly 1959.jpg|duimnael|upright|Tony O’Reilly (1959)]] [[Lêer:Keith Wood 1989 cropped.jpg|duimnael|upright|Keith Wood (1989)]] Twaalf voormalige Ierse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Jack Kyle]] || [[Losskakel]] || 2008 |- | [[Willie John McBride]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2009 |- | [[Syd Millar]] || [[Stut]] || 2009 |- | [[Tony O’Reilly]] || [[Vleuel]] || 2009 |- | [[Mike Gibson]] || [[Senter]] || 2010 |- | [[Ronnie Dawson]] || [[Haker]] || 2013 |- | [[Keith Wood]] || [[Haker]] || 2014 |- | [[Basil Maclear]] || [[Senter]], [[Vleuel]] || 2015 |- | [[Fergus Slattery]] || [[Losvoorspeler]] || 2015 |- | [[Tom Kiernan]] || [[Heelagter]] || 2015 |- | [[Brian O’Driscoll]] || [[Senter]] || 2016 |- | [[Ronan O’Gara]] || [[Losskakel]] || 2018 |} [[Wêreldrugby]] het drie Ierse spelers as speler van die jaar benoem: [[Keith Wood]] (in 2001), [[Jonathan Sexton]] (in 2018) en [[Josh van der Flier]] (in 2022).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === Vervolgens die belangrikste statistieke van Ierland se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Maart 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=3;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Cian Healy]] || 2009–2025 || 137 |- | {{0}}2 || [[Brian O’Driscoll]] || 1999–2014 || 133 |- | {{0}}3 || [[Ronan O’Gara]] || 2000–2013 || 128 |- | {{0}}4 || [[Conor Murray]] || 2011–2025 || 125 |- | {{0}}5 || [[Rory Best]] || 2005–2019 || 124 |- | {{0}}6 || [[Jonathan Sexton]] || 2009–2023 || 118 |- | {{0}}7 || [[Peter O’Mahony]] || 2012–2025 || 114 |- | {{0}}8 || [[Paul O’Connell]] || 2002–2015 || 108 |- | {{0}}9 || [[John Hayes (rugbyspeler)|John Hayes]] || 2000–2011 || 105 |- | 10 || [[Keith Earls]] || 2008–2023 || 101 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=3;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Brian O’Driscoll]] || 2002–2012 || 83 |- | {{0}}2 || [[Rory Best]] || 2009–2019 || 38 |- | {{0}}3 || [[Keith Wood]] || 1996–2003 || 36 |- | {{0}}4 || [[Jonathan Sexton]] || 2019–2023 || 30 |- | {{0}}5 || [[Paul O’Connell]] || 2004–2015 || 28 |- | {{0}}6 || [[Tom Kiernan]] || 1963–1973 || 24 |- | {{0}}7 || [[Ciaran Fitzgerald]] || 1982–1986 || 19 |- | {{0}}8 || [[Donal Lenihan]] || 1986–1990 || 17 |- | {{0}}9 || [[Fergus Slattery]] || 1979–1981 || 17 |- | 10 || colspan=3 | Drie spelers met 15 toetswedstryde elk |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=3;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Jonathan Sexton]] || 2009–2023 || 1108 |- | {{0}}2 || [[Ronan O’Gara]] || 2000–2013 || 1083 |- | {{0}}3 || [[David Humphreys]] || 1996–2005 || {{0}}560 |- | {{0}}4 || [[Mike Kiernan]] || 1982–1991 || {{0}}308 |- | {{0}}5 || [[Eric Elwood]] || 1993–1999 || {{0}}296 |- | {{0}}6 || [[Brian O’Driscoll]] || 1999–2014 || {{0}}245 |- | {{0}}7 || [[Jack Crowley]] * || 2022–2026 || {{0}}231 |- | {{0}}8 || [[Ollie Campbell]] || 1976–1984 || {{0}}217 |- | {{0}}9 || [[Paddy Jackson]] || 2013–2017 || {{0}}195 |- | 10 || [[Keith Earls]] || 2008–2023 || {{0}}180 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=3;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Brian O’Driscoll]] || 1999–2014 || 46 |- | {{0}}2 || [[Keith Earls]] || 2008–2023 || 36 |- | {{0}}3 || [[Tommy Bowe]] || 2004–2017 || 30 |- | {{0}}4 || [[Denis Hickie]] || 1997–2007 || 29 |- | {{0}}5 || [[Shane Horgan]] || 2000–2009 || 21 |- | {{0}}6 || [[Jacob Stockdale]] * || 2017–2026 || 20 |- | {{0}}7 || [[Girvan Dempsey]] || 1998–2008 || 19 |- | {{0}}8 || colspan=3 | Vyf spelers met 18 drieë elk |} |} == Afrigters == [[Lêer:Warren Gatland Wales coach at the Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012.png|duimnael|upright|Warren Gatland (2012)]] [[Lêer:Declan-Kidney-09-05-23.jpg|duimnael|upright|Decland Kidney (2015)]] Ierland het in 1968 vir die eerste keer ’n hoofafrigter benoem: Ronnie Dawson. Die huidige Ierse hoofafrigter is Andy Farrell, nadat hy in 2019 aangestel is. {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | Ronnie Dawson || 1969–1972 |- | Syd Millar || 1972–1975 |- | Roly Meates || 1975–1977 |- | Noel Murphy || 1977–1980 |- | Tom Kiernan || 1980–1983 |- | Willie John McBride || 1983–1984 |- | Mick Doyle || 1984–1987 |- | Jim Davidson || 1987–1990 |- | Ciaran Fitzgerald || 1990–1992 |- | Gerry Murphy || 1993–1995 |- | Murray Kidd || 1995–1997 |- | Brian Ashton || 1997–1998 |- | Warren Gatland || 1998–2001 |- | Eddie O’Sullivan || 2001–2008 |- | Michael Bradley || 2008 (voorlopig) |- | Declan Kidney || 2008–2013 |- | Les Kiss || 2013 (voorlopig) |- | Joe Schmidt || 2013–2019 |- | Andy Farrell || sedert 2019 |- | Simon Easterby || 2025 (voorlopig) |} == Toekennings == Wêreldrugby het Ierland een keer as “span van die jaar” benoem (in 2018). == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Ierse nasionale krieketspan]] * [[Ierse nasionale vrouerugbyspan]] * [[Ierse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Tom English |title=No Borders: Playing Rugby for Ireland |url=https://archive.org/details/nobordersplaying0000engl |location=Dublin |publisher=Arena Sport |year=2018 |isbn=978-1-909715-18-9}} * {{en}} {{cite book |author=Edmund van Esbeck |title=Irish Rugby 1874–1999: A History |url=https://www.irishrugby.ie/irfu/history/archived-team-history/ |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1999 |pages=327—385, 399—406 |isbn=0-7171-2930-6}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Ireland national rugby union team|Ierse nasionale rugbyspan}} * {{en}} [https://www.irishrugby.ie/ Amptelike webwerf van die Ierse Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/ireland Ierland by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/ireland/ Ierland op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Ierland]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] agz7cj0i6zmyeroiyf6o5kv9zkze0yj 0 43936 2970627 2849328 2026-09-25T12:50:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970627 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Winston Mankunku Ngozi | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Winston Monwabisi Mankunku Ngozi | alias = | geboortedatum = 1943 | geboorteplek = [[Retreat]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | oorsprong = <!-- Gebruik slegs as geen geboorteplek beskikbaar of indien oorsprong van geboorteplek verskil --> | sterfdatum = {{Sterftejaar en ouderdom|1943|2009|10|13}} | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = | beroep = | instrument = [[saxofoon|Tenoorsaxofoon]] | jare_aktief = | etiket = [[Sheer Sound]], [[Nkomo Records]] | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Winston Monwabisi Mankunku Ngozi''' (* [[1943]], † [[13 Oktober]] [[2009]]) was 'n bekende [[Suid-Afrika]]anse tenoorsaxofoonspeler.<ref name=music>[http://www.music.org.za/artist.asp?id=55 Ngozi, Winston Monwabisi 'Mankunku' (South Africa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207215753/http://www.music.org.za/artist.asp?id=55 |date= 7 Desember 2009 }} ''music.org.za''</ref> == Vroeë lewe == Ngozi is in 1943 in [[Retreat]] in die [[Wes-Kaap]] in 'n musikale familie gebore. Op die ouderdom van sewe het hy [[klavier]] begin speel, en later het hy ook [[klarinet]] en [[trompet]] leer speel. Hy het in sy middeltienerjare geleer om die alt- en tenoorsaksofone te speel. Hy het John Coltrane, plaaslike saksofonis Cups & Saucers, pianis Merton Barrow en baskitaarspeler Midge Pike as groot invloede tydens hierdie tydperk in sy lewe gemeld.<ref name=music/> == Loopbaan == Ngozi het in [[Kaapstad]] gewoon tydens [[apartheid]], wat tot gevolg gehad het dat hy onderworpe was aan apartheidswetgewing soos die [[Groepsgebiedewet]] en die [[Wet op Afsonderlike Geriewe]]. In die vroeë 1960's is Ngozi — nes één uit elke drie Suid-Afrikaners — deur die rassistiese regering na [[Gugulethu]] verskuif. Ngozi het in 1964 saam met 'n wit musiekgroep in die Groenpunt Kunssentrum en onder die pseudoniem Winston Mann opgetree waar hy gedwing is om agter 'n gordyn te speel om uit sig te bly, aangesien 'n veelrassige musiekgroep onwettig was.<ref name=music/><ref>[http://www.smooth-jazz.de/Artists4/Ngozi.htm Winston Monwabisi Mankunku Ngozi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227085540/http://www.smooth-jazz.de/Artists4/Ngozi.htm |date=27 Desember 2009 }} ''smooth-jazz.de''</ref> Ngozi het in 1968 ''Yakhal' Inkomo'' saam met Early Mabuza, Agrippa Magwaza, Lionel Pillay en [[Abdullah Ibrahim]] opgeneem, waarvoor hy die [[Castle Lager]]-prys "Jazz Musician of the Year" vir 1968 gewen het. == Dood == Ngozi het ná 'n lang stryd met siekte op 13 Oktober 2009 gesterf.<ref>[http://www.polity.org.za/article/cosatu-statement-by-patrick-craven-congress-of-south-african-trade-unions-spokesperson-on-winston-ngozi-13102009-2009-10-13 Statement by Patrick Craven, Congress of South African Trade Unions spokesperson, on Winston Ngozi] ''Cosatu''</ref> == Diskografie == === Ateljeealbums === * ''Yakhal' Inkomo'' (1968) * ''Jika'' (1987) * ''Dudula'' (1996) * ''Molo Africa'' (1998) * ''Abantwana be Afrika'' (2003) === Versamelalbums === * ''The Best Of'' (2008) == Verwysings == <references /> == Eksterne skakels == * [http://www.music.org.za/artist.asp?id=55 Music.org.za-profiel] {{en}} * [http://www.answers.com/topic/winston-mankunku Winston Ngozi Mankunku op Answers.com] {{en}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ngozi, Winston Mankunku}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse jazz musikante]] [[Kategorie:Geboortes in 1943]] [[Kategorie:Sterftes in 2009]] o3bhavqatgc6q6rb2n9t72jqt4r59xs 0 44685 2970706 2892289 2026-09-25T17:35:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970706 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wêrelderfenisgebied |naam = Akropolis van Athene |beeld = [[Lêer:Attica 06-13 Athens 36 View from Lycabettus.jpg|290px]] |beeldbyskrif= Uitsig oor die Akropolis van Athene |lande = {{vlagland|Griekeland}} |onderafdelings = |tipe = Kultureel |kriteria = i, ii, iii, iv, vi |ID = 404 |skakel = |streek = [[Europa]] |duimdrukkerkaart = Griekeland |duimdrukkerkaartbyskrif = Ligging van die Akropolis van Athene in Griekeland |duimdrukkeretiketposisie = |duimdrukkerkaartgrootte = |kaart_byskrif = |breedtegraad = 37 |breedtegraad_m = 58 |breedtegraad_s = 17 |breedtegraad_NS = N |lengtegraad = 23 |lengtegraad_m = 43 |lengtegraad_s = 35 |lengtegraad_OW = O |köordinate = |jaar = 1987 |sessie = 11de |uitbreding = |bedreigd = }} Die '''Akropolis van [[Athene]]''' ([[Grieks]]: '' Ακρόπολη Αθηνών'') is die mees bekende [[akropolis]] (Gr. ''akros, akron,''<ref>acro-. (geen datum). In Grieks beteken akropolis "hoogste stad". The American Heritage Dictionary of the English Language, Vierde uitgawe. Nageslaan 29 Sept 2008, [http://dictionary.reference.com/browse/acro- uit Dictionary.com webblad:] Aanhaling: "[Van Griekse akros, ekstreem; kyk "ak-" in Indo-Europese wortels.] "</ref> rand, ekstreem + ''polis,'' stad, meerv. acropoleis) in die wêreld. Alhoewel daar etlike ander akropoleis in [[Griekeland]] aangetref word, is die belang van die Akropolis van Athene sodanig dat dit algemeen bekend staan as '''Die Akropolis''' sonder kwalifikasie. Op 26 Maart 2007 is die Akropolis amptelik verklaar as die vooraanstaande monument op die Europese lys van kultuurhistoriese monumente.<ref>{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-03/27/content_5900152.htm |title=Acropolis proclaimed top European Cultural Heritage Monument (Xinhua) - in Engels<!-- Bot generated title --> |access-date=10 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100906202603/http://news.xinhuanet.com/english/2007-03/27/content_5900152.htm |archive-date= 6 September 2010 |url-status=dead}}</ref> Die Akropolis is geleë op 'n afgeplatte rots wat 150m uitstyg bo seevlak in die stad [[Athene]], en beslaan 'n oppervlak van ongeveer 3 [[hektaar]]. Dit was ook bekend as 'n '''Kekropia''', vernoem na die legendariese [[slang]]-man, [[Kekrops I|Kekrops]], die eerste Atheense koning. Die Akropolis van Athene is in [[1987]] deur [[UNESCO]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Teen die einde van die [[5de eeu v.C.]] was Athene die mooiste stad ter wêreld. Hierdie stad, wat al in die prehistoriese dae van die Bronstydperk sy ontstaan gehad het en volgens oorlewering deur 'n sekere koning [[Kekrops]] gestig is, is vernoem na [[Pallas Athena]] die skutgodin van die stad. Aanvanklik was Athene nie 'n baie ryk of belangrike stad nie maar met die uitbreiding van die handel het dit geleidelik gegroei. Die eerste mooi geboue is teen die einde van die [[6de eeu v.C.|6de eeu v.C]]. onder die regering van die tiran Peisistratos en sy seuns opgerig. In die jaar [[480 v.C.]] is Athene deur die Persiese leër onder koning [[Xerxes]] ingeneem en tot op die grond afgebrand; maar toe die Perse eenmaal verslaan en verdryf was, het die Atheners onder leiding van [[Perikles]] besluit om al die tempels en openbare geboue met nuwe prag te herbou. Met die hulp van beroemde argitekte en beeldhouers is die stad verfraai, en het dit die trots van [[Griekeland]] en die wonder van die destydse wêreld geword. == Dories en Ionies == Met die herbou van die stad is twee argitektoniese style gevolg, naamlik die Doriese orde en die Ioniese orde. Die Ioniese suite is ietwat slanker as die Doriese, en bowendien het hulle elkeen 'n basis (voetstuk) en 'n kapiteel wat versier is met “ramshorings", of krullende volute. Ook hul groewe (of kannelures) is effens anders. == Penteliese marmer == Die geboue op die Atheense akropolis (die hoë deel van die stad) is gebou van Penteliese marmer afkomstig uit die steengroewe van die Pentelikosberg, nie ver van Athene nie. Hierdie [[marmer]] is nie skitterwit nie (hoewel dit 2&nbsp;000 jaar gelede miskien 'n bietjie witter was as wat dit vandag is), maar het 'n effense goue skynsel, wat veral baie mooi is wanneer dit gesien word teen die helderblou van die Mediterreense hemel en die diepblou van die see wat 'n mens van die akropolis kan sien. == Die Parthenon == Atheense akropolis is die Parthenon, ʼn manjifieke Doriese tempel gewy aan die kultus van Pallas Athene, beskermgodin van die stad. Die Parthenon is ontwerp deur Iktinos en gebou deur Kallikrates. Daar is nege jaar aan hierdie tempel gebou (447 tot 438 v.C.), en dit het daarna nog ses jaar geduur voordat al die dekorasiewerk ook voltooi was. Die Parthenon is baie groot: 69,54 by 30&nbsp;m wanneer ons die onderste trap van die stilobaat (tempelvloer) insluit. Dit is gebou in 'n ontwikkelde, uiters smaakvolle vorm van die Doriese boustyl. Selfs vandag nog domineer dit die stad aan sy voet. Met die eerste oogopslag lyk dit asof die Parthenon ʼn komposisie van reguit lyne en reghoeke is. Maar dit is ʼn optiese illusie: daar is nouliks een reguit lyn in die hele gebou. Die suile leun effens na binne, omtrent 60 min ver, en met die tipiese swelling van die skagte is hulle ook glad nie suiwer silindries nie. Ook is die stilobaat nie heeltemal waterpas nie: dit is in die middel effens hoër as langs die kante. Hierdie klein afwykings is doelbewus ingebring, sodat die gebou op die oog 'n indruk van reghoekigheid sou maak. (As dit werklik reghoekig was, sou dit gelyk het asof die hele gebou uitmekaarspring.) Die [[Parthenon]] is so genoem of omdat dit die woonvertrek van die jong meisies (''parthenoi'') wat die tempel bedien het, bevat het, of omdat dit die kolossale kultusbeeld van Athena Parthenos – Athena die Maagd – bevat het. Hierdie beroemde beeld, van hout gemaak en beklee met plate van goud en ivoor, was die werk van Pheidias, wat 'n soortgelyke beeld vir die Zeus-tempel by Olimpia vervaardig het. Pheidias was ook verantwoordelik vir die ontwerp van die ontsaglike hoeveelheid beeldhouwerk in marmer wat sowel die pedimente (die driehoekige gewelvelde) as die lang marmerfries langs die binnemure versier het, en waarvan groot gedeeltes gelukkig bewaar gebly het. Hierdie fries, 127 m in lengte, toon in laagreliëf die plegtige optog van die Atheense volk, te voet en te perd, by geleentheid van die groot jaarlikse “Pan-athenaia" – die hoogty van die Athena-kultus. Meer as die helfte van hierdie skitterende marmerpanele is in [[1811]] deur ʼn Skotse edelman, lord [[Elgin]], na [[Groot-Brittanje|Brittanje]] verskeep, waar dit tans die pronkstukke van die [[Britse Museum]] in [[Londen]] uitmaak. == Die Erechtheion == Noord van die [[Parthenon]] staan 'n eienaardige, gekompliseerde gebou in die Ioniese styl. Dit het verskillende oeroue heiligdomme gehuisves, o.m. een van Athene, en een van Erechtheus, 'n legendariese koning van Athene. In een van die voorhowe het 'n ou [[Olyf|olyfboom]] gestaan wat volgens die oorlewering deur Athena self as geskenk aan die stad gegee was. 'n Interessante besonderheid van hierdie tempel is sy suidelike portiek, of balkon, waarvan die dak nie deur gewone suile gedra word me, maar deur ses bekoorlike vrouefigure (die sogenaamde kórai of kariatides) in marmer gebeitel. == Die Tempel van Athena Níkê == Hierdie mooi klein tempeltjie, gewy aan [[Atena|Athena]], Godin van die Oorwinning (Níkê), is deur Kallikrátes gebou (427-424 v.C.). In al sy kleinheid en eenvoud is dit een van die allermooiste voorbeelde van die Ioniese boustyl. == Die Standbeeld van Athena Prómachos == Naby die Propulaia het daar 'n reuse-standbeeld gestaan van Athena die Beskermer (''Promachos''). Hierdie vergulde bronsbeeld, meer as 9 meter hoog, was die werk van Pheidias en dateer van omstreeks [[450 v.C.]] Vir die seelui wat oor die waters van die [[Saroniese Golf]] die stad genader het was die blinkende helm en spies van hierdie Athena-beeld 'n bekende baken in die verte. == Die Propulaia == Die Atheners wou graag aan hul akropolis 'n ingang gee wat al die mooi geboue waardig sou wees. Daarom het hulle 'n monumentale toegangspoort met vyf deurgange gebou, in die Doriese styl, maar met Ioniese suile aan die binnekant, na die ontwerp van die argitek Mnesikles. Die bouwerk is in [[447 v.C.|437 v.C.]] begin, maar toe die groot [[Peloponnesiese oorlog|Peloponnesiese Oorlog]] teen die [[Spartan|Spartane]] in 431 v.C. uitbreek, was dit nog nie klaar nie, en dit is ten slotte nooit voltooi nie. Dit is Pro-pulaia, dit wil sê “Voorportale" of “Toegangspoorte", genoem. Die ou pad wat steil teen die akropolis uitgeslinger het, is ʼn makliker helling gegee, en daar is later ook trappies uitgekap vir voetgangers. == Bronne == * KENNIS, 1980, {{ISBN|079810824X}}, volume 2, bl. 384, 385 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Acropolis of Athens|Akropolis van Athene}} {{Normdata}} [[Kategorie:Athene]] [[Kategorie:Geografie van Griekeland]] [[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Griekeland‎]] [[lt:Akropolis#Atėnų akropolis]] qnhj3guzuk9rjh8a3m9he6w3phj8644 0 45380 2970745 2896073 2026-09-25T19:32:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970745 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AnnaAnderson1922.jpg|duimnael|220px|regs|Anna Anderson, wat beweer het sy is [[Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]], dogter van tsaar [[Nikolaas II van Rusland]].]] '''Anna Anderson''' ([[16 Desember]] [[1896]] – [[12 Februarie]] [[1984]]) is die bekendste van die baie mense wat voorgegee het hulle is ’n oorlewende gesinslid van tsaar [[Nikolaas II van Rusland]] ná die [[Moord op die Romanofs|moord op die keiserlike gesin]]. Sy het beweer sy is Nikolaas II se jongste dogter, [[Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]].<ref name=plos>{{citation|author=Coble, Michael D.; Loreille, Odile M.; Wadhams, Mark J.; Edson, Suni M.; Maynard, Kerry; Meyer, Carna E.; Niederstätter, Harald; Berger, Cordula; Berger, Burkhard; Falsetti, Anthony B.; Gill, Peter; Parson, Walther; Finelli, Louis N.|date=11 Maart 2009|title=Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis|journal=PLoS ONE|volume=4|issue=3|page=e4838|doi=10.1371/journal.pone.0004838|url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0004838|Access=3 Julie 2009}}</ref><ref name=godl>{{citation|last=Godl|first=John|date=Augustus 1998|title=Anastasia: The Unmasking of Anna Anderson|journal=The European Royal History Journal|issue=VI|publisher=Arturo Beeche|location=Oakland|pages=3–8}}</ref> Die regte Anastasia is op 17 Julie 1918 in [[Jekaterinburg]], [[Rusland]], saam met haar ouers, susters en broer deur die [[Bolsjewis]]te tereggestel, maar dit was onbekend wat van hulle lyke geword het. In 1920 is Anderson opgeneem in ’n hospitaal vir geestelik versteurdes nadat sy in [[Berlyn]] probeer [[selfmoord]] pleeg het. Sy het haarself daarna eers ''Fräulein Unbekannt'' ([[Duits]] vir "Mejuffrou Onbekend") genoem en geweier om haar identiteit bekend te maak. Later het sy eers die van Tschaikovsky en toe Anderson gebruik. In Maart 1922 het bewerings dat sy Anastasia is, vir die eerste keer die publiek se aandag getrek. Die meeste oorlewende lede van die Romanof-familie het gesê dat Anderson jok, maar baie mense het haar geglo. In 1927 het ’n privaat speurder, wat deur die tsarina se broer, [[Ernst Ludwig, Groothertog van Hesse|Ernst Ludwig, groothertog van Hesse]], aangestel is, uitgevind Anderson is '''Franziska Schanzkowska''', ’n [[Pole|Poolse]] fabriekwerker met ’n geskiedenis van geestelike versteuring. Ná ’n hofsaak wat baie dekades geduur het, het ’n [[Duitsland|Duitse]] hof beslis Anderson kon nie bewys dat sy Anastasia is nie.<ref>Klier and Mingay, p. 109; Kurth, ''Anastasia'', pp. 10, 53</ref> Tussen 1922 en 1968 het Anderson in [[Amerika]] en [[Duitsland]] gewoon en in sanatoriums en verpleeginrigtings. Sy het in 1968 na Amerika geïmmigreer en kort voordat haar visum verval het, getrou met Jack Manahan, ’n geskiedenisprofessor van [[Virginië]]. Ná haar dood in 1984 is Anderson se lyk veras en in Duitsland begrawe. Ná die verbrokkeling van die [[Sowjetunie]] is bekend gemaak waar die lyke van die [[tsaar]], tsarina en al vyf hulle kinders is en verskeie laboratoriums in verskeie lande het hulle identiteit deur middel van [[DNS]]-toetse vasgestel.<ref name=plos /><ref name=pnas>{{citation|url=http://www.pnas.org/content/106/13/5258.abstract|title=Genomic identification in the historical case of the Nicholas II royal family|author=Rogaev, Evgeny I.; Grigorenko, Anastasia P.; Moliaka, Yuri K.; Faskhutdinova, Gulnaz; Goltsov, Andrey; Lahti, Arlene; Hildebrandt, Curtis; Kittler, Ellen L. W.; Morozova, Irina|date=31 Maart 2009|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=13|pages=5258–5263|Access=8 September 2009|doi=10.1073/pnas.0811190106}}</ref> Toetse op hare en ander weefsel van Anderson het gewys dat haar DNS nie ooreenstem met die Romanof-familie s’n nie,<ref>Van der Kiste and Hall, p. 174</ref><ref name=stoneking>{{citation|author=Stoneking, Mark; Melton, Terry; Nott, Julian; Barritt, Suzanne; Roby, Rhonda; Holland, Mitchell; Weedn, Victor; Gill, Peter; Kimpton, Colin; Aliston-Greiner, Rosemary; Sullivan, Kevin|date=9 Januarie 1995|title=Establishing the identity of Anna Anderson Manahan|journal=Nature Genetics|volume=9|pages=9–10|url=http://www.nature.com/ng/journal/v9/n1/abs/ng0195-9.html|Access=3 Julie 2009|doi=10.1038/ng0195-9}}</ref> maar wel met dié van Karl Maucher, ’n familielid van Franziska Schanzkowska.<ref name=stoneking /> Wetenskaplikes, historici en die groot nuusagentskappe aanvaar dat Anderson wel Schanzkowska was.<ref name=plos /><ref>{{citation|author=Sykes, Bryan|year=2001|title=The Seven Daughters of Eve|publisher=Norton|location=New York|page=75|isbn=0 393 02018 5}}</ref><ref>Massie, p. 249</ref><ref>{{citation|author=Gutterman, Steve|date=23 Augustus 2007|title=Bones turn up in hunt for last czar's son|url=http://www.msnbc.msn.com/id/20417240/|publisher=Associated Press|Access=3 Julie 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090414145612/http://www.msnbc.msn.com/id/20417240/|archivedate=14 April 2009|access-date=20 Februarie 2010}}</ref><ref>{{citation|author=Sieff, Martin|date=1 Mei 2008|title=Romanov mystery finally solved|url=http://www.upi.com/news/issueoftheday/2008/05/01/Romanov-mystery-finally-solved/UPI-19691209678305/|publisher=United Press International|access=3 Julie 2009}}</ref> ==Dalldorf-inrigting (1920-'22)== Op 27 Februarie 1920<ref>Berlynse polisieverslag, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 89</ref> het ’n onbekende jong vrou in Berlyn probeer selfmoord pleeg deur van die Bendlerstrassebrug in die Landwehrkanaal te spring. Sy is deur ’n polisiesersant gered en opgeneem in die Elisabeth-hospitaal aan Lützowstrasse. Omdat sy nie identiteitsdokumente gehad het nie en geweier het om haarself te identifiseer, is sy as ''Fräulein Unbekannt'' ("Mejuffrou Onbekend") opgeneem in ’n geesteshospitaal in Dalldorf (nou Wittenau, in Reinickendorf), waar sy die volgende twee jaar gebly het.<ref name=km93>Klier en Mingay, p. 93; Berlynse polisieverslag, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 89</ref> Die onbekende pasiënt het littekens aan haar kop en liggaam gehad<ref>King en Wilson, pp. 82–84; Massie, p. 163</ref> en het Duits gepraat met ’n aksent wat deur mediese personeel as "[[Russies]]" beskryf is.<ref>Verpleegster Erna Buchholz en dr. Bonhoeffer aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 95–96</ref> [[Beeld:Anna_Anderson_Mugshot_1920.jpg|thumb|Foto’s wat by die Dalldorf-inrigting van Anna Anderson geneem is ná haar selfmoordpoging in 1920.]] Aan die begin van 1922 het Clara Peuthert, ’n medepasiënt in die sielsiekehospitaal, beweer die onbekende vrou is [[Groothertogin Tatjana Nikolajewna van Rusland|groothertogin Tatjana van Rusland]], een van die vier dogters van [[Nikolaas II van Rusland|keiser Nikolaas II]].<ref>''I, Anastasia'', p. 91; Klier en Mingay, p. 94; Kurth, ''Anastasia'', p. 14</ref> Na haar vrylating het Peuthert aan die Russiese emigrantkaptein Nicholas von Schwabe gesê sy het Tatjana in Dalldorf gesien.<ref>King en Wilson, p. 91; Klier en Mingay, p. 94, Kurth, ''Anastasia'', pp. 16–17</ref> Schwabe het die inrigting besoek en die vrou as Tatjana aanvaar.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 21; Welch, p. 103</ref> Hy het ander emigrante oorreed om die onbekende vrou te besoek, insluitende Zinaida Tolstoi, ’n vriendin van [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt|keiserin Aleksandra]]. Uiteindelik het barones Sophie Buxhoeveden, ’n voormalige hofdame van die tsarina, saam met Tolstoi die inrigting besoek. Toe sy die vrou sien, het Buxhoeveden verklaar: "Sy is te kort vir Tatjana."<ref>Klier en Mingay, p. 95; Kurth, ''Anastasia'', p. 25; Massie, p. 163</ref> Sy het vertrek, oortuig dat die vrou nie ’n Russiese groothertogin was nie.<ref>''I, Anastasia'', p. 93; Hall, p. 340; Kurth, ''Anastasia'', p. 25</ref> ’n Paar dae later het die onbekende vrou opgemerk: "Ek het nie gesê ek is Tatjana nie."<ref>Klier and Mingay, p. 95; Kurth, ''Anastasia'', p. 26</ref> ’n Verpleegster by Dalldorf, Thea Malinovsky, het jare ná die pasiënt se vrylating uit die inrigting beweer die vrou het haar in die herfs van 1921 vertel sy is ’n ander dogter van die tsaar, [[Groothertogin Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]].<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 12</ref> Die pasiënt self kon egter nie die voorval onthou nie.<ref>''I, Anastasia'', p. 91</ref> Haar biograwe ignoreer óf Malinovsky se bewering<ref>Klier en Mingay, pp. 93–94</ref> óf verweef dit in hulle vertelling.<ref>King en Wilson, pp. 88–89; Massie, p. 163</ref> ==Duitsland en Switserland (1922-'27)== Teen Mei 1922 het Peuthert, Schwabe en Tolstoi geglo die vrou was Anastasia, hoewel Buxhoeveden gesê het daar is geen ooreenkoms nie.<ref>''I, Anastasia'', p. 93; Klier en Mingay, p. 95</ref> Nietemin is die vrou uit die inrigting geneem en ’n kamer gegee in die Berlynse huis van baron Arthur von Kleist, ’n Russiese emigrant wat ’n polisiehoof in Russiese Pole was voor die val van die tsaar. Die Berlynse polisieman wat die saak hanteer het, speurinspekteur Franz Grünberg, het gedink Kleist "het dalk bymotiewe gehad, soos in emigrantkringe gesuggereer is: As die ou toestande ooit in Rusland herstel sou word, het hy groot bevordering verwag danksy die feit dat hy na die jong vrou omgesien het."<ref>Brief van Grünberg aan sy hoof, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 92</ref> Sy het begin om haarself Anna Tschaikovsky te noem,<ref>Klier en Mingay, p. 96; Kurth, ''Anastasia'', p. 53; Berlynse polisierekords, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 112</ref> en het "Anna" gekies as ’n kort vorm van "Anastasia",<ref>''I, Anastasia'', p. 98; Klier en Mingay, p. 96</ref> hoewel Peuthert "haar oral as Anastasia beskryf het".<ref>Grünberg se aantekeninge, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 112</ref> Tschaikovsky het in die huise van bekendes gebly, insluitend Kleist, Peuthert, ’n arm werkersklasgesin met die naam Bachmann, en op inspekteur Grünberg se landgoed by Funkenmühle, naby Zossen.<ref>''I, Anastasia'', pp. 100–112; Klier en Mingay, pp. 97–98; Kurth, ''Anastasia'', pp. 29–63</ref> By Funkenmühle het Grünberg gereël dat die tsarina se suster, prinses Irene van Hesse en by [[Ryn]], Tschaikovsky ontmoet, maar Irene het haar nie herken nie.<ref>Klier en Mingay, pp. 97–98; Kurth, ''Anastasia'', pp. 51–52; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 103, 106–107; Welch, p. 108</ref> Grünberg het ook ’n besoek van kroonprinses Cecilie van Pruise gereël, maar Tschaikovsky het geweier om met haar te praat, en Cecilie is verward deur die ontmoeting gelaat.<ref>''I, Anastasia'', p. 115; Kurth, ''Anastasia'', p. 64; Klier en Mingay, p. 98; Massie, p. 168</ref> Later, in die 1950’s, het Cecilie ’n verklaring onderteken dat Tschaikovsky Anastasia was,<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 343; Massie, p. 168; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 116</ref> maar Cecilie se familie het haar verklaring betwis en gesuggereer dat sy [[demensie]] het.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 343</ref> Teen 1925 het Tschaikovsky ’n tuberkulose-infeksie aan haar arm ontwikkel, en sy is in opeenvolgende hospitale vir behandeling geplaas. Sy was siek en byna sterwend, en het aansienlik gewig verloor.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 84–85; Massie, p. 172; Welch, p. 110</ref> Sy is besoek deur die tsarina se kamerbediende Aleksei Wolkof; Anastasia se privaat onderwyser Pierre Gilliard; sy vrou, Aleksandra Teglewa, wat Anastasia se kinderoppasser was; en die tsaar se suster, groothertogin Olga. Hoewel hulle simpatie betoon het, al was dit net vir Tschaikovsky se siekte, en geen onmiddellike openbare verklarings gemaak het nie het hulle uiteindelik almal ontken dat sy Anastasia was.<ref>Klier en Mingay, pp. 99–103; Kurth, ''Anastasia'', pp. 99–124; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 135–169</ref> In Maart 1926 het sy herstel op koste van groothertogin Anastasia se grootoom, prins Valdemar van [[Denemarke]]. Valdemar was bereid om Tschaikovsky materiële hulp aan te bied, deur die Deense ambassadeur in Duitsland, terwyl haar identiteit ondersoek is.<ref>Klier en Mingay, p. 91; Kurth, ''Anastasia'', p. 102</ref> Om haar in staat te stel om te reis, het die Berlynse Vreemdelingekantoor vir haar ’n tydelike identiteitsertifikaat uitgereik as "Anastasia Tschaikovsky", met groothertogin Anastasia se persoonlike besonderhede.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 130</ref> Ná ’n rusie met Rathlef is Tschaikovsky in Junie 1926 verskuif na die Stillachhaussanatorium in Oberstdorf in die Beierse Alpe, en Rathlef het na Berlyn teruggekeer.<ref>Klier en Mingay, p. 104; Kurth, ''Anastasia'', pp. 130–134; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 180–187</ref> [[Beeld:Anna_Anderson_Anastasia_Side_Profile.jpg|thumb|240px|’n Vergelyking van die syprofiele van Anastasia Nikolajewna en Anna Anderson, geskep deur Pierre Gilliard.]] By Oberstdorf is Tschaikovsky besoek deur Tatiana Melnik, gebore Botkin. Melnik was die niggie van Serge Botkin, die hoof van die Russiese vlugtelingkantoor in Berlyn, en die dogter van die keiserlike familie se persoonlike geneesheer, Jewgeni Botkin, wat in 1918 saam met die tsaar se gesin deur die kommuniste vermoor is. Tatiana Melnik het groothertogin Anastasia as kind ontmoet en het laas in Februarie 1917 met haar gepraat.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 138</ref> Vir Melnik het Tschaikovsky soos Anastasia gelyk, selfs al "het die mond verander en merkbaar growwer geword, en omdat die gesig so maer is, lyk haar neus groter as wat dit was."<ref>Tatiana Melnik se verlaring onder eed, 1929, aangehaal deur Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 193; King en Wilson, p. 172 en Kurth, ''Anastasia'', pp. 141–142</ref> In ’n brief het Melnik geskryf: "Haar houding is kinderlik, en oor die algemeen kan sy nie as ’n verantwoordelike volwassene gereken word nie, maar moet soos ’n kind gelei en gedirigeer word. Sy het nie net tale vergeet nie, maar het oor die algemeen die vermoë om akkuraat te vertel verloor … selfs die eenvoudigste stories vertel sy onsamehangend en verkeerd; dit is eintlik net woorde aanmekaargesit in ongrammatikale Duits … Haar gebrek lê duidelik in haar geheue en gesig."<ref>Aangehaal deur Massie in p. 169 en Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 195</ref> Melnik het verklaar Tschaikovsky was Anastasia, en het aanvaar dat enige onvermoë van haar kant om gebeure te onthou en haar weiering om Russies te praat, veroorsaak is deur haar verswakte fisieke en geestelike toestand.<ref>Massie, p. 170; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 197–198</ref> Hetsy onbedoeld deur ’n opregte begeerte om "die pasiënt se swak geheue te help"<ref>Gilliard, Pierre (1929) ''La Fausse Anastasie'' aangehaal in Krug von Nidda, p. 198</ref> óf as deel van ’n doelbewuste vertoning,<ref>Godl (1998)</ref> het Melnik vir Tschaikovsky besonderhede van die lewe in die keiserlike familie ingeoefen. ==Kasteel Seeon (1927)== [[Beeld:Franziska Schanzkowska.jpg|thumb|220px|Franziska Schanzkowska, omstreeks 1913.]] In 1927, onder druk van sy familie, het Valdemar besluit om nie verdere finansiële steun aan Tschaikovsky te verskaf nie, en die geld uit Denemarke het opgedroog.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 151–153; Massie, p. 181</ref> Hertog George van Leuchtenberg, ’n verlangse familielid van die tsaar, het haar ’n tuiste gegee by Kasteel Seeon.<ref>Klier en Mingay, pp. 105–106; Kurth, ''Anastasia'', pp. 151–153; Massie, p. 181</ref> Die tsarina se broer, [[Ernst Ludwig, Groothertog van Hesse|Ernst Ludwig, groothertog van Hesse]], het ’n privaat speurder, Martin Knopf, aangestel om die bewerings te ondersoek dat Tschaikovsky Anastasia is. Tydens haar verblyf by Kasteel Seeon het Knopf gerapporteer dat Tschaikovsky eintlik ’n Poolse fabriekwerker genaamd Franziska Schanzkowska is.<ref>King en Wilson, pp. 306–314; Klier en Mingay, p. 105; Massie, pp. 178–179</ref> Schanzkowska het tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] in ’n ammunisiefabriek gewerk. Kort nadat haar verloofde aan die front gesneuwel het, het ’n handgranaat uit haar hand geval en ontplof. Sy is aan die kop beseer, en ’n voorman is voor haar dood.<ref>King en Wilson, pp. 282–283; Klier en Mingay, p. 224; Massie, p. 249</ref> Sy het apaties en depressief geword is op 19 September 1916 kranksinnig verklaar,<ref>King en Wilson, p. 283; Kurth, ''Anastasia'', p. 167</ref> en het tyd in twee geestesinrigtings deurgebring.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 415, nota 93</ref> Vroeg in 1920 is sy as vermis aangemeld van haar woonplek in Berlyn, en sedertdien is sy nie weer deur haar familie gesien nie.<ref>Klier en Mingay, pp. 105, 224; Kurth, ''Anastasia'', p. 166; Massie, pp. 178–179, 250</ref> In Mei 1927 is Franziska se broer Felix Schanzkowski aan Tschaikovsky voorgestel by ’n plaaslike herberg in Wasserburg naby Kasteel Seeon. Leuchtenberg se seun, Dmitri, was heeltemal seker Tschaikovsky is ’n bedrieër en dat Felix haar as sy suster herken het,<ref>Klier en Mingay, p. 106; Kurth, ''Anastasia'', p. 415, nota 80</ref> maar Leuchtenberg se dogter, Natalie, het oortuig gebly van Tschaikovsky se egtheid.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 180; Massie, p. 181</ref> Leuchtenberg self was dubbelsinnig.<ref>King en Wilson, p. 160; Massie, p. 181</ref> Volgens een verslag het Felix aanvanklik verklaar Tschaikovsky is sy suster Franziska,<ref>Klier en Mingay, p. 106</ref> maar die beëdigde verklaring wat hy onderteken het, het slegs melding gemaak van ’n "sterk ooreenkoms", het fisiese verskille uitgelig en gesê sy het hom nie herken nie.<ref>Klier en Mingay, p. 106; Beëdigde verklaring van Felix Schanzkowski, aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 174</ref> Jare later het Felix se familie gesê hy het geweet Tschaikovsky is sy suster, maar het verkies om haar aan haar nuwe lewe oor te laat, wat baie geriefliker was as enige alternatief.<ref>Klier en Mingay, p. 224</ref> Besoekers aan Seeon het ingesluit prins [[Feliks Joesoepof]], man van Anastasia se niggie aan vaderskant prinses Irina Aleksandrowna van Rusland, wat geskryf het: {{Cquote|Ek verklaar kategories dat sy nie Anastasia Nicolajewna is nie, maar net ’n avonturier, ’n siek histerielyer en ’n vreeslike toneelspeelster. Ek kan eenvoudig nie verstaan hoe enigiemand hieroor kan twyfel nie. As jy haar gesien het, is ek oortuig daarvan dat jy sou teruggedeins het van afgryse by die gedagte dat hierdie vreeslike skepsel ’n dogter van ons tsaar kan wees.<ref>Brief van Joesopof aan groothertog Andrei Wladimirowitsj van Rusland, 19 September 1927, aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 186</ref>}} Ander besoekers, soos Felix Dassel, ’n offisier wat Anastasia in 1916 in die hospitaal besoek het, en Gleb Botkin, wat Anastasia as kind geken het en Tatiana Melnik se broer was, was egter oortuig daarvan dat Tschaikovsky eg is.<ref>Klier en Mingay, pp. 89, 135; Kurth, ''Anastasia'', pp. 193, 201</ref> ==Verenigde State (1928-'31)== Teen 1928 het Tschaikovsky se aanspraak belangstelling en aandag in die [[Verenigde State]] ontlok, waar Gleb Botkin artikels gepubliseer het ter ondersteuning van haar saak.<ref>Godl (1998); Klier en Mingay, p.108; Massie, p. 182</ref> Botkin se publisiteit het die aandag getrek van ’n veraf niggie van Anastasia, Xenia Leeds, ’n voormalige Russiese prinses wat met ’n ryk Amerikaanse nyweraar getroud was.<ref>Klier en Mingay, p. 108; Kurth, ''Anastasia'', p. 202; Massie, p. 182</ref> Botkin en Leeds het gereël dat Tschaikovsky op Leeds se koste na die Verenigde State vaar.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 202–204</ref> Op die reis na die VSA het Tschaikovsky [[Parys]] aangedoen, waar sy [[groothertog Andrei Wladimirowitsj van Rusland]], die tsaar se neef, ontmoet het. Hy het geglo sy is Anastasia.<ref>King en Wilson, p. 208; Klier en Mingay, p. 109; Kurth, ''Anastasia'', pp. 204–206</ref> Tschaikovsky het ses maande lank op die landgoed van die Leeds-familie in Oyster Bay, [[New York (deelstaat)|New York]], gewoon.<ref>Klier en Mingay, p. 109; Kurth, ''Anastasia'', pp. 214–219; Massie, pp. 175–176, 181</ref> [[Beeld:Rachmaninoff seated at Steinway grand piano.jpg|thumb|220px|Die pianis en komponis [[Sergei Rachmaninoff]] het betaal dat Anna in Long Island bly, waar sy die naam Anderson vir die eerste keer gebruik het.]] Terwyl die 10de herdenking van die tsaar se teregstelling in Julie 1928 nader gekom het, het Botkin ’n prokureur, Edward Fallows, aangestel om toesig te hou oor regstappe om enige deel van die tsaar se boedel buite die [[Sowjetunie]] te bekom. Omdat die dood van die tsaar nooit bewys is nie, kon die boedel eers 10 jaar ná die veronderstelde datum van sy dood aan familielede beskikbaar gestel word.<ref>Clarke, p. 187; Klier en Mingay, p. 110; Kurth, ''Anastasia'', pp. 220–221; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 242</ref> Buiten ’n betreklik klein deposito in Duitsland, wat onder die tsaar se erkende familielede versprei is, is geen geld egter ooit gevind nie.<ref>Klier en Mingay, p. 117</ref> Ná ’n rusie, moontlik oor Tschaikovsky se aanspraak op die boedel,<ref>Klier en Mingay, p. 110; Kurth, ''Anastasia'', pp. 221–222; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 242</ref> het Tschaikovsky uit die Leeds se herehuis getrek, en die pianis [[Sergei Rachmaninoff]] het gereël dat sy in die Garden City Hotel in Hempstead, New York, woon en later in ’n klein kothuis. Om die pers te vermy, is sy geregistreer as mev. Anderson, die naam waaronder sy later bekend gestaan het.<ref>Klier en Mingay, p. 110; Kurth, ''Anastasia'', p. 227; Massie, p. 181; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', p. 244</ref> In Oktober 1928, ná die dood van die tsaar se moeder, [[Prinses Dagmar van Denemarke|Maria Fjodorowna]], het die 12 naaste familielede van die tsaar by Maria se begrafnis vergader en ’n verklaring onderteken wat Anderson as ’n bedrieër veroordeel het.<ref>Klier en Mingay, p. 111; Kurth, ''Anastasia'', p. 229; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 238–239</ref> Die Kopenhagen-verklaring, soos dit bekend sou word, het verduidelik: "Ons pligsbesef dwing ons om te verklaar dat die verhaal slegs ’n sprokie is. Die nagedagtenis van ons dierbare afgestorwene sou geskaad word as ons hierdie fantasieverhaal sou toelaat om te versprei en enige geloofwaardigheid te kry."<ref>Klier en Mingay, p. 111; Kurth, ''Anastasia'', p. 229</ref> Vanaf vroeg in 1929 het Anderson saam met Annie Burr Jennings gewoon. Sy was 'n ryk oujongnooi van Park Avenue wat bly was om iemand te huisves wat sy gedink het die tsaar se dogter is.<ref>Massie, p. 182</ref> 18 maande lank was Anderson die pronkstuk van die New Yorkse samelewing.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 232; Massie, p. 182</ref> Toe het ’n patroon van selfvernietigende gedrag begin: woede-uitbarstings, die doodmaak van haar troetelparkiet<ref>Klier en Mingay, p. 113; Brief van Wilton Lloyd-Smith, mej. Jennings se prokureur, aan Annie Jennings, 15 Julie 1930, aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 250</ref> en sy het een keer selfs kaal op die dak rondgehardloop.<ref>Brief van Wilton Lloyd-Smith, mej. Jennings se prokureur, aan Annie Jennings, 22 Augustus 1930, aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 251; Massie, p. 182</ref> Op 24 Julie 1930 het regter Peter Schmuck van die hooggeregshof van New York ’n bevel onderteken om haar na ’n sielsiekehospitaal te stuur.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 251–252</ref> Voordat sy daarheen gebring kon word, het Anderson haarself in haar kamer toegesluit, en die deur is met ’n byl oopgebreek. Sy is met geweld na die Four Winds-sanatorium in Westchester, New York, geneem waar sy net meer as ’n jaar gebly het.<ref>Massie, p. 182; Krug von Nidda in ''I, Anastasia'', pp. 250–251</ref> In Augustus 1931 het Anderson na Duitsland teruggekeer, vergesel van ’n privaat verpleegster in ’n geslote kajuit op die passasierskip Deutschland.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 253–255; Massie, p. 186</ref> Jennings het die reis, die verblyf by die Westchester-sanatorium, en nog ses maande se sorg in die psigiatriese vleuel van ’n verpleegtehuis by Ilten naby [[Hannover]] betaal.<ref>Massie, p. 186</ref> Met haar aankoms in Ilten is Anderson as gesond van gees verklaar,<ref>Klier en Mingay, p. 125; Kurth, ''Anastasia'', p. 259</ref> maar aangesien die kamer vooruitbetaal was en sy nêrens anders gehad het om heen te gaan nie, het sy in ’n suite op die sanatoriumterrein aangebly.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 258–260</ref> ==Duitsland (1931-'68)== Anderson se terugkeer na Duitsland het persbelangstelling ontlok en sy het die simpatie van nog lede van die Duitse aristokrasie gekry.<ref name="k&m">Klier en Mingay, p. 127</ref> Sy het weer begin rondwoon as gas van haar weldoeners.<ref>Kurth, ''Anastasia'', pp. 271–279</ref> In 1932 het die Britse sensasiekoerant ''News of the World'' ’n opspraakwekkende storie gepubliseer waarin sy daarvan beskuldig is dat sy ’n Roemeense aktrise is wat bedrog pleeg.<ref>Klier en Mingay, p. 127; Kurth, ''Anastasia'', p. 276</ref> Haar prokureur het ’n lastersaak aanhangig gemaak, maar die lang proses het voortgeduur tot die uitbreek van [[Tweede Wêreldoorlog]], toe die saak van die hand gewys is omdat Anderson in Duitsland gewoon het en Duitse inwoners nie mense in vyandelike lande kon dagvaar nie.<ref name="k&m"/> Van 1938 af het prokureurs namens Anderson in Duitsland die verspreiding van die tsaar se boedel onder sy erkende familielede betwis, en hulle het op hulle beurt haar identiteit betwis.<ref>Klier en Mingay, p. 115; Kurth, ''Anastasia'', pp. 289–356</ref> Die geding het afwisselend dekades lank voortgeduur, sonder oplossing. [[Louis Mountbatten, 1ste graaf Mountbatten van Birma|Lord Louis Mountbatten]] het sommige van sy Duitse familielede se regskostes teen Anderson betaal.<ref>Klier en Mingay, p. 128; Massie, p. 189</ref> Die uitgerekte verrigtinge was die langste hofsaak in die Duitse geskiedenis.<ref>King en Wilson, p. 236; Klier en Mingay, p. 115</ref> Anderson het in 1938 ’n laaste ontmoeting met die Schanzkowski-familie gehad. Gertrude Schanzkowska het volgehou dat Anderson haar suster, Franziska, is,<ref>Klier en Mingay, p. 129; Kurth, ''Anastasia'', p. 283; Massie, p. 180</ref> maar die [[Nazi]]regering het die ontmoeting gereël om Anderson se identiteit vas te stel; en as sy as Schanzkowska aanvaar word, sou sy gevange geneem word.<ref>Klier en Mingay, p. 129</ref> Die Schanzkowski-familie het geweier om beëdigde verklarings teen haar te onderteken, en geen verdere stappe is geneem nie.<ref>King en Wilson, p. 316; Klier en Mingay, p. 129</ref> Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog het Anderson in Schloss Winterstein saam met Louise van Sakse-Meiningen gewoon, in wat die Sowjet-besettingsone geword het. In 1946 het prins Frederik van Sakse-Altenburg haar oor die grens na Bad Liebenzell in die Franse besettingsone help kom.<ref>Klier en Mingay, p. 129; Kurth, ''Anastasia'', pp. 285–286</ref> Prins Frederik het Anderson gevestig in ’n voormalige leërkaserne op die dorpie Unterlengenhardt, aan die rand van die [[Swartwoud]], waar sy ’n soort toeristeaantreklikheid geword het.<ref>Klier en Mingay, pp. 130–131; Kurth, ''Anastasia'', pp. 263–266; Massie, p. 186</ref> Lili Dehn, ’n vriendin van keiserin Aleksandra, het haar besoek en as Anastasia erken,<ref>Klier en Mingay, pp. 153–154; Kurth, ''Anastasia'', p. 288; Massie, p. 187</ref> maar toe Charles Sydney Gibbes, die Engelse privaat onderwyser van die keiserlike kinders, Anderson ontmoet, het hy haar as ’n bedrieër veroordeel.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 304; Massie, p. 187</ref> In ’n beëdigde verklaring het hy gesê: "Sy lyk op geen manier soos die ware groothertogin Anastasia wat ek geken het nie ... Ek is heeltemal seker sy is ’n bedrieër."<ref>Massie, p. 187</ref> Anderson het ’n kluisenaar geword, omring deur katte, en haar huis het vervalle geraak.<ref>Klier en Mingay, p. 140; Kurth, ''Anastasia'', p. 334; Massie, p. 191</ref> In Mei 1968 is Anderson na ’n hospitaal in Neuenbürg geneem nadat sy halfbewusteloos in haar huis ontdek is. In haar afwesigheid het prins Frederik die eiendom op bevel van die plaaslike gesondheidsraad laat skoonmaak.<ref>Klier en Mingay, p. 140; Kurth, ''Anastasia'', pp. 370–371</ref> Haar Ierse wolfhond en 60 katte is doodgemaak.<ref>Klier en Mingay, p. 140; Kurth, ''Anastasia'', pp. 371–372</ref> Anderson was verskrik hieroor en het haar langtermynondersteuner Gleb Botkin se aanbod aanvaar om terug te verhuis na die Verenigde State.<ref>Klier en Mingay, p. 142; Kurth, ''Anastasia'', pp. 371–372; Welch p. 253</ref> ==Finale jare (1968-'84)== [[Beeld:Botkin,Gleb.jpg|thumb|220px|Anderson se langtermyn-ondersteuner Gleb Botkin, omstreeks 1960.]] Botkin het op die universiteitsdorp Charlottesville, [[Virginië]], gewoon en ’n plaaslike vriend van hom, die geskiedenisprofessor en genealoog John Eacott "Jack" Manahan het vir Anderson se reis na die Verenigde State betaal.<ref>Klier en Mingay, p. 142; Kurth, ''Anastasia'', p. 370; Massie, pp. 191–192</ref> Sy het die land binnegekom op ’n besoekersvisum vir ses maande en kort voordat dit sou verval, het sy op 23 Desember 1968 in ’n burgerlike seremonie getrou met Manahan, wat 20 jaar jonger as sy was. Botkin was die strooijonker.<ref>King en Wilson, p. 246; Kurth, ''Anastasia'', p. 375</ref> Jack Manahan het van dié geriefshuwelik gehou<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 375; Massie, p. 192</ref> en homself beskryf as "groothertog-in-afwagting"<ref>Massie, p. 192</ref> of "skoonseun van die tsaar".<ref>Klier en Mingay, p. 145</ref> Die egpaar het in aparte slaapkamers gebly in ’n huis in University Circle in Charlottesville, en het ook ’n plaas naby Scottsville besit.<ref>Kurth, ''Anastasia'', p. 381</ref> Botkin is in Desember 1969 oorlede.<ref>Klier en Mingay, p. 162; Kurth, ''Anastasia'', p. 376</ref> In Februarie van die volgende jaar, 1970, het die hofsake uiteindelik tot ’n einde gekom, sonder dat enige party Anderson se identiteit kon bevestig.<ref>King and Wilson, pp. 236–238; Klier en Mingay, p. 139; Kurth, ''Anastasia'', p. 377</ref> Manahan en Anderson, nou wettig bekend as Anastasia Manahan,<ref>King en Wilson, p. 247; Kurth, ''Anastasia'', p. 375</ref> het goed bekend geword in die Charlottesville-omgewing as eksentrieke figure.<ref>Klier en Mingay, p. 162; Kurth, ''Anastasia'', p. 388; Tucker</ref> Al was Jack Manahan welgesteld, het hulle in vuil en armoedige omstandighede geleef met groot getalle honde en katte, en hope vullis.<ref>Klier en Mingay, p. 162; Kurth, ''Anastasia'', p. 381; Massie, p. 192; Tucker</ref> Op 20 Augustus 1979 is Anderson na die hospitaal in Charlottesville gebring met ’n dermobstruksie. ’n Gangreneagtige gewas en ’n stuk van haar derm is deur dr. Richard Shrum verwyder.<ref>King and Wilson, p. 251; Massie, p. 194</ref> Met beide Manahan en Anderson se gesondheid wat agteruitgegaan het, is Anderson in November 1983 in ’n inrigting opgeneem en ’n prokureur, William Preston, is deur die plaaslike hof as haar voog aangestel.<ref>King en Wilson, p. 252; Klier en Mingay, p. 163</ref> ’n Paar dae later het Manahan Anderson uit die hospitaal "ontvoer"<ref>Klier en Mingay, p. 163; Massie, p. 193</ref> en hulle het drie dae lank deur Virginië rondgery. Nadat hulle in 13 state gesoek is, is hulle opgespoor en Anderson is teruggebring na ’n versorgingsgerief.<ref>Klier en Mingay, p. 164; Massie, p. 193</ref> In Januarie is vermoed sy het ’n beroerte gehad en op 12 Februarie 1984 is sy aan [[longontsteking]] oorlede.<ref>King en Wilson, p. 253; Klier en Mingay, p. 164</ref> Sy is dieselfde dag veras, en haar as is op 18 Junie 1984 in die kerkhof by Klooster Seeon begrawe.<ref>King en Wilson, pp. 253–255; Klier en Mingay, p. 164; Massie, p. 193</ref> Manahan is op 22 Maart 1990 oorlede.<ref name=hook>Tucker</ref> ==DNS-getuienis== In 1991 is die liggame van keiser Nikolaas, keiserin Aleksandra en drie van hulle dogters opgegrawe uit ’n massagraf naby [[Jekaterinburg]]. Hulle is geïdentifiseer op grond van beide skeletontledings en DNS-toetse.<ref name=gill/> [[Mitochondriale DNS]] (mtDNS) is byvoorbeeld gebruik om moederlike verwantskappe te bepaal. mtDNS uit die vroulike bene het ooreengestem met dié van [[Prins Philip, Hertog van Edinburg|prins Philip, hertog van Edinburg]], wie se ouma aan moederskant, [[prinses Victoria van Hesse-Darmstadt]], ’n suster van Aleksandra was.<ref name=gill>Gill et al.</ref> Die liggame van [[Aleksei Nikolajewitsj, tsarewitsj van Rusland|Aleksei]] en die oorblywende dogter is in 2007 ontdek. Herhaalde en onafhanklike DNS-toetse het bevestig dat die oorskot dié van die sewe lede van die [[Huis van Romanof|Romanofgesin]] was, en het bewys dat geen van die tsaar se vier dogters die [[Moord op die Romanofs|skietery van die Romanofs]] oorleef het nie.<ref name="coble&rogaev">Coble et al.; Rogaev et al.</ref><ref name=cnn/><ref name=cnn>{{citation|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/04/30/russia.czar/index.html|title=Discovery solves mystery of last Czar's family|publisher=CNN|date=30 April 2008|access-date=1 Julie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080521134509/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/04/30/russia.czar/index.html|archive-date=21 May 2008}}</ref> DNS van ’n monster van Anderson se weefsel, deel van haar derm wat in 1979 tydens ’n operasie verwyder is, is vergelyk met dié van die Romanofs en hulle familielede. Dit het nie ooreengestem met dié van die hertog van Edinburg of dié van die Romanof-bene nie, wat bevestig het dat Anderson nie aan die Romanofs verwant was nie. Die monster het egter ooreengestem met DNS wat voorsien is deur Karl Maucher, ’n kleinseun van Franziska Schanzkowska se suster, Gertrude (Schanzkowska) Ellerik, wat aangedui het dat Karl Maucher en Anna Anderson moederlik verwant was en dat Anderson Schanzkowska was.<ref>Godl (1998); Stoneking et al.</ref> Net so is verskeie stringe van Anderson se hare, wat in ’n koevert in ’n boek gevind is wat aan Anderson se man, Jack Manahan, behoort het, getoets; mtDNS uit die hare het ooreengestem met Anderson se hospitaalmonster en dié van Schanzkowska se familielid Karl Maucher, maar nie met die Romanof-oorskot of lewende familielede van die Romanofs nie.<ref>King en Wilson, pp. 263–266; Massie, p. 246; Stoneking et al.</ref> ==Beoordeling== Hoewel kommuniste die hele Romanoffamilie in Julie 1918 vermoor het, insluitend die 17-jarige groothertogin Anastasia, het kommunistiese disinformasie jare daarna gerugte gevoed dat lede van die tsaar se familie oorleef het.<ref>King en Wilson, p. 67; Klier en Mingay, pp. 70–71, 82–84; Massie, pp. 144–145</ref> Die teenstrydige gerugte oor die lot van die familie het bedrieërs in staat gestel om vals aansprake te maak dat hulle ’n oorlewende Romanof is.<ref>King en Wilson, p. 71; Klier en Mingay, pp. 84, 91; Massie, pp. 144–145</ref> Die meeste van die bedrieërs se aansprake is verwerp, maar Anna Anderson se aanspraak het bly voortbestaan.<ref>King en Wilson, p. 2; Massie, pp. 144–162</ref> Talle boeke en artikels is voor die bekendmaking van die DNS-getuienis geskryf wat veronderstel dat sy Anastasie was. Onlangse biografieë deur John Klier, Robert Massie en Greg King wat haar as ’n bedrieër beskryf, is geskryf nadat die DNS-toetse bewys het sy was nie Anastasia nie. Beoordelings verskil oor of Anderson ’n doelbewuste bedrieër was, getraumatiseer tot die aanvaarding van ’n nuwe identiteit of iemand wat deur haar ondersteuners vir hulle eie doelwitte gebruik is. Pierre Gilliard het haar ’n “slinkse psigopaat” genoem.<ref>Godl (1998); {{citation|author=Gilliard, Pierre|date=25 June 1927|title=L'Histoire d'une imposture|journal=L'Illustration}} aangehaal in Kurth, ''Anastasia'', p. 179</ref> Die gelykstelling van Anderson met lede van die keiserlike familie het begin by Clara Peuthert in die Dalldorf-inrigting, nie by Anderson self nie. Anderson het daarna blykbaar daarmee saamgegaan.<ref>Klier en Mingay, p. 94</ref> Die skrywer Michael Thornton sê: “Iewers langs die pad het sy Schanzkowska verloor en verwerp. Sy het daardie persoon totaal verloor en volkome aanvaar dat sy hierdie nuwe persoon was. Ek dink dit het per ongeluk gebeur en sy is meegesleur op ’n golf van euforie.”<ref>Aangehaal deur Klier en Mingay, p. 230</ref> Lord Louis Mountbatten, ’n neef van die Romanof-kinders, het gedink haar ondersteuners “raak eenvoudig ryk uit die tantième van verdere boeke, tydskrifartikels, toneelstukke, ensovoorts”.<ref>Brief van Mountbatten aan Ian Jacob, 8 September 1958, aangehaal in {{citation|last=Ziegler|first=Philip|title=Mountbatten|publisher=Collins|location=London|year=1985|isbn=0-00-216543-0|page=[https://archive.org/details/mountbattenoffic00phil/page/679 679]|url=https://archive.org/details/mountbattenoffic00phil/page/679}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Bronne== {{refbegin|3}} * {{citation|year=1958|title=I, Anastasia: 'n Outobiografie met aantekeninge deur Roland Krug von Nidda, uit Duits vertaal deur Oliver Coburn|publisher=Michael Joseph|location=Londen}} * {{citation|last=Clarke|first=William|year=2007|title=Romanoff Gold: The Lost Fortune of the Tsars|publisher=Sutton Publishing|location=Stroud|isbn=978-0-7509-4499-1}} * {{citation | last1 = Coble | first1 = Michael D | last2 = Loreille | first2 = Odile M | last3 = Wadhams | first3 = Mark J | last4 = Edson | first4 = Suni M | last5 = Maynard | first5 = Kerry | last6 = Meyer | first6 = Carna E | last7 = Niederstätter | first7 = Harald | last8 = Berger | first8 = Cordula | last9 = Berger | first9 = Burkhard | last10 = Falsetti | first10 = Anthony B | last11 = Gill | first11 = Peter | last12 = Parson | first12 = Walther | last13 = Finelli | first13 = Louis N. | date = 11 March 2009 | title = Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis | journal = PLoS ONE | volume = 4 | issue = 3 | page = e4838 | doi = 10.1371/journal.pone.0004838 | pmid = 19277206 | pmc = 2652717 | bibcode = 2009PLoSO...4.4838C| doi-access = free }} * {{Cite journal |last1=Gill |first1=Peter |last2=Ivanov |first2=Pavel L. |last3=Kimpton |first3=Colin |last4=Piercy |first4=Romelle |last5=Benson |first5=Nicola |last6=Tully |first6=Gillian |last7=Evett |first7=Ian |last8=Hagelberg |first8=Erika |last9=Sullivan |first9=Kevin |date=1 February 1994 |title=Identification of the remains of the Romanov family by DNA analysis |journal=Nature Genetics |volume=6 |issue=2 |pages=130–135 |doi=10.1038/ng0294-130 |pmid=8162066 |s2cid=33557869}} * {{citation|last=Godl|first=John|date=Augustus 1998|title=Anastasia: The Unmasking of Anna Anderson|journal=The European Royal History Journal|issue=VI|publisher=Arturo Beeche|location=Oakland|pages=3–8}} * {{citation|author=Godl, John|date=25 March 2000a|title=Remembering Anna Anderson|url=http://www.serfes.org/royal/rememberingannaanderson.htm|publisher=Archimandrite Nektarios Serfes|location=Boise, Idaho|access-date=3 Julie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325105610/http://www.serfes.org/royal/rememberingAnnaAnderson.htm|archive-date=25 March 2009|archivedate=25 Maart 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325105610/http://www.serfes.org/royal/rememberingAnnaAnderson.htm}} * {{citation|author=Godl, John|url=http://www.serfes.org/royal/rememberingannaandersonii.htm|title=Remembering Anna Anderson: Part II|publisher=Father Nektarios Serfes|location=Boise, Idaho|date=26 March 2000b|access-date=7 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113122212/http://www.serfes.org/royal/rememberingAnnaAndersonii.htm|archive-date=13 November 2010|archivedate=13 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113122212/http://www.serfes.org/royal/rememberingAnnaAndersonii.htm}} * {{citation|author=Gutterman, Steve|date=23 Augustus 2007|title=Bones turn up in hunt for last czar's son|url=http://www.nbcnews.com/id/20417240|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213231924/http://www.nbcnews.com/id/20417240/|url-status=dead|archive-date=13 December 2013|publisher=Associated Press|access-date=3 Julie 2009}} * {{citation|last=Hall|first=Coryne|year=1999|title=Little Mother of Russia: A Biography of Empress Marie Feodorovna|publisher=Shepheard-Walwyn|location=London|isbn=0-85683-177-8}} * {{citation|last1=King|first1=Greg|last2=Wilson|first2=Penny|year=2011|title=The Resurrection of the Romanovs|location=Hoboken|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-44498-6}} * {{citation|last=Klier|first=John|author2=Mingay, Helen|year=1995|title=The Quest for Anastasia|publisher=Smith Gryphon|location=London|isbn=1-85685-085-4}} * {{citation|last=Kurth|first=Peter|year=1983|title=Anastasia: The Life of Anna Anderson|publisher=Jonathan Cape|location=London|isbn=0-224-02951-7}} * {{citation|last=Kurth|first=Peter|year=1995|title=Tsar|publisher=Little, Brown|location=Toronto|isbn=0-316-50787-3}} * {{citation|last=Lovell|first=James Blair|year=1991|title=Anastasia: The Lost Princess|publisher=Robson Books|location=London|isbn=0-86051-807-8}} * {{citation|last=Massie|first=Robert K.|year=1995|title=The Romanovs: The Final Chapter|publisher=Random House|location=London|isbn=0-09-960121-4}} * {{citation | last1 = Rogaev | first1 = Evgeny I | last2 = Grigorenko | first2 = Anastasia P | last3 = Moliaka | first3 = Yuri K | last4 = Faskhutdinova | first4 = Gulnaz | last5 = Goltsov | first5 = Andrey | last6 = Lahti | first6 = Arlene | last7 = Hildebrandt | first7 = Curtis | last8 = Kittler | first8 = Ellen LW | last9 = Morozova | first9 = Irina | date = 31 March 2009 | title = Genomic identification in the historical case of the Nicholas II royal family | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 106 | issue = 13 | pages = 5258–5263 | doi = 10.1073/pnas.0811190106 | pmid = 19251637 | pmc = 2664067 | bibcode = 2009PNAS..106.5258R| doi-access = free }} * {{citation|author=Sieff, Martin|date=1 May 2008|title=Romanov mystery finally solved|url=http://www.upi.com/news/issueoftheday/2008/05/01/Romanov-mystery-finally-solved/UPI-19691209678305/|publisher=United Press International|access-date=3 Julie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090624134327/http://www.upi.com/news/issueoftheday/2008/05/01/Romanov-mystery-finally-solved/UPI-19691209678305/|archive-date=24 June 2009}} * {{citation | last1 = Stoneking | first1 = Mark | last2 = Melton | first2 = Terry | last3 = Nott | first3 = Julian | last4 = Barritt | first4 = Suzanne | last5 = Roby | first5 = Rhonda | last6 = Holland | first6 = Mitchell | last7 = Weedn | first7 = Victor | last8 = Gill | first8 = Peter | last9 = Kimpton | first9 = Colin | last10 = Aliston-Greiner | first10 = Rosemary | last11 = Sullivan | first11 = Kevin | date = 9 January 1995 | title = Establishing the identity of Anna Anderson Manahan | journal = Nature Genetics | volume = 9 | pages = 9–10 | doi = 10.1038/ng0195-9 | pmid = 7704032 | issue = 1| s2cid = 11286402 }} * {{citation|last=Sykes|first=Bryan|year=2001|title=The Seven Daughters of Eve|publisher=Norton|location=New York|isbn=0-393-02018-5}} * {{citation|author=Tucker, William O. Jr.|date=5 Julie 2007|title=Jack & Anna: Remembering the czar of Charlottesville eccentrics|url=http://www.readthehook.com/stories/2007/07/05/COVER-jackManahan-I.rtf.aspx|journal=The Hook|publisher=Better Publications LLC|location=Charlottesville, Virginia|access-date=3 Julie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225022054/http://www.readthehook.com/86004/cover-jack-amp-anna-remembering-czar-charlottesville-eccentrics|archive-date=25 February 2014}} * {{citation|last=Van der Kiste|first=John|author2=Hall, Coryne|year=2002|title=Once A Grand Duchess: Xenia, Sister of Nicholas II|publisher=Sutton Publishing|location=Phoenix Mill|isbn=0-7509-2749-6}} * {{citation|last=Welch|first=Frances|year=2007|title=A Romanov Fantasy: Life at the Court of Anna Anderson|publisher=W.W. Norton & Co|location=New York|isbn=978-0-393-06577-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780393065770}} {{refend}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Anna Anderson}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Anna Anderson}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Anderson, Anna}} [[Kategorie:Geboortes in 1896]] [[Kategorie:Geskiedenis van Rusland]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] [[Kategorie:Swendelaars]] i1bgu1bvwv5vgjw8sgb1m52mjzxvjyv 0 45886 2970619 2923551 2026-09-25T12:10:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970619 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | spannaam = Western Force | beeld = Western Force logo.svg | unie = RugbyWA | bynaam = | embleem = | kaptein = [[Matt Hodgson]] | afrigter = [[Michael Foley]] | gestig = 2005 | ligging = [[Perth]], [[Australië]] | streek = [[Wes-Australië]] | stadion = [[Perth Ovaal|nib-stadion]] | kapasiteit = 20&nbsp;500 | liga = [[Superrugby]] | seisoen = [[2017 Superrugbyseisoen|2017]] | posisie = 12de | president = | ceo = | patroon_la1 = _Forceleft16 | patroon_b1 = _Forcekit16 | patroon_ra1 = _Forceright16 | patroon_sh1 = _Forcesocks15 | patroon_so1 = _Forceshorts15 | linkerarm1 = 437CB8 | liggaam1 = 437CB8 | regterarm1 = 437CB8 | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _Forceleft16b | patroon_b2 = _Forcekit16b | patroon_ra2 = _Forceright16b | patroon_sh2 = _Forcesocks15b | patroon_so2 = _Forceshorts15b | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000000 | kouse2 = ffffff | statistiek = Statistiek | wedstryde = | toppuntebehaler = | meestedrieë = | jongstespeler = | eerste = '''Western Force''' 10 – 25 {{Rut Brumbies}}<br/>(10 Februarie 2006) | grootwen = '''Western Force''' 55 – 14 {{Rut Lions}}<br/>(24 April 2009) | grootverloor = {{Rut Crusaders}} 53 – 0 '''Western Force'''<br/>(7 April 2007) | url = | unieurl = www.rugbywa.com.au }} Die '''Western Force''' is ’n [[Australië|Australiese]] [[rugby]]span wat as ’n konsessie aan [[Superrugby]] deelgeneem het van 2006 – 2017. Die konsessie sluit die hele [[Wes-Australië]] in. Hulle tuiswedstryde word op die [[Perth Ovaal|nib-stadion]] in Perth gespeel. Die huidige kaptein van die span is [[Matt Hodgson]] Die Western Force was een van die twee nuwe konsessies wat in 2006 tot die uitgebreide Super 14-kompetisie toegetree het; die ander was die [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]]. Die span se eerste seisoen het baie swak afgeloop en hulle het heel laaste op die punteleer geëindig. In die volgende drie seisoene het die span egter heelwat beter gevaar. == Geskiedenis == === Die bod === Die bod vir toetrede tot ’n uitgebreide Super 14-kompetisie het reeds vroeg in 2002 begin toe ’n groep gestig is om die ontwikkeling van ’n nuwe Australiese konsessie dop te hou. Die groep se doelwit was om te verseker dat indien SANZAR sou instem tot ’n vierde Australiese konsessie, Rugby Wes-Australië (RugbyWA) gereed sou wees. RugbyWA is genooi om te bie vir die vierde Australiese span en die unie het ’n projekspan in die lewe geroep wat vier weke gehad het om die bod te formuleer. Die bod is gesteun deur die Wes-Australiese regering wat meer as een miljoen dollar aan RugbyWA geleen het en ook ’n verdere $A25 miljoen gegee het vir die opgradering van die Members Equity-stadion. In Desember 2004 is aangekondig dat RugbyWA die bod gewen het met die Victoria Rugbyunie wat aan die verloorkant was. === Die eerste seisoen === Op 10 Februarie het die Western Force hulle Superrugbydebuut teen die {{Rut Brumbies}} gemaak op ’n byna uitverkoopte Subiaco Ovaal in Perth. Hulle het met 25 - 10 verloor. Dit was eers in die agtste ronde van die kompetisie dat die Force hul eerste sege kon behaal. Hulle het, na ses verliese in ’n ry (met ’n loslootjie in die vierde ronde), met slegs een punt (26 - 25) verloor teen die {{Rut Stormers}} en dit het aan die Force hul eerste ligapunt in Superrugby besorg. Dit is die langste wat dit enige span nog geneem het om ’n ligapunt aan te teken (naamlik agt rondes/sewe wedstryde). [[Lêer:Force runout.jpg|duimnael|300px|Diee Force draf uit vir hul heel eerste wedstryd in Superrugby]] Op 21 April het ’n skare van 32,231<ref name="crusaders">{{cite news |url=http://www.planetrugby.com/Tournaments/Super_12/story_50575.shtml/ |title=Force hold Crusaders to a draw |publisher=planetrugby.com |access-date=15 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074050/http://www.planetrugby.com/Tournaments/Super_12/story_50575.shtml/ |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> amper die skok van die jaar aanskou toe die Force dit kon regkry om gelykop te speel teen die verdedigende kampioene, die {{Rut Crusaders}}. Twee dae na die wedstryd teen die Crusaders kon die Force daarin slaag om [[Matt Giteau]] te kontrakteer vir die [[2007 Super 14-seisoen|2007]]-seisoen. Giteau se kontrak was ongeveer $A4,5 miljoen werd en hy het daardeur die hoogs-betaalde speler geword in enige vorm van voetbal in Australië.<ref name="giteau">{{cite news |url=http://www.planet-rugby.com/Tournaments/Super_12/story_50593.shtml |title=Western Force win race for Giteau |publisher=planetrugby.com |access-date=15 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213134339/http://www.planet-rugby.com/Tournaments/Super_12/story_50593.shtml |archive-date=13 Desember 2006 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Op [[Saterdag]] 6 Mei het die Force aangekondig dat hulle die dienste van die [[vleuel]] van die {{Rut Reds}}, [[Drew Mitchell]] ook bekom het. Gedurende die volgende week is die Force egter met $A110,000 beboet nadat ’n "onafhanklike komitee bevind het dat RugbyWA die kontrakteringsprotokol verbreek het deur hul onderhandeling met Al Kanaar."<ref name="fine">{{en}} {{cite news| url=http://xtramsn.co.nz/rugby/0,,12428-5740624,00.html| title=Force Fined $110,000 For Breach| publisher=MSN| accessdate=2006-09-15}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op 6 Mei het die Force hul eerste Superrugbysege behaal toe hulle die Cheetahs met 16 - 14 geklop het. == Naam en kleure == Op 14 April 2005 het RugbyWA die konsessie se naam sowel as die logo bekendgestel tydens ’n onthaal by die Burswood Internasionale Oord in Perth. Die keuringsproses het vir maande geduur en die gemeenskap is ook daarby betrek. ‘Western Force’ is gekies as die naam omdat dit die konsessie se ligging (die Wes-Australiese staat) en dié se ‘waardes van krag, energie en gemeenskap’ die beste verteenwoordig. Die logo is ontwerp om ’n swart swaan te wees (dit is die staat se tradisionele kenteken). Die swaan is op ’n blou agtergrond (dit stel die Wes-Australiese kuslyn en lug voor) en die goud stel die strande, minerale rykdom en sonskyn voor. Daar was gissings dat die span moontlik as die ‘Swart Swane’ bekend sou staan. Tydens ’n funksie in Julie by dieselfde oord, is die Force se [[trui]] en borgskapnaamregte bekend gestel. Die spantrui is deur [[Brendan Cannon]] gedra en [[Lachlan MacKay]] het die alternatiewe klere tentoongestel. Die trui is blou met ’n swart swaan op, en die alternatiewe klere is ’n goue trui met ’n swart swaan (swart en goud is Wes-Australië se sportkleure). Die span se eerste trui is opgeveil en verkoop vir $A30,000 en die eerste alternatiewe trui is ook opgeveil vir dieselfde prys. == Ondersteuning == Kort nadat RugbyWA die vierde Australiese konsessie geword het, is ’n aanlynregister opgestel waarby lede hul belangstelling kon aanteken. Binne ’n kwessie van weke het meer as 10,000 mense geregistreer. Toe lidmaatskap amptelik in Julie van stapel gestuur is, was daar reeds meer as 13,000 mense geregistreer en ongeveer 400 maatskappye het bekend gemaak dat hulle in gasvryheidspakkette belangstel. Die Force het die grootste ondersteuningsbasis van Australiese Super 14-spanne geniet en toe die voorseisoenwedstryde begin het was daar reeds 16,000 lede. Die [[Hoof- uitvoerende beampte]] van die Australiese Rugbyunie, Gary Flowers, het aan die media gesê dat "mensekrag" ’n sleutelfaktor was in die toekenning van die konsessie aan Wes-Australië eerder as aan Victoria. Voor die aankondiging het 25,500 Wes-Australiërs ’n petisie ter ondersteuning van hulle staat se bod onderteken. Daarmee saam het 5,000 mense, waaronder die premier van die staat, dr. Geoff Gallop, ’n optog bygewoon by die Subiaco-ovaal. Die optog is gereël deur twee rugbymoeders (die ''Scrum Mums'' Jennifer Hoskins en Irma Cooper) om te wys hoe graag die mense van Wes-Australië die konsessie wou kry. Teen die einde van die eerste seisoen het die Force afgesluit met die hoogste ondersteunersgetalle in terme van bywoning van al die Australiese spanne, ten spyte van hul laaste plek op die punteleer. == Stadion == Die Force het voorheen al hul tuiswedstryde in die [[Subiaco Ovaal]] gespeel. Die stadion het ’n kapasiteit van 43,500<ref>{{en}} [www.dsr.wa.gov.au/dsrwr/_assets/main/lib50137/background.pdf Major Stadia Taskforce - Background]</ref> en is, soos die naam dit wil hê, ovaal vir [[Australiese Voetbal]]. In Februarie 2008 het die Regering van Wes-Australië aangekondig dat ’n [[Perth-stadion|nuwe veeldoelige sportstadion]] gebou sal word in Kitchener Park, langs die Subiaco Ovaal. Die stadion was geskeduleer om gebou te word tussen 2011 en 2016. Met ’n kapasiteit van 60,000 sou dit hoofsaaklik aangewend word vir Australiese Voetbalwedstryde, maar dit sou ook die tuisveld van die Western Force wees.<ref name="Mayes">{{en}} Andrea Mayes, [https://web.archive.org/web/20080213155317/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23180266-2761,00.html $1.1b sport stadium for Kitchener Park, Subiaco], PerthNow, February 8, 2008</ref> Hierdie stadion sal ook ovaal wees en sal ook sitplek hê wat ingetrek kan word wat beteken dat die stadion ook geskik sal wees vir sportsoorte wat op ’n reghoekige veld gespeel word.<ref name="LMSC">{{en}} [http://www.lmsc.com.au/news.php?newsid=1641 Big State Needed Big Decision For A Big Stadium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080721085957/http://www.lmsc.com.au/news.php?newsid=1641 |date=21 Julie 2008 }}, Local Media Services Company, February 10, 2008</ref> Met die Arbeidsregering wat die stadion beloof het in die 2008-verkiesingsoorwinning, is die stadion egter gekanselleer. Daar is toe besluit dat die Force na die [[Perth Ovaal|Members Equity-stadion]] (ME-stadion), met sitplek vir 18,000, sal verhuis vir die [[2010 Super 14-seisoen]]. Die rede waarom die span geskuif het, is omdat die speeloppervlak van die ME-stadion reghoekig is sodat rugbyondersteuners nie so ver van die veld af sit soos by ’n ovaalveld nie. Die Force en die sokkerspan Perth Glory wil hê dat die ME-stadion opgegradeer moet word.<ref>{{en}} [http://www.austadiums.com.au/news/news.php?id=390 Force, Glory face stadium uncertainty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222225003/http://www.austadiums.com.au/news/news.php?id=390 |date=22 Februarie 2012 }}</ref> Die Force is deur die regering geldelike hulp toegestaan om die stadion uit te brei sodat 20,500 sitplekke gereed sou wees vir die 2010 Super 14-seisoen. == Western Force Gold == [[Lêer:Matt Hodgson jumping at a kick off.JPG|duimnael|250px|regs|Gold speel teen Yamaha]] Western Force Gold is ’n span wat deur RugbyWA opgerig is vir post-Super 14 rugby. Die span speel in die alternatiewe kleure van die Western Force. Die span het al teen [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Manu Samoa]] gespeel waarna hulle op ’n toer van twee weke na Suid-Afrika is waar hulle teen die [[Goue Leeus]] en die [[Blou Bulle]] gespeel het. Hierna het hulle met [[Toshiba Brave Lupus]] en [[Yamaha Jubilo]] van [[Japan]] se [[Top League]] kragte gemeet. Hulle het onlangs die nasionale span van Singapoer met 113 - 7 gewen. == Seisoenbepalings == === Super 14 === Die volgende tabel som die Western Force se Super 14-uitslae op:<ref name="lassen">{{cite web |publisher=Lassen Creative Technologies Ltd |title=Superrugby spanbesonderhede (Western Force) |url=http://www.lassen.co.nz/s14det.php?teamnum=14#hrh |access-date=16 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215224930/http://www.lassen.co.nz/s14det.php?teamnum=14 |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> :{| class="wikitable" |-border=1 cellpadding=5 cellspacing=0 ! width="20"|Seisoen ! width="20"|Pos ! width="20"|Gespeel ! width="20"|Gewen ! width="20"|Gelyk ! width="20"|Verloor ! width="20"|Punte vir ! width="20"|Punte teen ! width="25"|+/- ! width="20"|BP ! width="20"|Pte ! width="250"|Notas |- align=center |align=left|[[2006 Super 14-seisoen|2006]] |align=left|'''14de''' | 13 || 1 || 2 || 10 || 223 || 373 || -150 || 4 || '''12''' || |- align=center |align=left|[[2007 Super 14-seisoen|2007]] |align=left|'''7de''' | 13 || 6 || 1 || 6 || 276 || 282 || -6 || 6 || '''32''' || |- align=center |align=left|[[2008 Super 14-seisoen|2008]] |align=left|'''8ste''' | 13 || 7 || 0 || 6 || 247 || 278 || -31 || 5 || '''33''' || |- align=center |align=left|[[2009 Super 14-seisoen|2009]] |align=left|'''8ste''' | 13 || 6 || 1 || 6 || 328 || 275 || 53 || 10 || '''36''' || |- align=center |align=left|[[2010 Super 14-seisoen|2010]] |align=left|'''13de''' | 13 || 4 || 0 || 9 || 258 || 364 || -106 || 3 || '''19''' || |} === Superrugby === Die volgende tabel som die Western Force se Superrugby-uitslae op: :{| class="wikitable" |-border=1 cellpadding=5 cellspacing=0 ! width="20"|Seisoen ! width="20"|Pos ! width="20"|Gespeel ! width="20"|Gewen ! width="20"|Gelyk ! width="20"|Verloor ! width="20"|Punte vir ! width="20"|Punte teen ! width="25"|+/- ! width="20"|BP¹ ! width="20"|Pte ! width="250"|Notas |- align=center |align=left|[[2011 Superrugbyseisoen|2011]] |align=left|'''12de''' ||16|| 5 || 2 || 9 || 333 || 416 || &minus;83 || 5 || '''37''' || |- align=center |align=left|[[2012 Superrugbyseisoen|2012]] |align=left|'''14de''' ||16|| 3 || 0 || 13 || 306 || 440 || &minus;134 || 7 || '''27''' || |- align=center |align=left|[[2013 Superrugbyseisoen|2013]] |align=left|'''13de''' ||16|| 4 || 1 || 11 || 267 || 366 || &minus;99 || 5 || '''31''' || |- align=center |align=left|[[2014 Superrugbyseisoen|2014]] |align=left|'''8ste''' |16|| 9 || 0 || 7 || 343 || 393 || &minus;50 || 4 || '''40''' || |- align=center |align=left|[[2015 Superrugbyseisoen|2015]] |align=left|'''15de''' |16|| 3 || 0 || 13 || 245 || 384 || &minus;139 || 7 || '''19''' || |} <small>¹ Punte toegeken vir ’n loslootjie is nie hierby ingereken nie.</small> Die volgende tabel som die Force se Superrugby-uitslae vir die uitgebreide toernooi van agtien spanne op: :{| class="wikitable" |-border=1 cellpadding=5 cellspacing=0 ! width="20"|Seisoen ! width="20"|Pos Alg ! width="20"|Pos Groep ! width="20"|Gespeel ! width="20"|Gewen ! width="20"|Gelyk ! width="20"|Verloor ! width="20"|Punte vir ! width="20"|Punte teen ! width="35"|+/&minus; ! width="20"|BP¹ ! width="20"|Pte ! width="250"|Notas |- align=center |align=left|[[2016 Superrugbyseisoen|2016]] |align=left|'''16de''' |align=left|'''10de''' || 15 || 2 || 0 || 13 || 260 || 441 || –181 || 5 || '''13''' || |- align=center |align=left|[[2017 Superrugbyseisoen|2017]] |align=left|'''12de''' |align=left|'''7de''' || 15 || 6 || 0 || 9 || 313 || 404 || –91 || 2 || '''26''' || |} == Huidige span == Western Force 2017 Superrugbyspan {| class="toccolours" width="750" style="border-collapse: collapse;" |- |valign="top"| '''Voorspelers''' * [[Jermaine Ainsley]] * [[Pekahou Cowan]] * [[Ben Daley]] * [[Tetera Faulkner]] * {{vlagikoon|RSA}} [[Francois van Wyk]] * [[Shambeckler Vui]] '''Hakers''' * [[Tatafu Polota-Nau]] * {{vlagikoon|NZL}} [[Anaru Rangi]] * [[Harry Scoble]] * [[Heath Tessmann]] [[Lêer:Captain sports.svg|12px|Captain]] '''Slotte''' * [[Richie Arnold]] * [[Adam Coleman]] * [[Ben Matwijow]] * [[Matt Philip]] |width="33"|&nbsp; |valign="top"| '''Losvoorspelers''' * [[Angus Cottrell]] * [[Richard Harwick]] * [[Ross Haylett-Petty]] * [[Matt Hodgson]] * [[Kane Koteka]] * [[Ben McCalman]] [[Lêer:Captain sports.svg|12px|Captain]] * {{vlagikoon|FIJ}} [[Isi Naisarani]] * {{vlagikoon|RSA}} [[Brynard Stander]] '''Skrumskakels''' * {{vlagikoon|RSA}} [[Ryan Louwrens]] * [[Ian Prior]] * [[Michael Ruru]] '''Losskakels''' * {{vlagikoon|RSA}} [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] * [[Jono Lance]] |width="33"|&nbsp; |valign="top"| '''Senters''' * {{vlagikoon|USA}} [[Marcel Brache]] * [[Luke Burton]] * [[Bill Meakes]] * [[Chance Peni]] '''Vleuels''' * [[Robbie Coleman]] * {{vlagikoon|FIJ}} [[Semisi Masirewa]] * [[Luke Morahan]] * {{vlagikoon|NZL}} [[Curtis Rona]] '''Heelagters''' * [[Dane Haylett-Petty]] * [[Alex Newsome]] |} == Statistiek == *'''Eerste voorseisoenwedstryd''' - vs die [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] (verloor 19-29) *'''Eerste seisoenwedstryd''' - Week 1, 2006 vs die [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] (verloor 10-25) *'''Eerste drie''' - [[Scott Fava]] vs die [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] *'''Eerste punte''' - Scott Daruda (3-punt strafdoel) vs die [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] *'''Eerste doelskop''' - Scott Daruda vs die [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] *'''Eerste gelykop uitslag''' - Week 11, 2006 vs the [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] (23-23) *'''Eerste skepdoel''' - Matt Giteau vs die [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] *'''Eerste strafdrie''' - 2006 voorseisoen vs die [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] (19-29) *'''Eerste sege''' - Week 13, 2006 vs die [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] (16-14) *'''Eerste tuissege''' - Week 6, 2007 vs die [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] (18-17)<ref name="FirstHomeWin">{{en}} {{cite news| url=http://www.nzherald.co.nz/section/4/story.cfm?c_id=4&objectid=10428305 |title=Rugby: Force win as TV replay shows officials’ frailty |publisher=nzherald.co.nz |date=2007-03-12 |accessdate=2007-03-12 |last=Gray| first=Wynne}}</ref> == Kontroversie == In November 2007 is die spelers Scott Fava en Richard Brown beboet en beveel om gemeenskapsdiens te doen nadat hulle beskermde inheemse quokkas mishandel het tydens ’n spanbousessie op [[Rottnest-eiland]]. Ooggetuies het beweer dat die spelers die diere mishandel het deur hulle te skop en rond te gooi. As gevolg hiervan is Fava beveel om ’n boete van $A11,000 te betaal, ’n week se gemeenskapsdiens te doen en om berading vir [[alkohol]]misbruik te ondergaan. Brown is met $A5,000 beboet en moes ook ’n week se gemeenskapsdiens doen. Die geld was betaalbaar aan die Rottnest-eiland Bewaringstigting. In Februarie 2008 was Matt Henjak en Haig Sare betrokke by ’n [[kroeg]]geveg in Perth. Henjak het Sare se kakebeen gebreek en is afgedank deur die Force weens wangedrag. Sare het tot die span teruggekeer aan die einde van 2008 nadat hy herstel het van sy beserings. == Firepower befondsingsdebakel == Borgskapbetalings van die brandstoftegnologiemaatskappy ''Firepower International'' het ’n groot rol gespeel in die verkryging van die dienste van [[Matt Giteau]] en ander Wallaby-sterre om vir die Western Force in Perth te speel.<ref>{{en}} Chadwick J ''[http://www.perthnow.com.au/sport/rugby-union/firepower-debacle-hits-giteau/story-e6frg263-1111116467742 Firepower debacle hits Matt Giteau, Western Force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316050536/http://www.perthnow.com.au/sport/rugby-union/firepower-debacle-hits-giteau/story-e6frg263-1111116467742 |date=16 Maart 2012 }}'' PerthNow 28 Mei 2008</ref> Giteau was een van talle sportpersoonlikhede aan wie Firepower geld geskuld het.<ref>{{en}} Magnay and Ryle G [http://www.rugbyheaven.com.au/news/super14/the-games-almost-up-for-firepower/2008/05/27/1211654034343.html The game’s almost up for Firepower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202050215/http://www.rugbyheaven.com.au/news/super14/the-games-almost-up-for-firepower/2008/05/27/1211654034343.html |date= 2 Desember 2008 }} Rugby Heaven (Fairfax) 28 Mei 2008</ref> ’n Nuwe konsortium<ref>{{en}} [https://archive.is/20120903214927/www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,24586346-5005401,00.html Matt Giteau rejects $1.6m Force offer] PerthNow, 1 November 2008</ref> het aangebied om die geld wat Firepower aan Giteau geskuld het, te dek indien Giteau sy kontrak met die Force sou verleng, maar Giteau het dit van die hand gewys en na [[Canberra]] teruggekeer om weer vir die [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] te speel.<ref>{{en}} [http://www.abc.net.au/news/stories/2009/02/21/2497711.htm Giteau to return to Brumbies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305110625/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/02/21/2497711.htm |date= 5 Maart 2010 }} ABC News, 21 Februarie 2009</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Western Force|Western Force (Superrugbyspan)}} *[http://www.westernforce.com.au/ Amptelike webblad van die Western Force] *[http://www.twf.com.au/ Western Force Supporters Forum - TWF] - Ondersteunerswebblad <br /> {{Superrugby}} [[Kategorie:Australiese Superrugbyspanne]] [[Kategorie:Perth]] 7aj07ysx77f59cp4gmx5ug2h9ewkzk7 0 50263 2970729 2229559 2026-09-25T18:48:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970729 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Ambriz |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=links |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Bengo-provinsie|Bengo]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|7|51|S|13|7|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=25392 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Ambriz''' is 'n nedersetting in die [[Bengo-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad het 'n bevolking van 25&nbsp;392 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] 92qo1zatopy50x5c3k4cpe2aeaiocc6 0 51204 2970799 2923905 2026-09-25T23:32:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970799 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Депопуляция.png|duimnael|Lande met 'n bevolkingsafname word in rooi aangedui.]] '''Bevolkingsafname''' kan verwys na die algemene afname in [[bevolking]] van enige organisme, maar in hierdie artikel word daar uitsluitlik op die bevolkingsafname van die [[mens]] toegespits. Dit is ’n bewoording wat gewoonlik gebruik word om ’n groot vermindering van die menslike bevolking te omskryf.<ref>[http://www.m-w.com/dictionary/depopulation Depopulate] – Webster's Online Dictionary</ref> Dit kan ingespan word om te verwys na ’n langtermyn neiging van bevolkingspreiding, soos stedelike agteruitgang of landelike ontvolking, maar dit word ook algemeen gebruik om ’n groot vermindering van bevolking weens geweld, siekte of ander rampe na te verwys.<ref>[http://www.yourdictionary.com/depopulate Depopulate] – yourdictionary.com.</ref> Bevolkingsafname beteken ''die vermindering met verloop van tyd van 'n betrokke gebied se volkstelling'', wat ook bekend staan as '''ontvolking'''. Dit kan weens verskeie redes veroorsaak word; onder meer sluit dit ondervervangingsvrugbaarheidskoerse (waar die vrugbaarheidskoers te laag is om ’n gebied se bevolking in die toekoms mee te vervang), beperkte immigrasie, grootskaalse landverhuising, siekte, hongersnood en [[oorlog]] in. Die geskiedenis is vol voorbeelde van grootskaalse ontvolking. Vele oorloë, byvoorbeeld, het gepaardgegaan met aansienlike ontvolking. Voor die 20ste eeu was die meeste bevolkingsafname toe te skryf aan siekte, hongersnood en/of emigrasie. Die [[Swart Dood]] in Europa, die verspreiding van ouwêreldse siektes na die Amerikas, die tsetsevliegindringing van die Waterbergmassief in Suid-Afrika en die [[Groot Ierse Hongersnood]] het almal gewigtige bevolkingsafname tot gevolg gehad. Tans het die Vigspandemie grootliks bygedra tot die afname in die bevolking van party Afrikalande. Minder dikwels sal bevolkingsafname deur volksmoord of massa-uitwissing teweeggebring word; ’n voorbeeld hiervan was onder meer in die 1970’s toe die bevolking van [[Kambodja]] onder ’n tydperk van massa-teregstellings, wat deur Khmer Rouge uitgevoer is, gebuk gegaan het. Gedurende Imperialisme het Europeërs wat na nuwe vastelande getrek het, nie slegs oorlogswapens saamgebring wat grootskeepse verwoesting kon saai nie, maar ook aansteeklike siektes, soos [[pokke]], waarteen die [[inheemse volke]] geen weerstand kon bied nie. Hierdie faktore, veral laasgenoemde, het partykeer ’n verwoestende uitwerking op die plaaslike inwoners gehad. <br /> Hier volg enkele geskiedkundige voorbeelde van groot ontvolking wat regoor vastelande gewoed het: * Die Plaag van Justinianus in Europa en die Midde-Ooste;<ref>[http://home.vicnet.net.au/~ozideas/poprus.htm Population crises and cycles in history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405081151/http://home.vicnet.net.au/~ozideas/poprus.htm |date= 5 April 2011 }}. A review of the book ''Population Crises and Population cycles'' by Claire Russell and W.M.S. Russell.</ref> * Die Swart Dood in Europa, Asië en die Midde-Ooste gedurende die Middeleeue; * Die impak van die Arabiese en Europese slawehandel op die Afrika-vasteland; * Die impak van Europese kolonialisme en die gepaardgaande aansteeklike siektes wat in die Amerikas en Australië versprei is.<ref>{{Cite web |url=http://www.millersville.edu/~columbus/papers/goodling.html |title=Stacy Goodling, "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World" |access-date=10 November 2010 |archive-date=10 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510163413/http://www.millersville.edu/~columbus/papers/goodling.html |url-status=dead }}</ref> Party voorbeelde van ontvolking binne groot gebiede is hoofsaaklik deur oorlog aangevuur, soos: * Die Mongoolse verowerings van Sjina, Rusland en die Midde-Ooste; * Timoer Lenk se militêre veldtogte in die Midde- en Nabye-Ooste; * Die Dertigjarige Oorlog in Europa; Hongersnood speel ook dikwels ’n rol met die ontvolking van ’n streek, hetsy as gevolg van oorlog, veranderende klimaatstoestande, menslike onbevoegdheid, ensovoorts.<br /> Volgens 2002 se verslae deur die Verenigde Nasies se Bevolkingsafdeling <ref>{{cite web| url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2002/WPP2002-HIGHLIGHTSrev1.PDF| format=PDF| title= World Population Prospects – The 2002 Revision| publisher=United Nations Population Division}}</ref> en die Verenigde State se Sensusburo,<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/ipc/www/wp02.html |title=Global Population Profile: 2002 |publisher=US Census Bureau |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623164356/http://www.census.gov/ipc/www/wp02.html |archive-date=23 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> vind bevolkingsafname vandag in party streke plaas. Volgens die VN word ondervervangingsvrugbaarheid verwag in 75% van die ontwikkelde lande teen 2050. Die VS Sensusburo noem dat 74 miljoen mense wat tot die wêreldbevolking in 2002 gevoeg is, minder is as die hoë 87 miljoen mense wat tussen 1989 tot 1990 gebore is. Die jaarlikse groeikoers was 1,2 persent, wat gedaal het van die hoë 2,2 persent in 1963–1964.<br /> “Sensusburo-vooruitskattings dui op ’n afplatting in bevolkingsgroei wat in die nabye toekoms sal voortduur,” het die Buro op sy bevindinge van melding gemaak. “Sensusburo se vooruitskattings dui daarop dat die vrugbaarheidskoers in baie lande sal afneem, onder die vervangingsvlak voor 2050... In 1990 het die wêreldbevolking se vroue gemiddeld aan 3,3 kinders oor hul lewensduur geboorte geskenk; teen 2002 was die gemiddelde 2,6 en teen 2009 het dit op 2,5 te staan gekom. Dit is nouliks bokant die wêreldwye vervangingsvrugbaarheidskoers van 2,33. Hierdie daling het gepaardgegaan met ’n afname in die wêreld se bevolkingsgroeikoers en die werklike jaarlikse bevolkingstoename.” <br /> Soms word die woord '''onderbevolking''' gebesig in die konteks van ’n spesifieke ekonomiese stelsel. Dit verwys nie na drakrag nie (en staan ook nie oorbevolking teen nie), wat te make het met die totale moontlike bevolking wat deur beskikbare voedsel, water, sanitasie en ander infrastruktuur onderhou word. “Onderbevolking” word gewoonlik omskryf as ’n toestand waarbinne ’n land se bevolking só gedaal het dat dit nie meer die huidige ekonomiese stelsel kan volhou nie. Dus het die vakwoord niks met die biologiese aspekte van drakrag mee uit te waai nie, maar is ’n ekonomiese term wat veronderstel dat die oordragpaaiementskemas van party ontwikkelde lande kan vou indien die bevolking verby ’n sekere punt gedaal het. ’n Voorbeeld hiervan kan wees wanneer afgetredenes deur ’n sosiale sekuriteitstelsel ondersteun word, wat nie spaargeld belê nie, en dan ’n skielike emigasiebeweging ontstaan. In hierdie geval word ’n swaar finansiële las op die jonger geslag se skouers gelaai wat moontlik nie daartoe in staat sal wees om die oorgrote meerderheid ouer geslagte te onderhou nie. == Gevallestudies van Spesifieke Lande == Vandag is landverhuising en die ondervervangingsvrugbaarheidkoers die hoofoorsake wat aan enige plaaslike bevolkingsafname gekoppel kan word. ’n Sekere aantal lande ondergaan vandag ’n bevolkingsafname, wat vanaf Noord-Asië (Japan) strek, regdeur tot Oos-Europa deur Rusland. Dit sluit Kazakstan, Oekraïne, Wit-Rusland, Moldowa, Estland, Letland, Litoue, Georgië, Armenië, Bosnië, Kroasië, Slowenië, Duitsland, Hongarye en nou ook Italië in. Lande wat vinnig besig is om ’n bevolkingsafname te nader (wat tans stadige groeikoers toon), sluit Griekeland, Spanje, Kuba, Uruguay, Denemarke, Finland, Oostenryk en Lesotho in. <br /> Die bevolkings van die voormalige Sowjetrepublieke se daling is weens gesondheidskwessies en ’n lae vervangingsvrugbaarheidskoers, sowel as deur landverhuising van etniese Russe terug Rusland toe. Die uitsondering op die reël is daardie voormalige Sowjetrepublieke met ’n bevolking waarvan die meerderheid Moslems is (Oesbekistan, Turkmenistan, Tajikistan, Kirgisië, Aserbeidjan), waar hoë geboortesyfers tradisioneel voorkom. Oos-Europa het ’n groot gedeelte van sy bevolking afgestaan tydens die massamigrasie na [[Wes-Europa]]. In Oos-Europa en Rusland het die geboortesyfer gedaal na die val van die Sowjetunie en sterftesyfers het oor die algemeen gestyg. Tesame beslaan hierdie lande oor die 21 000 000 km² en is die tuiste vir oor die 400 miljoen mense (minder as ses persent van die wêreldbevolking), maar sou hierdie neiging egter voortduur, sal meer van die ontwikkelde en sommige van die ontwikkelende lande dieselfde paadjie loop. Baie lande in Wes-Europa (en die EU as geheel) sou ’n bevolkingsafname getoon het, was dit nie vir internasionale migrasie nie. Die totale bevolking van die Europa, as ''vasteland'', (insluitend Rusland en ander lande wat nie aan die EU verbonde is nie) het alreeds sy hoogtepunt in die jaar 2000 bereik en is tans besig om te daal.<ref>{{Cite web |url=http://www.populationpress.org/publication/2004-1-myers.html |title=argiefkopie |access-date=10 November 2010 |archive-date=14 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090914043746/http://www.populationpress.org/publication/2004-1-myers.html |url-status=dead }}</ref> Die totale Japannese bevolking het sedert 2005 begin daal; Japan se geval kan toegeskryf word aan die lae vrugbaarheidskoerse en ’n baie lae immigrasiekoers. Vigs speel ’n rol in bevolkingsafname. Die beskikbare data dui egter daarop dat, selfs met ’n hoë vigssterftesyfer, die vrugbaarheidskoerse in Afrikalande steeds hoog genoeg is sodat die neiging tot oorbevolking voortduur.<ref>{{cite web| url=http://www.prb.org/pdf06/06WorldDataSheet.pdf| format=PDF| title=2006 World Population Datasheet| publisher=Population Reference Bureau| access-date=10 November 2010| archive-date= 5 Februarie 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120205132321/http://www.prb.org/pdf06/06WorldDataSheet.pdf| url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Tabel:1 Bevolkingsafname in Persentasie per Land (uit verskeie bronne) !Land !Jaar !Bevolking !Koers van natuurlike afname<br />persentasiegewys<ref>{{Cite web |url=http://www.prb.org/pdf07/07WPDS_Eng.pdf |title=2007 World Population Data Sheet |access-date=10 November 2010 |archive-date=21 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321222528/http://www.prb.org/pdf07/07WPDS_Eng.pdf |url-status=dead }}</ref> !Hoofrede vir Afname |- |{{Vlagland|Armenië}} |2009 | 2 967 004 |0,03 |landverhuising |- |{{Vlagland|Wit-Rusland}} |2009 |9 648 533 |0,378 |afname van geboortes en lewensverwagting |- |{{Vlagland|Bulgarye}} |2009 |7 704 687 |0,79 |afname van geboortes en lewensverwagting |- |{{Vlagland|Kroasië}} |2009 |4 489 409 |0,052 |afname van geboortes |- |{{Vlagland|Tsjeggiese Republiek}} |2009 |10 211 904 |0,094 |afname van geboortes |- |{{Vlagland|Estland}} |2009 |1 299 371 |0,632 |afname van geboortes |- |{{Vlagland|Georgië}} |2009 |4 615 807 |0,325 |landverhuising |- |{{Vlagland|Duitsland}} |2009 |82 329 758 |0,053 |afname van geboortes |- |{{Vlagland|Italië}} |2009 |58 126 212 |0,047<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html CIA World Factbook--Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709111211/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html |date= 9 Julie 2017 }} [[CIA World Factbook]] Besoek op 6 Oktober 2009</ref> |afname van geboortes |- |{{Vlagland|Hongarye}} |2009 |10 031 000 |0,257 |afname van geboortes en lewensverwagting |- |{{Vlagland|Japan}} |2009 |127 078 679 |0,191<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=CIA World Factbook -- Japan |work=CIA World Factbook |access-date=6 Oktober 2009 |language=haw |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430091623/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |afname van geboortes |- |{{Vlagland|Letland}} |2009 |2 231 503 |0,614 |afname van geboortes en lewensverwagting |- |{{Vlagland|Litaue}} |2009 |3 555 179 |0,279 |afname van geboortes en lewensverwagting |- |{{Vlagland|Mikronesië}} |2009 |111 000 |0,238 |landverhuising |- |{{Vlagland|Moldowa}} |2009 |4 320 748 |0,079 |afname van geboortes en lewensverwagting |- |{{Vlagland|Montenegro}} |2009 |672 180 |0,851 | |- |{{Vlagland|Pole}} |2009 |38 482 919 |0,047 |afname van geboortes |- |{{Vlagland|Roemenië}} |2009 |22 215 421 |0,147 |afname van geboortes |- |{{Vlagland|Rusland}} |2009 |141 927 297 |0,177 |afname van lewensverwagting |- |{{Vlagland|Slowenië}} |2009 |2 005 692 |0,113 | |- |{{Vlagland|Swaziland}} |2009 |1 123 913 |0,459 |MIV/vigs |- |{{Vlagland|Trinidad en Tobago}} |2009 |1 229 953 |0,102 |landverhuising |- |{{Vlagland|Oekraïne}} |2009 |45 700 395 |0,632 |afname van geboortes en lewensverwagting |- |{{Vlagland|Zimbabwe}} |2008 |12 521 000 |0,787 |MIV/vigs en landverhuising |} == Ekonomiese Gevolge == Die uitwerking van ’n kwynende bevolking kan teenspoedig op ’n ekonomie inwerk wat veral op die jonger geslagte gesteun het. Kwynende bevolkings wat die ekonomie steun kan lei tot [[deflasie]], wat uiteenlopende gevolge kan hê. Rusland, wat se ekonomie skielik gegroei het (8,1% in 2007), selfs al is sy bevolking aan die afneem, het egter tans ’n hoë inflasiekoers (12% sedert 2007).<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703195129/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date= 3 Julie 2015 }} CIA World Factbook--Russia [CIA World Factbook&#93;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210101182845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date= 1 Januarie 2021 }} Besoek op 14 November 2008</ref> ’n Landbou- of mynbou-ekonomie se algemene lewensstandaard vir ’n dalende bevolking, ten minste wat betref materiële eiendom, sal ’n stygende neiging toon soos die hoeveelheid grond en hulpbronne per persoon sal meer word. Vir ’n nywerheidsekonomie is dit ’n ander saak. Dit kan juis die ekonomie teenwerk wat voortgebou het op die verbande, skuld en aftreepaaiemente wat oorspronklik belastinginvordering verhoog het uit die voortdurende uitbreiding van die bevolkingsbasis (bv. daar sal minder belastingbetalers wees indien ’n bevolkingsafname sal opduik).<br /> Hoe dit ook sal sy, die lewensstandaard loop nie noodwendig hand aan hand met lewensgehalte nie, wat juis kan toeneem weens die daling in die getal mense omrede daar minder besoedeling en verbruik sal wees van natuurlike hulpbronne, asook ’n verligting van maatskaplike druk en oorbenutting van hulpbronne wat kenmerkend is van oorbevolking. Daar kan ook verminderde druk op infrastruktuur, onderwys en ander dienste wees.<br /> Die tydperk net ná die Swart Dood, byvoorbeeld, was een van groot vooruitgang, want mense het somme geld uit verskeie familielede geërf. Hierdie gebeurtenis kan egter nie met die hedendaagse geleidelike bevolkingsafname vergelyk word nie, omrede dit binne ’n kort tydsduur plaasgevind het en opgevolg is met bevolkingsaanwas. Voorspellings rakende die ''netto'' ekonomiese (en ander) uitwerkings deur ’n stadige en deurlopende bevolkingsafname (bv. as gevolg van ’n lae vrugbaarheidskoers) is hoofsaaklik teoreties van aard omrede so ’n verskynsel redelik nuut en ongekend is. ’n Bevolkingsafname deur ’n lae vrugbaarheidskoers sal ook uitloop tot ’n verouderde bevolking, wat probleme vir ’n gemeenskap kan oplewer. Dit kan die lewensgehalte van die jongmense negatief beïnvloed, omrede hulle onder ’n stygende maatskaplike en ekonomiese druk verkeer in die sin dat hulle die per-kapita opbrengs moet vermeerder om sodoende ’n duur infrastruktuur en intensiewe sorg vir die oudstes onder die bevolking te onderhou, pleks daarvan om vir die ouere en toekomstige gesinne te beplan, wat hierdeur dus verder die vermeerdering van die bevolking in die wiele sal ry.<br /> Die dekadelange ekonomiese handelslapte van Japan en Duitsland gedurende die 1990’s en die vroeë 2000’s word dikwels toegeskryf aan hierdie demografiese vraagstukke, hoewel daar natuurlik ook etlike ander oorsake was. Die ergste wat ’n land kan oorkom is die toestand waar die bevolkingsgetal tot só ’n lae vlak daal dat dit nie eens meer die huidige maatskaplike welsyn en ekonomiese stelsel kan onderskraag nie, wat meer waarskynlik sal gebeur indien ’n skielike afname, in plaas van ’n geleidelik een, geskied. Die ekonomie van beide Japan en Duitsland het herstel getoon om en by die tydstip toe die bevolkings net begin daal het (2003–2006). Met ander woorde, beide die totale Bruto Binnelandse Produk en BBP per kapita het in beide lande skielik vinniger begin styg as vóór 2005. Rusland se ekonomie het ook ’n skielike groei vanaf 1999 begin toon, selfs al het sy bevolking sedert 1992–1993 begin kwyn (die afname het nou verstadig).<ref>Nicholas Eberstadt. 2005. "Russia, the Sick Man of Europe". Public Interest, Winter 2005 [http://findarticles.com/p/articles/mi_m0377/is_158/ai_n8680968] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820150152/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0377/is_158/ai_n8680968/print |date=20 Augustus 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820150152/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0377/is_158/ai_n8680968/print |date=20 Augustus 2008 }}</ref> Daarby het vele Oos-Europese lande ’n soortgelyke effek as dié in Rusland ervaar. Sulke hernieude groei bevraagteken nou die algemene siening of ekonomiese groei afhanklik is van bevolkingsaanwas en of ekonomiese groei sonder ’n bevolkingsafname onmoontlik is. Dit kan egter beredeneer word dat hernieude ekonomiese groei ''ondanks'' ’n bevolkingsafname wat plaasvind, eerder ''as gevolg daarvan'', en dat die ekonomiese groei in hierdie lande selfs groter sou gewees het indien daar nie ’n afname in die hoeveelheid mense gebeur het nie. Rusland het byvoorbeeld sodanig heel welvarend geword deur fossielbrandstof, soos olie, te verkoop, wat nou duur is, en boonop het die ekonomie uitgebrei uit ’n eens lae voetpunt weens die ekonomiese krisis van die laat 1990’s. Hoewel Japan en Duitsland ietwat kop opgetel het nadat hulle ’n deflasie-insinking en stagnering oor die afgelope dekade ondergaan het, lyk hierdie ekonomiese herstel maar redelik flouerig. Beide lande het die wêreldwye insinking tussen 2008–2009 beleef, maar herstel nou weereens , en is een van die heel eerste lande wat ’n herstel getoon het.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2009/08/18/business/global/18inside.html |work=The New York Times |title=Japan Could Defy the Skeptics |first=Alan |last=Wheatley |date=18 Augustus 2009 |access-date=27 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112729/https://www.nytimes.com/2009/08/18/business/global/18inside.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/economics/article6794291.ece |work=The Times |location=London |title=France and Germany emerge from recession |first1=Grainne |last1=Gilmore |first2=Dominic |last2=Walsh |date=13 Augustus 2009 |access-date=27 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612174141/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/economics/article6794291.ece |archive-date=12 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> Binne ’n land met ’n afwaartse neiging van ’n bevolkingsgetal is die groei van die BBP per kapita hoër as die groeikoers van die BBP self. Japan het byvoorbeeld ’n hoër groeikoers per kapita as die Verenigde State van Amerika, terwyl die VSA se BBP-groeikoers hoër as Japan s’n is.<ref>[http://www.economist.com/finance/PrinterFriendly.cfm?story_id=10852462 Economist.com Grossly distorted picture]</ref> Selfs wanneer die BBP-groeikoers nul of negatief is, sal die BBP-groeikoers per kapita aanhou styg indien die bevolking vinniger daal as die BBP. ’n Vermindering van die hoeveelheid mense binne ’n land of streek (ongeag die oorsaak) kan ook ’n tekort aan mannekrag veroorsaak, wat ’n aantal positiewe en negatiewe uitwerkings kan besorg. Terwyl party arbeidsintensiewe sektore van die ekonomie benadeel kan word indien die tekort te veel raak, kan ander ondernemings voldoende deur toenemende uitkontraktering en/of outomatisering vergoed word. Aanvanklik kan die koers van die deelname in arbeid (wat in baie lande laag is) ook verhoog word om tydelik die tekort te fnuik. Aan die een kant bring hierdie tekort ’n arbeidersaanvraag, wat positief kan wees omrede dit die werkloosheidsyfer laat daal en hoë werklone teweegbring. Aan die ander kant weer, bring ’n groot bevolking mee, soos dié in lande van Sjina en Indië, dat daar ’n oortollige hoeveelheid werknemers sal wees, wat weer lae lone tot gevolg het. == Nasionale pogings om bevolkingsafname te stuit == Wladimir Poetin, die voormalige Russiese president, het die parlement beweeg om ’n tienjaarplan deur te voer wat die skerp daling van Rusland se bevolking sal stuit, deur grotendeels geldelike aansporings en toelae te bied om vroue aan te moedig om kinders te verwek. Australië bied tans ’n $5 000-aansporingsbonus vir elke baba, met bykomende tweeweeklikse uitbetalings, ’n gratis inentingskema, asook ’n onlangse voorgestelde betaling vir alle kindersorgkostes vir moeders wat wil werk.<br /> Europese lande, soos Frankryk, Italië, Duitsland en Pole het ’n soortgelyke kombinasie van bonusse en maandelikse uitbetalings aan gesinne gebied. Sekere Japannese gebiede wat ’n beduidende bevolkingsafname in die gesig staar, bied ook toelae aan. Jamatsoeri, ’n dorp sowat 7 000 km noord van Tokio, bied ouers $4 600 aan vir elke geboorte van ’n kind en $460 per jaar oor ’n tydsbestek van 10 jaar. Die Republiek van Singapoer het veral ’n kwistige plan: $3 000 vir die eersteling, $9 000 in kontant en spaargeld vir die tweede kind, sowel as $18 000 vir die derde en vierde kind.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/05/11/world/europe/11russia.html |title=Putin Urges Plan to Reverse Slide in the Birth Rate |publisher=New York Times |author=C. J. Chivers |date=11 Mei 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824133801/https://www.nytimes.com/2006/05/11/world/europe/11russia.html |archive-date=24 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die doeltreffendheid van hierdie staatsbeleid word tans beredeneer.<br /> Betaalde kraamverlof (vir beide moeder en vader) kan ook as aansporing dien. In Swede is ouers byvoorbeeld op 16 maande gedeelde betaalde kraamverlof, per kind, geregtig. Die koste word tussen beide die werknemer en die Staat verdeel. == Pogings om bevolkingsafname aan te moedig == Party organisasies<ref>http://www.npg.org/ Negative Population Growth</ref> is ten gunste van bevolkingsafname. Dit word beskou aan die lig van wêreldwye oorbevolking, die uitbuiting van skaars hulpbronne en die bedreiging van klimaatsverandering. Hierdie teorie begunstig die konsep van ’n ''optimum bevolking''. == Alternatiewe konsep rakende vaardighede == Partymaal word die konsep ''bevolkingsafname'' gebruik waar daar aansienlike wegtrek van vakmanne uit ’n sekere gebied voorkom. In so ’n geval het die regering byvoorbeeld sy beloning of waarde aan sekere vaardighede (soos die wetenskap, geneeskunde en ingenieurswese) opgeskort, met die gevolg dat daar ’n daling in sekere ekonomiese sektore, soos gesondheidsorg of tegnologiese ontwikkeling, voortkom. So ’n gevallestudie kan sedert 1990 by Italië en Rusland bespeur word. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.pop.org/ Population Research Institute] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3560433.stm BBC Report 2004: World population growth 'falling'] * [http://www.un.org/News/Press/docs/2003/pop850.doc.htm 2002 Revision of the official United Nations population estimates and projections] * [http://www.foreignaffairs.org/20040501faessay83307/phillip-longman/the-global-baby-bust.html The Global Baby Bust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012044927/http://www.foreignaffairs.org/20040501faessay83307/phillip-longman/the-global-baby-bust.html |date=12 Oktober 2008 }} [[Kategorie:Sosiologie]] 5nlnwu6hpbf95jtf4i4hwrybpxvt5fi 0 51428 2970623 2921087 2026-09-25T12:20:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970623 wikitext text/x-wiki {{Infoboks webwerf | naam = WikiLeaks | logo = Wikileaks logo.svg | skermkiekie = | tipe = Dokument argiewe | taal = Engels | registrasie = | eienaar = [[Julian Assange]] | outeur = | opgerig = Desember 2006 | status = Aktief | url = [http://wikileaks.org/ wikileaks.org] }} [[Lêer:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|duimnael|260px|WikiLeaks-stigter Julian Assange]] '''WikiLeaks''' is 'n internasionale organisasie sonder winsbejag wat voorgelegde dokumente publiseer wat andersins nie bekombaar sou wees nie, vanaf anonieme bronne. Die klikwerf is in 2006 van stapel gestuur en word deur ''The Sunshine Press'' bestuur.<ref name=aboutwikileaks>{{cite web |url=http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About |title=Wikileaks:About |publisher=WikiLeaks |access-date=3 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |archive-date=14 Maart 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Binne 'n jaar sedert die bekendstelling van die werf is daar aanspraak gemaak op 'n databasis van meer as 1,2 miljoen dokumente.<ref>{{cite web |url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F |title=Wikileaks has 1.2 million documents? |work=WikiLeaks |access-date=28 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F |archive-date=16 Februarie 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die organisasie is skynbaar gestig deur Chinese afvalliges, sowel as joernaliste, wiskundiges en tegnoloë uit die [[V.S.A.]], [[Taiwan]], [[Europa]], [[Australië]] en [[Suid-Afrika]].<ref name=aboutwikileaks /> Koerantartikels en die tydskrif, ''The New Yorker'' van 7 Junie 2010 beskryf [[Julian Assange]], 'n Australiese joernalis en internetaktivis, as die direkteur van WikiLeaks.<ref name=McGreal>McGreal, Chris. [http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack Wikileaks reveals video showing US air crew shooting down Iraqi civilians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407021656/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/WikiLeaks-us-army-iraq-attack |date= 7 April 2010 }}, ''The Guardian'', 5 April 2010.</ref> WikiLeaks het 'n aantal toekennings verower, insluitende die tydskrif, ''Economist'', se New Media toekenning van 2008.<ref>[http://www.indexoncensorship.org/2008/04/winners-of-index-on-censorship-freedom-of-expression-award-announced/ Winners of Index on Censorship Freedom of Expression Award Announced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723022557/http://www.indexoncensorship.org/2008/04/winners-of-index-on-censorship-freedom-of-expression-award-announced/ |date=23 Julie 2012 }} 22 April 2008</ref> In Junie 2009 is WikiLeaks en Julian Assange met [[Amnestie Internasionaal]] se UK Media toekenning vereer, vir die publikasie in 2008 van die artikel getiteld "Kenya: The Cry of Blood&nbsp;– Extra Judicial Killings and Disappearances",<ref>[http://wikileaks.org/wiki/Kenya:_The_Cry_of_Blood_-_Report_on_Extra-Judicial_Killings_and_Disappearances,_Sep_2008 Kenya: The Cry of Blood&nbsp;– Extra Judicial Killings and Disappearances, Sep 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920092605/http://www.wikileaks.org/wiki/Kenya:_The_Cry_of_Blood_-_Report_on_Extra-Judicial_Killings_and_Disappearances,_Sep_2008 |date=20 September 2010 }} WikiLeaks.</ref> 'n verslag deur die Keniaanse Nasionale Kommissie vir Menseregte oor moorde deur die polisie in Kenia.<ref>[https://web.archive.org/web/20120103173015/http://amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18227 Amnesty announces Media Awards 2009 winners] Amnesty.org.uk, 2 June 2009</ref> In Mei 2010, het die ''New York Daily News'' Wikileaks gelys as een van die webwerwe wat die nuus geheel en al kan verander.<ref name=5sites>{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/money/2010/05/20/2010-05-20_5_pioneering_web_sites_that_could_totally_change_the_news.html |title=5 pioneering Web sites that could totally change the news |last=Reso |first=Paulina |date=20 Mei 2010 |work=Daily News (New York) |access-date=8 Junie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027015113/http://www.nydailynews.com/money/2010/05/20/2010-05-20_5_pioneering_web_sites_that_could_totally_change_the_news.html |archive-date=27 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In April 2010 het WikiLeaks 'n video gepubliseer van 'n 2007-insident in [[Bagdad]] waarin verskeie Irakse burgerlikes deur V.S.A magte dood gemaak is op 'n webwerf getiteld ''Collateral Murder''. In Julie van daardie selfde jaar het WikiLeaks die ''Afghan War Diary'' vrygestel wat 'n samestelling van 76 900 dokumente is oor die oorlog in [[Afghanistan]] wat nie deur die Amerikaanse regering geopenbaar was nie.<ref name="AssociatedPressNews">{{cite news | title=AP Interview: WikiLeaks to publish new documents | website=[[www.ap.org]] | date=8 Augustus 2010 | url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/W/WIKILEAKS_NEW_FILES?SITE=NVLAS&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT | accessdate=8 Augustus 2010 | archive-date=19 Desember 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044508/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/W/WIKILEAKS_NEW_FILES?SITE=NVLAS&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT | url-status=dead }}</ref> In Oktober het die groep 'n stel van bykans 400 000 dokumente, getiteld ''Iraq War Logs'', gepubliseer in samewerking met groot kommersiële media organisasies. Sy naam ten spyt, is WikiLeaks nie 'n [[wiki]] nie – wanneer die inligting gepubliseer is, kan dit nie deur besoekers aangepas word nie. == Geskiedenis == WikiLeaks het vir die eerste keer op die internet verskyn in Januarie 2007.<ref>{{cite news |author=Steven Aftergood |title=Wikileaks and untraceable document disclosure |url=http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |work=Secrecy News |publisher=Federation of American Scientists |date=3 Januarie 2007 |access-date=28 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311214041/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |archive-date=11 Maart 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die webwerf beweer dat dit gestig is deur Chinese afvalliges, joernaliste, wiskundiges en tegnoloë uit die V.S.A, Taiwan, Europa, Australië en Suid-Afrika.<ref name=aboutwikileaks /> Die stigters van WikiLeaks is egter nie formeel geïdentifiseer nie.<ref name=NewScientist1>{{cite news |author=Paul Marks |title=How to leak a secret and not get caught |url=http://www.newscientist.com/channel/tech/mg19325865.500-how-to-leak-a-secret-and-not-get-caught.html |work=New Scientist |date=13 Januarie 2007 |access-date=28 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080419035713/http://www.newscientist.com/channel/tech/mg19325865.500-how-to-leak-a-secret-and-not-get-caught.html |archive-date=19 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die organisasie se spreekbuis sedert Januarie 2007 was [[Julian Assange]] en andere. Assange beskryf homself as 'n lid van Wikileaks se raadgewende raad.<ref name="afp07">{{cite news |author=Agence France Press |work=The Age |title=Chinese cyber-dissidents launch WikiLeaks, a site for whistleblowers |url=http://www.theage.com.au/news/Technology/Chinese-cyberdissidents-launch-WikiLeaks-a-site-forwhistleblowers/2007/01/11/1168105082315.html |date=11 Januarie 2007 |access-date=17 Junie 2010 |location=Melbourne |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703125928/https://www.theage.com.au/news/Technology/Chinese-cyberdissidents-launch-WikiLeaks-a-site-forwhistleblowers/2007/01/11/1168105082315.html |archive-date=3 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nuusberigte in ''The Australian'' het Assange beskryf as die stigter van WikiLeaks.<ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.com.au/news/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 |title=Rudd Government blacklist hacker monitors police |publisher=The Australian |author=Richard Guilliatt |date=30 Mei 2009 |accessdate=17 Junie 2010}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Wikileaks|WikiLeaks}} * {{en}}[http://www.wikileaks.org/ Amptelike tuisblad] * {{en}}[http://wikileaks.info/ Mirror-bladsye] * {{en}}[https://x.com/wikileaks WikiLeaks op (voorheen Twitter)] * {{en}}[http://wikileaks-b.blogspot.com/ WikiLeaks in blogger] * {{en}}[http://www.facebook.com/wikileaks WikiLeaks op Facebook] {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale organisasies]] [[Kategorie:Webwerwe]] aownlu3kn1rtpm3v3j07vd9lm0px8f6 0 58224 2970793 2737185 2026-09-25T23:06:54Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970793 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien [[Bengale (volk)]].'' {{Inligtingskas Taal |naam=Bengaals, Bengali |inheemsenaam=বাংলা ''Bangla'' |uitspraak=[ˈbaŋla] |familiekleur=Indo-Europees |state={{vlagland|Bangladesj}}<br />{{vlagland|Indië}}<br />{{vlagland|Nepal}} |streek=[[Suid-Asië]] |sprekers=190 miljoen (moedertaal)<br />19 miljoen (tweede taal in Bangladesj)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben |title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Bengali |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=25 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410063128/https://www.ethnologue.com/language/ben |archive-date=10 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |rang=6 |skrif=[[Bengaalse alfabet]] |fam1=[[Indo-Europese tale|Indo-Europees]] |fam2=[[Indo-Irannese tale|Indo-Irannees]] |fam3=[[Indo-Ariese tale|Indo-Aries]] |fam4=[[Oos-Indo-Ariese tale|Oos-Indo-Aries]] |fam5=[[Assamees–Bengaals]] |nasie={{vlagland|Bangladesj}}<br />{{vlagland|Indië}}<ref>{{en}} {{cite web |ref={{SfnRef|Constitution of India|2007}} |url=http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |title=The Constitution of India |format=PDF |publisher=Regering van Indië, Departement van Reg en Justisie |date=1 Desember 2007 |origyear=1950 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140909230437/http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |archivedate=9 September 2014}}</ref> * [[Tripura]] * [[Wes-Bengale]] {{vlagland|Sierra Leone}} |agentskap={{vlagikoon|Bangladesj}} Bangla Academy<br />{{vlagikoon|Indië}} Paschimbanga Bangla Akademi |iso1=bn|iso2=ben|iso3=ben |kaart=[[Lêer:Bengalispeaking region.png|250px|Verspreiding van Bengaals]] }} '''Bengaals''' of '''Bengali''' (বাংলা, ''Bangla'', [ˈbaŋla], {{Audio|Bn-বাংলা.oga|luister}}) is 'n [[Indo-Ariese tale|Indo-Ariese taal]] wat deur sowat 250 miljoen mense in [[Bangladesj]], [[Indië]] en [[Nepal]] gepraat word. Bengaals is die [[amptelike taal]] van Bangladesj, een van die [[Lys van nasionale tale van Indië|amptelike tale]] van [[Indië]] naas [[Engels]] en [[Hindi]] en van die [[Federale staatsvorm van Indië|Indiese deelstate]] [[Tripura]] en [[Wes-Bengale]]. Bengaals is naas Hindi die tweede belangrikste inheemse taal in Indië en wêreldwyd die sesde belangrikste [[taal]]. Bengaals is nou verwant aan [[Assamees]] en word in die [[Bengaalse alfabet]] geskryf, 'n [[Brahmi-skrif]] uit die [[Indiese skriffamilie]]. [[Lêer:বাংলা.svg|duimnael|links|Die woord "Bangla" in Bengaalse skrif]] [[Lêer:Bengali-world.svg|duimnael|links|Bengaalssprekende gebied rondom die wêreld: {{sleutel|#0000FF|Bengaals met moedertaalsprekers beklee uitsluitlike amptelike en nasionale taal status}} {{sleutel|#0080FF|Bengaals met moedertaalsprekers beklee een van die amptelike tale-status}} {{sleutel|#78C0FF|Groter diaspora van Bengaalssprekers (+100&nbsp;000)}} {{sleutel|#B3D9FF|Kleiner diaspora van Bengaalssprekers (+10&nbsp;000)}}]] Ter herdenking van Bangladesj se 5&nbsp;000 soldate binne die vredesmag in [[Sierra Leone]] na die [[burgeroorlog]] het president Ahmad Tejan Kabbah Bengaals in Desember 2002 tot dié land se tweede amptelike taal naas Engels verklaar.<ref name=dailytimes>{{en}} {{cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-12-2002_pg9_6 |title=Sierra Leone makes Bengali official language |accessdate=29 Desember 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224105127/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-12-2002_pg9_6 |archive-date=24 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.voanews.com/bangla/archive/2002-12/a-2002-12-27-3-Bangla.cfm?mod |title=Bangla Made One of The Official Languages of Sierra Leone |author=Zahurul Alam |date=27 Desember 2002 |access-date=21 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225211933/https://www.voabangla.com/?mod%20 |archive-date=25 Desember 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=dailytimes /> == Sien ook == * [[Bengaalse Wikipedia]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Interwiki|kode=bn}} {{CommonsKategorie-inlyn|Bengali language}} {{Wikt-inlyn|Bengaals}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=25 Augustus 2018}} {{Taalsaadjie}} {{Tale van Indië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Indo-Ariese tale]] [[Kategorie:Tale van Sierra Leone]] [[Kategorie:Tale van Bangladesj]] [[Kategorie:Tale van Indië]] [[Kategorie:Tale van Nepal]] [[Kategorie:Tripura]] [[Kategorie:Wes-Bengale]] 3f1nnt3gsl1x14f4ftsvlp8fsz75k2v 0 63498 2970768 2810585 2026-09-25T21:21:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970768 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Audio Engineering Society''}} <div style="border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;"> [[Lêer:Audio_Engineering_Society_logo.svg|160px|class=skin-invert]]<br /><br /> <big>'''Audio Engineering Society'''</big><br /> ---- '''Hoofkwartier'''<br /> [[New York Stad|New York]], [[New York (deelstaat)|New York]]<br />{{vlagland|Verenigde State}}<br /> ---- '''Stigting'''<br /> 1948<br /> ---- '''Tipe'''<br /> Nie-regeringsorganisasie (NRO)<br />Ingenieurs-vereniging ---- '''Voorsitter'''<br /> Nadja Wallaszkovits Agnieszka Roginska '''('''''President-Elect'') ---- '''Ledetal'''<br /> 14&nbsp;000+ ---- '''Webtuiste'''<br /> [http://www.aes.org/ ''www.aes.org''] </div> Die '''Audio Engineering Society (AES)''' is 'n internasionale beroepsvereniging van lede uit die klankbedryf soos klankingenieurs, wetenskaplikes en ander professioneles wat by dié bedryf betrokke is of belang daarin stel. Die meeste lede is navorsings- en ontwikkelingsingenieurs uit die oudiobedryf of professioneles uit die musiekbedryf. [[Lêer:DTS booth 1, AES 124th.jpg|duimnael|links|Die DTS-stalletjie tydens die 124ste AES-kongres wat in 2008 in [[Amsterdam]], [[Nederland]] gehou is]] Die AES, wat in 1948 gestig is en sy hoofkwartier in [[New York Stad|New York]] het, het verenigings in 41 lande en geografiese streke dwarsoor die wêreld. Dit is die enigste internasionale vereniging wat hom uitsluitlik op klanktegnologie toespits. Die AES ontwikkel, bespreek, beoordeel en publiseer tegniese standaarde vir die klank- en verwante bedrywe, soos die digitale koppelvlak AES3 (ook bekend as AES/EBU). Jaarliks word twee kongresse (''AES Conventions'') georganiseer wat om die beurt in gasheerstede in Europa (in die lente) en die [[Verenigde State]] (in die najaar) gehou word. Gasheerstede van die respektiewelik 148ste en 149ste kongres in 2020 sal [[Wene]] in [[Oostenryk]] (in Mei) en [[New York|New York, NY]] (in Oktober) wees. Uitstallings maak deel uit van die kongresse. Konferensies oor spesifieke onderwerpe word onreëlmatig deur die AES of sy streeks- of nasionale verenigings gehou. Die AES publiseer daarnaas sedert 1953 'n wetenskaplike joernaal, die ''Journal of the Audio Engineering Society (JAES)'', met aanvanklik vier en sedert 1971 tien uitgawes per jaar. == Britse AES-vereniging == Die grootste AES-vereniging buite die Verenigde State is die ''Audio Engineering Society UK'' in die [[Verenigde Koninkryk]] met sowat 900 lede.<ref>{{Cite web |url=http://www.aes-uk.org/about-the-aes/ |title=''Audio Engineering Society UK. Besoek op 16 Mei 2017'' |access-date=16 Mei 2017 |archive-date= 2 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502210330/http://www.aes-uk.org/about-the-aes/ |url-status=dead }}</ref> Die Britse vereniging gee 'n maandelikse nuusbrief uit en hou gereeld lesings (gewoonlik in [[Londen]]). Soms word besoeke gebring aan klankateljees en ander plekke en instellings van belang. Lesings word meestal opgeneem en beskikbaar gestel as MP3-lêers wat afgelaai mag word en soms van begeleidende skyfies in PDF-formaat voorsien.<ref>{{Cite web |url=http://www.aes-uk.org/meetings/ |title=''Audio Engineering Society UK: Meetings. Besoek op 25 Mei 2017'' |access-date=25 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502210335/http://www.aes-uk.org/meetings/ |archive-date= 2 Mei 2017 |url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.aes.org ''Amptelike webtuiste van die AES''] {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse organisasies]] [[Kategorie:Klanktegnologie]] [[Kategorie:Rolprenttegnologie]] qpvncep9s1a93ye1wirgb4geqqgu208 0 64079 2970704 2618054 2026-09-25T17:03:31Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970704 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Afrikaner Volksfront | beeld = Afrikaner Vryheidsvlag.svg | beeld_byskrif = Die "Vryheidsvlag" wat in 1995 by die Suid-Afrikaanse [[Buro vir Heraldiek]] as vlag van die Afrikaner Volksfront registreer is.<ref>{{en}} South African Bureau of Heraldry (1995) [http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm30ddf0?200703110354512380EDC6&DN=00000008 Afrikaner-Volksfront flag] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 28 Junie 2006</ref> | gestig = [[7 Mei]] [[1993]] | ontbind = November [[1996]] | land = [[Suid-Afrika]] | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = | tipe = | spesialisasie = | kommandostruktuur = | aantal = | hoofkwartier = [[Pretoria]] | leuse = | mars = | kleur = Oranje, blou, groen en wit | uitrusting = | veldslae = Bophuthatswana-krisis 1994 | aantal veldslae = | onderskeiding = }} Die '''Afrikaner Volksfront''' ('''AVF''') was ’n oorkoepelende organisasie wat veronderstel was om ’n aantal [[Afrikaner]]organisasies byeen te bring in die vroeë 1990’s. == Werking == [[Lêer:AVF logo.svg|duimnael|links|Logo van die AVF]] Die organisasie is op 7 Mei 1993 gestig deur 21 Afrikanerorganisasies as gevolg van die toenemende behoudende teenstand teen die veelparty-onderhandelinge wat in [[Kemptonpark]] aan die gang was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/ã¢â%C2%82¬ë%C2%9Cafrikaner-volksfront039-founded |title=Die Afrikaner Volksfront word gestig |format=html |publisher=Suid-Afrikaanse Aanlyngeskiedenis |accessdate=12 April 2012 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Genl. [[Constand Viljoen]] en drie ander generaals van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] was betrokke by die stigting van die AVF. Tydens die stigtingsvergadering is dr. [[Ferdi Hartzenberg]] verkies tot president en kolonel Piet Botha tot hoofsekretaris. Die AVF het ’n Volksrepubliekwerkkomitee op die been gebring om inligting in te samel oor die ideaal van ’n onafhanklike Volkstaat vir die Afrikaners. In Desember 1993 het die komitee ’n Volkstaat voorgestel wat [[Pretoria]], dele van die [[Transvaal]] en noord-[[Kimberley]] en noordelike [[Natal (provinsie)|Natal]] wat sou bestaan as ’n staat met die reg om van ’n federale Suid-Afrika te skei; in November 1994 is ’n nuwe voorstel ter tafel gelê vir ’n kleiner staat slegs met outonomie. Die onderhandelinge met die ANC het van die onversetlikes in die AVF nie welgeval nie en dr. Hartzenberg het aangedring op niks anders as ’n onafhanklike Afrikaner-tuisland nie. Nadat die onderhandelinge misluk het is genl. Viljoen se posisie in die AVF ondermyn waarna Viljoen die AVF verlaat het om saam met dr. [[Pieter Mulder]] die [[Vryheidsfront Plus|Vryheidsfront]] te stig. Die AVF het die tussentydse grondwet van Suid-Afrika, wat in 1993 deurgevoer is, verwerp. Die AVF was ook deel van die Vryheidsalliansie saam met die [[Inkatha-Vryheidsparty]], [[Konserwatiewe Party]] en die regerings van [[Ciskei]] en [[Bophuthatswana]].<ref name="Boernet">{{cite web |url=http://www.boer.co.za/boernet/org/org_eng.html |title=Agtergrond en geskiedenis van Boere-Afrikanerorganisasies in SA |format=html |publisher=Boernet |access-date=12 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003004048/http://www.boer.co.za/boernet/org/org_eng.html |archive-date=3 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Desember 1995 het die AVF die Afrikaner Vryheidsvlag by die Suid-Afrikaanse [[Buro vir Heraldiek]] geregistreer.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm30ddf0?201705111603319F51536A&DN=00000001 | title=Afrikaner Volksfront |publisher=Nasionale Argief van Suid-Afrika |accessdate=11 Mei 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/za%7Davf.html |title=Afrikaner Volksfront |format=html |publisher=Flags of the World |access-date=12 April 2012 |date=14 Junie 1996 |last=Berry |first=Bruce |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204238/http://www.crwflags.com/fotw/flags/za%7Davf.html |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1994 het die AVF probeer om die Boere as ’n inheemse volk by die [[Verenigde Nasies]] erken te kry maar het nie daarin geslaag nie nadat 82 ander inheemse volkere ’n petisie teen die deelname van die AVF onderteken het. Die AVF is in November 1996 ontbind.<ref name="Boernet" /> == Akkoord vir Afrikanerselfbeskikking == Hoofstuk 3 van die Akkoord vir Afrikanerselfbeskikking wat op 23 April 1994 deur genl. Viljoen, leier van die VF+, mnr. [[Thabo Mbeki]], nasionale voorsitter van die [[African National Congress|ANC]] en mnr. [[Roelf Meyer]], Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie namens die regering van die [[Nasionale Party]] geteken is, met prof. Abraham Viljoen en mnr. Jurgen Kögl as getuies, meld dat:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.vryheidsfront.co.za/a/geskiedenis_akkoord.asp |title=Akkoord oor Afrikanerselfbeskikking tussen die Vryheidsfront, die ANC en die Suid-Afrikaanse Regering/Nasionale Party |format=html |publisher=[[VF+]] |accessdate=24 August 2015 |date=23 April 1994 |archive-date= 1 Desember 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031201004242/http://www.vryheidsfront.co.za/a/geskiedenis_akkoord.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> * Die besprekings tussen die Afrikaner Volksfront en die ANC op die volgende ooreenkomste van verstandhouding uitgeloop het: ** Beide partye is toegewy tot die ontwikkeling van ’n nie-rassige demokrasie. Albei aanvaar dat baie Afrikaners ook ’n toewyding tot die ideaal van [[selfbeskikking]] in ’n Volkstaat het en dat hierdie ideaal spoedig aangespreek moet word. Albei partye verwerp politieke voorstelle wat rassisme en mislukte apartheidsbeleide bevat. Die AVF is duidelik oor sy verwerping van [[kommunisme]] as ’n aanvaarbare politieke stelsel. ** Albei partye glo dat die doelwitte soos uiteengesit bereikbaar is en dat ’n volhoubare politieke oplossing gevind kan word deur ’n proses van onderhandelinge. Die formulering van hierdie oplossings vereis toewyding wat gevestig is op ’n nuwe visie vir die toekoms van Suid-Afrika. ** Albei partye erken die gevaar van ernstige konflik tussen die lede van hul onderskeie afdelings, en die destruktiewe impak wat so ’n konflik kan hê op die toekomstige ontwikkeling van Suid-Afrika. ** Hoewe ldie twee partye nie ’n gemene posisie deel oor die voorgestelde skedule vir die oorgangsproses nie het hulle ingestem dat ’n strategiese ooreenkoms wat die sake van gemene belang aanspreek, aangepak behoort te word. * Daarom, gegewe die bogenoemde sorge en oorwegings word die volgende instemmings oorweeg: ** Suid-Afrika behoort die tuiste van al sy inwoners te wees wat ’n gedeelde toekoms deel, gebaseer op vreedsame naasbestaan, ekonomiese interafhanklikheid en konstitusionele regering. ** Die twee partye is vasbeslote om ’n aanvaarbare en volhoubare huisvesting vir almal in Suid-Afrika te vind, terwyl hul aspirasies, afdelings en politieke formasies in gedagte gehou word. ** Hulle stem ooreen op die stigting van ’n inklusiewe veiligheidstelsel sodat vrede en stabiliteit herstel kan word. ** Hulle stem ooreen dat die aspirasies van baie Afrikaners om hulself te regeer in hul eie gebied, aangespreek sal word. Ooreenkomstig het hulle ingestem dat ’n gesamentlike werkgroep gestig sal word vir hierdie doel terwyl die oproep van mnr. Mandela aan dr. Hartzenberg en genl. Viljoen in gedagte gehou word dat versoening daarin bevat word, konflik voorkom word en samewerking tussen alle mense gefasiliteer word. Die werkgroep moet teen 20 Januarie 1995 terugrapporteer ** Die partye het ooreengekom dat ’n gesamentlike afvaardiging na [[Switserland]] en [[België]] sal gaan om te bestudeer hoe die politieke stelsel van hierdie twee lande werk en om te bepaal watter aspekte van hierdie stelsels van nut kan wees in die oplossing van die Suid-Afrikaanse konflik. ** Die AVF het onderneem om, op aanvaarding van die ANC se goeie trou, enige aksie wat gemik is daarop om die oorgansproses te destabiliseer, te ontmoedig. Die hoogtepunt van hierdie strategiese ooreenkoms in ’n finale skikking voor die einde van Januarie 1994 sal die AVF in staat stel om deelname aan die oorgangstrukture en die verkiesing op 27 April 1994 te oorweeg. ** Die ANC gee sy toewyding, op aanvaarding van die bona fides van die AVF, om geslote ooreenkomste met die AVF, insluitend konstitusionele en wetgewende ooreenkomste te bevorder. ** Sou enige party van hierdie ooreenkoms op enige tyd besluit dat die geheel van die besonderhede van die ooreenkoms geskend is, sal ’n poging tot gemene versoening deur die fasiliteerders gemaak word alvorens enige eensydige aksie geneem word. ** Daar is besluit dat ’n vergadering op leierskapvlak so spoedig moontlik saamgeroep sal word om: *** die ooreenkoms te bekragtig; *** te besluit oor die tydraamwerk vir die bogenoemde voorgestelde aksies; *** die openbare vrystelling van die strategiese ooreenkoms te bewerkstellig; en *** te besluit op maniere om hierdie ooreenkomste te bemark. == Ander == Op 4 Desember 1993 oorhandig [[Bloemhof]] die vryheid van die dorp aan die Afrikaner Volksfront tydens ’n plegtigheid waar Pieter Mulder en Ferdi Hartzenberg met ereburgerskap vereer is en die vryheid van die dorp ook aan die [[AWB]] Wenkommando oorhandig is. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{cite web |url=http://www.boer.co.za/cyber/vfstudy.html |title=Eerste verslag van die Volksrepubliekwerkkomitee van die Afrikaner Volksfront vir vrede in Suid-Afrika |format=html |accessdate=12 April 2012 |date=3 Junie 1995 |publisher=AVF }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorie:Apartheid]] [[Kategorie:Politieke organisasies in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Afrikanernasionalisme]] [[Kategorie:Voormalige politieke partye in Suid-Afrika]] myr94ilv2wpfomxrsm76j369uxc3pfa 0 64110 2970613 2885442 2026-09-25T12:01:19Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970613 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Wes-Bengale |ander_naam= |inheemse_naam=পশ্চিমবঙ্গ <small>([[Bengaals]])</small><br />''West Bengal'' <small>([[Engels]])</small> |nedersetting_tipe=[[Federale staatsvorm van Indië|Deelstaat]] |bynaam= |slagspreuk= |beeld_stadsilhoeët=Howrah Pano 3.jpg |beeldgrootte= |beeldbyskrif=[[Kolkata]] soos gesien vanaf [[Haora]] {{Photomontage | photo1a = Howrah bridge betwixt Lights.jpg | photo2a = Dakshineswar Kali Temple, Dakshineswar, West Bengal, India (2007).jpg | photo2b = Chhau dance.jpg | photo3a = HAZARDUARI - PALACE.jpg | photo3b = Durga Puja - 18.jpg | photo4a = Digha Sankarpur 2Arnab.jpg | photo4b = Royal Bengal Tiger walking down Mangrove Island in Sundarbans 3.jpg | photo5a = Darjeeling.jpg | spacing = 2 | align = center | color_border = white | color = white | size = 275 | foot_montage = '''Kloksgewys van bo:'''<br/>Howrahbrug; Chhau-dans in Purulia; Durga Puja; Bengaalse tier in Sundarbans Nasionale Park; Darjeeling van Happy Valley Tea Estate; Digha-strand; Hazarduari Paleis; Dakshineswar Kali Tempel }} |beeld_kaart=West Bengal in India (disputed hatched).svg |kaartgrootte=220px |kaartbyskrif=Ligging van Wes-Bengale in Indië |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Indië}} |onderafdelingtipe1=Hoofstad |onderafdelingtipe2=Grootste stad |onderafdelingnaam1=[[Kolkata]] |onderafdelingnaam2=Kolkata |regeringvoetnotas= |regeringstipe=Regering van Wes-Bengale |leiertitel=Goewerneur |leiernaam=Jagdeep Dhankhar |leiertitel1=Hoofminister |leiernaam1=Mamata Banerjee (AITC) |stigtingstitel=Gestig op |stigtingsdatum=26 Januarie 1950 |oppervlak_totaal_km2=88752 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2=34267 |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate={{Koördinate|22|34|0|N|88|22|0|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas=<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |title=Area, population, decennial growth rate and density for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal |publisher=Registrar General & Census Commissioner, India |accessdate=26 Januarie 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107060612/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |archive-date=7 Januarie 2012 |df=dmy-all }}</ref> |bevolking_totaal=91347736 |bevolkingsdigtheid_km2=1029 |bevolkingsdigtheid_myl2=2670 |tydsone=IST |utcafset=+05:30 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam=[[Amptelike taal|Amptelike tale]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=85–86 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate=16 Februarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=15 November 2016 }}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/official-language-status-for-urdu-in-some-west-bengal-areas/article3274293.ece |title=Official language status for Urdu in some West Bengal areas |publisher=The Hindu |last1=Singh |first1=Shiv Sahay |date=3 April 2012 |accessdate=3 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603103658/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/official-language-status-for-urdu-in-some-west-bengal-areas/article3274293.ece |archive-date=3 Junie 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |title=Multi-lingual Bengal |publisher=The Telegraph |date=11 Desember 2012 |accessdate=25 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325232340/https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |archive-date=25 Maart 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/kurukh-language-given-official-status-by-bengal-government/993228 |title=Kurukh language given official status by Bengal government |publisher=Outlook |date=21 Februarie 2017 |accessdate=12 Oktober 2020 |archive-date=22 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122232505/https://www.outlookindia.com/newsscroll/kurukh-language-given-official-status-by-bengal-government/993228 |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite magazine |url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/kamtapuri-rajbanshi-make-it-to-list-of-official-languages-in-1179890-2018-02-28 |title=Kamtapuri, Rajbanshi make it to list of official languages in |last=Roy |first=Anirban |publisher=India Today |date=28 Februarie 2018 |accessdate=30 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180330143710/https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/kamtapuri-rajbanshi-make-it-to-list-of-official-languages-in-1179890-2018-02-28 |archive-date=30 Maart 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/west-bengal-shows-mamata-to-telugus-663381 |title=West Bengal shows 'Mamata' to Telugus |publisher=The Hans India |date=24 Desember 2020 |url-status=live |accessdate=31 Desember 2020}}</ref> |leë_inligting=[[Bengaals]], [[Engels]], [[Kokborok]]<br />[[Nepalees]], [[Oerdoe]], [[Hindi]], [[Oriya]], [[Santali]], [[Pandjabi]], Kamtapuri, Rajbanshi, Kurmali, [[Kurukh]] en [[Telugu]] (sekondêre ampstale) |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[http://www.wb.gov.in/ www.wb.gov.in] }} '''Wes-Bengale''' ([[Bengaals]]: পশ্চিমবঙ্গ, ''Paschim Banga'', [ˈpoʃtʃim ˈbɔŋgo], {{Audio|LL-Q9610 (ben)-Titodutta-পশ্চিমবঙ্গ.wav|luister}}; [[Engels]]: ''West Bengal'') is 'n [[Federale staatsvorm van Indië|deelstaat]] in die ooste van [[Indië]]. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Kolkata]] (voorheen Kalkutta). Van die ander groot stede is [[Haora]] en [[Jaynagar Majilpur]]. Volgens die 2011-sensus het Wes-Bengale 'n bevolking van sowat 91 miljoen gehad en is dus die vierde digsbevolkte deelstaat in die land. Wes-Bengale vorm die westelike deel van die streek [[Bengale]], waarvan die oostelike deel die onafhanklike land [[Bangladesj]] vorm. Die belangrikste [[etniese groep]] is die [[Bengale (volk)|Bengale]]. Naas die ampstale Bengaals, Engels en Kokborok word veral [[Ho]], [[Moendari]] en [[Santali]] in die deelstaat gepraat. Wes-Bengale se geografie word veral deur die groot [[Ganges]]rivier gekenmerk. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|West Bengal}} * {{bn}} {{en}} [http://www.wb.gov.in/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/West-Bengal|title=West Bengal|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=23 Maart 2021}} {{Indiësaadjie}} {{Navigasie indeling Indië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wes-Bengale| ]] 78tjmjlimebhfwp2vg7nk0its81d5to 0 69915 2970838 2899001 2026-09-26T07:03:41Z Aliwal2012 39067 /* Sien ook */ +Bengaalse tier 2970838 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Tier | status = EN | fossil_range = Vroeë Pleistoseen – Onlangs | status_system = iucn3.1 | trend = down | status_ref = <ref name=IUCN>{{en}} {{IUCN |assessors=Chundawat, R.S., Habib, B., Karanth, U., Kawanishi, K., Ahmad Khan, J., Lynam, T., Miquelle, D., Nyhus, P., Sunarto, S., Tilson, R., Wang, S. |year=2011 |id=15955 |taxon=Panthera tigris |version=2011.2}}</ref> | image = Tiger in Ranthambhore.jpg | image_caption = 'n Bengaalse tier (''P. tigris tigris'') in [[Indië]] se Ranthambhore Nasionale Park. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = '''''P. tigris''''' | binomial = ''Panthera tigris'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | synonyms = '''''Felis tigris''''' <small>([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)</small><br /> '''''Tigris striatus''''' <small>([[Nikolai Sewertzof|Sewertzof]], 1858)</small><br /> '''''Tigris regalis''''' <small>([[John Edward Gray|Gray]], 1867)</small> | range_map = Tiger distribution3.PNG | range_map_caption = Die tier se historiese verspreiding in ca. 1900 (oranje) en in 1990 (rooi) | range_map2 = Tiger map.svg | range_map2_caption = Die tier se historiese verspreiding in ca. 1850 (liggeel) en in 2006 (groen) | subdivision_ranks = [[Subspesies]] | subdivision = ''P. t. tigris''<br /> ''P. t. corbetti''<br /> ''P. t. jacksoni''<br /> ''P. t. sumatrae''<br /> ''P. t. altaica''<br /> ''P. t. amoyensis''<br /> †''P. t. virgata''<br /> †''P. t. balica''<br /> †''P. t. sondaica'' }} Die '''tier''' (''Panthera tigris'') is 'n [[karnivoor|vleisetende]] [[soogdier]] wat tot die familie van katagtiges ([[Felidae]]) behoort, een van die vier 'groot katte' wat tot die genus [[Panthera]] behoort. Tiere is jagtende [[roofdier]]e. Hulle kom in [[Asië]], veral in [[Indië]], [[China]] en [[Siberië]] voor. == Woordherkoms == Die Afrikaanse benaming ''tier'' is 'n verkorting van die gewestelike [[Nederlands]] ''tiger''. Laasgenoemde is reeds in die Middelnederlands tot in die [[17de eeu]] sonder diftong (''ij'') aangetref. In [[Afrikaans]] het die onge[[diftong]]eerde vokaal in ''tier'' (uit '''tiger''') behoue gebly, wat nie na die sinking van die intervokaliese konsonant "g" gediftongeer kon word nie, omdat die ''i(e)'' nie voor "r" gediftongeer kon word nie.<ref>{{af}}[https://repository.nwu.ac.za/handle/10394/10054 Boshoff, S.P.E. & Nienaber, G.S. 1967. ''Afrikaanse etimologieë''. Pretoria: Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. s.v. "tier", bl.642]</ref> In Nederlands is die woord weer ontleen uit [[Frans]], ''tigre'', op sy beurt die erfgoed van sy voorgangertaal, [[Latyn]], ''tigris'', wat weer ontleen is aan die [[Grieks]] (τι ́ γρις( ti gris) "tiermannetjie" en τι ́ γριδος "tierwyfie").<ref>{{fr}}[http://www.cnrtl.fr/etymologie/tigre Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales, s.v. "tigre"]</ref> Moontlik is hierdie Griekse woord weer geleen uit [[Persies]], want in [[Avesties]] bestaan ''tigri-'' wat "pyl" en ''tigra-'' wat ''skerp, puntig'' beteken; moontlik verwys hierdie wortel na die tier se skerp kloue en tande.<ref>{{af}}{{nl}}[http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/tijger Etymologiebank.nl, s.v. "tijger"]</ref> Die Middel Engelse ''tigre'' en Ou Engelse ''tigras'' is afkomstig van die Ou Franse ''tigre'', vanaf die Latynse ''tigris''. Dit is geleen uit die Klassieke Grieks τίγρις 'tigris'.<ref>{{cite web |author1=Liddell, H. G. |author2=Scott, R. |name-list-style=amp | url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris |title=τίγρις |work=A Greek-English Lexicon, revised and augmented |year=1940 |location=Oxford |publisher=Clarendon Press}}</ref> == Kenmerke == === Pelstekstuur en -kleur === [[Beeld:Amur Tiger Panthera tigris altaica Cub 2184px.jpg|duimnael|Amoertier (Siberiese tier)]] [[Beeld:Sumatran Tiger Berlin Tierpark.jpg|duimnael|Soematraanse tier]] [[Beeld:Panthera tigris altaica female crop.jpg|duimnael|Siberiese tierwyfie in haar somerpels (Neurenberg-dieretuin)]] Die tier se opvallende strepe op die grondkleur onderskei hom maklik van die ander groot roofkatte: die [[luiperd]]s en [[jaguar]]s het rosetvormige vlekke en die [[leeu]]s se pels is sandkleurig. In vergelyking met die reëlmatige strepe van die sebra beskik die tier oor onreëlmatige en gebroke strepe wat hom ideaal in sy [[habitat]] kamoefleer. Die pelskleur maak dit vir die tier moontlik om hom in die ruigte of plat op die grond te versteek.<ref>John Seidensticker, Susan Lumpkin: ''Große Katzen.'' S. 66</ref> Die swart strepe en die goudgeel- tot rooioranjekleurige grondpelskleur lyk in die bamboesplantasies op 'n druppel water na skadu's in die sonlig, en op soortgelyke wyse kan die tier ook op die dorre grasvlaktes tussen die grashalms en lae struike met die omgewing saamsmelt.<ref>Kailash Sankhala: ''Tiger.'' S. 7</ref> Die kat kan vir die prooi in sy gebied lank versteek bly.<ref>Vratislav Mazák: ''Der Tiger.'' S. 31–32</ref> 'n [[Siberiese tier]] afgeteken op die boomvrye en spierwit, toegesneeude wintervlaktes sal natuurlik enige prooidier die hasepad laat kies, maar in die woude (soos die [[taiga]]) is daar weer baie bladhoudende, droë bome en struike wat hul herfsgekleurde blare nie afskud nie - hier is die tier dan tuis. {{cquote| Die kleur beskut die tier volkome. Soos die tier tussen die bosse en dorre blare van die Taiga deurloop, vloei die swart, geel en wit kleure ineen wat die tier eenkleurig bruingrys laat lyk. Veral in die herfs, tussen die oranje en rooigekleurde wingerdblare en die droë, geel varingblare wat met baie swarterige stingels oortrek is, kan die tier selfs nie eens van naby raakgesien word nie. :- [[Wladimir Arsenjef]] }} Die grondkleur van die bokant (soos die rug) wissel na gelang van die subspesie tussen goudgeel en rooioranje. Die pens asook dele van die gesig en die binnekant van die bene is wit of ligroomkleurig. Die agterkant van die ore is swart en toon 'n duidelike wit vlek. Opvallende donker dwarsstrepe strek vanaf die kop, dwarsoor die hele rompgedeelte, tot aan die stertpunt. Die strepe om die stert lyk daarom soos swart ringe, net soos by die agterbene, maar om die voorbene is dit opmerklik minder. Die onderskeie subspesies se pelskleur wissel aansienlik. Die [[Siberiese tier]] is gewoonlik die een wat die ligste pelskleur het, hoewel die Bengaalse tier van Noord- en Sentraal-Indië net so 'n ligte pelskleur kan hê. Die donkerste en rykste pelskleur vind mens gewoonlik by die tier van [[Indonesië]] en op die [[Maleise Skiereiland]] naby die ewenaar. Tussen hierdie twee uiterstes hou die pelskleur van die Suid-Chinese en [[Kaspiese tier]] deur oorerwing die middeweg, hoewel uitsonderings dus soms kan deurbreek. 'n Tier uit die noordelike tierbevolkings is gewoonlik ook ligter van kleur (met meer wit dele oor die liggaam) as dié uit die suide; laasgenoemde is meestal baie donkerder en het heelwat dikker/breër strepe wat aan hul eindpunte in groepies van vlekkies versplinter. Sulke vlekkies duik minder by die tiere in die noordelike dele op. Die Kaspiese tier uit [[Wes-Asië]] het daarenteen gewoonlik redelik smal, dun strepe. Die Bengaalse tier (wat liggekleurde pels kan hê) kan tussen ou Siberiese tiere byvoorbeeld uitgeken word aan sy intens swart flankstrepe, terwyl die Siberiese tiere s'n grys of bruin is. Afgesien van hierdie wisselvalligheid wat van streek tot streek verskil, verskil die tier binne die onderskeie bevolkings ook elkeen uniek van mekaar.<ref name="Mazák, 21 ff.">Mazák, 1983 (S. 21 ff.)</ref> Die neus van die tier is gewoonlik pienkrooi, maar kry met die ouderdom al hoe meer swart vlekkies by.<ref name="Mazák, 115 ff.">Mazák, 1983 (S. 115 ff.)</ref> [[Beeld:Tiger in South India.jpg|duimnael|Kop van 'n Bengaalse tier]] By die meeste tiere is die pels met kort hare bedek; die Siberiese tier is weens die koue klimaat egter met dik en lang hare bedek. Die haarlengte van die somervag van 'n Bengaalse tier is tussen 8 tot 15&nbsp;mm lank, maar die penshare is 20 tot 30&nbsp;mm langer as die rughare. Daarenteen is die haarlengte van die [[Siberiese tier]] in die somer 15 tot 17&nbsp;mm op die rug, en die penshare 25 tot 45&nbsp;mm. Die rughare van die [[Bengaalse tier]] is in die wintermaande 17 tot 25&nbsp;mm lank, die penshare 25 tot 40&nbsp;mm. Die rughare van die Siberiese tier is in die wintermaande 25 tot 40&nbsp;mm lank, en die penshare 70 tot 105&nbsp;mm. Die liggaamshare van die [[Soematraanse tier]] (wat op die ewenaar hou) word slegs 10 tot 15&nbsp;mm lank. Wat by hierdie subspesie opval is die lang nekmaanhare en die ruie bakkebaard by die mannetjie.<ref name="Mazák, 137 ff.">Mazák, 1983 (S. 137 ff.)</ref> Alle subspesies, altans in die dieretuine, verhaar en kry 'n winterpels, waarby die haarlengte en -digtheid na gelang van die subspesie en klimaatsomstandighede wissel. Die somerpels is veral by die Siberiese subspesies duidelik korter en yler as die winterpels. Die haardigtheid van ongeveer 1&nbsp;800 hare per kwadraatsentimeter by die Bengaalse tier en 3&nbsp;200 by die Siberiese tier in die winter vergelyk min of meer met dié van die [[luiperd]], terwyl losse (geslag ''Lynx'') 'n veel hoër haardigtheid van tot 9&nbsp;000 hare per vierkante sentimeter bereik.<ref name="Mazák, 21 ff." /> In die lente begin die tiere verhaar; die lang winterpels word vervang deur 'n kort somerpels. 'n Tweede verharing in die herfs onder die noordelike tiere kan verklaar word aan die hand van die somerpels wat in hierdie seisoen verder en langer uitgroei. Of die tiere in [[Indië]] ook verhaar, is daar nog geen uitsluitsel oor nie. Ook die kloue word gereeld gewissel. Hulle begin eers lagie vir lagie afdop en val dan af. Die tier sal in hierdie tyd dikwels sagte boombas uitsoek om teen te krap.<ref name="Mazák, 61 ff.">Mazák, 1983 (S. 61 ff.)</ref> == Subspesies == Daar word agt subspesies onderskei, naamlik die [[Siberiese tier]] ''Panthera tigris altaica''); die koningstier of Bengaalse tier (''P.t. tigris''); die Indo-Chinese tier (''P.t. corbetti''); die Suid-Chinese tier (''P.t. amoyensis''); die Sumatraanse tier (''P.t. sumatrae''); die [[Javaanse tier]] (''P. t. sondaica''); die Balinese tier (''P.t. balica''); die Maleise tier (''P. t. jacksoni''); en die Kaspiese tier (''P. t. virgata''). Die [[Siberiese tier]] is die grootste van al die subspesies en dus ook van die familie ''Felidae''. Die subspesie word in [[Siberië]] en [[Korea]] aangetref en het 'n ligte pels met breë, donker strepe wat ver uitmekaar is. Die Bengaalse tier word in [[Indië]] - van die [[Himalaja]] tot in die suide aangetref en het ʼn donkerder pels. Die Indo-Chinese tier is ook donker. Die Suid-Chinese tier het vroeër oor die hele Suid-China voorgekom, maar is vandag baie seldsaam. Die Sumatraanse tier is kleiner as die meeste ander tiers en is donkerder met meer strepe. Die subspesie word vandag nog net in die suidwestelike en noordelike dele van [[Soematra|Sumatra]] aangetref en word steeds deur jagters uitgeroei. Die Javaanse tier word nog net in wildreservate aangetref en word met welslae in dieretuine geteel. Die Kaspiese tier is baie seldsaam, terwyl die Balinese tier waarskynlik al uitgesterf het. == Galery == {| | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris1.ogv|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris2.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris3.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris4.ogg|150px|links}} |- | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris5.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris6.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris7.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris8.ogg|150px|links}} |} == Sien ook == * [[Bengaalse tier]] * [[Javaanse tier]] * [[Lewensiklus van die tier]] * [[Siberiese tier]] == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409680}}, volume 27, bl. 126 == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == * {{de}} {{Cite book|last = Sankhala|given = K.|year = 1997|title = Der indische Tiger und sein Reich|publisher = Bechtermuenz Verlag|ref = harv|isbn = 3-86047-734-X}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Panthera tigris}} {{Wikispecies-inlyn|Panthera tigris}} {{Wikt-inlyn|tier}} {{de-vertaal|Tiger}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Katagtiges]] nuon1s1jvol9cls4x8p36qir94enupf 2970839 2970838 2026-09-26T07:14:30Z Aliwal2012 39067 /* Subspesies */ 2970839 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Tier | status = EN | fossil_range = Vroeë Pleistoseen – Onlangs | status_system = iucn3.1 | trend = down | status_ref = <ref name=IUCN>{{en}} {{IUCN |assessors=Chundawat, R.S., Habib, B., Karanth, U., Kawanishi, K., Ahmad Khan, J., Lynam, T., Miquelle, D., Nyhus, P., Sunarto, S., Tilson, R., Wang, S. |year=2011 |id=15955 |taxon=Panthera tigris |version=2011.2}}</ref> | image = Tiger in Ranthambhore.jpg | image_caption = 'n Bengaalse tier (''P. tigris tigris'') in [[Indië]] se Ranthambhore Nasionale Park. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = '''''P. tigris''''' | binomial = ''Panthera tigris'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | synonyms = '''''Felis tigris''''' <small>([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)</small><br /> '''''Tigris striatus''''' <small>([[Nikolai Sewertzof|Sewertzof]], 1858)</small><br /> '''''Tigris regalis''''' <small>([[John Edward Gray|Gray]], 1867)</small> | range_map = Tiger distribution3.PNG | range_map_caption = Die tier se historiese verspreiding in ca. 1900 (oranje) en in 1990 (rooi) | range_map2 = Tiger map.svg | range_map2_caption = Die tier se historiese verspreiding in ca. 1850 (liggeel) en in 2006 (groen) | subdivision_ranks = [[Subspesies]] | subdivision = ''P. t. tigris''<br /> ''P. t. corbetti''<br /> ''P. t. jacksoni''<br /> ''P. t. sumatrae''<br /> ''P. t. altaica''<br /> ''P. t. amoyensis''<br /> †''P. t. virgata''<br /> †''P. t. balica''<br /> †''P. t. sondaica'' }} Die '''tier''' (''Panthera tigris'') is 'n [[karnivoor|vleisetende]] [[soogdier]] wat tot die familie van katagtiges ([[Felidae]]) behoort, een van die vier 'groot katte' wat tot die genus [[Panthera]] behoort. Tiere is jagtende [[roofdier]]e. Hulle kom in [[Asië]], veral in [[Indië]], [[China]] en [[Siberië]] voor. == Woordherkoms == Die Afrikaanse benaming ''tier'' is 'n verkorting van die gewestelike [[Nederlands]] ''tiger''. Laasgenoemde is reeds in die Middelnederlands tot in die [[17de eeu]] sonder diftong (''ij'') aangetref. In [[Afrikaans]] het die onge[[diftong]]eerde vokaal in ''tier'' (uit '''tiger''') behoue gebly, wat nie na die sinking van die intervokaliese konsonant "g" gediftongeer kon word nie, omdat die ''i(e)'' nie voor "r" gediftongeer kon word nie.<ref>{{af}}[https://repository.nwu.ac.za/handle/10394/10054 Boshoff, S.P.E. & Nienaber, G.S. 1967. ''Afrikaanse etimologieë''. Pretoria: Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. s.v. "tier", bl.642]</ref> In Nederlands is die woord weer ontleen uit [[Frans]], ''tigre'', op sy beurt die erfgoed van sy voorgangertaal, [[Latyn]], ''tigris'', wat weer ontleen is aan die [[Grieks]] (τι ́ γρις( ti gris) "tiermannetjie" en τι ́ γριδος "tierwyfie").<ref>{{fr}}[http://www.cnrtl.fr/etymologie/tigre Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales, s.v. "tigre"]</ref> Moontlik is hierdie Griekse woord weer geleen uit [[Persies]], want in [[Avesties]] bestaan ''tigri-'' wat "pyl" en ''tigra-'' wat ''skerp, puntig'' beteken; moontlik verwys hierdie wortel na die tier se skerp kloue en tande.<ref>{{af}}{{nl}}[http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/tijger Etymologiebank.nl, s.v. "tijger"]</ref> Die Middel Engelse ''tigre'' en Ou Engelse ''tigras'' is afkomstig van die Ou Franse ''tigre'', vanaf die Latynse ''tigris''. Dit is geleen uit die Klassieke Grieks τίγρις 'tigris'.<ref>{{cite web |author1=Liddell, H. G. |author2=Scott, R. |name-list-style=amp | url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dti%2Fgris |title=τίγρις |work=A Greek-English Lexicon, revised and augmented |year=1940 |location=Oxford |publisher=Clarendon Press}}</ref> == Kenmerke == === Pelstekstuur en -kleur === [[Beeld:Amur Tiger Panthera tigris altaica Cub 2184px.jpg|duimnael|Amoertier (Siberiese tier)]] [[Beeld:Sumatran Tiger Berlin Tierpark.jpg|duimnael|Soematraanse tier]] [[Beeld:Panthera tigris altaica female crop.jpg|duimnael|Siberiese tierwyfie in haar somerpels (Neurenberg-dieretuin)]] Die tier se opvallende strepe op die grondkleur onderskei hom maklik van die ander groot roofkatte: die [[luiperd]]s en [[jaguar]]s het rosetvormige vlekke en die [[leeu]]s se pels is sandkleurig. In vergelyking met die reëlmatige strepe van die sebra beskik die tier oor onreëlmatige en gebroke strepe wat hom ideaal in sy [[habitat]] kamoefleer. Die pelskleur maak dit vir die tier moontlik om hom in die ruigte of plat op die grond te versteek.<ref>John Seidensticker, Susan Lumpkin: ''Große Katzen.'' S. 66</ref> Die swart strepe en die goudgeel- tot rooioranjekleurige grondpelskleur lyk in die bamboesplantasies op 'n druppel water na skadu's in die sonlig, en op soortgelyke wyse kan die tier ook op die dorre grasvlaktes tussen die grashalms en lae struike met die omgewing saamsmelt.<ref>Kailash Sankhala: ''Tiger.'' S. 7</ref> Die kat kan vir die prooi in sy gebied lank versteek bly.<ref>Vratislav Mazák: ''Der Tiger.'' S. 31–32</ref> 'n [[Siberiese tier]] afgeteken op die boomvrye en spierwit, toegesneeude wintervlaktes sal natuurlik enige prooidier die hasepad laat kies, maar in die woude (soos die [[taiga]]) is daar weer baie bladhoudende, droë bome en struike wat hul herfsgekleurde blare nie afskud nie - hier is die tier dan tuis. {{cquote| Die kleur beskut die tier volkome. Soos die tier tussen die bosse en dorre blare van die Taiga deurloop, vloei die swart, geel en wit kleure ineen wat die tier eenkleurig bruingrys laat lyk. Veral in die herfs, tussen die oranje en rooigekleurde wingerdblare en die droë, geel varingblare wat met baie swarterige stingels oortrek is, kan die tier selfs nie eens van naby raakgesien word nie. :- [[Wladimir Arsenjef]] }} Die grondkleur van die bokant (soos die rug) wissel na gelang van die subspesie tussen goudgeel en rooioranje. Die pens asook dele van die gesig en die binnekant van die bene is wit of ligroomkleurig. Die agterkant van die ore is swart en toon 'n duidelike wit vlek. Opvallende donker dwarsstrepe strek vanaf die kop, dwarsoor die hele rompgedeelte, tot aan die stertpunt. Die strepe om die stert lyk daarom soos swart ringe, net soos by die agterbene, maar om die voorbene is dit opmerklik minder. Die onderskeie subspesies se pelskleur wissel aansienlik. Die [[Siberiese tier]] is gewoonlik die een wat die ligste pelskleur het, hoewel die Bengaalse tier van Noord- en Sentraal-Indië net so 'n ligte pelskleur kan hê. Die donkerste en rykste pelskleur vind mens gewoonlik by die tier van [[Indonesië]] en op die [[Maleise Skiereiland]] naby die ewenaar. Tussen hierdie twee uiterstes hou die pelskleur van die Suid-Chinese en [[Kaspiese tier]] deur oorerwing die middeweg, hoewel uitsonderings dus soms kan deurbreek. 'n Tier uit die noordelike tierbevolkings is gewoonlik ook ligter van kleur (met meer wit dele oor die liggaam) as dié uit die suide; laasgenoemde is meestal baie donkerder en het heelwat dikker/breër strepe wat aan hul eindpunte in groepies van vlekkies versplinter. Sulke vlekkies duik minder by die tiere in die noordelike dele op. Die Kaspiese tier uit [[Wes-Asië]] het daarenteen gewoonlik redelik smal, dun strepe. Die Bengaalse tier (wat liggekleurde pels kan hê) kan tussen ou Siberiese tiere byvoorbeeld uitgeken word aan sy intens swart flankstrepe, terwyl die Siberiese tiere s'n grys of bruin is. Afgesien van hierdie wisselvalligheid wat van streek tot streek verskil, verskil die tier binne die onderskeie bevolkings ook elkeen uniek van mekaar.<ref name="Mazák, 21 ff.">Mazák, 1983 (S. 21 ff.)</ref> Die neus van die tier is gewoonlik pienkrooi, maar kry met die ouderdom al hoe meer swart vlekkies by.<ref name="Mazák, 115 ff.">Mazák, 1983 (S. 115 ff.)</ref> [[Beeld:Tiger in South India.jpg|duimnael|Kop van 'n Bengaalse tier]] By die meeste tiere is die pels met kort hare bedek; die Siberiese tier is weens die koue klimaat egter met dik en lang hare bedek. Die haarlengte van die somervag van 'n Bengaalse tier is tussen 8 tot 15&nbsp;mm lank, maar die penshare is 20 tot 30&nbsp;mm langer as die rughare. Daarenteen is die haarlengte van die [[Siberiese tier]] in die somer 15 tot 17&nbsp;mm op die rug, en die penshare 25 tot 45&nbsp;mm. Die rughare van die [[Bengaalse tier]] is in die wintermaande 17 tot 25&nbsp;mm lank, die penshare 25 tot 40&nbsp;mm. Die rughare van die Siberiese tier is in die wintermaande 25 tot 40&nbsp;mm lank, en die penshare 70 tot 105&nbsp;mm. Die liggaamshare van die [[Soematraanse tier]] (wat op die ewenaar hou) word slegs 10 tot 15&nbsp;mm lank. Wat by hierdie subspesie opval is die lang nekmaanhare en die ruie bakkebaard by die mannetjie.<ref name="Mazák, 137 ff.">Mazák, 1983 (S. 137 ff.)</ref> Alle subspesies, altans in die dieretuine, verhaar en kry 'n winterpels, waarby die haarlengte en -digtheid na gelang van die subspesie en klimaatsomstandighede wissel. Die somerpels is veral by die Siberiese subspesies duidelik korter en yler as die winterpels. Die haardigtheid van ongeveer 1&nbsp;800 hare per kwadraatsentimeter by die Bengaalse tier en 3&nbsp;200 by die Siberiese tier in die winter vergelyk min of meer met dié van die [[luiperd]], terwyl losse (geslag ''Lynx'') 'n veel hoër haardigtheid van tot 9&nbsp;000 hare per vierkante sentimeter bereik.<ref name="Mazák, 21 ff." /> In die lente begin die tiere verhaar; die lang winterpels word vervang deur 'n kort somerpels. 'n Tweede verharing in die herfs onder die noordelike tiere kan verklaar word aan die hand van die somerpels wat in hierdie seisoen verder en langer uitgroei. Of die tiere in [[Indië]] ook verhaar, is daar nog geen uitsluitsel oor nie. Ook die kloue word gereeld gewissel. Hulle begin eers lagie vir lagie afdop en val dan af. Die tier sal in hierdie tyd dikwels sagte boombas uitsoek om teen te krap.<ref name="Mazák, 61 ff.">Mazák, 1983 (S. 61 ff.)</ref> == Subspesies == Daar word agt subspesies onderskei, naamlik die [[Siberiese tier]] ''Panthera tigris altaica''); die koningstier of [[Bengaalse tier]] (''P.t. tigris''); die Indo-Chinese tier (''P.t. corbetti''); die Suid-Chinese tier (''P.t. amoyensis''); die Soematraanse tier (''P.t. sumatrae''); die [[Javaanse tier]] (''P. t. sondaica''); die Balinese tier (''P.t. balica''); die Maleise tier (''P. t. jacksoni''); en die Kaspiese tier (''P. t. virgata''). Die [[Siberiese tier]] is die grootste van al die subspesies en dus ook van die familie ''Felidae''. Die subspesie word in [[Siberië]] en [[Korea]] aangetref en het 'n ligte pels met breë, donker strepe wat ver uitmekaar is. Die Bengaalse tier word in [[Indië]] - van die [[Himalaja]] tot in die suide aangetref en het ʼn donkerder pels. Die Indo-Chinese tier is ook donker. Die Suid-Chinese tier het vroeër oor die hele Suid-China voorgekom, maar is vandag baie seldsaam. Die Soematraanse tier is kleiner as die meeste ander tiers en is donkerder met meer strepe. Die subspesie word vandag nog net in die suidwestelike en noordelike dele van [[Soematra]] aangetref en word steeds deur jagters uitgeroei. Die Javaanse tier word nog net in wildreservate aangetref en word met welslae in dieretuine geteel. Die Kaspiese tier is baie seldsaam, terwyl die Balinese tier waarskynlik al uitgesterf het. == Galery == {| | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris1.ogv|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris2.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris3.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris4.ogg|150px|links}} |- | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris5.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris6.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris7.ogg|150px|links}} | valign="bottom" | {{omraam|Panthera tigris8.ogg|150px|links}} |} == Sien ook == * [[Bengaalse tier]] * [[Javaanse tier]] * [[Lewensiklus van die tier]] * [[Siberiese tier]] == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409680}}, volume 27, bl. 126 == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == * {{de}} {{Cite book|last = Sankhala|given = K.|year = 1997|title = Der indische Tiger und sein Reich|publisher = Bechtermuenz Verlag|ref = harv|isbn = 3-86047-734-X}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Panthera tigris}} {{Wikispecies-inlyn|Panthera tigris}} {{Wikt-inlyn|tier}} {{de-vertaal|Tiger}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Katagtiges]] f3btax3ku8iasf10lxr2eexog3r5glf 0 72777 2970697 2969296 2026-09-25T16:02:50Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970697 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Aanvalle op 11 September 2001 | image = September 11 Photo Montage.jpg | image_size = 300px | caption = Die aanvalle op 11 September 2001 | location = [[Manhattan]], [[New York]]<br />[[Arlington]], [[Virginië]]<br />Stonycreek, [[Pennsilvanië]] | date = Dinsdag 11 September 2001 | time-begin = 08:46 | time-end = 10:03 | timezone = UTC−4 | type = Islamistiese [[terrorisme]], vliegtuigkaping, selfmoordaanval, [[massamoord]] | weapons = Vier gekaapte passasiersvliegtuie | fatalities = 2&nbsp;996 (2&nbsp;977 slagoffers en 19 kapers) | injuries = Meer as 6&nbsp;000 | perpetrators = [[Al-Kaïda]] onder leiding van [[Osama bin Laden]] | numparts = 19 | motive = Verset teen die Amerikaanse buitelandse beleid in die Midde-Ooste | convicted = [[Zacarias Moussaoui]], Mounir el-Motassadeq, Imad Eddin Barakat Yarkas }} Die '''aanvalle op 11 September 2001''', afgekort as '''nege-elf''' of '''9/11''',<ref>In die Verenigde State word die maand voor die dag geskryf. 9/11 verwys dus na 11 September en nie 9 November nie.</ref> was 'n reeks van vier terreuraanvalle wat die oggend van [[11 September]] [[2001]] in die [[VSA]] gepleeg is. Vier groepe ekstremistiese terroriste, elk met 'n opgeleide vlieënier, het [[passasiersvliegtuig|passasiersvliegtuie]] gekaap en dit direk in bekende bakens vasgevlieg. Hierdie teikens was die [[Pentagon]] en die [[Wêreldhandelsentrum]] se tweelingtorings in [[New York|New York Stad]]. Die vierde vliegtuig het neergestort voordat dit sy beoogde teiken in [[Washington, D.C.]] kon bereik. Byna 3&nbsp;000 mense sterf tydens die gebeure. Die meeste slagoffers was burgers van die Verenigde State, maar meer as 300 mense van ander lande, soos die [[Verenigde Koninkryk]], [[Indië]] en [[Kanada]] het ook hiertydens omgekom. Na afloop van die gebeurtenis het die regering van die VSA gesê dat die aanvallers bande met die [[Al-Kaïda]]-terroristegroep het. Die aanvalle is beplan deur die islamistiese terreurnetwerk Al-Kaïda onder leiding van [[Osama bin Laden]] en deur negentien van sy lede uitgevoer, waarvan vyftien burgers van [[Saoedi-Arabië]] was.<ref name="deLead">{{Cite book |last=Lansford |first=Tom |title=9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2011 |isbn=978-1-59884-419-1 |location=New York |pages=38-40}}</ref> Die aanvoerder, [[Mohammed Atta]], het [[American Airlines]]-vlug 11 om 08:46 in die Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum gevlieg; om 09:03 het Marwan al-Shehhi [[United Airlines]]-vlug 175 in die Suidtoring gevlieg. Albei torings het binne 'n uur en twee-en-veertig minute ineengestort en die oorblywende geboue van die kompleks vernietig. Hani Hanjour het American Airlines-vlug 77 om 09:37 in die Pentagon gevlieg, wat 'n gedeeltelike ineenstorting veroorsaak het. United Airlines-vlug 93, gekaap deur [[Ziad Jarrah]], was waarskynlik op pad na die [[Capitol]] of die [[Withuis]], maar die passasiers het in opstand gekom nadat hulle van die vorige aanvalle gehoor het, en die vliegtuig het om 10:03 naby Shanksville in [[Pennsilvanië]] neergestort.<ref name="911ReportCh1">{{Cite report |url=https://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 1: "We Have Some Planes" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041205190225/https://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm |archive-date=2004-12-05 |url-status=live}}</ref> Dieselfde aand het die [[Central Intelligence Agency]] (CIA) aan president [[George W. Bush]] gerapporteer dat sy teenterreursentrum die aanvalle aan Al-Kaïda toegeskryf het.<ref name="Commission10">{{Cite report |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch10.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 10: "Wartime" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812081229/http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch10.htm |archive-date=2011-08-12 |url-status=live}}</ref> Die Verenigde State het gereageer deur [[Afghanistan]] binne te val en 'n wêreldwye oorlog teen terreur te begin, met die verklaarde doel om organisasies wat dit as terreurgroepe beskou het, en die regerings wat hulle sou ondersteun, uit te skakel. Die [[NAVO]] het Artikel 5 van die Noord-Atlantiese Verdrag ingeroep – tot op hede die enigste keer dat dit gebeur het – en sy bondgenote opgeroep om ook teen Al-Kaïda op te tree.<ref name="NatoArt5">{{Cite press release |title=Statement by the North Atlantic Council |date=2001-09-12 |publisher=NAVO |url=http://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172232/https://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |archive-date=2018-12-25}}</ref> Bin Laden het aanvanklik enige betrokkenheid ontken, maar in 2004 aanspreeklikheid vir die aanvalle aanvaar. Die byna dekadelange klopjag op hom het in Mei 2011 geëindig toe hy tydens 'n Amerikaanse militêre aanval in Abbottabad, [[Pakistan]], doodgemaak is.<ref name="cbc2004">{{Cite news |date=2004-10-29 |title=Bin Laden claims responsibility for 9/11 |url=https://www.cbc.ca/news/world/bin-laden-claims-responsibility-for-9-11-1.513654 |work=CBC News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218142044/http://www.cbc.ca/world/story/2004/10/29/binladen_message041029.html |archive-date=2010-02-18 |url-status=live}}</ref> Met altesaam 2&nbsp;996 dooies uit 92 lande en meer as 6&nbsp;000 beseerdes was dit die dodelikste terreuraanval in die geskiedenis.<ref name="HJS802">{{Cite book |last=Schneider |first=Hans Joachim |title=Internationales Handbuch der Kriminologie: Grundlagen der Kriminologie, Band 1 |publisher=De Gruyter |year=2007 |isbn=3-89949-130-0 |location=Berlyn |page=802 |language=de}}</ref><ref name="Springer1952">{{Cite book |last=Springer |first=Paul J. |title=9/11 and the War on Terror: A Documentary and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2016 |location=New York |page=1952}}</ref> Dit was ook die dodelikste enkele voorval in die geskiedenis van sowel die Amerikaanse brandweer as die Amerikaanse wetstoepassing. Die vernietiging van die Wêreldhandelsentrum en die omliggende geboue het die Amerikaanse ekonomie ernstig geskaad en wêreldwye markskokke veroorsaak, en talle lande het hul teenterreurwetgewing verskerp en die bevoegdhede van hul polisie- en intelligensiedienste uitgebrei.<ref name="Makinen17">{{Cite report |last=Makinen |first=Gail |date=2002-09-27 |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |url=https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress |page=17 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212403/https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |url-status=dead}}</ref> Die Costs of War-projek van die [[Brown-universiteit]] het in 2023 beraam dat die aanvalle en die oorloë wat direk daaruit voortgespruit het, saam meer as 4,5 miljoen sterftes tot gevolg gehad het.<ref name="CostsOfWar">{{Cite news |last=Berger |first=Miriam |date=2023-05-15 |title=Post-9/11 wars have contributed to some 4.5 million deaths, report suggests |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/15/war-on-terror-911-deaths-afghanistan-iraq/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529144019/https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/15/war-on-terror-911-deaths-afghanistan-iraq/ |archive-date=2023-05-29 |url-status=live}}</ref> Die opruiming van die terrein van die Wêreldhandelsentrum, in die volksmond ''Ground Zero'' genoem, is in Mei 2002 voltooi, en die Pentagon is binne 'n jaar herstel. Ses nuwe geboue is uiteindelik op die terrein opgerig, saam met 'n museum en 'n gedenkteken. Die hoogste daarvan, One World Trade Center, is in 2006 begin en in 2014 geopen. Gedenktekens vir die aanvalle sluit die National September 11 Memorial and Museum in New York, die Pentagon-gedenkteken in Virginië en die Flight 93 National Memorial in Pennsilvanië in. == Agtergrond == === Osama bin Laden en Al-Kaïda === {{Hoofartikel|Osama bin Laden}} [[Lêer:Osama bin Laden portrait.jpg|links|duimnael|[[Osama bin Laden]]]] In 1996 het Osama bin Laden, wat die [[Djihadisme|djihadistiese]] organisasie [[Al-Kaïda]] gelei het, sy eerste [[fatwa]] uitgevaardig. Daarin het hy 'n heilige oorlog teen die Verenigde State verklaar en geëis dat alle Amerikaanse troepe uit Arabië onttrek word.<ref name="fatwa1996">{{Cite news |title=Bin Laden's fatwā (1996) |url=https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |work=NewsHour |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011031024057/http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |archive-date=2001-10-31 |access-date=2026-09-12}}</ref> Bin Laden het die teenwoordigheid van Amerikaanse soldate as 'n provokasie teenoor alle Moslems beskou.<ref name="Yusufzai">{{Cite news |last=Yusufzai |first=Rahimullah |date=2001-09-26 |title=Face to face with Osama |url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/26/afghanistan.terrorism3 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011111063245/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archive-date=2001-11-11 |url-status=live}}</ref> Oor sy heilige oorlog het hy gesê: "Ons onderskei nie tussen dié wat militêre uniforms dra en burgerlikes nie; hulle is almal teikens van hierdie fatwa."<ref name="fatwa1996" /> Bin Laden het voor 1996 in [[Soedan]] gewoon. Nadat die Soedannese regering hom onder Saoedi- en Amerikaanse druk verban het, het hy na Afghanistan teruggekeer, waar die [[Taliban]] aan bewind was en Al-Kaïda toegelaat het om die land as operasionele basis te gebruik.<ref name="911Ch5">{{Cite report |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 5: "Al Qaeda Aims at the American Homeland" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221093839/https://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |archive-date=2019-12-21 |url-status=live}}</ref><ref name="BBCPledge">{{Cite news |date=2021-09-07 |title=Afghanistan: The pledge binding al-Qaeda to the Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58473574 |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |archive-date=2024-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205102205/https://www.bbc.com/news/world-asia-58473574 |url-status=live}}</ref> Daarvandaan het hy die aanvalle van 11 September beplan en self aan die deelnemers opdrag gegee om die Wêreldhandelsentrum en die Pentagon met gekaapte vliegtuie te tref.<ref name="ABCPlanners">{{Cite news |date=2011-05-02 |title=Bin Laden Dead – Where Are Other 9/11 Planners? |url=https://abcnews.go.com/Blotter/osama-bin-laden-dead-911-perpetrators-now/story?id=13511484 |work=ABC News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504215745/https://abcnews.go.com/Blotter/osama-bin-laden-dead-911-perpetrators-now/story?id=13511484 |archive-date=2011-05-04 |url-status=live}}</ref> Volgens latere ondersoekbevindings het Bin Laden die aanvalsplan sedert 1993 saam met Khalid Sheikh Mohammed en Mohammed Atef ontwikkel en mede-gefinansier, die kapers aan die einde van 1999 gekies en hulle beveel om na die Verenigde State te reis en daar as vlieëniers opgelei te word.<ref name="Summers286">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=286}}</ref> Hy het die torings van die Wêreldhandelsentrum as teikens gekies omdat hulle die finansiële mag van die Verenigde State gesimboliseer het; hy het verwag dat hul vernietiging die finansiële markte sou verwoes en 'n [[resessie]] sou veroorsaak. Die Pentagon is gekies om die Amerikaanse weermag te verneder, om 'n Amerikaanse aanval op Al-Kaïda-fasiliteite in Afghanistan in 1998 te wreek, en om 'n onmiddellike teenaanval te bemoeilik. Die vierde teiken moes die politieke leierskap van die land tref.<ref name="Lansford21">{{Cite book |last=Lansford |first=Tom |title=9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2011 |isbn=978-1-59884-419-1 |location=New York |pages=21-22}}</ref> ==== Motiewe ==== Bin Laden se fatwa van 1996 en soortgelyke verklarings waarin hy tot die dood van Amerikaners opgeroep het, word deur ondersoekers as bewys van sy motief beskou.<ref name="PBSFatwa1998">{{Cite news |title=Al Qaeda's Second Fatwa |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/military-jan-june98-fatwa_1998/ |work=NewsHour |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131128194258/http://www.pbs.org/newshour/updates/military/jan-june98/fatwa_1998.html |archive-date=2013-11-28 |access-date=2026-09-12}}</ref> In 'n tweede fatwa in 1998 het hy verdere besware teen die Amerikaanse buitelandse beleid uiteengesit, soos die Amerikaanse steun aan [[Israel]] en die sanksies teen [[Irak]], wat hy 'n "langdurige blokkade" genoem het.<ref name="Fatwa1998">{{Cite web |date=1998-02-23 |title=1998 Al Qaeda fatwā |url=https://fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |publisher=Federation of American Scientists |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421110549/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |archive-date=2010-04-21}}</ref> Hy het beweer dat die Verenigde State deur 'n internasionale Joodse sameswering aangedryf word om soveel Moslems as moontlik dood te maak, en dat alle Moslems 'n verdedigende oorlog teen die land moet voer totdat die aggressie ophou.<ref name="Miller">{{Cite news |last=Miller |first=John |title="Greetings, America. My name is Osama Bin Laden..." |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/miller.html |work=Frontline |publisher=PBS |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010211145335/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/miller.html |archive-date=2001-02-11}}</ref><ref name="Logevall">{{Cite book |last=Logevall |first=Fredrik |title=Terrorism and 9/11: A Reader |publisher=Houghton Mifflin |year=2002 |isbn=978-0-618-25535-1 |location=New York}}</ref> Bin Laden het ook gesê dat 'n aanval 'n boodskap aan die Amerikaanse publiek sou stuur en die regering sou dwing om sy beleid te heroorweeg.<ref name="Messages70">{{Cite book |last=Bin Laden |first=Osama |title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden |publisher=Verso |year=2005 |isbn=1-84467-045-7 |editor-last=Lawrence |editor-first=Bruce |location=Londen |pages=70, 119 |chapter=Declaration of Jihad}}</ref> Ná 11 September het Bin Laden volgehou dat vroue en kinders nie die teiken was nie, maar wel simbole van die Verenigde State se "ekonomiese en militêre mag".<ref name="Messages139">{{Cite book |last=Bin Laden |first=Osama |title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden |publisher=Verso |year=2005 |isbn=978-1-84467-045-1 |editor-last=Lawrence |editor-first=Bruce |location=Londen |pages=139-141 |chapter=Declaration of Jihad}}</ref> In 'n video wat in Desember 2001 versprei is, het hy nie verantwoordelikheid erken nie, maar gesê dat "die Weste in die algemeen en Amerika in die besonder 'n onuitspreeklike haat vir die Islam het" en dat dit belangrik is "om die ekonomie [van die VSA] te tref, wat die basis van sy militêre mag is".<ref name="BBCTranscript2001">{{Cite news |date=2001-12-27 |title=Transcript: Bin Laden video excerpts |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727043659/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm |archive-date=2019-07-27}}</ref> In 'n manifes van 2002 het hy verskeie faktore gelys wat die aanvalle sou gemotiveer het, onder meer Amerikaanse steun aan Israel, aan die Filippyne en aan [[Rusland]] teen Moslem-militante, en aan [[Indië]] in Kasjmir.<ref name="LetterToAmerica">{{Cite news |last=bin Laden |first=Osama |date=2002-11-24 |title=Full text: bin Laden's 'letter to America' |url=https://www.theguardian.com/world/2002/nov/24/theobserver |work=The Observer |location=Londen |access-date=2026-09-12 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728133223/http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/24/theobserver |url-status=live}}</ref> In die video van 2004 het hy gesê dat hy geïnspireer is om die tweelingtorings te vernietig nadat hy gesien het hoe torings in [[Libanon]] gedurende die oorlog van 1982 deur Israel vernietig is: "God weet dit het nie by ons opgekom om die torings aan te val nie, maar nadat ek die vernietigde torings in Libanon gesien het, het dit by my opgekom om die onregverdiges op dieselfde manier te straf."<ref name="Guardian2004">{{Cite news |date=2004-10-30 |title=God knows it did not cross our minds to attack the towers |url=https://www.theguardian.com/world/2004/oct/30/alqaida.september11 |work=The Guardian |issn=1756-3224 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828091507/http://www.theguardian.com/world/2004/oct/30/alqaida.september11 |archive-date=2013-08-28}}</ref> Benewens die motiewe wat Bin Laden self genoem het, is ander verklarings voorgestel. Sommige skrywers wys op die "vernedering" wat gevolg het uit die feit dat die Islamitiese wêreld agtergeraak het by die Weste, 'n verskil wat deur globalisering besonder sigbaar geword het.<ref name="Lewis2004">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |publisher=Random House |year=2004 |location=New York}}</ref> Ander voer aan dat die aanvalle 'n strategiese poging was om die Verenigde State tot 'n breë oorlog teen die Islamitiese wêreld te verlei, in die hoop dat dit 'n pan-Islamitiese opstand sou ontketen.<ref name="Doran">{{Cite magazine |last=Doran |first=Michael Scott |date=2002 |title=Somebody Else's Civil War |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2002-01-01/somebody-elses-civil-war |magazine=Foreign Affairs |access-date=2026-09-12 |archive-date=2015-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423172939/http://www.foreignaffairs.com/articles/57618/michael-scott-doran/somebody-elses-civil-war |url-status=live}}</ref> === Khalid Sheikh Mohammed en ander Al-Kaïda-lede === [[Lêer:Khalid Shaikh Mohammed after capture.jpg|duimnael|Khalid Sheikh Mohammed ná sy inhegtenisneming in 2003 in Rawalpindi, Pakistan]] In April 2002 het Yosri Fouda van ''[[Al Jazeera]]'' die Al-Kaïda-lede Khalid Sheikh Mohammed en Ramzi bin al-Shibh in hul skuilplek ontmoet; albei het teenoor hom hul betrokkenheid by die aanvalle erken.<ref name="Guardian2003KSM">{{Cite news |date=2003-03-04 |title=We left out nuclear targets, for now |url=https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,906911,00.html |work=The Guardian |location=Londen |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123195032/http://www.guardian.co.uk/international/story/0%2C3604%2C906911%2C00.html |archive-date=2008-01-23 |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="AlJazeera2007">{{Cite news |date=2007-03-15 |title=September 11 suspect 'confesses' |url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |work=Al Jazeera |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927221043/https://www.aljazeera.com/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |archive-date=2019-09-27}}</ref> Mohammed was voor 2001 een van die organiseerders en finansiers van die bomaanval op die Wêreldhandelsentrum in 1993 en was die oom van Ramzi Yousef, die hoofbomplanter in daardie aanval.<ref name="Bloomberg2011">{{Cite news |last1=Van Voris |first1=Bob |last2=Hurtado |first2=Patricia |date=2011-04-04 |title=Khalid Sheikh Mohammed Terror Indictment Unsealed, Dismissed |url=http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/khalid-sheikh-mohammed-terror-indictment-unsealed-dismissed.html |work=Bloomberg BusinessWeek |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110417023034/http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/khalid-sheikh-mohammed-terror-indictment-unsealed-dismissed.html |archive-date=2011-04-17}}</ref> Saam met Yousef het hy daarna die sogenaamde Bojinka-plan beraam, 'n aanslag wat vir Januarie 1995 beplan is. Hoewel dié plan misluk het, sou dit die latere aanvalle van 2001 beïnvloed.<ref name="Wright235">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=235-236}}</ref> Die verslag van die 9/11-kommissie het in 2004 bevind dat Mohammed se vyandigheid teenoor die Verenigde State uit sy "gewelddadige meningsverskil met die Amerikaanse buitelandse beleid ten gunste van Israel" gespruit het.<ref name="911Report147">{{Cite report |url=https://9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |page=147 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> === Beplanning === Onder die dokumente wat tydens die operasie van 2011 waarin Bin Laden gedood is beslag gelê is, was aantekeninge wat hy in September 2002 met die hand geskryf het onder die opskrif "Die geboorte van die idee van 11 September". Daarin verwys hy na die neerstorting van EgyptAir-vlug 990 in Oktober 1999, wat opsetlik deur die medevlieënier veroorsaak is: "So is die idee van 9/11 in my kop gebore en ontwikkel, en op daardie stadium het ons met die beplanning begin." Slegs Mohammed Atef en Abu al-Khair sou daarvan geweet het.<ref name="Lahoud">{{Cite book |last=Lahoud |first=Nelly |title=The Bin Laden Papers: How the Abbottabad Raid Revealed the Truth about al-Qaeda, Its Leader and His Family |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-26063-2 |location=New Haven |pages=16-19, 307}}</ref> Tydens die verhoor van die beweerde mede-samesweerder [[Zacarias Moussaoui]] het die Amerikaanse regering vyf mense geïdentifiseer wat volledig van die operasie se besonderhede bewus was: Osama bin Laden, Khalid Sheikh Mohammed, Mohammed Atef, Abu Turab al-Urduni en Ramzi bin al-Shibh.<ref name="KSMSubstitution">{{Cite web |year=2006 |title=Substitution for Testimony of Khalid Sheikh Mohammed |url=http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/defense/941.pdf |publisher=United States District Court for the Eastern District of Virginia |page=24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026151908/http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/defense/941.pdf |archive-date=2019-10-26 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die plan is deur Mohammed uitgedink en in 1996 die eerste keer aan Bin Laden voorgelê.<ref name="BBC2003Planning">{{Cite news |date=2003-09-22 |title=Suspect 'reveals 9/11 planning' |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3128802.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172402/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3128802.stm%20 |archive-date=2018-12-25}}</ref> Baie teikens is oorweeg, onder meer die Library Tower in [[Los Angeles]], maar Bin Laden het die oorspronklike plan as te omslagtig verwerp.<ref name="Lichtblau">{{Cite news |last=Lichtblau |first=Eric |date=2003-03-20 |title=Bin Laden Chose 9/11 Targets, Al Qaeda Leader Says |url=https://www.nytimes.com/2003/03/20/us/threats-and-responses-the-plot-bin-laden-chose-9-11-targets-al-qaeda-leader-says.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830215929/https://www.nytimes.com/2003/03/20/us/threats-and-responses-the-plot-bin-laden-chose-9-11-targets-al-qaeda-leader-says.html |archive-date=2019-08-30}}</ref> Aan die einde van 1998 of vroeg in 1999 het Bin Laden goedkeuring gegee dat Mohammed met 'n hersiene weergawe van die plan voortgaan.<ref name="911Ch5" /> Bin Laden het leiding en geldelike steun verskaf en was by die keuse van deelnemers betrokke.<ref name="Bergen283">{{Cite book |last=Bergen |first=Peter |title=The Osama bin Laden I Know |publisher=Free Press |year=2006 |isbn=978-0-7432-7891-1 |location=New York |page=283}}</ref> Atef het operasionele steun verskaf, teikens help kies en die kapers se reise help reël. Hy het aanvanklik Nawaf al-Hazmi en Khalid al-Mihdhar gekies, albei ervare [[Djihadisme|djihadiste]] wat in die oorlog in Bosnië geveg het. Die twee het in Januarie 2000 in die Verenigde State aangekom en vlieglesse in San Diego geneem, maar hulle het min Engels gepraat en swak gevorder, sodat hulle uiteindelik as sekondêre kapers gebruik is.<ref name="Wright309">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=309-315}}</ref> Die Hamburgse sel in [[Duitsland]] het die sleuteloperateurs vir die aanvalle gelewer.<ref name="BBCHamburg">{{Cite news |date=2005-08-19 |title=The Hamburg connection |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2349195.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530031910/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2349195.stm |archive-date=2013-05-30}}</ref> Aan die einde van 1999 het die sellede bin al-Shibh, [[Mohammed Atta]], Marwan al-Shehhi en [[Ziad Jarrah]] na Afghanistan gereis om Al-Kaïda te ontmoet. Bin Laden het hulle gekies omdat hulle opgevoed was, Engels kon praat en ervaring van die lewe in die Weste gehad het.<ref name="Wright304">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=304-307}}</ref> Nuwe rekrute is roetineweg vir besondere vaardighede nagegaan, en so het Al-Kaïda se leiers ontdek dat Hani Hanjour reeds 'n kommersiële vlieënierslisensie gehad het.<ref name="Wright302">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |page=302}}</ref> Al-Shehhi het aan die einde van Mei 2000 in die Verenigde State aangekom, Atta op 3 Junie 2000 en Jarrah op 27 Junie 2000. Bin al-Shibh het verskeie kere om 'n visum aansoek gedoen, maar as Jemeniet is hy telkens geweier; hy het in Hamburg gebly en die skakeling tussen Atta en Mohammed behartig. Die drie Hamburgse sellede het vlieglesse in Suid-Florida geneem.<ref name="StaffStatement16">{{Cite report |date=2004-06-16 |title=9/11 Commission Staff Statement No. 16: Outline of the 9/11 Plot |url=http://www.9-11commission.gov/staff_statements/staff_statement_16.pdf |publisher=9/11 Commission |pages=4, 6-7, 14, 16 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320032738/https://9-11commission.gov/staff_statements/staff_statement_16.pdf |archive-date=2020-03-20}}</ref> In Julie 2001 het Atta bin al-Shibh in [[Spanje]] ontmoet, waar hulle die besonderhede van die plan, insluitend die finale keuse van teikens, gekoördineer het; bin al-Shibh het Bin Laden se wens oorgedra dat die aanvalle so gou moontlik uitgevoer word.<ref name="Irujo">{{Cite news |last=Irujo |first=Jose María |date=2004-03-21 |title=Atta recibió en Tarragona joyas para que los miembros del 'comando' del 11-S se hiciesen pasar por ricos saudíes |url=http://elpais.com/diario/2004/03/21/espana/1079823611_850215.html |work=El País |language=es |access-date=2026-09-12}}</ref> === Intelligensie voor die aanvalle === Aan die einde van 1999 het die Al-Kaïda-medewerker Walid bin Attash vir al-Mihdhar gevra om hom in [[Kuala Lumpur]], [[Maleisië]], te ontmoet; al-Hazmi sou ook daar wees. Die [[National Security Agency]] (NSA) het 'n telefoonoproep onderskep waarin die vergadering en die name genoem is, maar het niks verder gedoen nie.<ref name="NewYorker">{{Cite magazine |last=Wright |first=Lawrence |title=The Al Qaeda Switchboard |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/01/13/the-al-qaeda-switchboard |magazine=The New Yorker |date=2014-01-13 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die CIA is reeds deur die Saoedi-Arabiese intelligensiediens gewaarsku dat al-Mihdhar en al-Hazmi lede van Al-Kaïda is, en 'n CIA-span het in al-Mihdhar se hotelkamer in Dubai ontdek dat hy 'n Amerikaanse visum het. Dié inligting is nie met die [[Federal Bureau of Investigation]] (FBI) gedeel nie. Die Maleisiese veiligheidspolisie het die vergadering van 5 Januarie 2000 dopgehou en die CIA laat weet dat die drie na Bangkok vlieg, maar die CIA het ander agentskappe nie ingelig nie en ook nie gevra dat al-Mihdhar op 'n waglys geplaas word nie.<ref name="Wright310">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=310-312}}</ref> Teen die einde van Junie 2001 was die senior teenterreurbeampte Richard Clarke en CIA-direkteur George Tenet "oortuig dat 'n groot reeks aanvalle op hande was", hoewel die CIA gemeen het dat dit waarskynlik in Saoedi-Arabië of Israel sou plaasvind.<ref name="Clarke235">{{Cite book |last=Clarke |first=Richard A. |title=Against All Enemies: Inside America's War on Terror |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=978-0-7432-6045-9 |location=New York |pages=235-237}}</ref> Vroeg in Julie het Clarke die binnelandse agentskappe in volle gereedheid geplaas met die woorde: "Iets spektakulêrs gaan hier gebeur, en dit gaan gou gebeur."<ref name="Wright344">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |page=344}}</ref> Later het hy geskryf: "Iewers in die CIA was daar inligting dat twee bekende Al-Kaïda-terroriste die Verenigde State binnegekom het. Iewers in die FBI was daar inligting dat vreemde dinge by vliegskole in die Verenigde State aan die gang was. [...] Niks van daardie inligting het my of die Withuis bereik nie."<ref name="Clarke242">{{Cite book |last=Clarke |first=Richard A. |title=Against All Enemies: Inside America's War on Terror |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=978-0-7432-6045-9 |location=New York |pages=242-243}}</ref> Ook in Julie het 'n FBI-agent in Phoenix, Arizona, sy hoofkantoor gewaarsku oor "die moontlikheid van 'n gekoördineerde poging deur Osama bin Laden om studente na burgerlike lugvaartkolleges in die Verenigde State te stuur".<ref name="Wright350">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=350-351}}</ref> Op 6 Augustus 2001 het die CIA se daaglikse presidensiële verslag die opskrif ''Bin Ladin Determined To Strike in US'' gedra en gemeld dat FBI-inligting "patrone van verdagte bedrywighede in hierdie land aandui wat ooreenstem met voorbereidings vir kapings of ander soorte aanvalle".<ref name="NSArchivePDB">{{Cite web |title=The Osama bin Laden File: National Security Archive Electronic Briefing Book No. 343 |url=http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB343/ |publisher=The National Security Archive |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713182539/http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB343/ |archive-date=2017-07-13}}</ref> In die middel van Augustus het 'n vliegskool in Minnesota die FBI oor Zacarias Moussaoui gewaarsku, wat "verdagte vrae" gevra het. Hy is weens 'n verlope visum in hegtenis geneem, maar die FBI se hoofkantoor het geweier om die deursoeking van sy skootrekenaar goed te keur.<ref name="Wright350" /> Die gebrek aan inligtingsdeling is toegeskryf aan beleidsreëls van die Amerikaanse Departement van Justisie uit 1995 wat sodanige deling beperk het, gekombineer met die CIA en NSA se onwilligheid om "sensitiewe bronne en metodes" bekend te maak.<ref name="Wright342">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=342-343}}</ref> Prokureur-generaal John Ashcroft het in 2004 voor die 9/11-kommissie getuig dat "die enkele grootste strukturele oorsaak van die probleem van 11 September die muur was wat kriminele ondersoekers en intelligensie-agente van mekaar geskei het".<ref name="Ashcroft">{{Cite journal |last1=Javorsek |first1=Daniel |last2=Rose |first2=Sean |year=2015 |title=Intelligence Reform and the Snowden Paradox |journal=Strategic Studies Quarterly |page=742}}</ref> == Verloop van die aanval == Vroeg die oggend van 11 September 2001 het negentien kapers beheer oor vier kommersiële passasiersvliegtuie geneem – twee [[Boeing 767]]'e en twee Boeing 757's. Groot vliegtuie op lang vlugte is gekies omdat hulle meer brandstof aan boord sou hê; elkeen het met ongeveer 38&nbsp;000 liter [[keroseen|vliegtuigbrandstof]] opgestyg.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="NIST20">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=20, 38 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07 |url-status=live}}</ref> Al vier vlugte het met vertragings van tien tot een-en-veertig minute opgestyg.<ref name="WaPoTimeline">{{Cite news |date=2001-09-12 |title=Timeline in Terrorist Attacks of Sept. 11, 2001 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/articles/timeline.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Niemand aan boord van enige van die vliegtuie het oorleef nie. {| class="wikitable" |+ Kerngegewens van die vier vlugte ! Lugredery !! Vlug !! Vliegtuigtipe !! Opstygtyd* !! Tyd van botsing* !! Vertrek van !! Op pad na !! Plek van botsing !! Bemanning !! Passasiers† !! Op die grond‡ !! Kapers !! Totaal |- | [[American Airlines]] || 11 || Boeing 767-200ER || 07:59 || 08:46 || [[Logan Internasionale Lughawe]], [[Boston]] || [[Los Angeles]] || Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum, verdiepings 93 tot 99 || 11 || 76 || rowspan="2" | 2&nbsp;606 || 5 || rowspan="2" | 2&nbsp;763 |- | [[United Airlines]] || 175 || Boeing 767-200 || 08:14 || 09:03 || Logan Internasionale Lughawe, Boston || Los Angeles || Suidtoring van die Wêreldhandelsentrum, verdiepings 77 tot 85 || 9 || 51 || 5 |- | American Airlines || 77 || Boeing 757-200 || 08:20 || 09:37 || Washington Dulles Internasionale Lughawe || Los Angeles || Westelike muur van die [[Pentagon]] || 6 || 53 || 125 || 5 || 189 |- | United Airlines || 93 || Boeing 757-200 || 08:42 || 10:03 || Newark Internasionale Lughawe || [[San Francisco]] || Veld by Stonycreek, naby Shanksville || 7 || 33 || 0 || 4 || 44 |- ! colspan="8" style="text-align:right" | Totaal !! 33 !! 213 !! 2&nbsp;731 !! 19 !! 2&nbsp;996 |} <small>* Oostelike somertyd (UTC−4). † Kapers uitgesluit. ‡ Nooddienswerkers ingesluit.</small><ref name="911ReportCh1" /><ref name="ReutersFactbox">{{Cite news |date=2007-09-11 |title=FACTBOX: Attacks of Sept. 11, 2001 |url=https://www.reuters.com/article/2007/09/11/us-sept11-factbox-idUSN1036268720070911 |work=Reuters |access-date=2026-09-12}}</ref> === Die kapings === American Airlines-vlug 11 het om 07:59 met veertien minute se vertraging van die Logan Internasionale Lughawe in Boston opgestyg. Omtrent vyftien minute later het vyf kapers, gewapen met boksnyers, die vliegtuig oorgeneem, minstens drie mense beseer en moontlik een doodgemaak voordat hulle hul toegang tot die stuurkajuit geforseer het. Hulle het ook 'n voorwerp vertoon wat na 'n plofstof gelyk het en traangas in die kajuit gespuit om weerstand te ontmoedig.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="SeattleTimes">{{Cite news |date=2004-07-23 |title=Excerpt: A travel day like any other until some passengers left their seats |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001986488_planes23.html |work=The Seattle Times |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119033249/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001986488_planes23.html |archive-date=2011-11-19}}</ref> Die lugwaardin Betty Ong het American Airlines van die kaping in kennis gestel en drie van die kapers se sitplekke aan die lugredery deurgegee.<ref name="Summers156">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=156}}</ref> United Airlines-vlug 175 het om 08:14 ook van Boston opgestyg en is omstreeks 08:42 deur vyf kapers oorgeneem, wat albei vlieëniers doodgemaak en verskeie bemanningslede gesteek het. Op hierdie vlug is ook bomdreigemente gebruik en 'n prikkelmiddel in die kajuit gespuit om die passasiers en bemanning na agter te dryf.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="ABCTimeline">{{Cite news |date=2011-09-05 |title=September 11: From take-off to tragic loss |url=https://www.abc.net.au/news/specials/september-11-remembered/2011-09-06/september-11-timeline/2862086 |work=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129075152/https://www.abc.net.au/news/specials/september-11-remembered/2011-09-06/september-11-timeline/2862086 |archive-date=2022-11-29}}</ref> American Airlines-vlug 77 het om 08:20 van die Washington Dulles Internasionale Lughawe in [[Virginië]] opgestyg en is omstreeks 08:51 deur vyf kapers oorgeneem. Hoewel hulle met messe gewapen was, is daar geen berigte dat iemand aan boord gesteek is nie, en die twee mense wat telefoonoproepe gemaak het, het nie melding gemaak van traangas of 'n bomdreigement nie.<ref name="NTSBaa77">{{Cite report |last=Gregor |first=Joseph A. |date=2001-12-21 |title=Air Traffic Control Recording: American Airlines Flight 77 |url=https://www.ntsb.gov/doclib/foia/9_11/ATC_Report_AA77.pdf |publisher=National Transportation Safety Board |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029094317/https://www.ntsb.gov/doclib/foia/9_11/ATC_Report_AA77.pdf |archive-date=2012-10-29}}</ref> United Airlines-vlug 93 het om 08:42 van die Newark Internasionale Lughawe in [[New Jersey]] opgestyg, een-en-veertig minute later as geskeduleer weens die digte oggendverkeer. Die vier kapers aan boord het eers ná 46 minute toegeslaan en die stuurkajuit om 09:28 oorgeneem, waarna hulle die vliegtuig ooswaarts na Washington gedraai het.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="NYTLongman">{{Cite news |last=Longman |first=Jere |date=2006-04-26 |title='United 93' and the politics of heroism |url=https://www.nytimes.com/2006/04/26/arts/united-93-and-the-politics-of-heroism.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235027/https://www.nytimes.com/2006/04/26/arts/united-93-and-the-politics-of-heroism.html |archive-date=2023-03-06}}</ref> === Die botsings === [[Lêer:World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg|links|duimnael|Die Wêreldhandelsentrum voor die aanvalle met die Noordtoring aan die linkerkant en die Suidtoring aan die regterkant.]] Om 08:46 plaaslike tyd, die oggend van 11 September het die gekaapte passasiersvliegtuig American Airlines-vlug 11 op 'n redelike hoë hoogte in die Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum vasgevlieg. Die impak het 'n groot ontploffing veroorsaak, waarna 'n brand in die toring ontstaan het. Die vliegtuig se tenks was nog vol [[keroseen]]; dit het kort tevore opgestyg vanaf [[Logan Internasionale Lughawe]] in [[Boston]], op pad na die weskus van die VSA. Die vliegtuig het die noordelike gevel byna loodreg tussen die 93ste en 99ste verdieping getref teen 'n geraamde spoed van 713 km/h en 35 van die 236 buitekolomme afgesny; volgens die NIST-verslag is ses van die 47 kernkolomme afgesny en drie ander swaar beskadig. Al drie trappe in die kern is vernietig, sodat niemand bo die impaksone kon ontsnap nie.<ref name="NIST22">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=22-26 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref> Baie waarnemers het aanvanklik aanvaar dat dit 'n ongeluk was.<ref name="CDCEvac">{{Cite web |title=Preliminary Results from the World Trade Center Evacuation Study – New York City, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5335a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204032648/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5335a3.htm |archive-date=2018-12-04}}</ref> [[Lêer:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|duimnael|United Airlines-vlug 175 tref die Suidtoring.]] Sewentien minute later, om 09:03, het [[United Airlines]]-vlug 175 'n bietjie laer in die Suidtoring van die Wêreldhandelsentrum vas gevlieg en ook 'n brand veroorsaak. Omdat televisiekameras reeds op die Noordtoring gerig was, is hierdie botsing regstreeks wêreldwyd uitgesaai, en dit was toe duidelik dat dit om gerigte, gekoördineerde terreuraanvalle gaan.<ref name="MercuryNews">{{Cite news |date=2021-09-10 |title=9:03 a.m.: The 9/11 moment when many grasped a new reality |url=https://www.mercurynews.com/2021/09/10/903-a-m-the-9-11-moment-when-many-grasped-a-new-reality/ |work=The Mercury News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130094708/https://www.mercurynews.com/2021/09/10/903-a-m-the-9-11-moment-when-many-grasped-a-new-reality/ |archive-date=2022-11-30}}</ref> Die vliegtuig het die suidelike gevel skuins getref teen ongeveer 872 km/h – sowat 50 persent meer energie as die eerste botsing – en 32 van die 60 buitekolomme op daardie gevel oor vyf verdiepings afgesny. Omdat die vliegtuig skuins ingeslaan het, kon dele van 'n enjin en die onderstel by die oostelike hoek van die gebou uitkom en tot 400 meter ver geval word. Ten minste een trap in die kern het begaanbaar gebly.<ref name="NIST108">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=38, 42, 108 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref> Aanvanklik het albei torings bly staan, wat diegene in die vloere onder die impakgebiede 'n geleentheid gegee het om te vlug. [[Lêer:Aerial view of the Pentagon during rescue operations post-September 11 attack.JPEG|links|duimnael|Skade aan die Pentagon ná die impak van American Airlines-vlug 77.]] 'n Bietjie meer as 'n halfuur nadat Vlug 175 in die Suidtoring vasgevlieg het, om 09:37, het 'n derde vliegtuig, American Airlines-vlug 77, in die gebou van die Verenigde State se Departement van Verdediging, die [[Pentagon]], in [[Washington, D.C.]] vasgevlieg. Die vliegtuig het die middelste deel van die westelike vleuel teen ongeveer 850 km/h op grondvloervlak getref, juis in 'n gedeelte waarvan die opknapping pas voltooi is en waarvan die buitegevel versterk is om 'n terreuraanval te weerstaan. Die brandstof het vinnig deur die struktuur versprei en aan die brand geslaan; die impak en die brand het al 64 mense aan boord sowel as 125 mense in die gebou gedood. Ongeveer 'n halfuur later het die getrefde gedeelte van die E-ring ineengestort.<ref name="PentagonReport">{{Cite report |title=The Pentagon Building Performance Report |publisher=American Society of Civil Engineers |year=2003 |isbn=978-0-7844-0638-0 |pages=4-8 |url=http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203155704/http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |archive-date=2004-02-03}}</ref> ’n Vierde United Airlines-vlug, vlugnommer 93, ook gekaap, het daardie oggend in ’n veld buite [[Pittsburgh]] neergestort. Volgens [[FBI]]-transkripsies van kajuitmateriaal het die passasiers probeer om die vliegtuig terug te neem, danksy hul [[Selfoon|selfone]] het hulle reeds geweet wat in New York gebeur het, so hulle het geweet dat hulle niks het om te verloor nie. Toe die opstand die deur van die stuurkajuit bereik, het die kaper-vlieënier die vliegtuig heftig laat rol en duik om die aanval te ontwrig, en 'n ander kaper het hom aangespoor om die vliegtuig te laat neerstort. Om 10:03 het die vliegtuig teen 933 km/h en teen 'n hoek van 44 grade in 'n veld in Stonycreek naby Shanksville neergestort en 'n krater van sowat drie meter diep en twaalf meter wyd gelaat. Dit was op daardie stadium sowat 200 kilometer – ongeveer twintig vlugminute – van Washington af.<ref name="NTSBua93">{{Cite report |title=Flight Path Study – United Airlines Flight 93 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |url=http://ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007024840/http://ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |archive-date=2006-10-07}}</ref><ref name="WP93">{{Cite news |last=Snyder |first=David |date=2002-04-19 |title=Families Hear Flight 93's Final Moments |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/2002/04/19/families-hear-flight-93s-final-moments/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Dit word geglo dat dit verhoed het dat die beoogde teiken, miskien die [[Capitol]] of die [[Withuis]], bereik word. In 'n onderhoud in April 2002 het Khalid Sheikh Mohammed en Ramzi bin al-Shibh gesê dat Vlug 93 se teiken die Capitol was en nie die Withuis nie.<ref name="Fouda158">{{Cite book |last1=Fouda |first1=Yosri |last2=Fielding |first2=Nick |title=Masterminds of Terror: The Truth Behind the Most Devastating Terrorist Attack the World Has Ever Seen |publisher=Arcade |year=2004 |isbn=978-1-55970-726-8 |location=New York |pages=158-159}}</ref> Tydens die beplanning het Mohammed Atta gemeen dat die Withuis dalk 'n te moeilike teiken sou wees en het hy Hani Hanjour se oordeel daaroor gevra.<ref name="Summers323">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=323}}</ref> Volgens Mohammed het Al-Kaïda aanvanklik beplan om kerninstallasies eerder as die Wêreldhandelsentrum en die Pentagon te tref, maar het dit daarteen besluit uit vrees dat dinge "handuit kon ruk".<ref name="BBCNuclear">{{Cite news |date=2002-09-08 |title=Al-Qaeda 'plotted nuclear attacks' |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2244146.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103031125/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2244146.stm |archive-date=2019-01-03}}</ref> === Reaksie van die lugverkeersleiding en die lugverdediging === Omdat die kapers die [[transponder]]s van hul vliegtuie afgeskakel het, kon lugverkeersleiers die vliegtuie nie meer outomaties opspoor nie. Vanaf 08:19 het twee lugwaardinne van Vlug 11 die [[Federal Aviation Administration]] (FAA) oor die kaping ingelig. Om 08:37 het die FAA die North American Aerospace Defense Command (NORAD) in kennis gestel en gevra dat vegvliegtuie opgestuur word. Vir die NORAD-beheerders was dit aanvanklik onduidelik of die melding deel was van die gelyktydige teenterreuroefening ''Vigilant Guardian'', wat ook gesimuleerde vliegtuigkapings ingesluit het.<ref name="911Report20">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=20, 29, 31, 45 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Die eerste vegvliegtuie, twee F-15's van die Otis Air National Guard Base naby Boston, het om 08:52 opgestyg, sowat agt-en-dertig minute ná die kaping van Vlug 11. Hulle het nie teikeninligting ontvang nie en het bo die see naby Long Island heen en weer gevlieg terwyl hulle gewag het om te hoor waar die gekaapte vliegtuie is.<ref name="911Report20" /><ref name="BostonGlobePilots">{{Cite news |date=2005-09-11 |title=Two pilots revisit their 9/11 |url=http://archive.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2005/09/11/two_pilots_revisit_their_911/ |work=The Boston Globe |access-date=2026-09-12 |archive-date=2009-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923222722/http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2005/09/11/two_pilots_revisit_their_911/ |url-status=dead }}</ref> Om 09:30 het NORAD drie F-16's van die Langley-lugmagbasis in Virginië laat opstyg, maar toe Vlug 77 om 09:37 die Pentagon tref, was hulle nog 169 kilometer daarvandaan.<ref name="911Report20" /> Twee ongewapende F-16's van die District of Columbia se lugnasionale garde het eers om 10:38 van die Andrews-lugmagbasis opgestyg; hul vlieëniers het opdrag gehad om desnoods 'n gekaapte vliegtuig in die lug te ram.<ref name="Hendrix">{{Cite news |last=Hendrix |first=Steve |date=2011-09-08 |title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11 |url=https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2011/09/06/gIQAMpcODK_story.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905053526/http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2011/09/06/gIQAMpcODK_story.html |archive-date=2015-09-05}}</ref> Om 09:42 het die FAA alle burgerlike lugverkeer in die vasteland van die Verenigde State aan die grond gehou en vliegtuie wat reeds in die lug was, beveel om onmiddellik te land.<ref name="911ReportCh1" /> Ben Sliney, wat op sy eerste dag as die FAA se nasionale operasionele bestuurder was, het beveel dat die Amerikaanse lugruim vir alle internasionale vlugte gesluit word; ongeveer 500 vlugte is teruggedraai of na ander lande omgelei. Kanada het 226 van die omgeleide vlugte ontvang en Operasie Geelstrikkie geloods om die groot getal gestrande passasiers te hanteer.<ref name="CanadaFlights">{{Cite press release |title=Actions taken following September 11 terrorist attacks |date=2001-12-11 |publisher=Transport Canada |url=http://www.tc.gc.ca/mediaroom/releases/nat/2001/01_h152e.htm |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020415131425/http://www.tc.gc.ca/mediaroom/releases/nat/2001/01_h152e.htm |archive-date=2002-04-15}}</ref> Teen 12:15 was daar geen kommersiële of private vliegtuig meer bo die Verenigde State in die lug nie, en burgerlike lugvaart het tot 14 September gegrond gebly.<ref name="USATodayClear">{{Cite news |last1=Levin |first1=Alan |last2=Adams |first2=Marilyn |last3=Morrison |first3=Blake |date=2021-09-06 |title='Clear the skies': Behind the unprecedented call to stop air travel on 9/11 |url=https://eu.usatoday.com/in-depth/news/nation/2021/09/06/9-11-hijacking-behind-unprecedented-decision-ground-planes/5451142001/ |work=USA Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Om 10:20 het visepresident [[Dick Cheney]] opdrag gegee dat enige kommersiële vliegtuig wat positief as gekaap geïdentifiseer kon word, afgeskiet word, maar dié bevel het die vegvlieëniers nie betyds bereik om enigiets te doen nie.<ref name="911Report20" /><ref name="LATCheney">{{Cite news |last=Schrader |first=Esther |date=2004-06-18 |title=Cheney Gave Order to Shoot Down Jets |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-jun-18-na-cheney18-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811141540/http://articles.latimes.com/2004/jun/18/nation/na-cheney18 |archive-date=2011-08-11}}</ref> Die noodplan ''Security Control of Air Traffic and Air Navigation Aids'' (SCATANA) is vir die eerste keer in die Amerikaanse geskiedenis in werking gestel, wat tienduisende passasiers wêreldwyd gestrand gelaat het.<ref name="Commission10" /> NORAD het later erken dat die mislukking van die lugverdediging aan die vertraagde of uitgebleve deurgee van vlugvoorvalle te wyte was: die weermag is skaars 'n paar minute voor die botsings van Vlugte 11 en 77 gewaarsku, en eers ná die botsings in die geval van die ander twee vlugte.<ref name="911Report20" /> === Die ineenstorting van die geboue === [[Lêer:September 11 2001 just collapsed.jpg|duimnael|Die Wêreldhandelsentrum, kort ná die ineenstorting van die tweede toring.]] Die Suidtoring was die eerste wat om 09:59 heeltemal ineengestort het ná 56 minute se brande, gevolg deur die Noordtoring om 10:28 nadat dit 102 minute lank gebrand het. Byna almal wat op daardie stadium nog in die torings was, het gesterf. Sommige mense is ook later aan [[longsiektes]] dood as gevolg van die enorme hoeveelheid stof wat vrygestel is. Omstreeks 17:20 het 'n derde gebou van die Wêreldhandelsentrum ook heeltemal ineengestort. Dit is toegeskryf aan brande in die gebou en die skade wat hierdie gebou gely het deur die ineenstorting van die Twee Torings. Verder is die Wêreldhandelsentrum-geboue 3 tot 6 ook erg beskadig, waarvan die meeste gesloop moes word. Hoewel die Suidtoring sewentien minute ná die Noordtoring getref is, het dit eerste ineengestort omdat die impaksone veel laer was, die vliegtuig teen 'n hoër spoed en in 'n hoek ingeslaan het, en die bykomende strukturele las ongelyk versprei is.<ref name="NIST80">{{Cite journal |year=2005 |title=Final Reports from the NIST World Trade Center Disaster Investigation |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1-5av1.pdf |journal=NIST |pages=80, 84 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911011051/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1-5av1.pdf |archive-date=2021-09-11}}</ref> Die brande het die vakwerke wat die vloere gedra het verswak, waarop die vloere begin sak het; die sakkende vloere het aan die buitenste staalkolomme getrek sodat dié na binne gebuig het. Saam met die skade aan die kernkolomme kon die buigende buitekolomme die geboue nie meer dra nie.<ref name="NISTCollapse">{{Cite book |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |date=2005 |publisher=National Institute of Standards and Technology |chapter=Executive Summary |chapter-url=https://www.nist.gov/customcf/get_pdf.cfm?pub_id=909017 |access-date=2026-09-12}}</ref> Toe die Noordtoring ineenstort, het puin op die nabygeleë gebou 7 World Trade Center geval, wat skade veroorsaak en brande aan die gang gesit het. Dié brande het byna sewe uur lank gewoed en die gebou se strukturele integriteit aangetas, waarop dit laat die middag ineengestort het.<ref name="NISTWTC7">{{Cite press release |title=NIST WTC 7 Investigation Finds Building Fires Caused Collapse |date=2008-08-21 |publisher=National Institute of Standards and Technology |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2008/08/nist-wtc-7-investigation-finds-building-fires-caused-collapse |access-date=2026-09-12}}</ref> Ontwerpers van die tweelingtorings het in die 1960's bereken dat die geboue die botsing van 'n volgelaaide [[Boeing 707]] teen kruisspoed sou kon weerstaan, en Leslie E. Robertson, een van die strukturele ontwerpers, het gesê so 'n botsing sou "slegs plaaslike skade veroorsaak wat nie tot 'n ineenstorting of noemenswaardige skade aan die gebou kon lei nie". Daardie studies het egter die uitwerking van die brande wat sou volg, onderskat.<ref name="Dwyer102">{{Cite book |last1=Dwyer |first1=Jim |last2=Flynn |first2=Kevin |title=102 Minutes: The Untold Story of the Fight to Survive Inside the Twin Towers |publisher=Times Books |year=2005 |location=New York |pages=183-187}}</ref> Binne 'n radius van ongeveer 130 meter is talle vensters van omliggende geboue deur die skokgolf van die ineenstortings vernietig.<ref name="FEMA403">{{Cite report |date=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study: Data Collection, Preliminary Observations, and Recommendations |url=https://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch1.pdf |publisher=Federal Emergency Management Agency |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016101226/http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |archive-date=2010-10-16}}</ref> === Reddingspogings === [[Lêer:WTC-Fireman requests 10 more colleagues (cropped).jpg|links|duimnael|'n Brandweerman by die Wêreldhandelsentrum vra tien bykomende reddingswerkers.]] Die owerhede in New York het die eerste botsing vir 'n ongeluk aangesien en die mense in die naasliggende Suidtoring aangeraai om kalm te bly en by hul werkplekke te bly. Ná die tweede botsing het die New York City Fire Department (FDNY) en honderde ander nooddienswerkers probeer om die mense bo die impaksones te red en met die ontruiming van al die geboue begin.<ref name="911Report281">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=279-284, 292, 295, 300, 305, 311, 317 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Die kantoor van die New York City Emergency Management, wat vir die koördinering van reddingsoperasies verantwoordelik was, was in gebou 7 gehuisves en moes self ontruim word. Gevolglik moes die FDNY, die New York City Police Department (NYPD) en die Port Authority Police Department (PAPD) hul optrede sonder koördinasie en met onversoenbare kommunikasiestelsels uitvoer.<ref name="911Report281" /> In minder as drie uur is meer as 200 brandweereenhede – omtrent die helfte van die stad se brandweer – na die toneel ontplooi; dit was die grootste operasie in die geskiedenis van die New Yorkse brandweer.<ref name="NIST167">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=167, 176, 188-191 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref><ref name="McKinsey">{{Cite report |title=McKinsey Report: Increasing FDNY's Preparedness |publisher=McKinsey & Company |year=2002 |url=https://www.nyc.gov/assets/fdny/downloads/pdf/about/mckinsey_report.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Omdat al die hysbakke uitgeval het, sou dit te lank geneem het om swaar blustoerusting met die trappe na die brandende verdiepings te dra. Kantoordeure na die trappe kon met die hand oopgemaak word, maar nie die deure na die dakke nie, en daar was geen helikopterlandingsplekke nie – iets waarvan die werknemers tydens noodoefeninge nooit ingelig is nie. Baie mense wat via die dakke wou ontsnap, het dus voor geslote deure gestaan.<ref name="911Report281" /> Die NYPD se lugeenheid het met drie helikopters die toestand in die torings dopgehou en bevind dat reddings vanaf die dakke onmoontlik was.<ref name="911Report281" /> Weens die baie digte rook was dit onmoontlik om mense met behulp van reddingshelikopters van die torings se dakke te probeer red. Minstens 200 mense het van die torings afgespring om te ontsnap om nie doodgebrand te word nie. Verskeie foto- en video-opnames is van hierdie vallende mense gemaak, waarvan een bekend geword het as ''The Falling Man''. Namate die toestand versleg het, het die NYPD-bevelvoerders hul lede beveel om die torings te verlaat, en die meeste polisiebeamptes kon betyds uitkom. Omdat die agentskappe afsonderlike bevelposte gehad het en hul radio's nie versoenbaar was nie, is die waarskuwings nooit aan die brandweerbevelvoerders oorgedra nie.<ref name="McKinsey" /> Ná die eerste ineenstorting het die brandweer wel ontruimingsbevele uitgereik, maar weens haperende radioherhalers het baie brandweermanne dit nooit gehoor nie.<ref name="McKinsey" /> Altesaam kon meer as 15&nbsp;000 van die ongeveer 17&nbsp;400 mense (87 persent) die torings betyds verlaat.<ref name="NIST167" /> Ná die ineenstortings het meer as tienduisend reddingswerkers, noodhelpers en vrywilligers na oorlewendes op die terrein gesoek. Omstreeks 20:00 is die PAPD-beampte Will Jimeno lewend uit die puin gehaal, en die volgende oggend is sy kollega, sersant John McLoughlin, gered. Omstreeks 12:30 op 12 September is Genelle Guzman-McMillan – 26 uur ná die ineenstorting van die Noordtoring – as die laaste oorlewende uit die puin gehaal.<ref name="USATodayMiracles">{{Cite news |date=2002-09-05 |title=Miracles emerge from debris |url=https://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-05-miracles-usat_x.htm |work=USA Today |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021002175836/https://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-05-miracles-usat_x.htm |archive-date=2002-10-02}}</ref> Slegs sowat twintig mense wat hulle tydens die ineenstortings in die torings bevind het, het dit oorleef, waaronder sestien mense wat in trap B van die Noordtoring op die twintigste verdieping was.<ref name="NYMagSurvivors">{{Cite news |date=2003-09-05 |title=The Miracle Survivors |url=https://nymag.com/nymetro/news/sept11/2003/n_9189/ |work=New York Magazine |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Amerikaanse vloot het die hospitaalskip USNS ''Comfort'' ontplooi om die duisende reddingswerkers op die terrein van voedsel en versorging te voorsien; die skip het sowat 600 beseerdes ontvang.<ref name="Comfort">{{Cite web |title=Hospital Ship Receives Humanitarian Medal for Sept. 11 Mission |date=2003-08-22 |url=http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=9108 |publisher=Navy News Stand |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041106111825/http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=9108 |archive-date=2004-11-06}}</ref> Tussen Oktober 2001 en Januarie 2002 is die weergawes van 503 brandweermanne en reddingswerkers opgeteken. Dié opnames is drie jaar lank geheim gehou ondanks versoeke van slagofferfamilies; ná 'n hofsaak deur ''The New York Times'' is burgemeester Michael Bloomberg uiteindelik gedwing om hulle in Augustus 2005 vry te stel.<ref name="NYTRecords">{{Cite news |date=2005-08-13 |title=Vast Archive Yields New View of 9/11 |url=https://www.nytimes.com/2005/08/13/nyregion/nyregionspecial3/13records.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> == Dood, beskadiging en impak == === Slagoffers === Nie een van die insittendes van die vier betrokke vliegtuie, insluitend die kapers, het die aanvalle oorleef nie. Die terreuraanval van daardie dag het altesaam 2&nbsp;996 mense uit 92 lande die lewe gekos; 372 van die slagoffers was nie Amerikaanse burgers nie.<ref name="HJS802" /><ref name="Beirman">{{Cite book |last=Beirman |first=David |title=Tourism Crises and Destination Recovery |publisher=Sage |year=2021 |isbn=978-1-5264-0300-1 |location=Sydney |page=2014}}</ref> Onder die buitelandse slagoffers was 67 Britte, 41 Indiërs, 28 Suid-Koreane, 24 Kanadese, 24 Japannese, elf Duitsers, vier Franse, twee Switsers en een Belg. Die jongste slagoffer was twee jaar oud en die oudste 85.<ref name="GuardianMemorial">{{Cite news |date=2007-09-11 |title=Memorial services honour 9/11 victims |url=https://www.theguardian.com/world/2007/sep/11/september11.usa |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006193045/http://www.guardian.co.uk/world/2007/sep/11/september11.usa |archive-date=2008-10-06}}</ref><ref name="HJS802" /> Meer as 6&nbsp;000 mense is akuut beseer.<ref name="Hoffmann38">{{Cite book |last1=Hoffman |first1=August John |last2=Alamilla |first2=Saul |last3=Liang |first3=Belle |title=The Role of Community Development in Reducing Extremism and Ethnic Conflict |publisher=Springer VS |year=2018 |isbn=978-3-319-75699-8 |location=Wiesbaden |page=38}}</ref> In New York het meer as 90 persent van die mense wat in die torings omgekom het, hulle op of bo die impakvlakke bevind. In die Noordtoring was tussen 1&nbsp;344 en 1&nbsp;402 mense op, bo of een verdieping onder die impakpunt, en almal van hulle het gesterf; honderde is onmiddellik met die botsing gedood. Van die ongeveer 800 mense wat die botsing oorleef het, is baie vasgekeer en het in die brande of van rookinaseming gesterf, geval of gespring om die rook en vlamme te ontvlug, of is met die ineenstorting gedood.<ref name="NYT102Mins">{{Cite news |last1=Dwyer |first1=Jim |last2=Lipton |first2=Eric |date=2002-05-26 |title=102 Minutes: Last Words at the Trade Center; Fighting to Live as the Towers Die |url=https://www.nytimes.com/2002/05/26/nyregion/102-minutes-last-words-at-the-trade-center-fighting-to-live-as-the-towers-die.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114063928/http://www.nytimes.com/2002/05/26/nyregion/102-minutes-last-words-at-the-trade-center-fighting-to-live-as-the-towers-die.html |archive-date=2013-11-14}}</ref> In die Suidtoring was ongeveer 600 mense op of bo die 77ste verdieping toe Vlug 175 ingeslaan het, en min van hulle het oorleef. Anders as in die Noordtoring was die ongeveer 300 oorlewendes van die botsing nie werklik vasgekeer nie, maar die meeste was nie bewus daarvan dat daar nog 'n uitweg was nie. Een trap, Trap A, het nie vernietig geraak nie en het agtien mense van die impakverdiepings en hoër in staat gestel om te ontsnap. Altesaam het 630 mense in die Suidtoring gesterf, minder as die helfte van die getal in die Noordtoring.<ref name="Sunder48">{{Cite report |last=Sunder |first=S. Shyam |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |page=48}}</ref> Die verliese in die Suidtoring is aansienlik verminder deurdat sommige huurders onmiddellik ná die eerste botsing besluit het om die gebou te ontruim. Die versekeringsmaatskappy AON het byvoorbeeld sy verdiepings laat ontruim, sodat meer as 900 van die 1&nbsp;100 AON-werknemers wat bo die 77ste verdieping was, betyds kon uitkom. Dat die Suidtoring nie ná die eerste botsing volledig ontruim is nie, is deur ''USA Today'' as "een van die dag se groot tragedies" beskryf.<ref name="Purpura">{{Cite book |last=Purpura |first=Philip |title=Security and Loss Prevention: An Introduction |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=978-0-08-055400-6 |edition=5de |page=300}}</ref> By die Wêreldhandelsentrum het 414 nooddienswerkers gesterf terwyl hulle mense probeer red en brande probeer blus het. Daaronder was 343 brandweermanne van die FDNY, insluitend 'n kapelaan en twee paramedici, 23 lede van die NYPD, 37 lede van die PAPD en agt paramedici van private nooddiensmaatskappye.<ref name="FDNY911">{{Cite web |title=The Unofficial Home Page of FDNY: 9/11 |url=https://nyfd.com/9_11_wtc.html |publisher=New York City Fire Department |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408020920/https://nyfd.com/9_11_wtc.html |archive-date=2023-04-08}}</ref><ref name="ODMP">{{Cite web |title=Honoring Law Enforcement Officers Killed as a Result of 9/11 |url=http://www.odmp.org/911.php |publisher=Officer Down Memorial Page |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070811122207/http://www.odmp.org/911.php |archive-date=2007-08-11}}</ref> Altesaam het 72 wetstoepassingsbeamptes op daardie dag gesterf, die grootste enkeldagverlies aan wetstoepassers in die Amerikaanse geskiedenis.<ref name="CongRecord">{{Cite web |date=2002-06-11 |title=Congressional Record, Vol. 148, No. 76 |url=https://www.congress.gov/107/crec/2002/06/11/CREC-2002-06-11.pdf |publisher=Government Printing Office |page=H3312 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324004649/https://www.congress.gov/107/crec/2002/06/11/CREC-2002-06-11.pdf |archive-date=2022-03-24}}</ref> Daar is beraam dat net minder as 1&nbsp;400 mense in die noordelike toring was toe dit ineengestort het. Die effektemakelaar Cantor Fitzgerald, wat kantore op die 101ste tot 105de verdiepings van die Noordtoring gehad het, het 658 werknemers verloor – meer as enige ander werkgewer. Marsh & McLennan, wat die verdiepings net daaronder beset het, het 358 werknemers verloor en die Aon-korporasie 176.<ref name="BBCCantor">{{Cite news |date=2006-09-04 |title=Cantor rebuilds after 9/11 losses |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/5282060.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406160843/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5282060.stm |archive-date=2008-04-06}}</ref><ref name="MarshMemorial">{{Cite web |title=Marsh & McLennan Companies 9/11 Memorial |url=http://memorial.mmc.com/ |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818143251/http://memorial.mmc.com/ |archive-date=2011-08-18}}</ref> By die Pentagon het 125 mense gesterf toe Vlug 77 die westelike kant van die gebou getref het. Sewentig van hulle was burgerlikes en 55 was militêre lede, van wie baie vir die Amerikaanse leër of vloot gewerk het. Luitenant-generaal Timothy Maude, adjunk-stafhoof van die leër, was die hoogste militêre offisier wat in die aanvalle gesterf het.<ref name="Goldberg208">{{Cite book |last=Goldberg |first=Alfred |title=Pentagon 9/11 |publisher=Historical Office, Office of the Secretary of Defense |year=2007 |isbn=978-0-16-078328-9 |location=Washington |pages=17, 208-212}}</ref> Meer as 3&nbsp;000 kinders het 'n ouer in die aanvalle verloor; volgens sommige ramings was die getal wat minstens een ouer verloor het, meer as 10&nbsp;000.<ref name="Coates">{{Cite journal |last1=Coates |first1=Susan |last2=Schechter |first2=Daniel |year=2004 |title=Preschoolers' traumatic stress post-9/11: Relational and developmental perspectives |url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2004-09_27_3/page/473 |journal=Psychiatric Clinics of North America |volume=27 |issue=3 |pages=473-489 |doi=10.1016/j.psc.2004.03.006 |pmid=15325488}}</ref><ref name="Beebe">{{Cite book |last1=Beebe |first1=Beatrice |last2=Sossin |first2=K. Mark |last3=Cohen |first3=Phyllis |last4=Markese |first4=Sara |title=Mothers, Infants and Young Children of September 11, 2001: A Primary Prevention Project |publisher=Taylor & Francis |year=2013 |isbn=978-1-135-69872-0 |location=Londen |page=20}}</ref> === Identifikasie van die oorskot === Van die 2&nbsp;977 persone wat as gevolg van die aanvalle gesterf het, kon slegs 1&nbsp;585 aanvanklik geïdentifiseer word op grond van die menslike oorskot wat gevind is. Uit 'n totaal van 19&nbsp;916 menslike oorskotdele kon 10&nbsp;190 geïdentifiseer word. Weens die toepassing van nuwe tegnologieë word nuwe identifikasies steeds sporadies uitgevoer. Byvoorbeeld, in September 2014 is Patrice Braut (1970), die enigste Belgiese slagoffer, as die 1&nbsp;639ste slagoffer geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[https://www.vrt.be/vrtnws/nl.permalink.1525334626608/ Enige Belgische slachtoffer van 9/11 is geïdentificeerd] ''De Redactie'', 24 September 2017</ref> In Augustus 2017, byna 16 jaar ná die aanvalle, is nog 'n slagoffer geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.3041967 Nog een slachtoffer van aanslagen 9/11 geïdentificeerd], De Redactie, 8 Augustus 2017. [https://web.archive.org/web/20171012104444/http://deredactie.be:80/cm/vrtnieuws/buitenland/1.3041967 Gearchiveerd] op 12 oktober 2017.</ref> Die voorlopige laaste identifikasie het in September 2021 plaasgevind. Twintig jaar ná die aanvalle is 1&nbsp;647 slagoffers positief geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[https://www.nu.nl/herdenking-911/6156154/zo-worden-er-nog-altijd-mensen-herkend-in-het-puin-van-911.html Zo worden er nog altijd mensen herkend in het puin van 9/11], NU.nl, 10 September 2021. [https://web.archive.org/web/20210913073225/https://www.nu.nl/herdenking-911/6156154/zo-worden-er-nog-altijd-mensen-herkend-in-het-puin-van-911.html Geargiveer] op 13 September 2021.</ref> Al die puin en oorblyfsels van die ineengestorte geboue, asook voorwerpe soos vernietigde motors, is na die voormalige stortingsterrein Fresh Kills op [[Staten Island]] geneem, waar spesialiste van die ''World Trade Center Recovery Operation'' na genetiese materiaal van die slagoffers gesoek het. Teen die einde van 2006 het hulle 1&nbsp;603 slagoffers geïdentifiseer, 86 persent van hulle deur [[DNS]]-ontleding; van 2003 af is jaarliks slegs enkeles bykomend geïdentifiseer.<ref name="Aronson">{{Cite book |last=Aronson |first=Jay D. |title=Who Owns the Dead? The Science and Politics of Death at Ground Zero |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=978-0-674-97265-0 |location=Cambridge |pages=106-107}}</ref> Ook dertien van die negentien kapers is teen 2008 geïdentifiseer.<ref name="Kastoryano">{{Cite book |last1=Kastoryano |first1=Riva |last2=Schoch |first2=Cynthia |title=Burying Jihadis: Bodies Between State, Territory, and Identity |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=0-19-093486-7 |location=Oxford |page=96}}</ref> In 2010 het 'n span antropoloë en argeoloë 'n nuwe soektog by Fresh Kills onderneem en 72 verdere menslike oorskotdele gevind.<ref name="AFPRemains">{{Cite news |last=Andrade |first=Mariano |date=2011-08-25 |title=Scientists still struggle to identify 9/11 remains |url=http://news.discovery.com/human/psychology/world-trade-center-remains-110826.htm |work=Discovery News |agency=Agence France-Presse |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403064003/http://news.discovery.com/human/psychology/world-trade-center-remains-110826.htm |archive-date=2015-04-03}}</ref> In 2014 is drie houers met 7&nbsp;930 ongeïdentifiseerde oorskotdele na 'n bewaarplek van die geregtelike patoloog by die 9/11-gedenkteken oorgeplaas, 'n besluit wat onder sommige slagofferfamilies omstrede was.<ref name="NYTTransfer">{{Cite news |last=Farrell |first=Stephen |date=2014-05-10 |title=In 'Ceremonial Transfer,' Remains of 9/11 Victims Are Moved to Memorial |url=https://www.nytimes.com/2014/05/11/nyregion/remains-of-9-11-victims-are-transferred-to-trade-center-site.html |work=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521011608/https://www.nytimes.com/2014/05/11/nyregion/remains-of-9-11-victims-are-transferred-to-trade-center-site.html |url-status=live}}</ref> Teen Augustus 2025 was altesaam 1&nbsp;653 van die New Yorkse slagoffers geïdentifiseer; sowat 1&nbsp;100 – ongeveer 40 persent van dié wat by die Wêreldhandelsentrum gesterf het – bly steeds ongeïdentifiseer.<ref name="ABC2025">{{Cite news |date=2025-08-07 |title=3 additional victims of 9/11 terror attacks identified almost 24 years later |url=https://abc7ny.com/post/nyc-officials-announce-3-more-world-trade-center-victims-identified-24-years-911-terror-attacks/17462075/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="CBS60Min">{{Cite news |last=Pelley |first=Scott |date=2024-11-17 |title=NYC medical examiner still identifying 9/11 victims' remains |url=https://www.cbsnews.com/news/nyc-medical-examiner-still-identifying-september-11-victims-remains-60-minutes-transcript/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12 |archive-date=2025-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250106135437/https://www.cbsnews.com/news/nyc-medical-examiner-still-identifying-september-11-victims-remains-60-minutes-transcript/ |url-status=live}}</ref> === Skade aan geboue === Die Twee Torings en die ander geboue by Wêreldhandelsentrum-kompleks is heeltemal vernietig. Volgens die ondersoek van die Amerikaanse Nasionale Instituut vir Standaarde en Tegnologie (NIST) het die geboue ineengestort weens die strukturele skade van die botsings saam met die aanhoudende brande wat daarop gevolg het. Sommige ander geboue is later weens die aansienlike skade gesloop. ’n Klein deel van die Pentagon is ook erg beskadig. Altesaam het agt geboue geheel of gedeeltelik ineengestort: die Noordtoring, die Suidtoring, die Marriott World Trade Center (gebou 3), geboue 4, 5, 6 en 7 van die Wêreldhandelsentrum, en die Grieks-Ortodokse Sint Nikolaas-kerk uit 1916, wat onderkant die Suidtoring gestaan het. Die Structural Engineers Association of New York het altesaam 48 beskadigde geboue naby die terrein aangeteken, waarvan elf swaar skade gely het.<ref name="FEMA403Ch7">{{Cite report |date=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study, Hoofstuk 7 |publisher=Federal Emergency Management Agency |url=https://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch7.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Twee metrostasies, verskeie radio- en televisiemaste en talle strate rondom die terrein is ook vernietig of onbruikbaar gelaat.<ref name="Gustin69">{{Cite book |last=Gustin |first=Joseph F. |title=Disaster and Recovery Planning: A Guide for Facility Managers |publisher=River Publishers |year=2020 |edition=6de |isbn=978-1-4822-1567-0 |location=Gistrup |page=69}}</ref> Die Deutsche Bank-gebou is so swaar beskadig en met giftige stof besmet dat dit onbewoonbaar verklaar en van 2007 af stuk vir stuk afgebreek is. Fiterman Hall van die Borough of Manhattan Community College moes eweneens ontruim word en is eers in 2012 heropen.<ref name="Summers75">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=75}}</ref><ref name="Fiterman">{{Cite news |last=Shapiro |first=Julie |date=2012-08-27 |title=Students Return to Rebuilt Fiterman Hall 11 Years After 9/11 |url=https://www.dnainfo.com/new-york/20120827/financial-district/students-return-rebuilt-fiterman-hall-11-years-after-911 |work=DNAinfo New York |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027125835/https://www.dnainfo.com/new-york/20120827/financial-district/students-return-rebuilt-fiterman-hall-11-years-after-911 |archive-date=2017-10-27}}</ref> Die kommunikasietoerusting bo-op die Noordtoring is vernietig; slegs WCBS-TV het 'n rugsteunsender op die Empire State-gebou gehad, maar die ander stasies kon hul seine gou herlei.<ref name="Bloomfield">{{Cite web |last=Bloomfield |first=Larry |date=2001-10-01 |title=New York broadcasters rebuild |url=http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters |publisher=Broadcast Engineering |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604040210/http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters |archive-date=2008-06-04}}</ref> Die PATH-spoorwegstasie onder die kompleks is vernietig en die tonnels na Jersey City het oorstroom; die stasie is later as die World Trade Center-vervoerknooppunt herbou en in 2016 heropen.<ref name="Oculus">{{Cite news |date=2016-03-03 |title=World Trade Center transportation hub, dubbed Oculus, opens to public |url=http://abc7ny.com/1229181/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708162414/http://abc7ny.com/1229181/ |archive-date=2018-07-08}}</ref> Die laaste brande op die terrein is eers op 20 Desember 2001 geblus, ná sowat honderd dae.<ref name="GuardianFires">{{Cite news |date=2001-12-20 |title=Ground Zero stops burning, after 100 days |url=https://www.theguardian.com/world/2001/dec/20/september11.usa |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713032752/https://www.theguardian.com/world/2001/dec/20/september11.usa |archive-date=2018-07-13}}</ref> === Uitwerking op die publiek === In die Verenigde State het ’n gevoel van nasionale rou ná die aanvalle lank geheers. Die aanvalle het 'n buitengewone indruk oor die hele wêreld gemaak. Die [[Media (kommunikasie)|media]] het ’n groot rol hiermee gespeel. Die aanval van die vliegtuig wat in die Suidtoring ingevlieg het, is selfs direk op televisie gesien. Dit het later geblyk dat twee kameras ook die eerste ongeluk vasgevang het. Verder het 'n webkamera die nadering van die eerste vliegtuig en die noordelike toring net na die ongeluk aangeteken.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20111028225922/http://www.documentarywire.com:80/911-the-naudet-brothers Documentarywire]: ''Saam met die videoband van Pavel Hlava, is die Naudets se film die enigste bekende beeldmateriaal van Vlug 11 wat die World Trade Center tref. ’n Reeks webkamerabeelde van Wolfgang Staehle wys die benadering van Vlug 11 en die na-impak.''</ref> Min gebeurtenisse in die geskiedenis het soveel mediadekking ontvang. Die plek – een van die bekendste stede ter wêreld en die setel van talle nuusagentskappe – en die teenwoordigheid van kameras en joernaliste van die eerste botsing af, het meegebring dat die tweede botsing en die ineenstorting van die torings regstreeks deur die meeste televisiestasies ter wêreld uitgesaai is.<ref name="Monahan">{{Cite book |last=Monahan |first=Brian A. |title=The Shock of the News: Media Coverage and the Making of 9/11 |publisher=New York University Press |year=2010 |isbn=0-8147-9554-4 |location=New York}}</ref> Die aanvalle het 'n enorme skok veroorsaak vir Amerikaners wat gewoond was daaraan om hulself as buite bereik van internasionale terreur te beskou.<ref name="Stein">{{Cite journal |last=Stein |first=Howard F. |year=2003 |title=Days of Awe: September 11, 2001 and its Cultural Psychodynamics |journal=Journal for the Psychoanalysis of Culture and Society |volume=8 |issue=2 |pages=187-199 |doi=10.1353/psy.2003.0047 |issn=1088-0763}}</ref> Polisie- en reddingswerkers van reg oor die land het na New York gereis om te help met die berging van liggame, en bloedskenkings het in die weke ná die aanvalle skerp toegeneem.<ref name="Glynn">{{Cite journal |last1=Glynn |first1=Simone A. |last2=Busch |first2=Michael P. |display-authors=etal |year=2003 |title=Effect of a National Disaster on Blood Supply and Safety: The September 11 Experience |url=https://archive.org/details/sim_jama_2003-05-07_289_17/page/n85 |journal=Journal of the American Medical Association |volume=289 |issue=17 |pages=2246-2253 |doi=10.1001/jama.289.17.2246 |pmid=12734136 |doi-access=free}}</ref> == Verantwoordelikheid == [[Osama bin Laden]], een van die leiers van [[Al-Kaïda]] saam met [[Ayman al-Zawahiri]], is deur die VSA en ander Westerse regerings verantwoordelik gehou vir die aanvalle. Sy hoofmede-organiseerder was Khalid Sheikh Mohammed, wat reeds by die bomaanval op die Wêreldhandelsentrum in 1993 betrokke was. Leidrade in verskeie ondersoeke het vinnig in die rigting van Al-Kaïda gewys. Die identiteit van die kapers is binne dae ontdek, hulle het geen poging aangewend om dit weg te steek nie. Hulle het byvoorbeeld kaartjies met hul eie kredietkaarte gekoop en met hul eie paspoorte ingeboek. Daar is gevind dat verskeie kapers bande met Al-Kaïda het. Byvoorbeeld, die vermeende hoofkaper Mohammed Atta was vir twee jaar 'n kamermaat van Ramzi Binalshibh, 'n senior Al-Kaïda-operateur, in [[Hamburg]].<ref>{{en}}[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2257456.stm], Ramzi Binalshibh: al-Qaeda suspect, 14-09-2002. [https://web.archive.org/web/20211102171110/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2257456.stm] Geargiveer op 2 November 2021.</ref> Verder is onder meer 'n videokasset van bin Laden saam met twee van die kapers gevind, waarin hy 'n beroep doen op ondersteuning vir die kapers.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20071013184630/http://cbc.ca:80/world/story/2006/09/07/al-qaeda-tape.html], Bin Laden 9/11 planning video aired, September 2006</ref> In ’n ander video, wat ná die aanvalle opgeneem is, het hy gespog dat die aanvalle “beter verloop het" as wat hy gehoop het. Al-Kaïda het die aanvalle die eerste keer openlik opgeëis in 'n video wat op 17 April 2002 deur die Arabiese televisiestasie MBC uitgesaai is. Daarin het die woordvoerder Sulaiman Abu Ghaith verklaar: "Ons kon die kop van die ongeloof op sy eie bodem tref."<ref name="Parisien2002">{{Cite news |date=2002-04-18 |title=Al-Qaïda revendique les attentats du 11 septembre |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/al-qaida-revendique-les-attentats-du-11-septembre-18-04-2002-2002996108.php |work=Le Parisien |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Toe Abu Ghaith, wat ook Bin Laden se skoonseun was, in Maart 2014 in New York tereggestaan het, het hy getuig dat Bin Laden hom op die aand van 11 September vertel het dat hy die aanvalle georganiseer het.<ref name="Parisien2014">{{Cite news |date=2014-03-20 |title=New York : le gendre de Ben Laden curieusement bavard lors de son procès |url=http://www.leparisien.fr/international/new-york-le-gendre-de-ben-laden-curieusement-bavard-lors-de-son-proces-20-03-2014-3687983.php |work=Le Parisien |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Vanaf 12 September 2001 het Bin Laden die aanvalle in die openbaar as die wil van [[Allah]] verwelkom en die aanvallers bedank, maar aanvanklik beweer dat hy nie van hul plan geweet het nie. Kort daarna het hy hulle as helde verheerlik wat die stryd na die hart van Amerika gedra het.<ref name="Summers164">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=164-167}}</ref> In November 2001 het die Amerikaanse weermag in Jalalabad 'n videoband gevind van 'n gesprek in Arabies wat Bin Laden 'n paar weke ná die aanvalle met 'n Al-Kaïda-lid gevoer het. Daarin het hy van die kapers by die naam genoem, hulle geprys en gesê dat hy hulle die teikens eers in die Verenigde State laat weet het en nie op die volledige ineenstorting van die geboue gereken het nie.<ref name="SpiegelVideo">{{Cite news |date=2001-12-20 |title=Bin Ladens "Geständnis-Video" soll fehlerhaft übersetzt sein |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/zweifel-bin-ladens-gestaendnis-video-soll-fehlerhaft-uebersetzt-sein-a-174025.html |work=Der Spiegel |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 22 April 2005 het die Marokkaanse Fransman Zacarias Moussaoui in die hof gesê hy is deur Osama bin Laden gekies om die Withuis binne te vlieg. Moussaoui is op 3 Mei 2006 lewenslange tronkstraf opgelê vir sy betrokkenheid by die aanvalle. Op 23 Mei 2006 het Osama bin Laden egter Zacarias Moussaoui se betrokkenheid by 'n oudioboodskap ontken. Die Duitse geheime diens het tot die gevolgtrekking gekom dat die Hamburg-sel, bestaande uit 5 van die kapers, deur Al-Kaïda gefinansier en opgelei is. Osama bin Laden het self aanvanklik betrokkenheid by die aanvalle ontken, maar in 'n videoboodskap wat op 29 Oktober 2004 deur ''[[Al Jazeera]]'' uitgesaai is, het hy verantwoordelikheid aanvaar.<ref name="cbc2004" /> In daardie boodskap, kort voor die Amerikaanse presidentsverkiesing van 2004, het hy verduidelik wanneer en waarom die idee by hom opgekom het en gedreig met verdere aanvalle indien die Verenigde State nie sy Midde-Oostebeleid verander nie.<ref name="BergenRiseFall">{{Cite book |last=Bergen |first=Peter |title=The Rise and Fall of Osama bin Laden |publisher=Simon & Schuster |year=2021 |isbn=978-1-982170-52-3 |location=New York |page=185}}</ref> Die VSA het [[Afghanistan]] (waar hy sedert 1996 gewoon het) vir sy uitlewering versoek. In 1999 het die [[Verenigde Nasies]] reeds 'n resolusie aanvaar waarin hy sy uitlewering versoek het na aanvalle op Amerikaanse ambassades met 200 sterftes, en na 9/11 is dieselfde resolusie weer deur die VN aanvaar. Na 'n ultimatum van die VSA het honderde [[Taliban]]-skrifgeleerdes bymekaargekom om te beraadslaag. Bin Laden is gevra om Afghanistan te verlaat en met die VSA te onderhandel. Die VSA het nie gereageer nie. Osama bin Laden het gesê hy wil net in 'n Islamitiese land verhoor word. Hy het later 'n [[djihad|''djihad'']] van alle Moslems teen "Sionisme en die Kruistogte" en ook teen die Verenigde State opgeneem. Hy het in koverte terme erken dat hy verantwoordelik was vir die aanvalle. Daar was baie ondersoeke na verantwoordelikheid vir hierdie terreurdaad, veral deur Amerikaanse en ander intelligensie-agentskappe. Boonop is talle verslae oor omliggende sake gepubliseer, soos veiligheid by [[lughawe]]ns en die brandweerstand van [[wolkekrabber]]s. Die belangrikste verslag was die ''9/11 Commission Report'' <ref name="911CommissionSite">{{en}}[https://www.9-11commission.gov/report/], 9/11 Commission Report, 2004. [https://web.archive.org/web/20211026170818/https://9-11commission.gov/report/] Geargiveer op 26 Oktober 2021.</ref> van die Amerikaanse Kongres. Daar was ook 'n dokument van die Britse regering met die titel ''Responsibility for the terrorist atrocities in the United States, 11 September 2001''. Hierdie dokument is hoofsaaklik gebaseer op inligting van die intelligensiedienste en is dus nie bedoel vir moontlike regsvervolging nie. Die Duitse geheimediens het die bogenoemde "Hamburg-sel" ondersoek en bande met Al-Kaïda bevestig. Op grond van hierdie ondersoeke het die Amerikaanse regering tot die gevolgtrekking gekom dat Osama bin Laden en sy terreurnetwerk vir die aanvalle verantwoordelik was. In Februarie 2002 het die adjunkdirekteur van die FBI, Dale Watson, voor die Amerikaanse Kongres die kapers se kontakte met Al-Kaïda uiteengesit en Bin Laden se verantwoordelikheid "duidelik en onweerlegbaar" genoem.<ref name="Watson">{{Cite web |date=2002-02-06 |title=Testimony of Dale L. Watson, Executive Assistant Director, Counterterrorism/Counterintelligence Division, FBI, Before the Senate Select Committee on Intelligence |url=https://www.fbi.gov/congress/congress02/watson020602.htm |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410013616/http://www.fbi.gov/congress/congress02/watson020602.htm |archive-date=2010-04-10}}</ref> Die FBI se woordvoerder Rex Tomb het daarenteen in 2006 gesê dat die FBI nie "genoeg harde bewyse" gehad het om Bin Laden formeel in die Verenigde State aan te kla nie.<ref name="Phillips">{{Cite book |editor-last=Phillips |editor-first=Peter |title=Censored 2008: The Top 25 Censored Stories |publisher=Seven Stories Press |year=2007 |location=New York |pages=93-94}}</ref> === Kapers === Tydens die vlugte het 'n paar dosyn passasiers en lugwaardinne kontak gemaak met mense op die grond via selfone en die boordtelefoon.<ref name="911ReportP12">{{en}}[https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf], 9/11 Commission Report, pagina 12, m.b.t. vlucht UA93: "Kort daarna het die passasiers en vlugpersoneel 'n reeks oproepe van GTE-lugfone en selfone begin."[https://web.archive.org/web/20211026170818/https://9-11commission.gov/report/] Geargiveer op 26 Oktober 2021.</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20140201185541/http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/prosecution/flights/P200054.html], United States v. Zacarias Moussaoui.</ref><ref>{{en}}[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1360088/The-extraordinary-last-calls-of-Flight-UA93.html], The Telegraph, The extraordinary last calls of Flight UA93, 2001. [https://web.archive.org/web/20210912071231/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1360088/The-extraordinary-last-calls-of-Flight-UA93.html] Geargiveer op 12 September 2021.</ref> Die stuurkajuitstemopnemer van vlug UA93 is ook teruggevind. Met behulp van hierdie inligting het meer bekend geword oor wat aan boord gebeur het.<ref>{{en}}[http://edition.cnn.com/2006/LAW/04/12/moussaoui.trial/], CNN, On tape, passengers heard trying to retake cockpit, 2006. [https://web.archive.org/web/20211107130643/http://edition.cnn.com/2006/LAW/04/12/moussaoui.trial/] Geargiveer op 7 November 2021.</ref> In elk van die vier gekaapte vliegtuie was vier of vyf kapers, net met messe gewapen; in totaal was daar negentien kapers. ’n Onbekende aantal bemanningslede is gesteek of vasgebind. Die kapers het boksnyers gebruik, wat toe nog nie aan boord in die VSA verbied was nie. Dit het hulle toegelaat om deur die sekuriteitskontroles te kom. Daar word geglo dat die kaper Mohammed Atta, die leier van die operasie was. Op 14 September 2001 het die FBI 'n lys van individue vrygestel wat as die kapers geïdentifiseer is. Volgens die verslag van die 9/11-kommissie het die kapers kort tevore veeldoelige handgereedskap en Leatherman-tipe messe met sluitlemme gekoop, wat destyds nie vir passasiers verbode was nie, maar dié voorwerpe is nie onder hul agtergelate besittings gevind nie.<ref name="CommissionKnives">{{Cite news |last=Ahlers |first=Mike M. |date=2004-01-27 |title=9/11 panel: Hijackers may have had utility knives |url=http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ |work=CNN |access-date=2026-09-12 |archive-date=2010-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100604231807/http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ |url-status=live}}</ref> Op drie van die vliegtuie het die kapers beweer dat hulle bomme aan boord het; die FBI het geen spore van plofstof by die neerstortterreine gevind nie, en die kommissie het bevind dat die bomme waarskynlik vals was.<ref name="911ReportCh1" /> Op ten minste twee van die vlugte het die kapers oor die luidsprekerstelsel verklaar dat hulle gyselaars neem en na die lughawe terugkeer om 'n losprys te eis, klaarblyklik om weerstand te ontmoedig; in albei gevalle is die boodskap per abuis na die lugverkeersleiding uitgesaai, wat die beheerders laat besef het dat die vliegtuie gekaap is.<ref name="NTSBaa11">{{Cite report |title=Flight Path Study – American Airlines Flight 11 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |url=http://www.ntsb.gov/about/Documents/Flight_Path_Study_AA11.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105103018/http://www.ntsb.gov/about/Documents/Flight_Path_Study_AA11.pdf |archive-date=2015-11-05}}</ref> Die name van die negentien kapers is soos volg:<ref name="911Report238">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=238-239 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" ! Vlug !! Vlieënier !! Ander kapers |- | AA 11 || Mohammed Atta (33) || Abdulaziz al-Omari, Satam al-Suqami, Wail al-Shehri, Waleed al-Shehri |- | UA 175 || Marwan al-Shehhi (23) || Fayez Banihammad, Mohand al-Shehri, Ahmed al-Ghamdi, Hamza al-Ghamdi |- | AA 77 || Hani Hanjour (29) || Khalid al-Mihdhar, Majed Moqed, Nawaf al-Hazmi, Salem al-Hazmi |- | UA 93 || Ziad Jarrah (26) || Saeed al-Ghamdi, Ahmed al-Nami, Ahmed al-Haznawi |} Vyftien van hulle was burgers van [[Saoedi-Arabië]]; Banihammad en al-Shehhi was van die [[Verenigde Arabiese Emirate]], Atta van [[Egipte]] en Jarrah van [[Libanon]].<ref name="McDermott">{{Cite book |last=McDermott |first=Terry |title=Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=978-0-06-058470-2 |location=New York |pages=viii–ix}}</ref> Teen 28 September 2001 het die FBI op drie plekke 'n geestelike handleiding gevind en dit aan drie van die vier kaper-vlieëniers toegeskryf. Atta se eksemplaar was in sy reistas op die lughawe in Boston en was met 'n soort handleiding vir selfmoordaanvallers gekombineer.<ref name="Summers161">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=161-164}}</ref> Daarin het onder meer gestaan: "Maak jou hart oop, verwelkom die dood in die naam van God [...] want jy is net 'n kort oomblik verwyder van die goeie, ewige lewe in die geselskap van [[martelaar|martelare]]."<ref name="Greiner33">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=32-37 |language=de}}</ref> In 2002 het die FBI verdere biografiese besonderhede oor die negentien bekend gemaak. Almal het uit welgestelde, aansienlike en eerder sekulêre gesinne gekom en was gekwalifiseer om in die buiteland te studeer. Eers daar het hulle met radikaal-islamitiese predikers in aanraking gekom wat die [[djihad|''djihad'']] teen die Weste verkondig het. Tot hul ideologie het die geloof in 'n Joodse wêreldsameswering behoort, die beeld van 'n imperialistiese Weste wat die Islamitiese wêreld koloniseer en verneder, en 'n haat teen die wêreldwye sosiale ongelykheid wat deur globalisering veroorsaak word.<ref name="Greiner33" /> Atta, Binalshibh, Jarrah en al-Shehhi het voorheen jare lank as tegnologiestudente in [[Hamburg]] gewoon en het daar vanaf 1998 saam met ander gelykgesindes die Hamburgse terreursel gevorm. Hulle het gereeld die al-Quds-moskee besoek en noue kontak gehad met die islamistiese prediker Mohammed Fazazi.<ref name="Baehr">{{Cite book |last=Baehr |first=Dirk |title=Salafismus in Deutschland: Ursprünge und Gefahren einer islamisch-fundamentalistischen Bewegung |publisher=transcript |year=2014 |isbn=978-3-8376-2711-4 |location=Bielefeld |pages=231-250 |language=de}}</ref> In November 1999 het Binalshibh, Jarrah en al-Shehhi die Al-Kaïda-werwer Mohamedou Ould Slahi ontmoet, wat hulle aangeraai het om ''djihad''-opleiding in Afghanistan te ondergaan. In Desember 1999 het drie van die vier in die provinsie Paktia aan 'n eerste voorbereidingskursus deelgeneem, waar Bin Laden hulle weens hul tegniese kennis as toekomstige vlieëniers gekies en Atta as leier van die hele operasie aangewys het.<ref name="911Report134">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=134, 165-166, 243 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Teen die begin van 2001 het Atta en al-Shehhi hul vlieënierslisensies by 'n vliegskool in Florida verwerf en Jarrah ook in Mülheim an der Ruhr in Duitsland. Omdat die Amerikaanse owerhede Binalshibh nie toegelaat het om in te reis nie, het Bin Laden Hani Hanjour, wat reeds daar gestudeer het, as plaasvervangende vlieënier aangewys.<ref name="McDermott193">{{Cite book |last=McDermott |first=Terry |title=Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=978-0-06-058470-2 |location=New York |pages=193, 201-202}}</ref> === Beweerde Saoedi-Arabiese ondersteuning === Omdat vyftien van die negentien kapers Saoedi-Arabiese burgers was, het ondersoekers vermoed dat die voorbereiding van die aanvalle uit Saoedi-Arabië ondersteun is. Die verslag van die gesamentlike kongresondersoek van November 2002 het bevind dat Khalid al-Mihdhar en Nawaf al-Hazmi ná hul aankoms in Kalifornië in Februarie 2000 kontak gehad het met Omar al-Bayoumi en Osama Bassnan, wat as vermeende Saoedi-agente beskou is, en met die diplomaat Fahad al-Thumairy van die Saoedi-konsulaat in Los Angeles. Dié drie het hulle gehelp om huisvesting te vind en het hulle finansieel bygestaan. Die verslag van die 9/11-kommissie het in 2004 egter enige betrokkenheid van die Saoedi-Arabiese regering of van individuele regeringslede by die beplanning uitgesluit, hoewel dit bewyse van private skenkings deur Saoedi-burgers aan Al-Kaïda gevind het.<ref name="Riedel53">{{Cite book |last=Riedel |first=Bruce |title=Kings and Presidents: Saudi Arabia and the United States Since FDR |publisher=Rowman & Littlefield |year=2019 |isbn=978-0-8157-3716-2 |location=Lanham |pages=53-54}}</ref> Die vermoede het nietemin bly voortbestaan omdat die Amerikaanse regering die hoofstuk van 28 bladsye oor hierdie onderwerp geheim gehou het. Senator Bob Graham, wat die bladsye kon lees, het in April 2016 bevestig dat dit bewyse bevat van "wesenlike hulp" deur Saoedi-Arabiese regeringsverteenwoordigers, liefdadigheidsorganisasies en individue aan die twee kapers in Kalifornië.<ref name="Thevessen">{{Cite book |last=Theveßen |first=Elmar |title=Terror in Deutschland: Die tödliche Strategie der Islamisten |publisher=Piper |year=2016 |isbn=978-3-492-95271-2 |location=München |pages=33-34 |language=de}}</ref> In Julie 2016 het die Kongres die 28 bladsye vrygestel. Daaruit het geblyk dat Saoedi-Arabiese regeringsverteenwoordigers in die Verenigde State moontlik ook onafhanklik van die kapers bande met Al-Kaïda gehad het, en dat Amerikaanse intelligensiedienste verdagte Saoedi's weens die destydse goeie betrekkinge met die koninkryk skaars dopgehou het.<ref name="CNN28Pages">{{Cite news |last1=Sciutto |first1=Jim |last2=Browne |first2=Ryan |last3=Walsh |first3=Deirdre |date=2016-07-16 |title=Congress releases secret '28 pages' on alleged Saudi 9/11 ties |url=https://edition.cnn.com/2016/07/15/politics/congress-releases-28-pages-saudis-9-11/index.html |work=CNN |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="NYT28Pages">{{Cite news |last=Mazzetti |first=Mark |date=2016-07-15 |title=In 9/11 Document, View of a Saudi Effort to Thwart U.S. Action on Al Qaeda |url=https://www.nytimes.com/2016/07/16/us/28-pages-saudi-arabia-september-11.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Obama-administrasie het 'n dokument bekend gemaak wat as "Lêer 17" bekend staan en 'n lys van omtrent drie dosyn mense bevat, insluitend vermeende Saoedi-intelligensiebeamptes wat aan die ambassade in Washington verbonde was.<ref name="APFile17">{{Cite news |last=Riechmann |first=Deb |date=2016-07-02 |title=File 17 Is Glimpse Into Still-Secret 28 Pages About 9/11 |url=https://apnews.com/fe56c5d224a8463aa7cfc6ccf4689122 |work=AP News |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2022 het slagofferfamilies twee video's en 'n notaboek bekom wat by Omar al-Bayoumi beslag gelê is. Die eerste video wys hom terwyl hy 'n onthaal in San Diego vir al-Hazmi en al-Mihdhar aanbied; die notaboek bevat 'n handgetekende vliegtuig en wiskundige vergelykings wat volgens 'n vlieënier se hofverklaring gebruik kon gewees het om 'n daalhoek na 'n teiken te bereken. Volgens 'n FBI-memorandum van 2017 was al-Bayoumi van die laat 1990's tot met die aanvalle 'n betaalde medewerker van die Saoedi-Arabiese intelligensiediens. Saoedi-Arabië ontken enige betrokkenheid by die aanvalle.<ref name="CBSBayoumi">{{Cite news |last=Herridge |first=Catherine |date=2022-04-27 |title=Newly released video shows 9/11 hijackers with alleged Saudi intelligence operative |url=https://www.cbsnews.com/news/911-hijackers-video-saudi-intelligence-official-omar-al-bayoumi/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> == Ondersoeke == === Die FBI === Onmiddellik ná die aanvalle het die FBI onder die dekkode PENTTBOM met die grootste kriminele ondersoek in die Amerikaanse geskiedenis begin. Op sy hoogtepunt het meer as die helfte van die FBI se agente daaraan gewerk en is 'n halfmiljoen leidrade nagegaan.<ref name="PENTTBOM">{{Cite web |title=9/11 Investigation (PENTTBOM) |url=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/911-investigation/ |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010030053/http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/9-11-investigation/9-11-investigation |archive-date=2010-10-10}}</ref> Die FBI het die kapers vinnig geïdentifiseer nadat Mohammed Atta se bagasie op die lughawe in Boston gevind is. Atta moes twee van sy drie tasse inboek weens die beperkte ruimte op die klein pendelvlug waarmee hy na Boston gereis het, en weens 'n nuwe beleid om vertragings te vermy, het die bagasie nooit op Vlug 11 beland nie. Dit het die kapers se name, opdragte en Al-Kaïda-verbindings bevat. "Dit het al hierdie Arabiese dokumente bevat wat op die Rosettasteen van die ondersoek neergekom het," het 'n FBI-agent gesê.<ref name="Newsday">{{Cite news |date=2009-02-06 |title=Unraveling 9–11 Was in the Bags |url=http://www.securityinfowatch.com/news/10555883/unraveling-9-11-was-in-the-bags |work=Newsday |access-date=2026-09-12}}</ref> Abu Jandal, wat jare lank Bin Laden se lyfwag was en sedert 2000 in [[Jemen]] aangehou is, het op 17 September sewe van die kapers op foto's as Al-Kaïda-lede uitgeken.<ref name="Soufan317">{{Cite book |last1=Soufan |first1=Ali |last2=Freedman |first2=Daniel |title=The Black Banners (Declassified): How Torture Derailed the War on Terror after 9/11 |publisher=W. W. Norton |year=2020 |isbn=978-0-393-54072-7 |location=New York |pages=317-318}}</ref> Op 27 September 2001 het die FBI die foto's en name van al negentien vermoedelike kapers gepubliseer.<ref name="FBI19Photos">{{Cite press release |title=The FBI Releases 19 Photographs of Individuals Believed to be the Hijackers of the Four Airliners that Crashed on September 11, 2001 |publisher=Federal Bureau of Investigation |date=2001-09-27 |url=https://www.fbi.gov/news/pressrel/press-releases/the-fbi-releases-19-photographs-of-individuals-believed-to-be-the-hijackers |access-date=2026-09-12}}</ref> Teen die middag van 11 September het die NSA en Duitse intelligensiedienste reeds kommunikasie onderskep wat na Bin Laden gewys het; om 09:15 plaaslike tyd het die NSA 'n telefoongesprek onderskep waarin 'n Afghaanse Al-Kaïda-verteenwoordiger "goeie nuus" oorgedra het: "Ons het die teikens getref."<ref name="Summers155">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=155}}</ref> Ná ses maande se werk het FBI-direkteur Robert Mueller gesê: "Die kapers het geen dokumente agtergelaat nie. Ons soektogte het nie 'n enkele dokument opgelewer, hetsy hier in die Verenigde State of tussen die skat van data wat in Afghanistan of elders ontdek is, wat op enige manier na die sameswering van 11 September verwys nie." Die kapers het die stelsel se kwesbaarhede uitgebuit: openbare telefone, selfone, vooruitbetaalde kaarte en klein betalings deur informele netwerke. Mueller het bygevoeg dat die ondersoek "duidelike en beslissende bewyse" opgelewer het dat Al-Kaïda agter die aanvalle was.<ref name="Mueller2002">{{Cite web |date=2002-04-19 |title=Speech by Robert S. Mueller III, Director, FBI, Commonwealth Club of California |url=http://www.fbi.gov/pressrel/speeches/speech041902.htm |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226224440/http://www.fbi.gov/pressrel/speeches/speech041902.htm |archive-date=2009-02-26}}</ref> === Die CIA === In 2004 het John L. Helgerson, die inspekteur-generaal van die CIA, 'n interne ondersoek na die agentskap se optrede voor 11 September gedoen en senior amptenare skerp gekritiseer omdat hulle nie alles moontlik gedoen het om terreur te bekamp nie.<ref name="Spiegel2009">{{Cite news |date=2009-08-31 |title=Ex-CIA Inspector General on Interrogation Report: 'The Agency Went over Bounds and Outside the Rules' |url=https://www.spiegel.de/international/world/ex-cia-inspector-general-on-interrogation-report-the-agency-went-over-bounds-and-outside-the-rules-a-646010.html |work=Der Spiegel |access-date=2026-09-12}}</ref> 'n Opsomming van die verslag is in Augustus 2007 gepubliseer. Daarvolgens het geen CIA-beampte die wet oortree nie, maar die gebrek aan samewerking tussen die CIA en die FBI word beklemtoon: ongeveer vyftig CIA-beamptes was bewus daarvan dat al-Hazmi en al-Mihdhar met geldige paspoorte in die Verenigde State was, maar nie een van hulle het die FBI oor die moontlike gevaar ingelig nie. Die verslag verwyt ook die voormalige CIA-direkteur George Tenet dat hy nie sy uiterste gedoen het om Al-Kaïda in die jare voor die aanvalle te ontwrig nie.<ref name="NYTCIA">{{Cite news |date=2007-08-22 |title=C.I.A. Lays Out Errors It Made Before Sept. 11 |url=https://www.nytimes.com/2007/08/22/washington/22cia.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Kongresondersoek === In Februarie 2002 het die intelligensiekomitees van die [[Senaat van die Verenigde State|Senaat]] en die Huis van Verteenwoordigers 'n gesamentlike ondersoek na die optrede van die Amerikaanse intelligensiegemeenskap begin. Hul verslag van 832 bladsye, wat in Desember 2002 verskyn het, het die tekortkominge van die FBI en die CIA uiteengesit om beskikbare inligting – onder meer oor terroriste wat die CIA geweet het in die land was – te gebruik om die aanslag te verhinder.<ref name="Theoharis">{{Cite book |editor-last=Theoharis |editor-first=Athan G. |title=The Central Intelligence Agency: Security Under Scrutiny |publisher=Greenwood |year=2006 |isbn=978-0-313-33282-1 |pages=222-224}}</ref> Die Bush-administrasie het geëis dat 28 verbandhoudende bladsye geklassifiseer bly. Die voorsitter van die ondersoek, Bob Graham, het in Desember 2002 gesê daar is "bewyse dat buitelandse regerings betrokke was by die fasilitering van die aktiwiteite van minstens sommige van die terroriste in die Verenigde State".<ref name="PBSGraham">{{Cite web |date=2002-12-11 |title=Improving Intelligence |url=https://www.pbs.org/newshour/show/improving-intelligence |publisher=PBS |access-date=2026-09-12}}</ref> Slagofferfamilies, gefrustreer deur die onbeantwoorde vrae en die geredigeerde materiaal, het op 'n onafhanklike kommissie aangedring.<ref name="Theoharis" /> === Die 9/11-kommissie === Op aandrang van slagoffersorganisasies en teen die wense van die regering het die Huis van Verteenwoordigers in die herfs van 2002 die Nasionale Kommissie oor Terreuraanvalle op die Verenigde State – algemeen bekend as die 9/11-kommissie – ingestel. Vyf Demokrate, vyf Republikeine en 78 personeellede het van Januarie 2003 tot Augustus 2004 die beplanning van die aanvalle, hul verloop en die reaksie van die Amerikaanse owerhede ondersoek. Hulle het sowat 1&nbsp;200 getuies ondervra, waaronder 120 regeringsamptenare, insluitend president Bush, visepresident Cheney en veiligheidsadviseur Condoleezza Rice.<ref name="911Report254">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=254-262 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Omdat die uitvoerende direkteur Philip Zelikow as regeringsadviseur bande met Rice en Bush se hoofadviseur Karl Rove gehad het, het slagoffersorganisasies en sommige kommissielede hom van 'n botsing van belange beskuldig.<ref name="Mycoff">{{Cite book |last1=Mycoff |first1=Jason D. |last2=Pika |first2=Joseph A. |title=Confrontation and Compromise: Presidential and Congressional Leadership, 2001–2006 |publisher=Rowman & Littlefield |year=2008 |isbn=978-0-7425-4059-0 |location=Lanham |page=83}}</ref> Die kommissieleiers Thomas Kean en Lee H. Hamilton het aan die begin van 2004 verneem dat die CIA video-opnames van ondervragings van Al-Kaïda-lede vernietig het wat hulle aangevra het.<ref name="Mayer280">{{Cite book |last=Mayer |first=Jane |title=The Dark Side: The Inside Story of How the War on Terror Turned into a War on American Ideals |publisher=Anchor Books |year=2009 |isbn=978-0-307-45629-8 |location=New York |page=280}}</ref> Die eindverslag van Julie 2004, 'n dokument van 585 bladsye, het ernstige sistemiese foute by al die betrokke Amerikaanse owerhede uitgewys: die CIA en die FBI het hul kennis nie uitgeruil nie, Al-Kaïda-lede wat die land binnegekom het, is nie dopgehou nie, verdagte binnelandse passasiers is nie by lughawens gekontroleer nie, en die bevelslyne van NORAD was te stadig. Bush het tussen Januarie 2001 en September 2001 meer as 40 daaglikse kortverslae oor Bin Laden en Al-Kaïda ontvang, en dié van 6 Augustus 2001 het teen 'n veelvuldige aanslag in die Verenigde State met gekaapte vliegtuie gewaarsku.<ref name="911Report254" /> Die verslag stel: "Ons glo die aanvalle van 11 September het vier soorte mislukkings blootgelê: in verbeelding, beleid, vermoëns en bestuur."<ref name="Foresight">{{Cite web |title=Foresight—and Hindsight |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch11.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |access-date=2026-09-12}}</ref> Die verslag het egter geen individue vir die mislukkings verantwoordelik gehou of persoonlike gevolge geëis nie, en dit het self berus op ondervragingsverklarings wat deur [[marteling]] verkry is.<ref name="Mayer280" /> In 2011 het die kommissie sy ontsteltenis uitgespreek dat verskeie van sy aanbevelings nog nie geïmplementeer is nie.<ref name="LATGaps">{{Cite news |last=Bennett |first=Brian |date=2011-08-30 |title=Post-9/11 assessment sees major security gaps |url=https://www.latimes.com/nation/la-xpm-2011-aug-30-la-na-911-report-card-20110831-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Ondersoeke na die ineenstortings === Die verslag van die konsultasiefirma McKinsey & Company oor die brandweer se optrede het in 2002 aanbeveel dat die kommunikasiestelsels, bevelstrukture en operasionele riglyne verbeter word om in toekomstige rampe meer lewens te red.<ref name="McKinsey" /> Die Federal Emergency Management Agency (FEMA) het tot Mei 2002 'n voorlopige ondersoek na die boutegniese oorsake van die ineenstortings gedoen, waarna die NIST op 1 Oktober 2002 'n wetlike navorsingsopdrag daarvoor ontvang het.<ref name="FEMA403" /><ref name="NISTMandate">{{Cite web |date=2012 |title=NIST's Responsibilities under the National Construction Safety Team Act |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/04/28/NationalConstructionSafetyTeamActFactsheet111212.pdf |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12}}</ref> Die omvattende studie oor die tweelingtorings, saamgestel deur meer as 300 kundiges, het in September 2005 verskyn, en die herhaaldelik uitgestelde eindverslag oor gebou 7 in November 2008.<ref name="NISTFinalReports">{{Cite web |title=Final Reports from the NIST World Trade Center Disaster Investigation |url=https://www.nist.gov/el/final-reports-nist-world-trade-center-disaster-investigation |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="NISTWTC7" /> Die NIST het bevind dat die brandvertragende bekleding op die staalstrukture van die tweelingtorings deur die botsings afgeslaan is, en dat die torings waarskynlik sou bly staan het as dit nie gebeur het nie.<ref name="NISTCollapse" /> 'n Studie van die [[Purdue-universiteit]] in 2007 het met 'n nuwe hoëpresisie-simulasiemodel bevestig dat die ineenstorting onvermydelik geword het sodra die isolasie verwyder is: die hitte van 'n gewone kantoorbrand sou genoeg gewees het om die blootgestelde balke en kolomme te verswak, ongeag hoeveel kolomme deur die botsing beskadig is.<ref name="Purdue">{{Cite journal |last1=Irfanoglu |first1=Ayhan |last2=Hoffmann |first2=Christoph M. |year=2008 |title=Engineering Perspective of the Collapse of WTC-I |journal=Journal of Performance of Constructed Facilities |volume=22 |page=62 |doi=10.1061/(ASCE)0887-3828(2008)22:1(62)}}</ref> Die direkteur van die oorspronklike ondersoek het gesê: "Die torings het verstommend goed gevaar. Dit was nie die terroriste se vliegtuie wat die geboue laat val het nie; dit was die brand wat daarop gevolg het."<ref name="TerrorProof">{{Cite web |last=Sigmund |first=Pete |date=2002-09-25 |title=Building a Terror-Proof Skyscraper: Experts Debate Feasibility, Options |url=http://www.constructionequipmentguide.com/Building-a-Terror-Proof-Skyscraper-Experts-Debate-Feasibility-Options/2598/ |publisher=Construction Equipment Guide |access-date=2026-09-12}}</ref> Die verslag het ook bevind dat die trappe in die torings nie voldoende versterk was om bo die impaksones 'n ontsnaproete te bied nie.<ref name="NISTCodes">{{Cite web |date=2007-10-25 |title=Translating WTC Recommendations into Model Building Codes |url=http://wtc.nist.gov/NIBS_MMC/CodeChangeProposals.htm |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310004023/http://wtc.nist.gov/NIBS_MMC/CodeChangeProposals.htm |archive-date=2011-03-10}}</ref> Wat gebou 7 betref, het die NIST bevind dat onbeheerde brande vloerbalke laat verhit het, wat "'n kritieke draagkolom laat faal het en 'n brandgeïnduseerde progressiewe ineenstorting begin het".<ref name="NISTWTC7" /> === Komplotteorieë === Sedert 2001 is talle sameswerings- of komplotteorieë oor die aanvalle versprei, veral op die internet. Die aanhangers daarvan beweer gewoonlik dat die Amerikaanse regering of sy intelligensiedienste die aanvalle bewustelik toegelaat of self uitgevoer het. Hulle betwis die vasgestelde oorsake van die skade en beweer ander oorsake, soos 'n beheerde sloping van die geboue. Aanhangers van die sogenaamde ''9/11 Truth Movement'' het sedert 2005 'n nuwe ondersoek geëis. Hul stellings word nie net deur die kundiges van FEMA en die NIST weerspreek nie, maar ook deur wetenskaplikes sonder enige regeringsopdrag.<ref name="CBSConspiracy">{{Cite news |last=Norman |first=Joshua |date=2011-09-11 |title=9/11 conspiracy theories won't stop |url=https://www.cbsnews.com/news/9-11-conspiracy-theories-wont-stop/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Reeds aan die begin van 2002 het die boek ''L'Effroyable Imposture'' van die Fransman Thierry Meyssan, wat die amptelike verklaring van die aanvalle bevraagteken het, internasionale verspreiding geniet. Sedertdien het skrywers soos Webster G. Tarpley en David Ray Griffin soortgelyke boeke gepubliseer, en die dokumentêr ''Loose Change'' het wye aandag getrek.<ref name="FrConspiracy">{{Cite news |last=Lasserre |first=Isabelle |date=2010-01-25 |title=L'Amérique, cible de choix du révisionnisme |url=https://www.lefigaro.fr/international/2010/01/25/01003-20100125ARTFIG00710-l-amerique-cible-de-choix-du-revisionnisme-.php |work=Le Figaro |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> In Frankryk het Guillaume Dasquié en Jean Guisnel in 2002 die weerleggende boek ''L'effroyable mensonge'' gepubliseer, en die Association française pour l'information scientifique het in Junie 2011 'n spesiale uitgawe van sy tydskrif ''Science et pseudo-sciences'' gewy aan die onwetenskaplike aard van dié teorieë.<ref name="AFIS">{{Cite web |date=2011 |title=Science et pseudo-sciences nr. 296, Hors-série 11 septembre |url=https://www.pseudo-sciences.org/spip.php?article1626 |publisher=Association française pour l'information scientifique |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ondersoekende joernalis Fabrizio Calvi het in ''11 septembre, la contre-enquête'' (2011) tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen presiese voorkennis of doelbewuste toelating deur die Amerikaanse owerhede was nie, maar wel 'n duidelike mislukking van die intelligensiedienste as gevolg van stadige prosedures en die versplintering van inligting en verantwoordelikheid: "As daar in die Verenigde State 'n sameswering was, was dit dié van onbekwames en dwase."<ref name="Calvi">{{Cite book |last=Calvi |first=Fabrizio |title=11 septembre, la contre-enquête |publisher=Fayard |year=2011 |location=Parys |language=fr}}</ref> == Reaksies == === Reaksie van die Amerikaanse regering === [[Lêer:President George W. Bush Receives Information Regarding Terrorist Attacks.jpg|duimnael|President George W. Bush word in Sarasota, Florida, ingelig terwyl hy 'n laerskool besoek.]] President [[George W. Bush]] het omstreeks 09:00 plaaslike tyd tydens 'n leesles by die Emma E. Booker-laerskool in Sarasota, Florida, van die eerste botsing gehoor, en kort daarna het sy stafhoof Andrew Card aan hom gefluister: "'n Tweede vliegtuig het die tweede toring getref. Amerika word aangeval."<ref name="NBCCard">{{Cite news |date=2009-10-09 |title=He told Bush that America is under attack |url=http://www.nbcnews.com/id/32782623/ns/us_news-9_11_eight_years_later/t/he-told-bush-america-under-attack/ |work=NBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> Hy het die les eers voltooi, daarna met adviseurs en visepresident Cheney getelefoneer en met die ''Air Force One'' na verskeie lugmagbasisse gevlieg. Teen ongeveer 19:00 het hy die Withuis bereik en die CIA en die FBI vrye hand gegee om die daders op te spoor.<ref name="AtkinsBush">{{Cite book |last=Atkins |first=Stephen E. |title=9/11: The Essential Reference Guide |publisher=ABC-Clio |year=2021 |isbn=978-1-4408-7302-7 |location=Santa Barbara |pages=77-78}}</ref> In sy toespraak tot die nasie om 20:30 het hy van "bose dade van terreur" gepraat en militêre vergelding aangekondig: "Terreuraanvalle kan die fondamente van ons hoogste geboue skud, maar hulle kan nie die fondamente van Amerika skud nie."<ref name="BushAddress">{{Cite web |last=Bush |first=George W. |date=2001-09-11 |title=Address to the Nation on the Terrorist Attacks |url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/address-the-nation-the-terrorist-attacks |publisher=The American Presidency Project |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 20 September 2001 het Bush in 'n buitengewone toespraak voor die gesamentlike sitting van die Kongres die oorlog teen terreur verklaar. Elke nasie moes nou kies: "Óf julle is met ons, óf julle is met die terroriste." Voortaan sou die Verenigde State enige land wat terroriste bly ondersteun en huisves, as 'n vyand beskou.<ref name="BushCongress">{{Cite news |last=Bush |first=George W. |date=2001-09-20 |title=Text: President Bush Addresses the Nation |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813093643/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html |archive-date=2021-08-13}}</ref> Die toespraak is oor partygrense heen verwelkom, en Bush se goedkeuringsyfer het tot 90 persent gestyg.<ref name="Gallup">{{Cite news |title=Presidential Approval Ratings – George W. Bush |url=http://www.gallup.com/poll/116500/Presidential-Approval-Ratings-George-Bush.aspx |publisher=Gallup |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402045152/http://www.gallup.com/poll/116500/presidential-approval-ratings-george-bush.aspx |archive-date=2009-04-02}}</ref> Die burgemeester van New York, [[Rudy Giuliani]], se sigbare rol het hom nasionale lof besorg.<ref name="TimePooley">{{Cite magazine |last=Pooley |first=Eric |date=2001-12-31 |title=Mayor of the World |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2020227_2020306_2022358,00.html |magazine=Time |access-date=2026-09-12}}</ref> Noodplanne vir die kontinuïteit van die regering en die ontruiming van leiers is kort ná die aanvalle in werking gestel; die Kongres is eers in Februarie 2002 daarvan in kennis gestel.<ref name="Commission10" /><ref name="CBSShadow">{{Cite news |date=2002-03-02 |title='Shadow Government' News To Congress |url=https://www.cbsnews.com/news/shadow-government-news-to-congress/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 14 September het Bush 'n nasionale noodtoestand afgekondig, wat hy elke jaar van sy ampstermyn verleng het; ook die daaropvolgende regerings het dit jaarliks hernu, sodat die uitsondering die reël geword het.<ref name="Thimm">{{Cite web |last=Thimm |first=Johannes |date=2018 |title=Vom Ausnahmezustand zum Normalzustand: Die USA im Kampf gegen den Terrorismus |url=https://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2018S16_tmm.pdf |publisher=Stiftung Wissenschaft und Politik |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 18 September het die Kongres die ''Authorization for Use of Military Force'' aanvaar, wat die president vooraf en sonder tydsbeperking magtig om "alle nodige en gepaste geweld" te gebruik teen dié wat die aanvalle beplan, gemagtig, gepleeg of gehelp het, of wat sulke persone gehuisves het. Die magtiging is steeds van krag.<ref name="AUMF">{{Cite web |date=2001-09-18 |title=Public Law 107–40: Joint Resolution to authorize the use of United States Armed Forces against those responsible for the recent attacks launched against the United States |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ40/pdf/PLAW-107publ40.pdf |publisher=107de Kongres |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207022906/https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ40/pdf/PLAW-107publ40.pdf |archive-date=2018-12-07}}</ref> === Haatmisdade en diskriminasie === Die aanvalle het baie Amerikaners met vrees, woede en 'n gevoel van kwesbaarheid vervul. Talle mense wat weens hul voorkoms of kleredrag vir Moslems of Arabiere aangesien is, is verbaal en liggaamlik aangeval, en baie Moslems het weke lank nie in die openbaar verskyn nie.<ref name="Shanty">{{Cite book |last=Shanty |first=Frank |title=9/11: The Essential Reference Guide |publisher=ABC-Clio |year=2021 |location=Santa Barbara |pages=xvii–xix |chapter=The Impact of 9/11 on American Muslims}}</ref> Ook [[Sikhisme|Sikhs]] met tulbande is beledig, aangeval en bedreig; een van hulle, Balbir Singh Sodhi, is op 15 September 2001 in Mesa, Arizona, doodgeskiet nadat hy vir 'n Moslem aangesien is.<ref name="CNNHate">{{Cite news |date=2001-09-17 |title=Hate crime reports up in wake of terrorist attacks |url=http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051127025019/http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes/ |archive-date=2005-11-27}}</ref> 'n Verslag van die Suid-Asiatiese Amerikaanse organisasie South Asian Americans Leading Together het tussen 11 en 17 September 2001 mediaberigte oor 645 vooroordeelvoorvalle teen Amerikaners van Suid-Asiatiese of Midde-Oosterse afkoms gedokumenteer, insluitend vandalisme, brandstigting, aanranding, skietvoorvalle en dreigemente.<ref name="SAALT">{{Cite web |year=2003 |title=American Backlash: Terrorists Bring War Home in More Ways Than One |url=http://www.saalt.org/attachments/1/American%20Backlash%20report.pdf |publisher=SAALT |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203140832/http://static.911digitalarchive.org/REPOSITORY/OTHER_OBJECTS/6object.pdf |archive-date=2010-12-03}}</ref> Ses dae ná die aanvalle het Bush die grootste Islamitiese sentrum in Washington besoek, waar hy die "ongelooflik waardevolle bydrae" van Amerikaanse Moslems erken het en gevra het dat hulle "met respek behandel word".<ref name="NYTFreedman">{{Cite news |last=Freedman |first=Samuel G. |date=2012-09-07 |title=Six Days After 9/11, Another Anniversary Worth Honoring |url=https://www.nytimes.com/2012/09/08/us/on-religion-six-days-after-9-11-another-anniversary-worth-honoring.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106125316/https://www.nytimes.com/2012/09/08/us/on-religion-six-days-after-9-11-another-anniversary-worth-honoring.html |archive-date=2019-11-06}}</ref> 'n Peiling onder Arabiese Amerikaners in Mei 2002 het bevind dat 20 persent persoonlik diskriminasie ervaar het; in 'n peiling onder Amerikaanse Moslems in Julie 2002 het 48 persent gesê hul lewens het verswak en 57 persent dat hulle 'n daad van vooroordeel of diskriminasie beleef het.<ref name="HRWNotEnemy">{{Cite web |date=2002 |title=We Are Not the Enemy: Hate Crimes Against Arabs, Muslims, and Those Perceived to be Arab or Muslim after September 11 |url=https://www.hrw.org/reports/2002/usahate/usa1102-04.htm |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522192143/https://www.hrw.org/reports/2002/usahate/usa1102-04.htm |archive-date=2022-05-22}}</ref> Teen Mei 2002 het die Amerikaanse Gelyke Werksgeleenthede-kommissie 488 klagtes van werksdiskriminasie ontvang, waarvan 301 van mense was wat afgedank is.<ref name="HRWNotEnemy" /> Minister van justisie John Ashcroft het tot 2004 sowat 5&nbsp;000 migrante – meestal jong Arabiese of Moslem-mans – sonder konkrete verdenkings laat aanhou. Baie van hulle is weens geringe oortredings van die immigrasie- of visumreg aangekla of maande lank as sogenaamde onmisbare getuies aangehou en ondervra. Uiteindelik kon met geen enkele gearresteerde 'n verband met Al-Kaïda bewys word nie.<ref name="Busching82">{{Cite book |last=Büsching |first=Stephan |title=Die Welt nach 9/11: Auswirkungen des Terrorismus auf Staatenwelt und Gesellschaft |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=82-90 |language=de}}</ref> Amerikaanse Moslem-organisasies – onder meer die Islamic Society of North America, die American Muslim Council, die Council on American-Islamic Relations en die Islamic Circle of North America – het die aanvalle onmiddellik veroordeel en Amerikaanse Moslems opgeroep "om na vore te kom met hul vaardighede en hulpbronne om die lyding van die getroffenes en hul families te verlig". Benewens geldelike skenkings het baie Islamitiese organisasies bloedskenkingsveldtogte gereël en mediese hulp, voedsel en skuiling voorsien.<ref name="ISNA">{{Cite web |title=Muslim Americans Condemn Attack |url=http://www.islamicity.com/articles/Articles.asp?ref=AM0109-335 |publisher=ISNA |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172342/https://www.islamicity.org/ |archive-date=2018-12-25}}</ref> Belangstelling in die Islam het ná die aanvalle toegeneem; in die eerste tien jaar het interreligieuse gemeenskapsdiens van 8 tot 20 persent gestyg en het die persentasie Amerikaanse gemeentes wat aan interreligieuse aanbidding deelneem, van 7 tot 14 persent verdubbel.<ref name="CSMonitor">{{Cite news |date=2011-09-08 |title=From fear of Islam to outreach: how 9/11 prompted interfaith efforts |url=https://www.csmonitor.com/USA/Society/2011/0908/From-fear-of-Islam-to-outreach-how-9-11-prompted-interfaith-efforts |work=The Christian Science Monitor |issn=0882-7729 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827153610/https://www.csmonitor.com/USA/Society/2011/0908/From-fear-of-Islam-to-outreach-how-9-11-prompted-interfaith-efforts |archive-date=2021-08-27}}</ref> Die historikus Jill Lepore beskou die vermeende nuwe nasionale eenheid ná die aanvalle as 'n geskiedkundige mite en verwys na die heftige aanvalle op kritici soos die essayis [[Susan Sontag]], wat die Amerikaanse buitelandse beleid as mede-oorsaak genoem het. Die regskonserwatiewe skrywer Ann Coulter het geëis dat die Verenigde State selfs sonder verdere ondersoek die aanvallers se "lande binneval, hulle leiers doodmaak en hulle tot die Christendom bekeer", en die evangeliese televisieprediker Jerry Falwell het homoseksuele en voorstanders van aborsie mede-aanspreeklik vir die aanvalle gehou. Sulke uitsprake is op hul beurt skerp gekritiseer.<ref name="Lepore">{{Cite book |last=Lepore |first=Jill |title=Diese Wahrheiten: Eine Geschichte der Vereinigten Staaten von Amerika |publisher=C. H. Beck |year=2019 |isbn=978-3-406-73989-7 |location=München |pages=880-881 |language=de}}</ref> === Internasionale reaksies === Die aanvalle is deur die media en regerings wêreldwyd veroordeel, en talle lande het steun en solidariteit met die Verenigde State betuig.<ref name="Hertzberg">{{Cite magazine |last=Hertzberg |first=Hendrik |date=2006-09-11 |title=Lost love |url=http://www.newyorker.com/archive/2006/09/11/060911ta_talk_hertzberg |magazine=The New Yorker |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606070654/http://www.newyorker.com/archive/2006/09/11/060911ta_talk_hertzberg |archive-date=2011-06-06}}</ref> Die sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]], [[Kofi Annan]], het verklaar: "Daar bestaan geen twyfel dat hierdie aanvalle doelbewuste dade van terreur is nie, sorgvuldig beplan en gekoördineer – en as sodanig veroordeel ek hulle volkome."<ref name="AnnanUN">{{Cite web |date=2001-09-11 |title=United Nations Secretary-General condemns terrorist attacks on United States of America |url=https://www.i-p-o.org/terror-usa-un.htm |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Franse president [[Jacques Chirac]] het dieselfde aand op televisie gesê: "Die Franse volk in sy geheel staan aan die kant van die Amerikaanse volk."<ref name="LeMondeChirac">{{Cite news |date=2001-09-11 |title=Déclaration des autorités françaises |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2001/09/11/consternation-dans-le-monde-entier_221480_1819218.html |work=Le Monde |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Britse premier [[Tony Blair]] het gesê Brittanje staan "skouer aan skouer" met die Verenigde State,<ref name="BlairStatement">{{Cite news |date=2001-09-11 |title=Blair's statement in full |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/1538551.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307034034/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1538551.stm |archive-date=2022-03-07}}</ref> en hy het daarna twee maande lank 54 vergaderings met wêreldleiers gehou om internasionale steun vir militêre optrede te werf.<ref name="StandardBlair">{{Cite news |date=2007-10-27 |title=Tony Blair's allegiance to George Bush laid bare |url=https://www.standard.co.uk/news/tony-blairs-corrosive-allegiance-to-george-bush-laid-bare-for-the-first-time-6668892.html |work=Evening Standard |location=Londen |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113071246/https://www.standard.co.uk/news/tony-blairs-corrosive-allegiance-to-george-bush-laid-bare-for-the-first-time-6668892.html |archive-date=2021-01-13}}</ref> Die Duitse bondskanselier [[Gerhard Schröder]] het "onbeperkte solidariteit" met die Verenigde State toegesê en gesê: "Dit is nie 'n stryd tussen beskawings nie, dit is 'n stryd vír die beskawing."<ref name="Revel">{{Cite book |last=Revel |first=Jean-François |title=L'obsession anti-américaine |publisher=Plon |year=2002 |isbn=978-2-259-19449-5 |location=Parys |page=224 |language=fr}}</ref> Die Duitse staatspresident Johannes Rau het op 14 September voor sowat 200&nbsp;000 mense in Berlyn gesê: "Haat mag ons nie tot haat verlei nie. Haat verblind. [...] Die beste beskerming teen terreur, geweld en oorlog is 'n regverdige internasionale orde."<ref name="Rau">{{Cite news |date=2001-09-15 |title=Rau: "Wir müssen den Terrorismus bekämpfen" |url=https://www.welt.de/print-welt/article476104/Rau-Wir-muessen-den-Terrorismus-bekaempfen.html |work=Die Welt |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 12 September 2001 het die VN-Veiligheidsraad met Resolusie 1368 die aanvalle eenparig veroordeel en die reg van die Verenigde State op militêre selfverdediging erken.<ref name="UNSC1368">{{Cite press release |title=Security Council Condemns, 'In Strongest Terms', Terrorist Attacks on the United States |date=2001-09-12 |publisher=Verenigde Nasies |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060909162055/http://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm |archive-date=2006-09-09}}</ref> Dieselfde dag het die NAVO-raad verklaar dat 'n bondgenootskapsgeval sou bestaan sodra bewys is dat die aanval van buite die Verenigde State gekom het; op 4 Oktober 2001 het die negentien NAVO-lande die bondgenootskapsgeval eenparig aanvaar en hulle daarmee tot militêre steun verbind.<ref name="bpbNATO">{{Cite web |date=2021-10-14 |title=Vor 20 Jahren: NATO beschließt Bündnisfall |url=https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/342066/vor-20-jahren-nato-beschliesst-buendnisfall/ |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Australiese premier John Howard, wat hom tydens die aanvalle in Washington bevind het, het Artikel IV van die ANZUS-verdrag ingeroep.<ref name="ABCHoward">{{Cite news |date=2011 |title=ABC Conversations with Richard Fidler: John Howard Interview Transcript |url=http://www.abc.net.au/reslib/201109/r826557_7555516.pdf |work=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510233640/http://www.abc.net.au/reslib/201109/r826557_7555516.pdf |archive-date=2013-05-10}}</ref> Die Russiese president Vladimir Poetin het die aanvalle "'n onbeskaamde uitdaging aan die hele mensdom" genoem en die moontlikheid van Russiese deelname nie uitgesluit nie, terwyl Iran sy grens met Afghanistan gesluit en steun aan die Noordelike Alliansie teen die Taliban aangekondig het.<ref name="Berger116">{{Cite book |last1=Berger |first1=Silvia |last2=Kläy |first2=Dieter |last3=Stahel |first3=Albert A. |title=Afghanistan – ein Land am Scheideweg im Spiegel der aktuellen Ereignisse |publisher=vdf Hochschulverlag |year=2002 |isbn=3-7281-2788-4 |location=Zürich |pages=116, 121-122 |language=de}}</ref> Leiers in die meeste Midde-Oosterse lande, sowel as Libië en Afghanistan, het die aanvalle veroordeel. Irak was 'n opvallende uitsondering: die staatstelevisie het verklaar dat "die Amerikaanse cowboys die vrugte pluk van hul misdade teen die mensdom".<ref name="CNNMideast">{{Cite news |date=2001-09-12 |title=Attacks draw mixed response in Mideast |url=http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/09/12/mideast.reaction/index.html |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070813060324/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/09/12/mideast.reaction/index.html |archive-date=2007-08-13}}</ref> Die regering van Saoedi-Arabië het die aanvalle amptelik veroordeel, hoewel baie Saoedi's Bin Laden se saak privaat ondersteun het.<ref name="Summers403">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=403}}</ref> Die president van die Palestynse Owerheid, Yasser Arafat, het die aanvalle veroordeel en sy medelye betuig, maar daar was berigte van vieringe van omstrede omvang op die Wesoewer, in Gasa en in Oos-Jerusalem. Arafat het sy veiligheidsdienste opdrag gegee om die vieringe te beëindig.<ref name="NPREstrin">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=2021-09-10 |title=How The Events Of 9/11 Still Affect The Israeli-Palestinian Conflict |url=https://www.npr.org/2021/09/09/1035418760/how-the-events-of-9-11-still-affect-the-israeli-palestinian-conflict |work=NPR |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 25 September 2001 het die Iranse president Mohammad Khatami gesê: "Iran verstaan die Amerikaners se gevoelens oor die terreuraanvalle in New York en Washington ten volle", en bygevoeg dat "nasies nie in die plek van terroriste gestraf moet word nie".<ref name="Khatami">{{Cite web |date=2001-09-25 |title=P.I.R.I News Headlines |url=http://www.president.ir/cronicnews/1380/8007/800703/800703.htm |publisher=Kantoor van die President van Iran |access-date=2026-09-12 |archive-date=2002-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020503200608/http://www.president.ir/cronicnews/1380/8007/800703/800703.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> Iranse burgers het voor die Switserse ambassade in Teheran, wat Amerikaanse belange in Iran verteenwoordig, saamgedrom en kerse as teken van rou aangesteek.<ref name="BBCCorera">{{Cite news |last=Corera |first=Gordon |date=2006-09-25 |title=Iran's gulf of misunderstanding with US |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5377914.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064710/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5377914.stm |archive-date=2009-02-15}}</ref> Op 17 Oktober 2001 het Mary Robinson van die VN se Hoë Kommissariaat vir Menseregte die aanvalle as misdade teen die mensdom bestempel.<ref name="Robinson">{{Cite web |date=2001-10-17 |title=Mary Robinson : les attentats du 11 septembre sont des crimes contre l'humanité |url=http://www.aidh.org/attacks/d07.htm |language=fr |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030914133039/http://www.aidh.org/attacks/d07.htm |archive-date=2003-09-14}}</ref> === Reaksies in die Islamitiese wêreld === 'n Paar dae ná die aanvalle het Moslem-geleerdes en -organisasies die aanvalle openlik veroordeel. Op 13 September 2001 het die regsgeleerde Yusuf al-Qaradawi verklaar dat sy hart bloei oor die aanvalle, ondanks sy sterk teenkanting teen die Amerikaanse beleid teenoor Israel: die Islam as "godsdiens van verdraagsaamheid" beskou 'n aanval op onskuldige mense as 'n swaar sonde. Hy het na vers 5:32 van die [[Koran]] verwys: "Wie ook al 'n mens doodmaak wat nie 'n ander doodgemaak het of onheil op aarde gestig het nie, dit is asof hy die hele mensdom doodgemaak het."<ref name="Condemning">{{Cite web |year=2012 |title=Condemning Terrorism: Statements from Muslim Leaders |url=https://rissc.jo/wp-content/uploads/2018/11/Condemning_Terrorism-EN.pdf |publisher=Royal Islamic Strategic Studies Centre |pages=17, 25, 27, 31 |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 14 September het 46 verteenwoordigers van die Moslembroederskap, Jamaat-e-Islami en ander Islamitiese organisasies in die koerant ''al-Quds al-Arabi'' "met alle vasberadenheid en skerpte hierdie gebeure wat met alle menslike en Islamitiese waardes in stryd is" veroordeel.<ref name="Condemning" /> Muhammad Sayyid Tantawi, die sjeik van die al-Azhar-universiteit in Kaïro, het die aanvalle "nie dapper nie" genoem en gesê dat die daders op die Oordeelsdag veroordeel sal word; namens al-Azhar het hy verklaar dat die instelling teen terrorisme van enige aard gekant is.<ref name="Condemning" /> Sommige Moslems het die aanvalle egter verwelkom: die Saoedi-geleerde Safar al-Hawali het in 'n ope brief aan Bush geskryf dat die skok onder Moslems met 'n "geweldige golf van vreugde" gepaard gegaan het.<ref name="Hawali">{{Cite web |last=al-Hawali |first=Safar |date=2001-10-15 |title=An Open Letter to President Bush |url=https://sunnahonline.com/ilm/contemporary/0025.htm |publisher=sunnahonline.com |access-date=2026-09-12}}</ref> == Militêre en politieke nasleep == === Oorlog in Afghanistan === [[Lêer:US Army Afghanistan 2006.jpg|duimnael|Amerikaanse soldate in Afghanistan, Mei 2006]] Op die middag van 11 September het minister van verdediging [[Donald Rumsfeld]] sy adjunkte reeds opdrag gegee om na bewyse van Iraakse betrokkenheid te soek. Volgens aantekeninge van die senior beleidsamptenaar Stephen Cambone het Rumsfeld gevra: "Beste inligting, vinnig. Beoordeel of hulle goed genoeg is om S.H. [Saddam Hussein] terselfdertyd te tref. Nie net OBL [Osama bin Laden] nie."<ref name="FrontlineBush">{{Cite episode |title=Bush's War |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/bushswar/ |series=Frontline |network=PBS |date=2008-03-24 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211110930/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/bushswar/ |url-status=live}}</ref> Minister van buitelandse sake [[Colin Powell]] het egter deurgevoer dat 'n ultimatum eerste aan die Taliban-regime gestel word om Bin Laden uit te lewer. Die Taliban het aangebied om hom self te verhoor of aan 'n buurland uit te lewer, maar die Amerikaanse regering het die aanbod geïgnoreer en onderhandelinge uitgesluit.<ref name="Summers175">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=175-176}}</ref> Op 7 Oktober 2001 het die Verenigde State en Brittanje Operasie Enduring Freedom begin met lugbombardemente op Taliban- en Al-Kaïda-posisies, gevolg deur grondtroepe van die spesiale magte.<ref name="CFRTimeline">{{Cite web |title=The U.S. War in Afghanistan |url=https://www.cfr.org/timeline/us-war-afghanistan |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227122228/https://www.cfr.org/timeline/us-war-afghanistan |archive-date=2019-02-27}}</ref> Op 13 November 2001 het die verbonde Noordelike Alliansie Kaboel sonder teenstand ingeneem, en teen die einde van die jaar was die Taliban-regime omvergewerp.<ref name="Greiner89">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=89-90 |language=de}}</ref> Bin Laden het in Desember 2001 tydens die Slag van Tora Bora oor die Pakistanse grens ontsnap en byna tien jaar lank ongesiens gebly.<ref name="BBCTora">{{Cite news |last=Corera |first=Gordon |date=2011-07-21 |title=Bin Laden's Tora Bora escape, just months after 9/11 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14190032 |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129165659/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14190032 |archive-date=2022-11-29}}</ref> Op 2 Mei 2011 het 'n Amerikaanse spesiale eenheid hom in Abbottabad in Pakistan opgespoor en in Operasie Neptune Spear doodgemaak.<ref name="Summers433">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=433-434}}</ref> Die meeste Afghane het ten tyde van die aanvalle reeds honger gely. Ná die aanvalle het tienduisende mense probeer vlug uit vrees vir Amerikaanse vergelding, en Pakistan – reeds die tuiste van baie Afghaanse vlugtelinge – het sy grens op 17 September 2001 gesluit. Duisende Afghane het ook na die grens met Tadjikistan gevlug, maar is toegang geweier.<ref name="CNNRefugees">{{Cite news |date=2001-09-20 |title=Afghan refugee crisis spreads |url=https://edition.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/central/09/20/ret.afghan.refugees/ |work=CNN |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Taliban-leiers het teen militêre optrede gepleit: "Ons doen 'n beroep op die Verenigde State om Afghanistan nie in nog meer ellende te dompel nie, want ons mense het reeds soveel gely."<ref name="NYTTaliban">{{Cite news |last=Bearak |first=Barry |date=2001-09-13 |title=After The Attacks: The Afghans; Taliban Plead for Mercy to the Miserable in a Land of Nothing |url=https://www.nytimes.com/2001/09/13/us/after-attacks-afghans-taliban-plead-for-mercy-miserable-land-nothing.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Alle VN-werkers het die land verlaat, en die Wêreldvoedselprogram het op 12 September opgehou om koring na Afghanistan in te voer weens veiligheidsrisiko's.<ref name="BBCAid">{{Cite news |date=2001-09-22 |title=Aid shortage adds to Afghan woes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1556117.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2011 het die Verenigde State en die NAVO onder president [[Barack Obama]] met 'n troepeonttrekking begin wat in 2016 afgehandel is. Onder presidente Donald Trump en Joe Biden is die laaste gereelde Amerikaanse troepe op 30 Augustus 2021 onttrek, wat die einde van die twintigjarige oorlog beteken het. Biden het gesê dat dit ná byna twintig jaar duidelik was dat die Amerikaanse weermag Afghanistan nie in 'n moderne demokrasie kon omskep nie.<ref name="NYTZucchino">{{Cite news |last=Zucchino |first=David |date=2021-10-07 |title=The U.S. War in Afghanistan: How It Started, and How It Ended |url=https://www.nytimes.com/article/afghanistan-war-us.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Oorlog in Irak === Op 15 September 2001 het die Bush-administrasie tydens 'n vergadering by Camp David die gedagte verwerp om Irak as vergelding vir die aanvalle aan te val.<ref name="AvalonReport">{{Cite web |title=The 9/11 Commission Report |url=http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf |website=Avalon Project |pages=334-336 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123013421/http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf |archive-date=2015-11-23}}</ref> Nietemin het die Verenigde State in Maart 2003 saam met bondgenote [[Irak]] binnegeval en "Saddam Hussein se steun aan terrorisme" as rede aangevoer. Destyds het tot sewe uit tien Amerikaners geglo dat die Iraakse president 'n rol in die aanvalle gespeel het; drie jaar later het Bush erken dat hy nie het nie.<ref name="GuardianSaddam">{{Cite news |date=2006-09-12 |title=Bush: Saddam was not responsible for 9/11 |url=https://www.theguardian.com/world/2006/sep/12/september11.usa2 |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321085103/https://www.theguardian.com/world/2006/sep/12/september11.usa2 |archive-date=2017-03-21}}</ref> In September 2002 het Bush uit die oorlog teen terreur 'n Amerikaanse reg op voorkomende aanvalle afgelei, bekend as die Bush-leerstelling. [[Duitsland]], [[Frankryk]], [[Rusland]] en [[China]] het sowel die leerstelling as deelname aan die oorlog verwerp; nadat die VN-Veiligheidsraad in Februarie 2003 geen mandaat gegee het nie, het die Amerikaanse regering 'n "koalisie van gewilliges" gevorm en die oorlog sonder VN-mandaat begin. Saddam Hussein is vinnig omvergewerp, maar 'n jarelange, bloedige burgeroorlog het gevolg waarin Al-Kaïda nuwe takke gevorm het.<ref name="Davies143">{{Cite book |last=Davies |first=Todd A. |title=The Global War on Terror: 9/11, Iraq, and America's Crisis in the Middle East |publisher=Xlibris |year=2008 |isbn=978-1-4363-1506-7 |page=143}}</ref> Volgens 'n studie van die Brown Universiteit het sowat 940&nbsp;000 mense – waaronder 432&nbsp;000 burgerlikes – van 2001 tot die einde van 2023 aan direkte geweld in die oorlog teen terreur in Afghanistan, Irak, Jemen, Pakistan en Sirië gesterf. Aan indirekte oorlogsgevolge het na raming nog 3,6 tot 3,8 miljoen mense gesterf, wat 'n totaal van tot 4,7 miljoen sterftes gee.<ref name="CostsHuman">{{Cite web |title=Human Costs of War |url=https://costsofwar.watson.brown.edu/costs/human |publisher=Watson Institute for International and Public Affairs, Brown University |year=2023 |access-date=2026-09-12}}</ref> Dieselfde projek het beraam dat die oorloë ná 11 September die verplasing van ten minste 38 miljoen mense veroorsaak en agt biljoen Amerikaanse dollar gekos het.<ref name="CostsFigures">{{Cite web |title=Latest Figures |url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures |website=Costs of War |access-date=2026-09-12}}</ref> === Onwettige vorme van terreurbestryding === [[Lêer:Camp x-ray detainees.jpg|duimnael|Gevangenes in Kamp X-Ray, Januarie 2002]] Tydens die oorlog het die Amerikaanse weermag en sy bondgenote meer as 1&nbsp;200 mense as terreurverdagtes aangehou, meestal Moslems, Arabiere of Asiate.<ref name="Sherer">{{Cite journal |last=Sherer |first=Paul M. |year=2004 |title=Targets of Suspicion: The Impact of Post-9/11 Policies on Muslims, Arabs and South Asians in the United States |journal=Immigration Policy in Focus |volume=3 |issue=2 |page=3}}</ref> Die Amerikaanse regering het dié gevangenes regtens as "onwettige kombattante" gedefinieer en hulle so aan die geldende [[volkereg|internasionale reg]], soos Artikel 4 van die Derde [[Geneefse konvensies|Geneefse Konvensie]], en aan die folterverbod in die Amerikaanse strafreg probeer onttrek.<ref name="Finkelstein">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Claire |title=Targeted Killings: Law and Morality in an Asymmetrical World |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964647-0 |location=Oxford |pages=156-159}}</ref> Hulle is in geheime gevangenisse buite die Verenigde State en in die gevangeniskamp by Guantanamo Bay aangehou, waar hulle jare lank sonder bekendmaking van hul identiteit, sonder aanklag en sonder regsbystand geïsoleer is.<ref name="Stockdale">{{Cite book |last=Stockdale |first=Nancy |title=Behind Barbed Wire: An Encyclopedia of Concentration and Prisoner-of-War Camps |publisher=ABC-Clio |year=2018 |isbn=978-1-4408-5762-1 |location=Santa Barbara |pages=128, 130}}</ref> Minstens 136 van hulle is deur die CIA in die buiteland ontvoer of onwettig aangehou; 54 state het daarmee gehelp, en Pole en Roemenië het geheime gevangenisse daarvoor ingerig.<ref name="Spiegel54">{{Cite news |date=2013-02-05 |title=Anti-Terror-Kampf: Mehr als 50 Staaten halfen CIA bei Verschleppungen |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/bericht-54-staaten-halfen-cia-bei-entfuehrung-von-terror-verdaechtigen-a-881562.html |work=Der Spiegel |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Van Januarie 2002 af het CIA-spesialiste 158 van hierdie gevangenes in die nuutgeboude Kamp X-Ray in Guantanamo ondervra. Daarby is metodes soos slaapontneming en waterboarding gebruik, wat internasionaal as [[marteling]] verbode is.<ref name="DiEdoardo">{{Cite book |last=DiEdoardo |first=Christina Ann-Marie |title=Torture and Enhanced Interrogation: A Reference Handbook |publisher=ABC-Clio |year=2020 |isbn=978-1-4408-6227-4 |location=Santa Barbara |pages=40-45}}</ref> Die stelsel van geheime militêre gevangenisse en die metodes het in die lente van 2004 deur die Abu Ghraib-skandaal bekend geword en tot sterk internasionale proteste gelei.<ref name="Tumber">{{Cite book |last1=Tumber |first1=Howard |last2=Waisbord |first2=Silvio |title=The Routledge Companion to Media and Human Rights |publisher=Taylor & Francis |year=2017 |isbn=978-1-317-21513-4 |location=Londen |page=182}}</ref> In 2005 het ''The Washington Post'' en Human Rights Watch onthullings oor die CIA-vlugte en die geheime aanhoudingsentrums gepubliseer.<ref name="WaPoBlackSites">{{Cite news |last=Whitlock |first=Craig |date=2005-11-17 |title=Europeans Probe Secret CIA Flights |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/16/AR2005111602198.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Obama het in 2009 die CIA se folterprogram laat staak en die geheime aanhoudingsentrums laat sluit, maar dié wat vir die marteling verantwoordelik was, is nie vervolg nie. Terselfdertyd het hy Bush se toesigprogramme uitgebrei, klokkeluiers laat vervolg en die aantal geteikende doodmakings met drone sterk vermeerder. Sy voorneme om Guantanamo te sluit, het op weerstand in die Kongres gestuit.<ref name="Olmsted">{{Cite book |last=Olmsted |first=Kathryn |title=The Presidency of Barack Obama: A First Historical Assessment |publisher=Princeton University Press |year=2018 |isbn=978-0-691-16028-3 |location=Princeton |pages=212-214}}</ref><ref name="Busching82" /> Van die aanvanklike sowat 780 gevangenes was daar in Oktober 2025 nog vyftien in Guantanamo.<ref name="GitmoDocket">{{Cite news |date=2025-10-16 |title=The Guantánamo Docket |url=https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/guantanamo-bay-detainees.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Regeringsbeleid teenoor terrorisme === Die aanvalle het buitelandse terrorisme as 'n groot veiligheidskwessie in die Verenigde State gevestig en getoon dat klein state en terreurorganisasies toenemend selfs teen groot moondhede kon optree.<ref name="Rogers">{{Cite web |last=Rogers |first=Paul |date=2021-09-10 |title=9/11 did not change the world – it was already on the path to decades of conflict |url=http://theconversation.com/9-11-did-not-change-the-world-it-was-already-on-the-path-to-decades-of-conflict-167388 |website=The Conversation |access-date=2026-09-12}}</ref> Talle regerings het daarna teenterreurwetgewing aanvaar wat dikwels [[burgerregte]] beperk het.<ref name="bpb10Jahre">{{Cite web |date=2011-09-11 |title=10 Jahre 9/11 |url=https://www.bpb.de/politik/hintergrund-aktuell/68722/10-jahre-9-11-weitere-angebote |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> In Duitsland, waar verskeie van die daders gewoon het, is twee groot "teenterreurpakkette" aangeneem: die eerste het regsleemtes gesluit wat terroriste toegelaat het om in die land te woon en geld in te samel, en die tweede het die doeltreffendheid en kommunikasie van die intelligensie- en polisiedienste aangespreek.<ref name="Miko">{{Cite web |last1=Miko |first1=Francis |last2=Froehlich |first2=Christian |date=2004-12-27 |title=Germany's Role in Fighting Terrorism: Implications for U.S. Policy |url=https://fas.org/irp/crs/RL32710.pdf |publisher=Congressional Research Service |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801023810/https://fas.org/irp/crs/RL32710.pdf |url-status=dead}}</ref> Verskeie Duitse wetsontwerpe – oor voorkomende aanhouding, telekommunikasietoesig, die afskiet van gekaapte vliegtuie, geheime deursoeking van private rekenaars en die stoor van kommunikasiedata – is deur die Duitse grondwethof ongrondwetlik verklaar.<ref name="Greiner233">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=163-164, 228-235 |language=de}}</ref> Kanada het sy eerste teenterreurwet aanvaar, die Verenigde Koninkryk die ''Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001'' en die ''Prevention of Terrorism Act 2005'', en Nieu-Seeland die ''Terrorism Suppression Act 2002''.<ref name="CBCAntiTerror">{{Cite news |date=2007-02-27 |title=Anti-terrorism Act |url=http://www.cbc.ca/news2/background/cdnsecurity/ |work=CBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="BBCQandA">{{Cite news |date=2003-10-17 |title=Q and A: Anti-terrorism legislation |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3197394.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Europese Raad het op 21 September 2001 besluit om terrorisme in die Europese Unie by voorrang te bestry, en met die Gemeenskaplike Standpunt 931 van 27 Desember 2001 en Verordening (EG) 2580/2001 het die EU 'n eenvormige lys ingestel van persone en organisasies wie se bates bevries kan word.<ref name="EUCommon">{{Cite web |date=2001-12-27 |title=Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB van de Raad |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX%3A32001E0931 |publisher=Europese Unie |language=nl |access-date=2026-09-12}}</ref> In die Verenigde State self het die Kongres in Oktober 2001 die ''USA PATRIOT Act'' aanvaar, wat die federale regering verreikende bevoegdhede gegee het: die aanhouding van buitelandse terreurverdagtes vir 'n week sonder aanklag, die monitering van verdagtes se telefoonoproepe, e-pos en internetgebruik sonder 'n hofbevel, en die vervolging van vermeende terroriste sonder tydsbeperking.<ref name="Greiner233" /><ref name="PatriotAct">{{Cite web |title=The USA PATRIOT Act: Preserving Life and Liberty |url=http://www.lifeandliberty.gov/highlights.htm |publisher=United States Department of Justice |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102035036/http://www.justice.gov/archive/ll/highlights.htm |archive-date=2010-01-02}}</ref> Burgerregte-organisasies het die wet gekritiseer omdat dit die privaatheid van burgers aantas en die regterlike toesig oor wetstoepassing en binnelandse intelligensie uitskakel.<ref name="ACLU">{{Cite press release |title=Uncle Sam Asks: "What The Hell Is Going On Here?" in New ACLU Print and Radio Advertisements |date=2003-09-03 |publisher=American Civil Liberties Union |url=https://www.aclu.org/national-security/uncle-sam-asks-what-hell-going-herein-new-aclu-print-and-radio-advertisements |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603123234/http://www.aclu.org/national-security/uncle-sam-asks-what-hell-going-herein-new-aclu-print-and-radio-advertisements |archive-date=2012-06-03}}</ref> Die NSA het sonder lasbriewe met die monitering van telekommunikasie begin, wat gekritiseer is omdat dit die agentskap toegelaat het "om telefoon- en e-poskommunikasie tussen die Verenigde State en mense oorsee sonder 'n lasbrief af te luister".<ref name="WaPoNSA">{{Cite news |last1=VandeHei |first1=Jim |last2=Eggen |first2=Dan |date=2006-01-05 |title=Cheney Cites Justifications For Domestic Eavesdropping |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/04/AR2006010400973.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Met die ''Homeland Security Act'' van November 2002 is die Departement van Binnelandse Veiligheid geskep om die binnelandse teenterreurwerk te koördineer; teen 2011 het dit met 200&nbsp;000 werknemers en 'n begroting van 56 miljard dollar die tweede grootste federale departement ná die Pentagon geword.<ref name="Busching83">{{Cite book |last=Büsching |first=Stephan |title=Die Welt nach 9/11 |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=83-84 |language=de}}</ref> Altesaam is 263 nuwe veiligheidsagentskappe in die Verenigde State gestig of geherorganiseer, en sowat 1&nbsp;200 staatsinstansies en 1&nbsp;931 private maatskappye is sedertdien by gevarebestryding betrokke.<ref name="Greiner233" /> Die ''Aviation and Transportation Security Act'' het die federale regering eerder as die lughawens vir lughawesekuriteit verantwoordelik gemaak en die Transportation Security Administration geskep om passasiers en bagasie te deursoek.<ref name="Beck657">{{Cite book |last=Beck |first=Roger |title=Modern World History |publisher=Holt McDougal |year=2004 |isbn=978-0-618-69012-1 |pages=657-658}}</ref> Die FAA het beveel dat stuurkajuitdeure versterk word en het lugmarskalke op vlugte geplaas; op versoek van die lugvaartowerhede is onbreekbare stuurkajuitdeure met uiteenlopende sluitstelsels op alle kommersiële vliegtuie geïnstalleer, juis sodat 'n standaardstelsel nie deur aanvallers uitgebuit kon word nie.<ref name="FRBarriers">{{Cite web |date=2023-06-26 |title=Installation and Operation of Flightdeck Installed Physical Secondary Barriers on Transport Category Airplanes in Part 121 Service |url=https://www.federalregister.gov/documents/2023/06/26/2023-13071/installation-and-operation-of-flightdeck-installed-physical-secondary-barriers-on-transport-category |website=Federal Register |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="HuffPostDoors">{{Cite news |date=2015-03-26 |title=Crash de l'avion de Germanwings : la porte du cockpit, ultra sécurisée depuis les attentats du 11 septembre |url=https://www.huffingtonpost.fr/2015/03/26/videos-crash-avion-germanwings-porte-cockpit-ultra-securisee-verrouillee-11-septembre_n_6945922.html |work=HuffPost |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Ná die brande in die tweelingtorings is die wetgewing oor sprinkelstelsels in 2019 uitgebrei na bestaande geboue hoër as ongeveer 30 meter.<ref name="NYCCode">{{Cite web |last=Bower |first=John |title=New York City 2014 Building Code Fire Protection Revisions |url=http://www.aspenyc.org/uploads/3/9/1/4/39146325/building_code--aspe__11-5-14__%5Bcompatibility_mode%5D.pdf |publisher=American Society of Plumbing Engineers |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528053304/http://www.aspenyc.org/uploads/3/9/1/4/39146325/building_code--aspe__11-5-14__%5Bcompatibility_mode%5D.pdf |archive-date=2016-05-28}}</ref> Die kritiek op die oorlog teen terreur het op die moraliteit, doeltreffendheid en koste daarvan gekonsentreer. Die Amerikaanse grondwet en reg verbied marteling, maar sulke menseregteskendings het onder die eufemisme "verskerpte ondervraging" tog plaasgevind.<ref name="HRWLegacy">{{Cite news |date=2021-09-09 |title=Twenty Years On: The Legacy of 9/11 |url=https://www.hrw.org/news/2021/09/09/twenty-years-legacy-9/11 |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-09-12}}</ref> === Strafregtelike verrigtinge === Aangesien al negentien kapers in die aanvalle gesterf het, is hulle nooit vervolg nie. Osama bin Laden is nooit formeel aangekla nie en is op 2 Mei 2011 in Pakistan deur Amerikaanse spesiale magte doodgemaak.<ref name="NYTBinLaden">{{Cite news |last1=Baker |first1=Peter |last2=Cooper |first2=Helene |date=2011-05-01 |title=Bin Laden Is Dead, President Obama Says |url=https://www.nytimes.com/2011/05/02/world/asia/osama-bin-laden-is-killed.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Khalid Sheikh Mohammed is op 1 Maart 2003 in Rawalpindi in Pakistan deur Pakistanse veiligheidsbeamptes saam met die CIA gearresteer en daarna in verskeie geheime CIA-gevangenisse en in Guantanamo aangehou, waar hy onder meer met waterboarding gemartel is.<ref name="TimeKSM">{{Cite magazine |last1=Shannon |first1=Elaine |last2=Weisskopf |first2=Michael |date=2003-03-24 |title=Khalid Sheikh Mohammed Names Names |url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html |magazine=Time |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927221045/http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html |archive-date=2019-09-27}}</ref> Tydens verhore in Guantanamo in Maart 2007 het hy weer verantwoordelikheid erken en gesê hy "was van A tot Z verantwoordelik vir die operasie van 11 September".<ref name="AlJazeera2007" /> Op 11 Februarie 2008 het Amerikaanse militêre aanklaers ses Al-Kaïda-lede in Guantanamo weens hul rol as massamoordenaars aangekla en die doodstraf gevra. In November 2009 het Obama se prokureur-generaal Eric Holder aangekondig dat die saak na 'n gewone siviele hof in New York verskuif sou word, maar ná sterk teenkanting is dié plan in Januarie 2010 laat vaar.<ref name="Tucker391">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |title=The 9/11 Encyclopedia |publisher=ABC-Clio |year=2011 |isbn=978-1-59884-922-6 |location=Santa Barbara |page=391 |chapter=September 11 Terrorist Trial Controversy}}</ref> In 2023 is Ramzi Binalshibh om gesondheidsredes, wat sy advokaat aan marteling toegeskryf het, onbevoeg verklaar om tereg te staan, en 'n regter het Ammar al-Baluchi se bekentenis verwerp omdat dit onder marteling verkry is.<ref name="RosenbergNYT">{{Cite news |last=Rosenberg |first=Carol |date=2025-09-11 |title=What to Know About the 9/11 Case at Guantánamo Bay |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/september11-what-to-know.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> In Julie 2024 het Mohammed, Walid bin Attash en Mustafa al-Hawsawi ooreengekom om skuldig te pleit in ruil vir lewenslange vonnisse in plaas van die doodstraf, maar minister van verdediging Lloyd Austin het die ooreenkoms dae later herroep.<ref name="France24Plea">{{Cite news |date=2024-08-03 |title=Plea deal for accused 9/11 plotters revoked by US defence secretary |url=https://www.france24.com/en/americas/20240803-us-scraps-plea-deal-with-9-11-mastermind-and-two-other-defendants |work=France 24 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803103006/https://www.france24.com/en/americas/20240803-us-scraps-plea-deal-with-9-11-mastermind-and-two-other-defendants |archive-date=2024-08-03}}</ref> Slegs randfigure is tot dusver in verband met die aanvalle skuldig bevind. Zacarias Moussaoui, wat reeds voor die aanvalle in Amerikaanse aanhouding was, is in Desember 2001 as die vermeende twintigste kaper aangekla en in Mei 2006 tot lewenslange gevangenisstraf sonder die moontlikheid van parool gevonnis.<ref name="AtkinsMoussaoui">{{Cite book |last=Atkins |first=Stephen E. |title=The 9/11 Encyclopedia |publisher=ABC-Clio |year=2011 |isbn=978-1-59884-922-6 |location=Santa Barbara |page=312}}</ref> Die Marokkaan Mounir el-Motassadeq is in Duitsland in 2003 die eerste keer skuldig bevind; die Hanseatiese Hooggeregshof in Hamburg het hom op 8 Januarie 2007 finaal weens medepligtigheid aan moord in 246 gevalle en lidmaatskap van 'n terreurorganisasie tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis, en hy is ná sy vonnis in Oktober 2018 na [[Marokko]] gedeporteer.<ref name="OLGHamburg">{{Cite web |date=2007-01-08 |title=OLG Hamburg, Urteil vom 8. Januar 2007, Az. 7-1/06 |url=https://openjur.de/u/31993.html |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="DWMotassadeq">{{Cite news |last=Werkhäuser |first=Nina |date=2018-10-15 |title=Germany deports convicted 9/11 accomplice |url=https://www.dw.com/en/germany-deports-convicted-9-11-accomplice-motassadeq-to-morocco/a-45838887 |work=Deutsche Welle |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Siriër Imad Eddin Barakat Yarkas, hoof van die plaaslike Al-Kaïda-sel, is in November 2001 in [[Spanje]] gearresteer en op 26 September 2005 tot 27 jaar gevangenisstraf gevonnis; hy is in Mei 2013 vrygelaat.<ref name="ANSAMed">{{Cite news |date=2013-05-23 |title=Alleged Al Qaeda in Spain chief Abu Dahdah released |url=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/nations/spain/2013/05/23/Alleged-Qaeda-Spain-chief-Abu-Dahdah-released_8754650.html |work=ANSAMed |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524161926/https://www.ansa.it/ansamed/en/news/nations/spain/2013/05/23/Alleged-Qaeda-Spain-chief-Abu-Dahdah-released_8754650.html |archive-date=2013-05-24}}</ref> === Vergoeding en siviele gedinge === Kort ná die aanvalle het talle selfhelpgroepe van oorlewendes en slagofferfamilies in New York ontstaan, wat die politiek tot vinnige hulp aangespoor het. Reeds op 21 September 2001 het die Kongres die ''September 11th Victim Compensation Fund'' ingestel, wat onder leiding van Kenneth Feinberg gestaan het en altesaam 7,375 miljard dollar aan federale fondse ontvang het. Om vergoeding te ontvang, moes aansoekers afstand doen van regsgedinge teen American Airlines en United Airlines.<ref name="Hoffman9">{{Cite book |last1=Hoffman |first1=Bruce |last2=Kasupski |first2=Anna-Britt |title=The Victims of Terrorism: An Assessment of Their Influence and Growing Role in Policy, Legislation, and the Private Sector |publisher=RAND |year=2007 |isbn=978-0-8330-4143-2 |pages=9-14}}</ref><ref name="VCFRegister">{{Cite journal |date=2018-10-03 |title=September 11th Victim Compensation Fund: Compensation of Claims |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2018-10-03/pdf/2018-21490.pdf |journal=Federal Register |volume=83 |issue=192 |pages=49946-49947 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ''Air Transportation Safety and System Stabilization Act'' van November 2001 het die fonds ingesluit, maar terselfdertyd die lugrederye teen slagoffereise beskerm en hulle lenings van altesaam 15 miljard dollar gewaarborg.<ref name="Frias925">{{Cite book |editor1-last=Salinas de Frías |editor1-first=Ana |editor2-last=Samuel |editor2-first=Katja |editor3-last=White |editor3-first=Nigel D. |title=Counter-Terrorism: International Law and Practice |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-960892-8 |location=Oxford |page=925}}</ref> Teen die sperdatum van 11 September 2003 is 2&nbsp;833 aansoeke van families van gesneuweldes ontvang; die fonds het uiteindelik meer as sewe miljard dollar aan die families van 2&nbsp;880 slagoffers en aan 2&nbsp;680 beseerdes uitbetaal.<ref name="CBSFund">{{Cite news |last=Barrett |first=Devlin |date=2003-12-23 |title=9/11 Fund Deadline Passes |url=https://www.cbsnews.com/news/9-11-fund-deadline-passes/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="SpecialMaster">{{Cite report |title=Final Report of The Special Master for the September 11th Victim Compensation Fund of 2001 |publisher=United States Department of Justice |url=http://www.justice.gov/final_report.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041118234719/http://www.justice.gov/final_report.pdf |archive-date=2004-11-18 |archivedate=2004-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041118234719/http://www.justice.gov/final_report.pdf }}</ref> In 2019 is die sperdatum vir aansoeke van 2020 na 2090 verskuif.<ref name="PoliticoFund">{{Cite news |date=2019-07-23 |title=Senate votes to permanently extend 9/11 victims fund |url=https://www.politico.com/story/2019/07/23/jon-stewart-9-11-victims-fund-vote-1427399 |work=Politico |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125133852/https://www.politico.com/story/2019/07/23/jon-stewart-9-11-victims-fund-vote-1427399 |archive-date=2023-11-25}}</ref> Baie slagoffers het van hul aansprake uit die fonds afstand gedoen om eerder siviele gedinge teen lugrederye, veiligheidsowerhede en buitelandse persone, maatskappye en regerings in te stel. Byna al hierdie sake – teen 2011 meer as 10&nbsp;000 van beseerde reddingswerkers en byna 100 van slagofferfamilies – is deur die distriksregter Alvin Hellerstein deur buitegeregtelike skikkings afgehandel.<ref name="Bond2001">{{Cite book |last=Bond |first=Lucy |title=Frames of Memory After 9/11: Culture, Criticism, Politics, and Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44010-5 |location=New York |page=2001}}</ref> Ná verskeie onsuksesvolle gedinge teen Saoedi-Arabiese banke, regeringslede en ander moontlike helpers van Al-Kaïda het die Amerikaanse Senaat in Julie 2016 die ''Justice Against Sponsors of Terrorism Act'' (JASTA) aanvaar, wat staatsimmuniteit ophef vir persone wie se optrede tot terreurdade in die Verenigde State gelei het. Saoedi-Arabië het gedreig om Amerikaanse staatseffekte ter waarde van 750 miljard dollar te verkoop om die wet te verhinder, maar in September 2016 het die Kongres Obama se veto daarteen verwerp.<ref name="Essawy">{{Cite book |last=Essawy |first=Rana M. |title=Sovereign Immunity Under Pressure: Norms, Values and Interests |publisher=Springer Nature |year=2022 |isbn=978-3-030-87705-7 |location=Cham |pages=335-374}}</ref><ref name="NPRVeto">{{Cite news |last1=Horsley |first1=Scott |last2=Chang |first2=Alisa |date=2016-09-28 |title=Senate Votes To Override Obama's Veto On Sept. 11 Lawsuit Bill |url=https://www.npr.org/2016/09/28/495709481/sept-11-lawsuits-vote-today-could-be-first-reversal-of-an-obama-veto |work=NPR |access-date=2026-09-12}}</ref> In Maart 2017 het 1&nbsp;500 beseerde oorlewendes en 850 slagofferfamilies 'n eis teen Saoedi-Arabië ingestel; 'n federale hof het die koninkryk se immuniteit in Maart 2018 opgehef en die saak toegelaat om voort te gaan.<ref name="ReutersStempel">{{Cite news |last=Stempel |first=Jonathan |date=2018-03-28 |title=Saudi Arabia must face U.S. lawsuits over Sept. 11 attacks |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-saudi-sept11/saudi-arabia-must-face-u-s-lawsuits-over-sept-11-attacks-idUSKBN1H43A1 |work=Reuters |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2011 het die New Yorkse distriksregter George B. Daniels beslis dat [[Iran]] en die Hisbollah aanspreeklik is vir skade aan slagofferfamilies omdat hulle Al-Kaïda ondersteun het; in Mei 2018 het hy by verstek beslis dat Iran meer as ses miljard dollar aan die families moet betaal. Die 9/11-kommissie het egter geen direkte Iranse steun aan Al-Kaïda vasgestel nie.<ref name="Mansell">{{Cite book |last1=Mansell |first1=Wade |last2=Openshaw |first2=Karen |title=International Law: A Critical Introduction |publisher=Bloomsbury |year=2019 |isbn=978-1-5099-2671-8 |location=Londen |page=58}}</ref> Die huurder van die Wêreldhandelsentrum, Larry Silverstein, het die torings in Julie 2001 vir 99 jaar gehuur en vir ongeveer 3,5 miljard dollar per skadegeval verseker, maar die besonderhede was op 11 September nog nie afgehandel nie. Dit het gelei tot 'n jarelange regstryd oor die vraag of die twee ineenstortings een of twee skadegevalle was. In 2006 het 'n appèlhof hom uiteindelik 4,6 miljard dollar toegeken.<ref name="Anderson">{{Cite book |editor1-last=Anderson |editor1-first=Eugene R. |editor2-last=Stanzler |editor2-first=Jordan S. |editor3-last=Masters |editor3-first=Lorelie S. |title=Insurance Coverage Litigation |publisher=Wolters Kluwer |year=2023 |edition=2de |isbn=978-0-7355-1173-6 |location=New York |pages=9-11 – 9-17}}</ref> In Mei 2007 het sewe versekeraars 'n buitegeregtelike skikking van altesaam 2,1 miljard dollar met hom bereik, in plaas van die sewe miljard wat aanvanklik geëis is.<ref name="Bloomberg2007">{{Cite news |date=2007-05-23 |title=Silverstein, Insurers Reach $2 Billion WTC Settlement |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aPunKOKxWwN0 |work=Bloomberg |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414224357/https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aPunKOKxWwN0 |archive-date=2012-04-14}}</ref> In 2012 het Silverstein American Airlines en United Airlines gedagvaar weens gebrekkige veiligheidskontroles en in November 2017 'n skikking van sowat 95 miljoen dollar bereik.<ref name="Tacker">{{Cite book |last=Tacker |first=Thomas |title=Rethinking Consumer Protection: Escaping Death by Regulation |publisher=Lexington Books |year=2019 |isbn=978-1-978756-82-3 |page=138}}</ref> Al die mense wat in die aanvalle gesterf het, het postuum die Kongres-goue medalje ontvang.<ref name="GoldMedal">{{Cite web |title=Congressional Gold Medal |url=https://www.nps.gov/flni/learn/historyculture/congressional-gold-medal.htm |publisher=National Park Service |access-date=2026-09-12}}</ref> == Gesondheids- en omgewingsgevolge == [[Lêer:Dust covered 911 victims.jpg|duimnael|Oorlewendes met stof bedek ná die ineenstorting van die torings]] Toe die torings ineenstort, is honderdduisende ton giftige puin met meer as 2&nbsp;500 besoedelstowwe en bekende karsinogene oor Laer-Manhattan versprei.<ref name="NYTDust">{{Cite news |last=Gates |first=Anita |date=2006-09-11 |title=Buildings Rise from Rubble while Health Crumbles |url=https://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911132238/https://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html |url-status=live}}</ref> Die stofwolk en die rook van die brande, wat 99 dae geduur het, het onder meer [[dioksien]], [[lood]] (uit die tienduisende rekenaars in die torings), [[asbes]], kwik (uit die fluoresserende buise), americium-241 uit rookverklikkers en groot hoeveelhede [[glasvesel]] bevat.<ref name="NRDC">{{Cite report |title=The Environmental Impacts of the World Trade Center Attacks |publisher=Natural Resources Defense Council |year=2002 |url=http://www.nrdc.org/air/pollution/wtc/wtc.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Environmental Protection Agency (EPA) het abnormaal hoë konsentrasies van vlugtige organiese verbindings soos etielbenseen, propileen, stireen en tolueen aangeteken, sowel as bisfenol A; die gemiddelde [[benseen]]konsentrasie in Oktober en November 2001 was 18&nbsp;000 dele per miljard, met 'n piek van 180&nbsp;000 dele per miljard.<ref name="EPAMonitoring">{{Cite web |title=Monitoring Toxic Organic Gases And Particles Near the World Trade Center After September 11, 2001 |url=http://cfpub.epa.gov/si/si_public_record_Report.cfm?dirEntryID=62021 |publisher=Environmental Protection Agency |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313040855/http://cfpub.epa.gov/si/si_public_record_Report.cfm?dirEntryID=62021 |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead}}</ref> Die Bush-administrasie het die EPA beveel om ter wille van die nasionale veiligheid geruststellende verklarings oor die lugkwaliteit uit te reik; die agentskap het eers in Junie 2002 bevind dat die lugkwaliteit tot die vlakke van voor 11 September teruggekeer het.<ref name="SeattlePI">{{Cite news |last=Heilprin |first=John |date=2003-06-23 |title=White House edited EPA's 9/11 reports |url=http://www.seattlepi.com/national/136350_epa23.html |work=Seattle Post-Intelligencer |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205055600/http://www.seattlepi.com/national/136350_epa23.html |archive-date=2010-12-05}}</ref> 'n Verslag van die EPA se inspekteur-generaal het in Augustus 2003 die wysigings blootgelê wat die administrasie aan die waarskuwings oor die gevaar van die stof aangebring het. Die EPA-administrateur Christine Todd Whitman is deur 'n Amerikaanse distriksregter skerp gekritiseer omdat sy verkeerdelik gesê het dat die gebied omgewingsveilig was, en burgemeester Giuliani is gekritiseer omdat hy finansiëlesektorwerkers aangespoor het om vinnig na die Wall Street-gebied terug te keer.<ref name="Neumeister">{{Cite news |last=Neumeister |first=Larry |date=2006-02-02 |title=Judge Slams Ex-EPA Chief Over Sept. 11 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/n/a/2006/02/02/national/a142556S81.DTL |work=San Francisco Chronicle |agency=Associated Press |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524084609/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fn%2Fa%2F2006%2F02%2F02%2Fnational%2Fa142556S81.DTL |archive-date=2008-05-24}}</ref> Van die ongeveer 65&nbsp;000 opruimingswerkers en nooddienspersoneel het 37&nbsp;305 in die daaropvolgende jare posttraumatiese stresversteurings, asemhalingsiektes of [[kanker]] ontwikkel wat aan die giftige stowwe toegeskryf word.<ref name="Aerztezeitung">{{Cite news |last=Pieper |first=Claudia |date=2016-09-09 |title=9/11 – Das Leid der Helfer 15 Jahre nach dem Terror |url=https://www.aerztezeitung.de/Politik/Das-Leid-der-Helfer-15-Jahre-nach-dem-Terror-293762.html |work=Ärztezeitung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2006 is 'n eerste sterfgeval weens longfibrose amptelik ná 'n lykskouing aan ''Ground Zero'' toegeskryf; daarna is gevalle van mesotelioom en asbestose gereeld aan wat plaaslik die "Wêreldhandelsentrum-sindroom" genoem word, gekoppel.<ref name="FoxSyndrome">{{Cite news |title=World Trade Center Syndrome |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,42730,00.html |work=Fox News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020215053801/http://www.foxnews.com/story/0,2933,42730,00.html |archive-date=2002-02-15}}</ref> 'n Studie van reddingswerkers wat in April 2010 vrygestel is, het bevind dat almal wat ondersoek is, verswakte longfunksie gehad het.<ref name="NYTLung">{{Cite news |last=Grady |first=Denise |date=2010-04-07 |title=Lung Function of 9/11 Rescuers Fell, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2010/04/08/nyregion/08lung.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Outo-immuunsiektes het ook merkbaar toegeneem onder mense wat lank op die terrein gewerk het, met veral rumatoïede artritis, spondiloartritis en lupus; volgens 'n verslag in ''Arthritis & Rheumatology'' van 2015 het die risiko met ongeveer 13 persent gestyg vir elke maand wat op die terrein gewerk is.<ref name="Webber2015">{{Cite journal |last1=Webber |first1=Mayris P. |display-authors=etal |date=2015-03-16 |title=Nested Case–Control Study of Selected Systemic Autoimmune Diseases in World Trade Center Rescue/Recovery Workers |journal=Arthritis & Rheumatology |volume=67 |issue=5 |pages=1369-1376 |doi=10.1002/art.39059}}</ref> 'n Studie van 2017 het by mense wat as kinders of tieners aan die stofwolk blootgestel is, vyftien jaar later 'n verhoogde risiko van hartsiektes gevind, moontlik weens per- en polifluooralkielstowwe wat hulle ingeasem het.<ref name="Koshy2017">{{Cite journal |last1=Koshy |first1=Tony T. |display-authors=etal |date=2017-09-08 |title=Serum perfluoroalkyl substances and cardiometabolic consequences in adolescents exposed to the World Trade Center disaster and a matched comparison group |journal=Environment International |volume=109 |pages=128-135 |doi=10.1016/j.envint.2017.08.003 |pmid=28890218}}</ref> Navorsers van die New York-universiteit het in 2015 in 'n terugskouing bevind dat die belangrikste simptome nie dié was wat met fyn stofdeeltjies geassosieer word nie, en dat die belang van die baie hoë konsentrasies groter en sterk alkaliese deeltjies destyds onderskat is, wat tot 'n "ontoereikende" risikobestuur gelei het.<ref name="Lippmann2015">{{Cite journal |last1=Lippmann |first1=Morton |last2=Cohen |first2=Mitchell D. |last3=Chen |first3=Lung-Chi |date=2015 |title=Health effects of World Trade Center (WTC) Dust: An unprecedented disaster with inadequate risk management |journal=Critical Reviews in Toxicology |volume=45 |issue=6 |pages=492-530 |doi=10.3109/10408444.2015.1044601}}</ref> Teen 2019 het ongeveer 10&nbsp;000 mense wat aan die reddings- en opruimingswerk deelgeneem het, kanker ontwikkel; teen die einde van Junie 2019 was meer as 21&nbsp;000 van hulle by die federale ''World Trade Center Health Program'' ingeskryf, waarvan sowat 4&nbsp;000 met kanker gediagnoseer is. Volgens David Prezant, hoofgeneesheer van die New Yorkse brandweer, het die kankersyfer onder blootgestelde mense tussen 2001 en 2019 met 10 tot 30 persent gestyg, en sal dit verder styg omdat longkanker en mesotelioom twintig tot dertig jaar neem om op te tref.<ref name="AFP2019">{{Cite news |date=2019-09-09 |title=18 ans après, l'ombre du cancer plane sur le 11-Septembre |url=https://www.sciencesetavenir.fr/sante/attentat-des-annees-apres-l-ombre-du-cancer-plane-sur-le-11-septembre_137077 |work=Sciences et Avenir |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> In Maart 2010 het die stad New York 'n fonds van 657,5 miljoen dollar beplan om tienduisend brandweermanne, polisiebeamptes en werkers te vergoed; die ooreenkoms is deur die regter verwerp, maar op 23 Junie 2010 is 'n nuwe skikking van 712,5 miljoen dollar goedgekeur, wat byna al die eisers in November 2010 aanvaar het.<ref name="NYTSettlement">{{Cite news |date=2010-06-23 |title=U.S. District Court Approves Ground Zero Health Settlement |url=https://www.nytimes.com/2010/06/24/nyregion/24zero.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ''James Zadroga 9/11 Health and Compensation Act'', deur die Senaat aanvaar op 22 Desember 2010 en deur Obama onderteken op 2 Januarie 2011, het 4,2 miljard dollar toegeken vir die ''World Trade Center Health Program'', wat toetsing en behandeling verskaf aan mense met langtermyngesondheidsprobleme wat met die aanvalle verband hou.<ref name="NYTZadroga">{{Cite news |date=2010-12-22 |title=Senate Passes 9/11 Health Bill as Republicans Back Down |url=https://www.nytimes.com/2010/12/23/nyregion/23health.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="WTCHP">{{Cite web |title=World Trade Center Health Program FAQ |url=https://www.cdc.gov/wtc/faq.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=2026-09-12}}</ref> Van Januarie 2011 tot 2016 is sowat 37&nbsp;000 geskaadde nooddienswerkers, oorlewendes en ander betrokkenes daardeur mediese versorging en vergoeding gegee.<ref name="Aerztezeitung" /> In 2020 het die NYPD bevestig dat 247 van sy beamptes aan siektes wat met 11 September verband hou, gesterf het, en in September 2022 het die brandweer bevestig dat 299 brandweermanne so gesterf het. Op 25 September 2023 het die brandweer gerapporteer dat dit nou net soveel lede aan 9/11-verwante siektes verloor het as op die dag van die aanvalle self, naamlik 343.<ref name="NYPDTribute">{{Cite web |title=9/11 Tribute |url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/about/memorials/9-11-tribute.page |publisher=New York City Police Department |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="FDNY343">{{Cite news |last=Gainer |first=Alice |date=2023-09-25 |title=FDNY loses 343rd member to 9/11 related illness – as many as died on day of attacks |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/fdny-loses-343rd-member-to-911-related-illness-as-many-as-died-on-day-of-attacks/ |work=CBS New York |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251227120901/https://www.cbsnews.com/newyork/news/fdny-loses-343rd-member-to-911-related-illness-as-many-as-died-on-day-of-attacks/ |archive-date=2025-12-27}}</ref> Teen September 2025 het nog sowat 400 nooddienswerkers aan die gevolge van sulke siektes gesterf.<ref name="ABC2025FDNY">{{Cite news |date=2025-09-09 |title=FDNY honors 39 members who have died in last year of 9/11-related illness |url=https://abc7ny.com/post/fdny-honor-39-members-have-died-last-year-911-related-illness/17779768/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12}}</ref> == Ekonomiese gevolge == Die ekonomiese gevolge van die aanvalle was op kort termyn dramaties, veral in die getrefde gebiede en vir sekere bedrywe, maar op medium- en langtermyn beperk. Die aanvalle het die verwagte ekonomiese groei vir die vierde kwartaal van 2001 gedemp, maar geen [[resessie]] veroorsaak nie. Die Federale Reserweraad het onmiddellik 'n verhoging van die likiditeit aangekondig, en die Europese Sentrale Bank en ander sentrale banke het gehelp deur dollars te koop en rentekoerse te verlaag, wat waarskynlik 'n finansiële krisis voorkom het.<ref name="Makinen3">{{Cite book |last=Makinen |first=Gail |title=Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |publisher=Diane Publishing |year=2011 |isbn=978-1-4379-3837-1 |location=Collingdale |pages=3-7}}</ref> Die effektebeurse het op 11 September nie geopen nie en het tot 17 September gesluit gebly. Met die heropening het die [[Dow Jones]]-indeks 684 punte of 7,1 persent gedaal tot 8&nbsp;921 – destyds die grootste eendagpuntverlies ooit – en die NASDAQ 6,5 persent.<ref name="ChicagoTribune">{{Cite news |last=Barnhart |first=Bill |date=2001-09-17 |title=Markets reopen, plunge |url=http://www.chicagotribune.com/business/chi-010917markets,0,5287650.story |work=Chicago Tribune |access-date=2026-09-12}}</ref> Teen die einde van daardie week het die Dow Jones 1&nbsp;369,7 punte (14,3 persent) verloor, destyds die grootste weeklikse puntdaling in sy geskiedenis, en die S&P 500 11,6 persent en die NASDAQ 16,1 persent. In dollars van 2001 het Amerikaanse aandele daardie week 1,4 biljoen dollar aan waarde verloor.<ref name="CNNMoney">{{Cite news |date=2001-09-23 |title=Finding hope in a selloff |url=http://money.cnn.com/2001/09/23/markets/sun_lookahead/ |work=CNN Money |access-date=2026-09-12 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119153500/http://money.cnn.com/2001/09/23/markets/sun_lookahead/ |url-status=dead }}</ref> Amerikaanse lugrederye het ná die aanvalle na raming 330 miljoen dollar per dag verloor en teen die einde van die jaar altesaam 17,7 miljard dollar. Teen 16 September 2001 het vliegbesprekings in die Verenigde State met 74 persent gedaal en hotelbesprekings met 19 persent, en die toerismebedryf het wêreldwyd enorme verliese gely – hoewel die aanvalle dikwels net dieper strukturele oorsake van dié insinkings versnel het.<ref name="Rhoades">{{Cite book |last=Rhoades |first=Dawna L. |title=The Impact of 9/11 on Business and Economics: The Business of Terror |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-0-230-10006-0 |location=Londen |page=65}}</ref> Die Noord-Amerikaanse lugruim was etlike dae ná die aanvalle gesluit, en lugreise het ná die heropening afgeneem, wat tot 'n vermindering van byna 20 persent in lugvaartkapasiteit gelei en die finansiële probleme van die reeds sukkelende Amerikaanse lugvaartbedryf vererger het.<ref name="BTS">{{Cite web |last1=Bhadra |first1=Dipasis |last2=Texter |first2=Pamela |year=2004 |title=Airline Networks: An Econometric Framework to Analyze Domestic U.S. Air Travel |url=http://www.bts.gov/publications/journal_of_transportation_and_statistics/volume_07_number_01/html/paper_06/ |publisher=United States Department of Transportation |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050330035744/http://www.bts.gov/publications/journal_of_transportation_and_statistics/volume_07_number_01/html/paper_06/ |archive-date=2005-03-30}}</ref> Meer as 18&nbsp;000 klein sake-ondernemings in Laer-Manhattan is vernietig of verplaas, en sowat 2,96 miljoen vierkante meter kantoorruimte is beskadig of vernietig.<ref name="Hensell">{{Cite web |last=Hensell |first=Lesley |date=2001-12-14 |title=Tough Times Loom For Manhattan Commercial Market |url=http://realtytimes.com/rtpages/20011214_downtown.htm |website=Realty Times |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814003420/http://realtytimes.com/rtpages/20011214_downtown.htm |archive-date=2011-08-14}}</ref> In die eerste drie maande ná die aanvalle het New York sowat 430&nbsp;000 werksmaande en 2,8 miljard dollar aan lone verloor, en die stad se bruto binnelandse produk het na raming met 27,3 miljard dollar gedaal vir die laaste drie maande van 2001 en die hele 2002. Die Amerikaanse regering het in September 2001 11,2 miljard dollar aan onmiddellike hulp aan die stad verskaf en vroeg in 2002 nog 10,5 miljard vir ekonomiese ontwikkeling en infrastruktuur.<ref name="Dolfman">{{Cite journal |last1=Dolfman |first1=Michael L. |last2=Wasser |first2=Solidelle F. |year=2004 |title=9/11 and the New York City Economy |journal=Monthly Labor Review |volume=127}}</ref><ref name="Makinen5">{{Cite report |last=Makinen |first=Gail |date=2002-09-27 |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |url=https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |publisher=Congressional Research Service |page=5 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212403/https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |url-status=dead}}</ref> Ongeveer 130&nbsp;000 werknemers wat weens die direkte gevolge afgedank is, het verlengde werkloosheidsvoordele ontvang.<ref name="Makinen3" /> Ramings van die totale skade wat deur die aanvalle veroorsaak is, wissel van 50 tot 500 miljard dollar; as die bykomende veiligheidsuitgawes tot 2011 ingesluit word, meer as een biljoen dollar.<ref name="English67">{{Cite book |last=English |first=Richard |title=Does Terrorism Work? A History |publisher=Oxford University Press |year=2019 |isbn=978-0-19-106795-2 |location=Oxford |page=67}}</ref> Die totale versekerde skade aan lewens en eiendom word op 40 tot meer as 50 miljard dollar geraam, die hoogste versekeringseis in die geskiedenis.<ref name="Makinen5" /> Studies oor die ekonomiese gevolge toon dat die kantoormark en werkverskaffing in Manhattan minder aangetas is as wat aanvanklik gevrees is, omdat die finansiëledienstebedryf persoonlike kontak benodig.<ref name="Fuerst">{{Cite web |last=Fuerst |first=Franz |date=2005-09-07 |title=Exogenous Shocks and Real Estate Rental Markets: An Event Study of the 9/11 Attacks and their Impact on the New York Office Market |publisher=Social Science Research Network |url=https://ssrn.com/abstract=800006 |access-date=2026-09-12}}</ref> == Herbou en gedenktekens == === Herbou van die terrein === [[Lêer:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 HDR panorama (cropped).jpg|duimnael|Die herboude Wêreldhandelsentrum, September 2020]] Meer as 1,8 miljoen ton puin is van die terrein verwyder.<ref name="FreshKills">{{Cite report |title=Recovery: The World Trade Center recovery operation at Fresh Kills |publisher=New York State Museum |url=http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929220703/http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf |archive-date=2006-09-29 |archivedate=2011-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516042641/http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf }}</ref> Ná maande van dag-en-nag-werk is die terrein aan die einde van Mei 2002 skoongemaak, en die beskadigde deel van die Pentagon is binne 'n jaar herbou en weer in gebruik geneem.<ref name="CNNCleanup">{{Cite news |date=2002-05-30 |title=Ceremony closes 'Ground Zero' cleanup |url=http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201081749/http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |archive-date=2008-12-01}}</ref> Die tydelike PATH-stasie is aan die einde van 2003 geopen en die nuwe gebou 7 in 2006 voltooi. Die werk aan die hoofterrein is eers laat in 2006 hervat toe Larry Silverstein en die Hawe-owerheid oor die finansiering ooreengekom het.<ref name="NYTBagli">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=2006-09-22 |title=An Agreement Is Formalized on Rebuilding at Ground Zero |url=https://www.nytimes.com/2006/09/22/nyregion/nyregionspecial3/22rebuild.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die bou van One World Trade Center het in April 2006 begin; die spits is in Mei 2013 opgerig, wat die gebou se hoogte op 541 meter gebring het en dit die hoogste gebou in die Westelike Halfrond gemaak het. Dit is op 3 November 2014 geopen.<ref name="OneWTC">{{Cite magazine |last=Iyengar |first=Rishi |date=2014-11-03 |title=One World Trade Center Opens Its Doors |url=https://time.com/3553897/one-world-trade-center-freedom-tower-opens-doors-new-york-city-911/ |magazine=Time |access-date=2026-09-12 |archive-date=2025-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614032209/https://time.com/3553897/one-world-trade-center-freedom-tower-opens-doors-new-york-city-911/ |url-status=dead}}</ref> Gebou 4 het in November 2013 geopen en gebou 3 in Junie 2018.<ref name="USAToday3WTC">{{Cite news |date=2018-06-10 |title=New World Trade Center to open after years of delays |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2018/06/10/3-world-trade-center-open-after-years-delays-twin-towers-site/689035002/ |work=USA Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Grieks-Ortodokse Sint Nikolaas-kerk is volgens 'n ontwerp van [[Santiago Calatrava]] herbou en op 4 Julie 2022 as nasionale heiligdom ingewy; dit het in Desember 2022 weer vir gereelde dienste geopen.<ref name="CBSStNicholas">{{Cite news |date=2022-12-06 |title=Saint Nicholas Greek Orthodox Church officially reopens to public after being destroyed on 9/11 |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/saint-nicholas-greek-orthodox-church-officially-reopens-to-public-after-being-destroyed-on-911/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Ronald O. Perelman Performing Arts Center het in September 2023 geopen, terwyl gebou 2 teen 2026 steeds onvoltooid was.<ref name="NYTPerelman">{{Cite news |last=Pareles |first=Jon |date=2023-09-18 |title=Perelman Arts Center Opens in New York and Welcomes the World |url=https://www.nytimes.com/2023/09/18/arts/music/perelman-arts-center-opens.html |work=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2026-09-12}}</ref> === Gedenktekens === [[Lêer:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 HDR.jpg|duimnael|''Tribute in Light'', met twee ligkolomme wat die tweelingtorings voorstel, September 2020]] In die dae ná die aanvalle is talle gedenkdienste en waghoudings wêreldwyd gehou, en foto's van die dooies en vermistes is regoor die terrein aangeplak.<ref name="Sigmund">{{Cite web |last=Sigmund |first=Pete |title=Crews Assist Rescuers in Massive WTC Search |url=http://www.constructionequipmentguide.com/Crews-Assist-Rescuers-in-Massive-WTC-Search/1531/ |publisher=Construction Equipment Guide |access-date=2026-09-12}}</ref> Van 11 September tot die begin van die oorlog in Oktober 2001 het 'n groot verskeidenheid spontane vorme van rou ontstaan – soekplakkate vir vermistes en aandenkings van allerlei aard by ''Ground Zero'', by Union Square, teen brûe, heinings en mure – en ''The New York Times'' het met sy reeks ''Portraits of Grief'' oor die slagoffers begin.<ref name="Bond1989">{{Cite book |last=Bond |first=Lucy |title=Frames of Memory After 9/11: Culture, Criticism, Politics, and Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44010-5 |location=New York |pages=1989-1990}}</ref> Een van die eerste gedenktekens was ''Tribute in Light'', 'n installasie van 88 soekligte wat op 11 Maart 2002 vir die eerste keer aangeskakel is en sedertdien jaarliks in die nag van 11 September herhaal word. Twee hoë-intensiteit blouwit ligkolomme styg loodreg op uit die voetspore van die ou torings en is van ver af sigbaar.<ref name="BBCTribute">{{Cite news |date=2002-03-06 |title=Tribute in light to New York victims |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1857699.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="Sagalyn">{{Cite book |last=Sagalyn |first=Lynne B. |title=Power at Ground Zero: Politics, Money, and the Remaking of Lower Manhattan |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-060704-3 |location=Oxford |page=222}}</ref> Vir die terrein self is die ''World Trade Center Site Memorial Competition'' gehou. Die wenontwerp, ''Reflecting Absence'', is in Augustus 2006 gekies en bestaan uit twee verdiepte poele in die voetspore van die torings, omring deur die name van die slagoffers in 'n ondergrondse gedenkruimte. Die gedenkteken is op die tiende herdenking in 2011 voltooi en die museum het in Mei 2014 geopen. In die wande van die bassins is die name van al 2&nbsp;791 slagoffers van die aanvalle sowel as dié van die bomaanval van 1993 gegraveer.<ref name="CBSMemorial">{{Cite news |date=2006-03-06 |title=WTC Memorial Construction Begins |url=https://www.cbsnews.com/news/wtc-memorial-construction-begins/ |work=CBS News |agency=Associated Press |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="Arad">{{Cite journal |last=Arad |first=Michael |year=2009 |title=Reflecting Absence |url=https://placesjournal.org/assets/legacy/pdfs/reflecting-absence.pdf |journal=Places Journal |volume=21 |issue=1}}</ref> By die jaarlikse herdenkings in New York lees familielede die name gewoonlik in alfabetiese volgorde voor.<ref name="Arad" /> ''The Sphere'' van die Duitse beeldhouer Fritz Koenig, die grootste bronsbeeld van die moderne tyd, het van 1971 tot 2001 tussen die tweelingtorings op die Austin J. Tobin-plein gestaan. Die beeld van meer as twintig ton was die enigste kunswerk wat grootliks ongeskonde uit die puin gehaal is en het 'n simboliese gedenkteken geword; in Augustus 2017 is dit in Liberty Park naby die 9/11-gedenkteken opgestel.<ref name="NYTSphere">{{Cite news |last=Otterman |first=Sharon |date=2017-11-29 |title=Battered and Scarred, 'Sphere' Returns to 9/11 Site |url=https://www.nytimes.com/2017/11/29/nyregion/911-memorial-sphere-sculpture.html |work=The New York Times |issn=1553-8095 |access-date=2026-09-12}}</ref> In Arlington is die Pentagon-gedenkteken op die sewende herdenking in 2008 vir die publiek geopen. Dit bestaan uit 'n park met 184 banke wat na die Pentagon kyk. Toe die Pentagon in 2001 en 2002 herstel is, is 'n private kapel en 'n binnenshuise gedenkteken ingerig op die plek waar Vlug 77 die gebou getref het.<ref name="WaPoPentagonMem">{{Cite news |last=Miroff |first=Nick |date=2008-09-11 |title=Creating a Place Like No Other |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/10/AR2008091000018.html |work=The Washington Post |issn=2641-9599 |access-date=2026-09-12}}</ref> By Shanksville is 'n besoekersentrum van beton en glas in 2015 geopen, geleë op 'n heuwel wat oor die neerstortterrein en die wit marmer-''Wall of Names'' uitkyk; sowel die uitkykplatform as die muur is onder die vlugpad van Vlug 93 in lyn gebring.<ref name="NPSFlight93">{{Cite web |title=Flight 93 National Memorial – Frequently Asked Questions |url=https://www.nps.gov/flni/historyculture/upload/FAQs_longform_formatted_5-2013.pdf |publisher=National Park Service |pages=22-23 |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715132520/http://www.nps.gov/flni/historyculture/upload/FAQs_longform_formatted_5-2013.pdf |archive-date=2013-07-15}}</ref> Op 14 November 2001 het die Kongres 'n resolusie aanvaar wat elke 11 September as Patriot Day aanwys; jaarliks doen die president 'n beroep op die Amerikaanse volk om 'n oomblik stilte te hou. Ná Bush se ampstermyn is die dag van 2009 af ook as die ''National Day of Service and Remembrance'' bekend.<ref name="PatriotDay">{{Cite web |title=Amending title 36, United States Code, to designate September 11 as Patriot Day |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:S.J.RES.29: |publisher=Library of Congress |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918011620/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:S.J.RES.29: |archive-date=2008-09-18}}</ref><ref name="Bond1989" /> In September 2003 is 7,5 ton staal van die terrein gebruik in die bou van die USS ''New York'', 'n oorlogskip wat ter nagedagtenis aan die slagoffers so genoem is.<ref name="TimesWarship">{{Cite news |date=2006-05-22 |title=Warship built out of Twin Towers wreckage |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article723328.ece |work=The Times |access-date=2026-09-12 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524002036/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article723328.ece |url-status=dead }}</ref> Op 11 September 2006 het [[Bill Clinton]] die monument ''To the Struggle Against World Terrorism'' van die beeldhouer Zoerab Tsereteli in Bayonne, New Jersey, ingewy; dit stel 'n traan in 'n gebreekte toring voor.<ref name="Cesari">{{Cite thesis |last=Césari |first=Pierre |date=2013-04-25 |title=La vision russe du 11 Septembre |publisher=Université Paris I Panthéon-Sorbonne |url=https://dumas.ccsd.cnrs.fr/dumas-00817673/ |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> By die brandweerstasie ''Ten House'' in Liberty Street, wat eerste by die Wêreldhandelsentrum aangekom het en ses manne verloor het, is in 2006 die ''Ten House Bravest Memorial'' geopen, later gevolg deur die ''FDNY Memorial Wall'' vir al 343 brandweermanne wat daardie dag gesterf het.<ref name="Fodors">{{Cite book |title=Fodor's New York City 2025 |publisher=Fodor's Travel |year=2024 |isbn=978-1-64097-763-1 |location=New York |page=143}}</ref> == Kulturele invloed == Onmiddellike reaksies op die aanvalle het 'n groter klem op die gesinslewe, hoër kerkbywoning en meer uitings van [[patriotisme]], soos die vertoon van die Amerikaanse vlag, ingesluit.<ref name="Carducci">{{Cite book |last=Carducci |first=Bernardo J. |title=The Psychology of Personality: Viewpoints, Research, and Applications |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3635-8 |page=200}}</ref> Die aanvalle is sedertdien as agtergrond, verhaal of tema in rolprente, musiek, letterkunde en selfs humor gebruik, en televisieprogramme het die kulturele bekommernisse van die tydperk weerspieël.<ref name="QuayDamico">{{Cite book |last1=Quay |first1=Sara |last2=Damico |first2=Amy |title=September 11 in Popular Culture: A Guide |publisher=Greenwood |year=2010 |isbn=978-0-313-35505-9}}</ref> Die Amerikaanse kultuur ná die aanvalle word gekenmerk deur verhoogde sekuriteit en 'n groter vraag daarna, sowel as [[angs]] oor toekomstige terreuraanvalle; sielkundiges het 'n toename in angs oor kommersiële lugreise bevestig.<ref name="PsychToday">{{Cite web |last1=Schmidt |first1=Brad |last2=Winters |first2=Jeffrey |date=2002-01-01 |title=Anxiety After 9/11 |url=http://www.psychologytoday.com/articles/200201/anxiety-after-911 |website=Psychology Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Haatmisdade teen Moslems het in 2001 byna vertienvoudig en het daarna "ongeveer vyf keer hoër as die koers voor 11 September" gebly.<ref name="Ingraham">{{Cite news |last=Ingraham |first=Christopher |date=2015-02-11 |title=Anti-Muslim hate crimes are still five times more common today than before 9/11 |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/02/11/anti-muslim-hate-crimes-are-still-five-times-more-common-today-than-before-911/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Die aanvalle het ook 'n groot uitwerking op die geloofslewe van baie mense gehad: vir sommige het dit hul geloof versterk as bron van troos, terwyl ander hul geloof bevraagteken of verloor het.<ref name="PBSFaith">{{Cite news |title=Faith and Doubt at Ground Zero |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/faith/questions/god.html |work=PBS Frontline |access-date=2026-09-12}}</ref> === Letterkunde en teater === Vroeë Duitstalige tekste oor 11 September het die gebeure as 'n biografiese en estetiese keerpunt verstaan, dikwels in die vorm van 'n persoonlike krisisdagboek, soos Kathrin Röggla se reportage ''really ground zero'' (2001). Durs Grünbein se ''September-Elegien'' (2001) vergelyk die televisiebeelde met historiese oorlogsbeelde en Bybelse mites en bevraagteken of taal die gebeure hoegenaamd kan weergee.<ref name="Koenig">{{Cite book |last=König |first=Michael |title=Die Welt nach 9/11 |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=821-828 |chapter="Alles wird anders": Der 11. September in deutscher Literatur |language=de}}</ref> Frédéric Beigbeder se roman ''Windows on the World'' (2003) vertel in fyn besonderhede van 'n vader en sy twee seuns wat hulle tydens die aanvalle in die restaurant boaan die Noordtoring bevind. [[Jonathan Safran Foer]] se ''Extremely Loud and Incredibly Close'' (2005) handel oor 'n getraumatiseerde negejarige seun wie se pa in die aanvalle gesterf het, en die hoofkarakter van Don DeLillo se ''Falling Man'' (2007) is 'n oorlewende; 'n leitmotief is 'n performance-kunstenaar wat die bekende foto van Richard Drew naboots.<ref name="Melnick">{{Cite book |last=Melnick |first=Jeffrey |title=9/11 Culture |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-1-4051-7372-8 |location=Chichester |pages=64, 172-176}}</ref> In die teater handel Neil LaBute se ''The Mercy Seat'' (2002) oor 'n man wat die aanvalle oorleef het omdat hy heimlik by sy minnares was, en Rainald Goetz se ''Reich des Todes'' is op 11 September 2020 in Hamburg opgevoer.<ref name="Stern">{{Cite news |date=2020-09-14 |title=Uraufführung "Reich des Todes" von Rainald Goetz: Vier Stunden Dunkelheit |url=https://www.stern.de/kultur/kunst/urauffuehrung-rainald-goetz--reich-des-todes--im-schauspielhaus--vier-stunden-dunkelheit-9413202.html |work=Stern |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> === Beeldende kunste === Die reeks ''ten breaths'' van Eric Fischl bestaan uit gouaches en beeldhouwerke van vallende en gevalle mense en verwerk die persfoto's van dié wat uit die brandende torings gespring het. Die beeld ''Tumbling Woman'', wat 'n vrou in vrye val uitbeeld, het in die Verenigde State omstredenheid veroorsaak. Gerhard Richter het die skildery ''September'' oor die gebeure geskep.<ref name="KStA">{{Cite news |date=2008-06-04 |title=Zu Gerhard Richters Bild "September" |url=https://www.ksta.de/richter-ueber-sein-bild-das-teuflische-schoene-13275732 |work=Kölner Stadt-Anzeiger |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> === Musiek === Direk ná die aanvalle het baie mense musiek as ongepas beleef en is optredes gekanselleer. Daar was ook pogings tot sensuur: die sogenaamde Clear Channel-memorandum het die maatskappy se 1&nbsp;170 radiostasies aangeraai om 164 liedjies nie te speel nie omdat dit as ongepas vir die nasionale rou beskou is. Daaronder was al die musiek van [[Rage Against the Machine]], al die liedjies van die Moslem [[Cat Stevens]], ''Imagine'' van [[John Lennon]] en ''Knockin' on Heaven's Door'' van [[Bob Dylan]].<ref name="Cloonan">{{Cite book |last=Cloonan |first=Martin |title=9/11 – The World's all out of tune: Populäre Musik nach dem 11. September 2001 |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=13-25 |chapter=Musical Responses to September 11th: From conservative patriotism to radicalism}}</ref> Die komponis John Adams is onder druk geplaas om sy opera ''The Death of Klinghoffer'' nie op te voer nie, en akteurs en musikante soos [[Sheryl Crow]], [[Madonna]] en Michael Stipe is as onpatrioties aangeval.<ref name="Cloonan" /> [[Sting]] het 'n privaat konsert op die aand van 11 September met die lied ''Fragile'' geopen en dit aan al die slagoffers opgedra.<ref name="Pena">{{Cite book |last=Peña |first=Charles V. |title=Winning the Un-war: A New Strategy for the War on Terrorism |publisher=Potomac Books |year=2007 |isbn=978-1-61234-323-5 |pages=17-18}}</ref> Die musiekbedryf het met welsynskonserte en uitsendings vir fondsinsameling gereageer, soos ''America: A Tribute to Heroes''. By die ''Concert for New York City'' op 20 Oktober 2001 in Madison Square Garden het talle musikante kosteloos opgetree; [[Paul McCartney]] het daar sy nuwe lied ''Freedom'' uitgevoer, en die konsert het sowat 14 miljoen dollar aan toegangsgeld en na raming 125 miljoen dollar aan skenkings ingesamel. [[Michael Jackson]] het vir sy lied ''What More Can I Give'' 'n groot aantal sterre byeengebring.<ref name="Cloonan" /> Honderde werke in die hoofstroom van pop-, rock-, hiphop- en jazzmusiek het na die aanvalle of die daaropvolgende oorlog verwys.<ref name="Phleps">{{Cite book |last=Phleps |first=Thomas |title=9/11 – The World's all out of tune |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=175-208 |chapter=9/11 und die Folgen in der Popmusik IV: Eine Auswahldiskographie |language=de}}</ref> [[Bruce Springsteen]] se album ''The Rising'' bevat agt liedjies met 'n verband met die aanvalle; Alan Jackson se ''Where Were You (When the World Stopped Turning)'' het van Desember 2001 af vyf weke lank die Amerikaanse country-trefferlys aangevoer; [[Enya]] se ''Only Time'' is met die stemme van betrokkenes gemeng en het 'n informele volkslied van die herdenking geword; en [[Neil Young]] se ''Let's Roll'' verheerlik die weerstand van die passasiers op Vlug 93.<ref name="Cloonan" /><ref name="Phleps" /> In baie liedtekste ná die aanvalle het motiewe van wraak en vergelding oorheers; eers met die begin van die oorlog in Irak in Maart 2003 het weer honderde popliedjies met 'n antioorlogstandpunt verskyn.<ref name="HelmsPhleps">{{Cite book |editor1-last=Helms |editor1-first=Dietrich |editor2-last=Phleps |editor2-first=Thomas |title=9/11 – The World's all out of tune |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=8-9 |language=de}}</ref> Die komponis Karlheinz Stockhausen het die aanvalle op 16 September 2001 by 'n perskonferensie "die grootste kunswerk wat daar nog ooit was" genoem. Die uitlating het verontwaardiging veroorsaak en tot die kansellasie van konserte gelei; Stockhausen het later beweer dat hy van die grootste vernietigende kunswerk van sy operafiguur Lucifer gepraat het.<ref name="Carlesso">{{Cite book |last=Carlesso |first=Giovanna-Beatrice |title=Theater, Terror, Tod: Das Künstlerdrama von Christoph Schlingensief |publisher=transcript |year=2024 |isbn=978-3-8394-7192-0 |location=Bielefeld |page=59 |language=de}}</ref> === Humor en satire === Swart humor onder die leuse "Waar was King Kong toe ons hom nodig gehad het?" en grappe oor die aanvalle het reeds die volgende dag opgeduik; dié grappe is versamel en in die volkskunde bestudeer.<ref name="Kuipers">{{Cite book |last=Kuipers |first=Giselinde |title=A Decade of Dark Humor: How Comedy, Irony, and Satire Shaped Post-9/11 America |publisher=University Press of Mississippi |year=2011 |isbn=978-1-61703-006-2 |location=Oxford, Mississippi |pages=26-40 |chapter=Where Was King Kong When We Needed Him?}}</ref> Amerikaanse laatnagprogramme het rou en erkenning aan die reddingswerkers vooropgestel en aanvanklik van regeringskritiek afgesien. Toe die satirikus [[Bill Maher]] op 17 September 2001 met 'n gas saamgestem het wat die gebruiklike beskrywing van die aanvallers as lafaards bevraagteken het, het die ABC-netwerk sy program ''Politically Incorrect'' teen Junie 2002 laat verval.<ref name="Gurney">{{Cite book |last=Gurney |first=David |title=A Decade of Dark Humor |publisher=University Press of Mississippi |year=2011 |isbn=978-1-61703-006-2 |location=Oxford, Mississippi |pages=16-21 |chapter=Everything changes forever (temporarily): Late-Night Television Comedy after 9/11}}</ref> == Historiese beoordeling == Tydgenote en die media het 11 September as 'n historiese keerpunt beleef: niks sou weer wees soos vantevore nie.<ref name="Berg463">{{Cite journal |last=Berg |first=Manfred |year=2011 |title=Der 11. September 2001 – eine historische Zäsur? |url=https://zeithistorische-forschungen.de/3-2011/4411 |journal=Zeithistorische Forschungen |volume=8 |issue=3 |pages=463-474 |language=de}}</ref> Van 2002 af het sommige historici en politieke wetenskaplikes egter beklemtoon dat die Verenigde State ná die aanvalle bloot sy strewe na oorheersing teenoor die Islamitiese wêreld voortgesit het, sowel as sy neiging om internasionale konflikte manicheïes as 'n stryd tussen goed en kwaad uit te lê.<ref name="Dudziak">{{Cite book |editor-last=Dudziak |editor-first=Mary L. |title=September 11 in History: A Watershed Moment? |publisher=Duke University Press |year=2003 |location=Durham}}</ref> [[Noam Chomsky]] het 'n kontinuïteit van Amerikaanse imperialisme en die strewe na wêreldwye oorheersing beklemtoon.<ref name="Chomsky">{{Cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Hegemony or Survival: America's Quest for Global Dominance |publisher=Metropolitan Books |year=2003 |location=New York}}</ref> Volgens die Amerikanis Michael Butter het 11 September lopende ontwikkelinge eerder versnel as veroorsaak.<ref name="Butter">{{Cite book |last1=Butter |first1=Michael |last2=Christ |first2=Birte |last3=Keller |first3=Patrick |title=9/11: Kein Tag, der die Welt veränderte |publisher=Schöningh |year=2011 |isbn=978-3-506-77097-4 |location=Paderborn |language=de}}</ref> Manfred Berg het in 2011 geoordeel dat die aanvalle die oorlog teen terreur en die enorme uitbreiding van uitvoerende mag in die Verenigde State onteenseglik veroorsaak het, maar dat hulle die langertermyn- politieke en ekonomiese tendense in die wêreld klaarblyklik nie beslissend verander het nie.<ref name="Berg463" /> Die politieke wetenskaplike Jochen Hippler het die oorloë in Afghanistan en Irak in 2003 ook as die voortsetting van 'n unilaterale Amerikaanse buitelandse beleid beskou: die land sou sy posisie as enigste oorblywende supermag ná die Koue Oorlog gebruik het om 'n neokonserwatiewe program te verwesenlik. Volgens hom het die omverwerping van die Baath-regime in Irak geweld en terreur daar sterk vererger, die kloof tussen Arabiese regerings en hul bevolkings verdiep, die internasionale solidariteit met die Verenigde State beëindig en die gesag van die VN en die volkereg geskaad.<ref name="Hippler">{{Cite web |last=Hippler |first=Jochen |date=2004-01-15 |title=Die Folgen des 11. September 2001 für die internationalen Beziehungen |url=https://www.bpb.de/publikationen/5LFXXA,0,Die_Folgen_des_11_September_2001_f%FCr_die_internationalen_Beziehungen.html |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Die kriminoloog Sebastian Scheerer het in 2002 gebrekkige rasionele navorsing na die oorsake gekritiseer en 'n neiging tot "patologisering" en "mitologisering" uitgewys, byvoorbeeld deur voorwetenskaplike idees van "goed en kwaad" te gebruik. Volgens hom kan die gewone analitiese en waardevrye begrip van [[terrorisme]] die verskynsels van 11 September net so goed verklaar as dié van die linkse terrorisme van die 1970's en 1980's.<ref name="Scheerer">{{Cite book |last=Scheerer |first=Sebastian |title=Die Zukunft des Terrorismus: Drei Szenarien |publisher=Zu Klampen |year=2002 |location=Lüneburg |pages=13-15, 23 |language=de}}</ref> Peter Waldmann het eweneens by sy definisie van terrorisme gebly en aangevoer dat daar wel 'n strategieverandering was – weg van vaste organisasies na oper strukture – maar dat dit nie genoeg is om van 'n keerpunt te praat nie.<ref name="Waldmann">{{Cite book |last=Waldmann |first=Peter |title=Terrorismus: Provokation der Macht |publisher=Murmann |year=2005 |edition=2de |location=Hamburg |pages=12, 29-33 |language=de}}</ref> In 2026, kort voor die vyf-en-twintigste herdenking, het 'n taalriglyn van die Kanadese openbare uitsaaier CBC/Radio-Canada wye kritiek uitgelok. Volgens die riglyn moes die woorde "terroris" en "terrorisme" slegs met toeskrywing gebruik word, 'n langbestaande praktyk om politiek gelaaide terme nie as die uitsaaier se eie taal oor te neem nie. Ná kritiek van onder meer die direkteur van die FBI, die Amerikaanse ambassadeur in Kanada en Kanadese politici het CBC 'n uitsondering aangekondig: sy joernaliste mag die aanvalle van 11 September voortaan sonder toeskrywing as 'n "terreurdaad" beskryf, terwyl die algemene reël vir ander ideologies gemotiveerde geweld behoue bly.<ref name="CBC2026">{{Cite web |last=Boshra |first=Basem |date=2026-08-28 |title=How and why CBC News will adjust its 9/11 language guidance |url=https://www.cbc.ca/news/editorials/cbc-news-9-11-language-guidance-1.7314023 |publisher=CBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="LaPresse2026">{{Cite news |last=Karadeglija |first=Anja |date=2026-08-28 |title=Après plusieurs critiques, CBC change sa politique sur les attaques du 11–Septembre |url=https://www.lapresse.ca/actualites/2026-08-28/apres-plusieurs-critiques-cbc-change-sa-politique-sur-les-attaques-du-11-septembre.php |work=La Presse |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> == Sien ook == * [[Terrorisme]] * [[Al-Kaïda]] * [[Wêreldhandelsentrum]] * [[Osama bin Laden]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * Stephen E. Atkins (red.): ''The 9/11 Encyclopedia.'' ABC-Clio, Santa Barbara 2011, {{ISBN|978-1-59884-922-6}}. * Stephen E. Atkins: ''9/11: The Essential Reference Guide.'' ABC-Clio, Santa Barbara 2021, {{ISBN|978-1-4408-7302-7}}. * Stefan Aust, Cordt Schnibben (reds.): ''11. September 2001. Geschichte eines Terrorangriffs.'' dtv, Stuttgart 2003, {{ISBN|3-423-34026-6}}. * Manfred Berg: ''Der 11. September 2001 – eine historische Zäsur?'' In: ''Zeithistorische Forschungen / Studies in Contemporary History'' 8 (2011), bl. 463-474. * Peter Bergen: ''The Longest War: The Enduring Conflict Between America and Al-Qaeda.'' Simon & Schuster, New York 2011, {{ISBN|978-0-85720-883-5}}. * Michael Butter, Birte Christ, Patrick Keller (reds.): ''9/11. Kein Tag, der die Welt veränderte.'' Schöningh, Paderborn 2011, {{ISBN|978-3-506-77097-4}}. * Bernd Greiner: ''9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen.'' C. H. Beck, München 2011, {{ISBN|978-3-406-61244-2}}. * Thomas Jäger (red.): ''Die Welt nach 9/11: Auswirkungen des Terrorismus auf Staatenwelt und Gesellschaft.'' Springer VS, Wiesbaden 2011, {{ISBN|978-3-531-94173-8}}. * Till Karmann, Simon Wendt e.a. (reds.): ''Zeitenwende 9/11? Eine transatlantische Bilanz.'' Barbara Budrich, Opladen, Berlyn & Toronto 2016, {{ISBN|978-3-8474-0562-7}}. * Tom Lansford: ''9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide.'' Bloomsbury, New York 2011, {{ISBN|978-1-59884-419-1}}. * Terry McDermott: ''Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It.'' HarperCollins, New York 2005, {{ISBN|978-0-06-058470-2}}. * Anthony Summers, Robbyn Swan: ''The Eleventh Day. The Full Story of 9/11.'' Ballantine Books, New York 2012, {{ISBN|978-0-8129-7809-4}}. * Lawrence Wright: ''The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11.'' Knopf, New York 2006, {{ISBN|978-0-375-41486-2}}. == Eksterne skakels == {{Commonskat|September 11 attacks|Aanvalle op 11 September}} * [https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf ''The 9/11 Commission Report''] (PDF) * [https://911digitalarchive.org/ ''The September 11 Digital Archive''] * [https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation NIST se ondersoek na die Wêreldhandelsentrum] {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:New York (stad)]] [[Kategorie:Washington, D.C.]] [[Kategorie:Islamitiese terrorisme]] [[Kategorie:Vliegtuigkapings]] [[Kategorie:2001]] oiwoirwb6by16wejw467adeag1mgjdt 0 74363 2970723 2926064 2026-09-25T18:35:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970723 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster | naam= Alpha Centauri AB | beeld= Alpha, Beta and Proxima Centauri (1).jpg | onderskrif= Die posisie van Alpha Centauri A en Alpha Centauri B, met [[Proxima Centauri]] in 'n rooi sirkel (vergroot foto om die rooi sirkel te sien). | sterrebeeld= [[Sentour (sterrebeeld)|Sentour]] | bayernaam= | soort = [[Dubbelster]] | RK= '''A / B:''' 14^h 39^m 36,4951^s / <br />14^h 39^m 35,0803^s | Dek= −60° 50′ 02,308″ / −60° 50′ 13,761″ | magnitude= | skynmagnitude= -0,01 / 1,33 | absolute magnitude= | B-V = 0,88<ref name=ducati>{{cite journal|bibcode=2002yCat.2237....0D|title=VizieR Online Data Catalog: Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system|journal=CDS/ADC Collection of Electronic Catalogues|volume=2237|pages=0|author1=Ducati|first1=J. R.|year=2002}}</ref> | U-B = 0,68<ref name=ducati/> | ouderdom= 6 miljard | massa= 1,1 / 0,907 | radius= 1,2227 / 0,865 | ligsterkte= 1,519 / 0,5 | spektraaltipe= G2V / K1V | temperatuur= 5 790 / 5 260 | afstand= 4,366 | veranderlik= | veelvoudig= Drievoudige stelsel saam met Proxima Centauri | name= '''AB:''' Rigil Kentaurus, Rigil Kent, Toliman, Bungula, FK5&nbsp;538, CP(D)−60°5483, GC&nbsp;19728, CCDM&nbsp;J14396-6050 <br />'''A:'''α¹&nbsp;Centauri, [[Gliese-katalogus|GJ]]&nbsp;559 A, [[Bright Star Catalogue|HR]]&nbsp;5459, [[Henry Draper-katalogus|HD]]&nbsp;128620, GCTP&nbsp;3309.00, LHS&nbsp;50, SAO&nbsp;252838, [[Hipparcos|HIP]]&nbsp;71683 <br />'''B:''' α²&nbsp;Centauri, [[Gliese-katalogus|GJ]]&nbsp;559&nbsp;B, [[Bright Star Catalogue|HR]]&nbsp;5460, [[Henry Draper-katalogus|HD]]&nbsp;128621, LHS&nbsp;51, [[Hipparcos|HIP]]&nbsp;71681 <br />'''C:''' Proxima Centauri, α&nbsp;Cen&nbsp;C, LHS&nbsp;49, [[Hipparcos|HIP]]&nbsp;70890 {{Ligging | image_map = Position Alpha Cen.png | image_width = 260px | x = 56 | y = 160 }} Die posisie van Alpha Centauri in die sterrebeeld Sentour.}} '''Alpha Centauri''' (afgekort as '''Alpha Cen''' of '''α Cen''') is die naaste stelsel van [[ster]]re en [[eksoplanete]] aan die [[Sonnestelsel]]. Die [[Veelvoudige ster|stelsel van drie sterre]] wat deur hulle swaartekrag verbind word, is sowat 4,37&nbsp;[[ligjare]] (1,34&nbsp;[[parsek]]) van hier en lê in die suidelike [[sterrebeeld]] [[Sentour (sterrebeeld)|Sentour]] (Centaurus). Die drie sterre is α&nbsp;Centauri&nbsp;A (amptelik '''Rigil Kentaurus'''),<ref name="IAU-LSN">{{cite web|url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|title=Naming Stars|publisher=IAU.org|access-date=16 Desember 2017|archive-date=11 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411104839/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/|url-status=dead}}</ref> α&nbsp;Centauri&nbsp;B (amptelik '''Toliman''')<ref name="IAU-LSN"/> en die naaste ster, α&nbsp;Centauri&nbsp;C (amptelik '''[[Proxima Centauri]]''').<ref name="IAU-LSN"/> Alpha Centauri A en B is [[son]]groottesterre, onderskeidelik 'n [[Sterreklassifikasie#Klas G|G-tipe]] en [[Sterreklassifikasie#Klas K|K-tipe]] [[hoofreeksster]], en saam vorm hulle die [[dubbelster]] Alpha Centauri&nbsp;AB. Met die blote oog lyk die twee hoofkomponente soos 'n enkele ster met 'n [[skynbare magnitude]] van -0,27 – dit is die helderste ster in Sentour en derde helderste ster aan die naghemel (naas [[Sirius]] en [[Canopus]]). Eersgenoemde het ’n massa en ligsterkte van onderskeidelik 110% en 151,9% van die [[Son]] s’n en laasgenoemde onderskeidelik 90,7% en 44,5%. Tydens die twee sterre se wentelbaan om hulle [[massamiddelpunt]], wissel die afstand tussen hulle van omtrent die afstand tussen die Son en [[Pluto]] tot die afstand tussen die Son en [[Saturnus]]. Alpha Centauri&nbsp;C, of Proxima Centauri, is 'n dowwe [[rooidwerg]] ([[Sterreklassifikasie#Klas M|M-tipe]]). Hoewel dit nie met die blote oog gesien kan word nie, is dit die naaste ster aan die Son op 'n afstand van 4,24&nbsp;ligjare (1,3&nbsp;parsek). Dit is sowat 0,21&nbsp;ligjare (0,06&nbsp;parsek) van Alpha Centauri&nbsp;AB af<ref name="Kervella2017">{{cite journal|last1=Kervella|first1=P.|last2=Thévenin|first2=F.|last3=Lovis|first3=C.|date=Januarie 2017|title=Proxima's orbit around α Centauri|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=598 |at=L7|arxiv=1611.03495|bibcode=2017A&A...598L...7K|doi=10.1051/0004-6361/201629930|s2cid=50867264}}</ref> (sowat 430 keer die radius van [[Neptunus]] se wentelbaan). Proxima Centauri het drie bekende planete: Proxima&nbsp;b, 'n aardgrootte-eksoplaneet in die [[bewoonbare sone]] wat in 2016 ontdek is; Proxima&nbsp;c, 'n [[Superaarde]] 1,5&nbsp;[[AE]] van die ster af wat moontlik 'n groot ringstelsel het en wat in 2019 ontdek is; en Proxima&nbsp;d, 'n kandidaat-subaarde wat baie naby aan die ster is en waarvan die ontdekking in 2022 aangekondig is. Alpha Centauri&nbsp;A het moontlik 'n planeet so groot as Neptunus in die bewoonbare sone, maar dit is nog nie as 'n planeet bevestig nie. Alpha Centauri&nbsp;B het geen bekende planete nie: Planeet&nbsp;Bb, wat na berig is in 2012 ontdek is, was 'n vals alarm. ==Name== [[Beeld:Constellation Centaurus.jpg|duimnael|180px|links|Alpha Centauri (links bo) is die helderste voorwerp in die sterrebeeld Sentour.]] "α Centauri" is die naam wat [[Johann Bayer]] in 1603 aan die stelsel gegee het. Die tradisionele naam is "Rigil Kentaurus", wat die [[Latyn]]se vorm is van die [[Arabies]]e naam (رجل القنطورس, ''Rijl al-Qinṭūrus'', "Voet van die Sentour").<ref name="K&S">{{cite book|author1=Paul Kunitzsch|author2=Tim Smart|title=A Dictionary of Modern Star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations |url=https://books.google.com/books?id=XVspPwAACAAJ|year=2006|publisher=Sky Pub.|isbn=978-1-931559-44-7|page=27}}</ref><ref>{{cite journal|title=The pronunciations, derivations, and meanings of a selected list of star names|journal=Popular Astronomy|first=George R. Jr.|last=Davis|volume=52|issue=3|page=16|date=Oktober 1944|bibcode=1944PA.....52....8D}}</ref> Die naam word dikwels afgekort tot "Rigil Kent" of selfs "Rigil", hoewel laasgenoemde naam eintlik gebruik word vir [[Rigel|β Ori]] (Rigel).<ref name=Allen>R.H. Allen, ''Star Names and their Meanings''</ref> 'n Alternatiewe naam wat in Europese bronne aangetref word, is "Toliman", min of meer 'n Latynse vorm van die Arabiese الظليمان (''aẓ-Ẓalīmān'', "die Twee Volstruise").<ref>ظليم ذ, in Edward William Lane, ''An Arabic–English Lexicon''</ref> Alpha Centauri&nbsp;C is in 1915 ontdek deur Robert T.A. Innes,<ref name="Innes1915">{{cite journal|title=A Faint Star of Large Proper Motion|last1=Innes|first1=R. T. A.|journal=Circular of the Union Observatory Johannesburg|volume=30|pages=235–236|date=Oktober 1915|bibcode=1915CiUO...30..235I}}</ref> wat voorgestel het dit word genoem "Proxima Centaurus"<ref name="Innes1917">{{cite journal|title=Parallax of the Faint Proper Motion Star Near Alpha of Centaurus. 1900. R.A. 14h22m55s-0s 6t. Dec-62° 15'2 0'8 t|last1=Innes|first1=R.T.A.|journal=Circular of the Union Observatory Johannesburg|volume=40|pages=331–336|date=September 1917|bibcode=1917CiUO...40..331I}}</ref> ("die naaste ster van Centaurus").<ref name=oxford2010>{{cite dictionary|title=Oxford Dictionary of English|editor1-first=Angus|editor1-last=Stevenson|publisher=OUP Oxford|year=2010|isbn=978-0-19-957112-3|page=1431|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA1431}}</ref> Die naam Proxima Centauri is later algemener gebruik en is nou opgeneem op die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) se lys sterre met eiename.<ref name=aj39_913_20>{{cite journal|last=Alden|first=Harold L.|title=Alpha and Proxima Centauri |journal=Astronomical Journal|year=1928|volume=39|issue=913|pages=20–23|doi=10.1086/104871|bibcode=1928AJ.....39...20A}}</ref><ref name=WGSNproxima>{{cite web|url=https://www.iau.org/static/science/scientific_bodies/working_groups/280/WGSN_bulletin2.pdf|title=Bulletin of the IAU Working Group on Star Names, No. 2|date=Oktober 2016|publisher=International Astronomical Union|access-date=2019-05-29|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.iau.org/static/science/scientific_bodies/working_groups/280/WGSN_bulletin2.pdf|url-status=dead}}</ref> In 2016 het die IAU se werkgroep oor stername<ref name="WGSN">{{cite web|url=https://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/280/|title=IAU Working Group on Star Names (WGSN)|publisher=International Astronomical Union|access-date=22 Mei 2016|archive-date=23 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200423144448/https://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/280/|url-status=dead}}</ref> besluit om eiename aan individuele sterre te gee in plaas van aan veelvoudige sterre, of sterregroepe.<ref name="TriRpt18">{{cite web|url=https://www.iau.org/static/science/scientific_bodies/working_groups/280/wg-starnames-triennial-report-2015-2018.pdf|page=5|title=WG Triennial Report (2015–2018) – Star Names|access-date=14 Julie 2018|archive-date=23 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823174756/https://www.iau.org/static/science/scientific_bodies/working_groups/280/wg-starnames-triennial-report-2015-2018.pdf|url-status=dead}}</ref> Die naam Rigil Kentaurus is vir Alpha Centauri&nbsp;A goedgekeur en Proxima Centauri vir Alpha Centauri&nbsp;C.<ref name="IAU-LSN"/> Op 10 Augustus 2018 is die naam Toliman goedgekeur vir Alpha Centauri&nbsp;B.<ref name="IAU-CSN">{{cite web|url=http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/IAU-CSN.txt |title=IAU Catalog of Star Names|publisher=International Astronomical Union|access-date=2018-09-17}}</ref> ==Sterregroep== Alpha Centauri is 'n groep van drie sterre met sy twee hoofsterre, Alpha Centauri&nbsp;A en Alpha Centauri&nbsp;B, wat saam 'n [[dubbelster]] vorm. Die term "AB" dui op die [[massamiddelpunt]] van 'n hoofdubbelster relatief tot ander sterre in 'n groep van [[veelvoudige ster]]re.<ref name="DoubleStarsHeintz">{{cite book|last=Heintz|first=W. D.|date=1978|title=Double Stars|page=[https://archive.org/details/DoubleStars/page/n27 19]|publisher=D. Reidel|isbn=978-90-277-0885-4|url=https://archive.org/details/DoubleStars}}</ref> "AB-C" verwys na die komponent Proxima Centauri in verhouding tot die hoofdubbelster, en is dus die afstand tussen AB se massamiddelpunt en die afgeleë metgesel. Omdat die afstand tussen Proxima (C) en beide Alpha Centauri&nbsp;A en B dieselfde is, word die AB-dubbelstelsel soms beskou as 'n enkele swaartekragvoorwerp.<ref name="wds1996">{{cite book|last=Worley|first=C. E.|author2=Douglass, G. G.|date=1996|title=Washington Visual Double Star Catalog, 1996.0 (WDS) |url=http://adc.gsfc.nasa.gov/adc-cgi/cat.pl?/catalogs/1/1237|publisher=United States Naval Observatory|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000422224338/http://adc.gsfc.nasa.gov/adc-cgi/cat.pl?%2Fcatalogs%2F1%2F1237|archive-date=22 April 2000}}</ref> [[Beeld:Orbit Alpha Centauri AB arcsec.png|duimnael|220px|links|Die skynbare en ware wentelbane van Alpha Centauri. Die A-komponent is stilstaande, en die relatiewe wentelbaan van die B-komponent word gewys. Die skynbare wentelbaan (dun [[ellips]]) is die vorm van die wentelbaan soos van die Aarde af gesien. Die ware wentelbaan is die vorm van die wentelbaan soos gesien loodreg tot die vlak van die wentelbeweging. Volgens die radiale snelheid teenoor tyd<ref name="Pourbaix">{{cite journal|last=Pourbaix|first= D.|year=2002|title=Constraining the difference in convective blueshift between the components of alpha Centauri with precise radial velocities|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=386|issue=1|pages=280–285|bibcode=2002A&A...386..280P|doi=10.1051/0004-6361:20020287|arxiv=astro-ph/0202400|s2cid=14308791|display-authors=et al.}}</ref> het die radiale skeiding tussen A en B met die gesigslyn langs in 2007 'n maksimum bereik, toe B verder as A van die Aarde af was. Die wentelbaan word hier in 80 punte verdeel: elke stap verwys na 'n tydsverskil van 0,99888 jaar, of 364,84 dae.]] ===Wenteleienskappe=== Alpha Centauri se komponente A en B het 'n wentelperiode van 79&nbsp;762 jaar.<ref name="Akeson2021">{{cite journal|doi=10.3847/1538-3881/abfaff|bibcode=2021AJ....162...14A|arxiv=2104.10086|title=Precision Millimeter Astrometry of the α Centauri AB System|journal=The Astronomical Society|volume=162|last1=Akeson|first1=Rachel|last2=Beichman|first2=Charles|last3=Kervella|first3=Pierre|last4=Fomalont|first4=Edward|last5=Benedict|first5=G. Fritz|date=20 April 2021|issue=1 |page=14 |s2cid=233307418 }}</ref> Hulle wentelbane is gematig [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentriek]], want dit het 'n eksentrisiteit van byna 0,52.<ref name="Akeson2021"/> Hulle naaste afstand van mekaar af, of [[Apside|periastron]], is 11,2&nbsp;[[AE]], of omtrent die afstand tussen die Son en Saturnus. Hulle verste afstand, of [[Apside|apastron]], is 35,6&nbsp;AE, omtrent die afstand tussen die Son en Pluto.<ref name="SixthCatOrbVisBin"/> Die mees onlangse periastron was in Augustus 1955 en die volgende een sal in Mei 2035 wees. Die mees onlangse apastron was in Mei 1995 en dit sal weer in 2075 voorkom. Soos van die Aarde af gesien, beteken hulle skynbare wentelbane dat hulle skeiding en posisiehoek (PH) voortdurend verander gedurende hulle geprojekteerde wentelbane. Waargenome sterposisies in 2019 is geskei deur 4,92 [[boogsekonde]]s deur die PH van 337,1°, en dit het toegeneem tot 5,49 boogsekondes deur 345,3° in 2020.<ref name="SixthCatOrbVisBin"/> Die naaste onlangse afstand was in Februarie 2016, by 4&nbsp;boogsekondes deur die PH van 300°.<ref name="SixthCatOrbVisBin">{{cite news|last=Hartkopf|first=W.|author2=Mason, D. M.|year=2008|url=http://ad.usno.navy.mil/wds/orb6.html|title=Sixth Catalog of Orbits of Visual Binaries|publisher=U.S. Naval Observatory|access-date=26 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090412084731/http://ad.usno.navy.mil/wds/orb6.html|archive-date=12 April 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Andrew James|url=http://www.southastrodel.com/PageAlphaCen006.htm|title=ALPHA CENTAURI: 6|website=southastrodel.com|date=11 Maart 2008|access-date=12 Augustus 2010|archive-date=28 Februarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160228111139/http://southastrodel.com/PageAlphaCen006.htm|url-status=dead}}</ref> Die waargenome maksimum skeiding van die sterre is sowat 22 boogsekondes, terwyl die minimum afstand 1,7 boogsekondes is.<ref name="Aitken">{{cite book|title=The Binary Stars|publisher=Dover|author=Robert Grant Aitken|pages=235–237|date=1961}}</ref> Die grootste skeiding was in Februarie 1976, en die volgende een sal in Januarie 2056 wees.<ref name="SixthCatOrbVisBin"/> Alpha Centauri&nbsp;C is sowat 13&nbsp;000&nbsp;AE van Alpha Centauri&nbsp;AB af, wat gelyk is aan sowat 5% van die afstand tussen Alpha Centauri&nbsp;AB en die Son.<ref name="Kervella2017"/><ref name="Matt93"/><ref name="adsabs.harvard.edu">{{cite journal|last1=Kamper|first1=K. W. |last2=Wesselink|first2=A. J.|year=1978|title=Alpha and Proxima Centauri|journal=Astronomical Journal|volume=83|page=1653|bibcode=1978AJ.....83.1653K|doi=10.1086/112378}}</ref> Tot in 2017 was die metings van sy snelheid en wentelbaan te onakkuraat en te kort in jare om vas te stel of dit aan Alpha Centauri&nbsp;AB verbonde is of nie. Metings van sy radiale snelheid in 2017 was presies genoeg om te toon dat Proxima Centauri en Alpha Centauri&nbsp;AB swaartekraggebonde is.<ref name="Kervella2017"/> Proxima Centauri se wentelperiode is sowat 511&nbsp;000 jaar, met 'n eksentrisiteit van 0,5 – baie eksentrieker as [[Mercurius]] s'n. Proxima Centauri kom binne 4&nbsp;100 AE van AB met periastron, en sy apastron geskied by 12&nbsp;300 AE.<ref name="Akeson2021"/> ===Fisiese eienskappe=== [[Lêer:Alpha Centauri relative sizes.svg|duimnael|links|220px|Die relatiewe grootte van die Alpha Centauri-stelsel in vergelyking met die Son.]] [[Asteroseismologie]]se studies, [[Chromosfeer|chromosferiese]] aktiwiteit en sterrotasie (girochronologie) dui alles daarop dat die Alpha Centauri-stelsel net so oud, of effens ouer, as die Son is.<ref name="Mam08">{{cite journal|author1=E. E. Mamajek|author2=L. A. Hillenbrand|year=2008|title=Improved Age Estimation for Solar - Type Dwarfs Using Activity - Rotation Diagnostics |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-11-10_687_2/page/1264|journal=Astrophysical Journal|volume=687|issue=2|pages=1264–1293|arxiv=0807.1686|bibcode=2008ApJ...687.1264M|doi=10.1086/591785|s2cid=27151456}}</ref> Asteroseismologiese ontleding dui op 'n ouderdom van sowat 4,85&nbsp;miljard,<ref name="Thevenin02">{{cite journal|author1=Thévenin, F.|author2=Provost, J. |author3=Morel, P.|author4=Berthomieu, G.|author5=Bouchy, F.|author6=Carrier, F.|year=2002|title=Asteroseismology and calibration of alpha Cen binary system|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=392|page=L9 |arxiv=astro-ph/0206283|bibcode=2002A&A...392L...9T|doi=10.1051/0004-6361:20021074|s2cid=17293259}}</ref> 5&nbsp;miljard,<ref name="Bazot12">{{cite journal|author1=Bazot, M.|author2=Bourguignon, S. |author3=Christensen-Dalsgaard, J.|year=2012|title=A Bayesian approach to the modelling of alpha Cen A|journal=MNRAS|volume=427|issue=3|pages=1847–1866|arxiv=1209.0222|bibcode=2012MNRAS.427.1847B |doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21818.x|s2cid=118414505}}</ref> 5,2 miljard,<ref name="Miglio05">{{cite journal|author1=Miglio, A.|author2=Montalbán, J.|year=2005|title=Constraining fundamental stellar parameters using seismology. Application to α Centauri AB|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=441|issue=2|pages=615–629|arxiv=astro-ph/0505537|bibcode=2005A&A...441..615M|doi=10.1051/0004-6361:20052988 |s2cid=119078808}}</ref> 6,4&nbsp;miljard<ref name="Thoul03">{{cite journal|author1=Thoul, A.|author2=Scuflaire, R.|author3=Noels, A.|author4=Vatovez, B.|author5=Briquet, M.|author6=Dupret, M.-A.|author7=Montalban, J. |year=2003|title=A New Seismic Analysis of Alpha Centauri|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=402|pages=293–297|arxiv=astro-ph/0303467|bibcode=2003A&A...402..293T|doi=10.1051/0004-6361:20030244 |s2cid=15886763}}</ref> en 6,52&nbsp;miljard jaar.<ref name="Eggenberger04">{{cite journal|author1=Eggenberger, P.|author2=Charbonnel, C.|author3=Talon, S.|author4=Meynet, G.|author5=Maeder, A.|author6=Carrier, F.|author7=Bourban, G.|year=2004|title=Analysis of α Centauri AB including seismic constraints|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=417|pages=235–246|arxiv=astro-ph/0401606|bibcode=2004A&A...417..235E |doi=10.1051/0004-6361:20034203|s2cid=119487043}}</ref> Die ouderdom van die sterre geskoei op chromosferiese aktiwiteit gee 'n ouderdom van 4,4&nbsp;miljard jaar en girochronologie 'n ouderdom van 5&nbsp;miljard jaar.<ref name="Mam08"/> Volgens die [[sterevolusie]]teorie is albei sterre effens ouer as die Son teen 5&nbsp;miljard tot 6&nbsp;miljard jaar, soos afgelei van hulle [[massa]] en [[Spektraallyn|spektrale eienskappe]].<ref name="Matt93"/><ref name="stellar-model-kim">{{cite journal|author=Kim, Y-C.|year=1999|title=Standard Stellar Models; alpha Cen A and B|journal=Journal of the Korean Astronomical Society|volume=32|issue=2|page=119 |bibcode=1999JKAS...32..119K}}</ref> Volgens hulle wentelelemente is Alpha Centauri&nbsp;AB se gesamentlike massa sowat 2&nbsp;[[sonmassa]]s.<ref name="Aitken"/> Die gemiddelde individuele stermassas is onderskeidelik sowat 1,08 en 0,91&nbsp;sonmassas,<ref name="Akeson2021"/> hoewel stermassas wat in onlangse jare gemeet is, effens verskil, soos 1,14 en 0,92&nbsp;sonmassas,<ref name="RECONS">{{cite web|work=Research Consortium On Nearby Stars|publisher=Georgia State University|date=7 September 2007|title=The One Hundred Nearest Star Systems |url=http://www.astro.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm|access-date=2 Desember 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20071112173559/http://www.chara.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm|archive-date=12 November 2007|url-status=live}}</ref> wat 'n gesamentlike massa van 2,06&nbsp;sonmassas gee. Alpha Centauri&nbsp;A en B het 'n [[absolute magnitude]] van onderskeidelik 4,38 en 5,71. '''Alpha Centauri&nbsp;A''', ook bekend as Rigil Kentaurus, is die primêre komponent van die dubbelster. Dit is 'n sonagtige [[hoofreeksster]] met dieselfde geel kleur.<ref name="csiro">{{cite web|title=The Colour of Stars|date=21 Desember 2004|work=Australia Telescope, Outreach and Education|publisher=Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation |url=http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html|access-date=16 Januarie 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222183238/http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html|archive-date=22 Februarie 2012}}</ref> Dit is van spektraaltipe [[Sterreklassifikasie#Klas G|G2-V]]<ref name=torres2006>{{cite journal|last1=Torres|first1=C. A. O.|last2=Quast|first2=G. R.|last3=da Silva|first3=L.|last4=de la Reza|first4=R.|last5=Melo|first5=C. H. F.|last6=Sterzik |first6=M.|title=Search for associations containing young stars (SACY)|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=460|issue=3|year=2006|pages=695–708|issn=0004-6361|doi=10.1051/0004-6361:20065602|arxiv=astro-ph/0609258|bibcode=2006A&A...460..695T|s2cid=16080025}}</ref> en is sowat 10% swaarder as die Son.<ref name="Thevenin02"/> Sy [[radius]] is sowat 22% groter.<ref name="kervella2017">{{cite journal|title=The radii and limb darkenings of α Centauri A and B. Interferometric measurements with VLTI/PIONIER|journal=Astronomy & Astrophysics|first1=P.|last1=Kervella|first2=L.|last2=Bigot|first3=A.|last3=Gallenne|first4=F.|last4=Thévenin|volume=597|at=A137|date=Januarie 2017|doi=10.1051/0004-6361/201629505|bibcode=2017A&A...597A.137K |arxiv=1610.06185|s2cid=55597767}}</ref> Wanneer dit beskou word as een van die individuele helderste sterre in die lug (buiten die Son), is dit die vierde helderste met 'n [[skynbare magnitude]] van 0,01<ref name="ducati"/> (effens dowwer as [[Arcturus]] met 'n skynbare magnitude van -0,05). Die soort [[Magneetveld|magnetiese aktiwiteit]] op Alpha Centauri A is vergelykbaar met dié van die Son – dit toon [[korona]]veranderlikheid vanweë [[Sonvlek|stervlekke]] as gevolg van die rotasie van die ster. Sedert 2005 het die aktiwiteitsvlak egter tot 'n minimum gedaal, wat soortgelyk kan wees aan die Son se historiese [[Maunderminimum]]. Anders het dit 'n baie lang steraktiwiteitsiklus en herstel dit stadigaan van 'n minimumfase.<ref name="Ayres2014">{{cite journal|title=The Ups and Downs of α Centauri |last1=Ayres |first1=Thomas R. |journal=The Astronomical Journal|arxiv=1401.0847|volume=147|issue=3|id=59 |page=12|date=Maart 2014 |doi=10.1088/0004-6256/147/3/59|bibcode=2014AJ....147...59A|s2cid=117715969}}</ref> '''Alpha Centauri&nbsp;B''', ook bekend as Toliman, is die dubbelster se sekondêre komponent. Dit is 'n hoofreeksster van spektraaltipe [[Sterreklassifikasie#Klas K|K1-V]] en het daarom 'n [[oranje]]riger kleur as Alpha Centauri&nbsp;A.<ref name="csiro"/> Sy massa is omtrent 90% van die Son s'n en sy deursnee is sowat 14% kleiner. Hoewel dit 'n laer [[ligsterkte]] as A het, straal Alpha Centauri&nbsp;B meer energie in die [[X-straal]]band uit.<ref name="Xrays"/> Sy [[ligkurwe]] wissel op kort termyn en dit het minstens een waargenome [[Opvlamster|opvlamming]] gehad.<ref name="Xrays">{{cite journal|last1=Robrade|first1=J.|last2=Schmitt|first2=J. H. M. M.|last3=Favata|first3=F. |year=2005|title=X-rays from α Centauri – The darkening of the solar twin|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=442|issue=1|pages=315–321|bibcode=2005A&A...442..315R|doi=10.1051/0004-6361:20053314 |arxiv=astro-ph/0508260|s2cid=119120}}</ref> Dit is magneties aktiewer as Alpha Centauri&nbsp;A en het 'n siklus van 8,2 jaar, in vergelyking met die Son s'n van 11 jaar.<ref name="Ayres2014"/> Alpha Centauri&nbsp;B het 'n skynbare magnitude van 1,35, effens dowwer as [[Mimosa]] (Beta&nbsp;Crucis).<ref name="IAU-LSN"/> '''Alpha Centauri C''', beter bekend as Proxima Centauri, is 'n klein hoofreeksster van spektraaltipe [[Sterreklassifikasie#Klas M|M6-Ve]] ([[rooidwerg]]). Dit het 'n [[absolute magnitude]] van 15,6, meer as 20&nbsp;000 keer dowwer as die Son. Sy massa is bereken op 0,1221&nbsp;[[sonmassa]]s.<ref name="KervellaThévenin2017">{{cite journal|last1=Kervella|first1=P.|last2=Thévenin|first2=F.|last3=Lovis|first3=C.|title=Proxima's orbit around α Centauri |journal=Astronomy & Astrophysics|volume=598|year=2017|pages=L7|issn=0004-6361|doi=10.1051/0004-6361/201629930|arxiv=1611.03495|bibcode=2017A&A...598L...7K|s2cid=50867264}}</ref> Dit is die naaste ster aan die Son, maar te dof om met die blote oog te sien. <div style="overflow:auto;">[[Beeld:Relative positions of Sun, Alpha Centauri AB and Proxima Centauri.png|duimnael|upright=5|center|Die relatiewe posisies van die Son, Alpha Centauri&nbsp;AB en Proxima Centauri. Die grys kolletjie is 'n projeksie van Proxima Centauri, wat ewe ver van Alpha Centauri&nbsp;A en B lê.]]</div> ==Waarneming== [[Beeld:Position Alpha Cen.png|duimnael|280px|links|Die ligging van Alpha Centauri in die Sentour. {{Rooi sirkel | x = 58 | y = -68 }}]] [[Beeld:Our Nearest Star System Observed Live.jpg|duimnael|240px|Die twee helder sterre regs onder op die foto is Alpha Centauri (regs) en Beta Centauri. 'n Lyn wat deur hulle getrek word, wys in die rigting van die [[Suiderkruis]], net regs van die koepel van die Deense 1,54&nbsp;m-teleskoop by die [[Europese Suidelike Sterrewag#La Silla|La Silla-sterreweg]] in Chili.<ref>{{cite web |url=http://www.eso.org/public/images/potw1604a|title=Our Nearest Star System Observed Live|access-date=27 Januarie 2016}}</ref>]] Met die blote oog lyk Alpha Centauri&nbsp;AB na een ster, en wel die helderste in die suidelike sterrebeeld [[Sentour (sterrebeeld)|Sentour]].<ref name="Moore encyclopedia">{{cite book|title=Astronomy Encyclopedia|editor1-first=Patrick|editor1-last=Moore|publisher=Philip's|year=2002|url=https://books.google.com/books?id=uJxWDwAAQBAJ&pg=PP5|isbn=978-0-540-07863-9}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hulle skynbare hoekskeiding wissel oor sowat 80 jaar tussen 2 en 22&nbsp;boogsekondes,<ref>{{cite book|first=Johannes Ebenhaezer|last=Van Zyl|date=1996|title=Unveiling the Universe: An Introduction to Astronomy|publisher=Springer|isbn=978-3-540-76023-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/unveilingunivers01vanz}}</ref> en deur 'n groot deel van hulle wentelbane kan hulle met 'n verkyker of klein teleskoop as aparte sterre gesien word.<ref name="AOST2a">{{cite news|last1=Hartung|first1=E. J.|author2=Frew, David|author3=Malin, David|year=1994|title=Astronomical Objects for Southern Telescopes |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Met 'n gesamentlike [[skynbare magnitude]] van -0,27 is Alpha Centauri net dowwer as [[Sirius]] en [[Canopus]].<ref name="Moore encyclopedia"/> 'n Lyn deur die sterre<ref name="NortonSA">{{cite book|author=Norton, A. P.|author2=Ed. I. Ridpath|date=1986|title=Norton's 2000.0: Star Atlas and Reference Handbook|publisher=Longman Scientific and Technical|pages=39–40}}</ref> wys na die sterrebeeld die [[Suiderkruis]].<ref name="AOST2a"/> Met dié lyn kan 'n duidelike onderskeid getref word tussen die ware Suiderkruis en die dowwer [[asterisme]] bekend as die [[Seile (sterrebeeld)#Valskruis|Valskruis]].<ref>{{cite book|last=Mitton|first=Jacquelin|date=1993|title=The Penguin Dictionary of Astronomy |url=https://archive.org/details/penguindictionar00mitt|url-access=limited|page=[https://archive.org/details/penguindictionar00mitt/page/148 148]|publisher=Penguin Books|isbn=9780140512267}}</ref> [[Beeld:Alpha-Centauri-daylight.png|duimnael|240px|Alpha Centauri AB in daglig afgeneem. Die aparte sterre is duidelik sigbaar.]] Suid van omtrent breedtegraad 29° S is Alpha Centauri [[Sirkumpolêre ster|sirkumpolêr]] en verdwyn dit nooit onder die horison nie. Noord van omtrent breedtegraad 29° N kom Alpha Centauri nooit bo die horison nie. Soos van die Aarde af gesien, is Proxima Centauri 2,2° suidwes van Alpha Centauri&nbsp;AB (dit is omtrent vier keer die [[skynbare grootte]] van die [[Maan]]).<ref name="Matt93">{{cite journal|author=Matthews, R. A. J.|year=1993 |title=Is Proxima really in orbit about α Cen A/B?|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=261|pages=L5–L7|bibcode=1993MNRAS.261L...5M|author2=Gilmore, Gerard|doi=10.1093/mnras/261.1.l5 |doi-access=free}}</ref> Proxima Centauri lyk soos 'n dieprooi ster met 'n skynbare magnitude van 11,1 in 'n gebied met min sterre, en 'n teleskoop van gemiddelde grootte is nodig om dit te sien. Dit word gelys as V645&nbsp;Cen in die [[General Catalogue of Variable Stars]] weergawe 4.2. Dit is 'n [[Veranderlike ster#Opvlamsterre|UV Ceti]]-tipe [[opvlamster]] en kan onverwags met 'n magnitude van tot 0,6 helderder word by sigbare golflengtes en 'n paar minute later weer dowwer word.<ref name=bendict1998>{{cite conference|display-authors=1|last1=Benedict|first1=G. Fritz|last2=McArthur|first2=Barbara|last3=Nelan|first3=E.|last4=Story |first4=D.|last5=Whipple|first5=A. L.|last6=Shelus|first6=P. J.|title=Proxima Centauri: Time-resolved Astrometry of a Flare Site using HST Fine Guidance Sensor 3|conference=ASP Conf. Ser. 154, The Tenth Cambridge Workshop on Cool Stars, Stellar Systems and the Sun|editor1-first=R. A.|editor1-last=Donahue|editor2-first=J. A.|editor2-last=Bookbinder|page=1212|year=1998|bibcode=1998ASPC..154.1212B}}</ref> Sommige amateur- en professionale sterrekundiges monitor die ster gereeld met óf optiese óf radioteleskope vir opvlammings.<ref>{{cite journal|author=Page, A. A.|year=1982|title=Mount Tamborine Observatory|journal=International Amateur-Professional Photoelectric Photometry Communication|volume=10|page=26|bibcode=1982IAPPP..10...26P}}</ref> Alpha Centauri kan binne die [[G-wolk]] van die [[Plaaslike Borrel]] lê,<ref>{{cite journal | title=The Interface between the Outer Heliosphere and the Inner Local ISM: Morphology of the Local Interstellar Cloud, Its Hydrogen Hole, Strömgren Shells, and 60Fe Accretion | last1=Linsky | first1=Jeffrey L. | last2=Redfield | first2=Seth | last3=Tilipman | first3=Dennis | journal=The Astrophysical Journal | volume=886 | issue=1 | id=41 | pages=19 | date=November 2019 | doi=10.3847/1538-4357/ab498a | arxiv=1910.01243 | bibcode=2019ApJ...886...41L | s2cid=203642080 }}</ref> en die naaste bekende groep sterre daaraan is die dubbele [[bruindwerg]]stelsel [[Luhman 16]] teen 3,6&nbsp;ligjare (1,1&nbsp;parsek).<ref name="substellarcompanion">{{cite journal|last1=Boffin |first1=Henri M. J.|last2=Pourbaix|first2=D.|last3=Mužić|first3=K.|last4=Ivanov|first4=V. D.|last5=Kurtev|first5=R.|last6=Beletsky|first6=Y.|last7=Mehner|first7=A.|last8=Berger|first8=J. P.|last9=Girard |first9=J. H.|display-authors=1<!--Expandable-->|date=4 Desember 2013|title=Possible astrometric discovery of a substellar companion to the closest binary brown dwarf system WISE J104915.57–531906.1 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=561 |pages=L4 |arxiv=1312.1303 |bibcode=2014A&A...561L...4B |doi=10.1051/0004-6361/201322975|last10=Mawet|first10=D.|s2cid=33043358}}</ref> == Eiebewegings == [[Beeld:PIA18003-NASA-WISE-StarsNearSun-20140425-2-en.svg|duimnael|240px|links|Die naaste sterre aan die Son.]] Alle komponente van Alpha Centauri het 'n aansienlike [[eiebeweging]] teen die agtergrondsterre. Dit veroorsaak dat hulle skynbare posisies oor eeue heen stadigaan verander.<ref>{{cite web|last=ESA: Hipparcos Site |url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS&page=high_p|title=High-Proper Motion Stars (2004)}}</ref> Eiebeweging was onbekend aan antieke sterrekundiges. Die meeste het aanvaar dat die sterre permanent op dieselfde plek aan die naghemel bly, soos blyk uit die werk van die filosoof [[Aristoteles]].<ref>{{cite web|last=Aristotle|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/heavens/book2.html|title=De Caelo (On the Heavens): Book II Part 11 (2004)|access-date=6 Augustus 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080823061709/http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/heavens/book2.html|archive-date=23 Augustus 2008|url-status=dead}}</ref> In 1718 het [[Edmond Halley]] ontdek sommige sterre het aansienlik wegbeweeg van hulle antieke astrometriese posisies.<ref name=berry>{{cite book|author=Arthur Berry|title=A Short History of Astronomy|url=https://books.google.com/books?id=QBJcswEACAAJ|date=6 Februarie 2018|publisher=Creative Media Partners, LLC|isbn=978-1-376-81951-9|pages=357–358}}</ref> In die 1830's het [[Thomas Henderson]] die ware afstand na Alpha Centauri bepaal.<ref name="Henderson1839">{{cite journal|author=Henderson, H.|year=1839|title=On the parallax of α Centauri|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=4|issue=19|pages=168–169|bibcode=1839MNRAS...4..168H |doi=10.1093/mnras/4.19.168|url=https://zenodo.org/record/1431843|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|last=Astronomical Society of South Africa|url=http://www.saao.ac.za/assa/html/his-astr-henderson_t.html |title=Henderson, Thomas [FRS] (2008)|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120909154524/http://www.saao.ac.za/assa/html/his-astr-henderson_t.html|archive-date=9 September 2012}}</ref> Hy het toe besef die stelsel het waarskynlik 'n hoë eiebeweging.<ref>{{cite book|author=Anton Pannekoek|title=A History of Astronomy|url=https://books.google.com/books?id=I1LGdDe0NYcC|year=1989|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-65994-7|page=333}}</ref><ref>{{cite journal|author=Maclear, M.|title=Determination of Parallax of α¹and α² Centauri|bibcode=1851MNRAS..11..131M |journal=Astronomische Nachrichten|year=1851|volume=32|issue=16|pages=243–244|doi=10.1002/asna.18510321606}}</ref><ref name="Aitken"/> In dié geval is die skynbare sterbeweging bepaal deur die gebruik van [[Nicolas-Louis de Lacaille]] se astrometriese waarnemings van 1751-'52,<ref>{{cite book|first1=de La Caillé|last1=N. L.|translator=Raven-Hart, R.|date=1976|title=Travels at the Cape, 1751–1753: an annotated translation of Journal historique du voyage fait au Cap de Bonne-Espérance|publisher=Cape Town|isbn=978-0-86961-068-8}}</ref> deur middel van die waargenome verskille tussen die twee posisies in verskilllende [[Epog (sterrekunde)|epogs]]. Die berekende eiebeweging van die massamiddelpunt van Alpha Centauri&nbsp;AB is sowat 3&nbsp;620 [[Boogsekonde|milliboogsekondes]] (mas) per jaar weswaarts en 694&nbsp;mas per jaar noordwaarts, wat 'n algehele beweging gee van 3&nbsp;686&nbsp;mas per jaar in die rigting 11° noord van wes.<ref name=Kervella2016>{{Cite journal|first1=Pierre|last1=Kervella|display-authors=et al.|title=Close stellar conjunctions of α Centauri A and B until 2050 An m_K = 7.8 star may enter the Einstein ring of α Cen A|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=594|issue=107|page=A107|arxiv=1610.06079|doi=10.1051/0004-6361/201629201|year=2016|bibcode=2016A&A...594A.107K |s2cid=55865290}}</ref> Die beweging van die massamiddelpunt is sowat 6,1&nbsp;boogminute in 'n eeu, of 1,02° in 'n millennium. Die snelheid weswaarts is 23&nbsp;km/s en noordwaarts 4,4&nbsp;km/s. Met die gebruik van [[spektroskopie]] is die gemiddelde [[radiale snelheid]] bepaal op sowat 22,4&nbsp;km/s in die rigting van die [[Sonnestelsel]].<ref name=Kervella2016/> Die is 'n snelheid relatief tot die Son van 32,4&nbsp;km/s.<ref>{{cite arXiv|eprint=2103.03289|last1=Marshall Eubanks|first1=T.|last2=Hein|first2=Andreas M.|last3=Lingam|first3=Manasvi|last4=Hibberd|first4=Adam|last5=Fries|first5=Dan|last6=Perakis|first6=Nikolaos |last7=Kennedy|first7=Robert|last8=Blase|first8=W. P.|last9=Schneider|first9=Jean|title=Interstellar Objects in the Solar System: 1. Isotropic Kinematics from the Gaia Early Data Release 3|year=2021 |class=astro-ph.EP}}</ref> Omdat Alpha Centauri&nbsp;AB soos van die Aarde af gesien feitlik presies op die vlak van die [[Melkweg]] lê, is daar baie sterre daaragter. Vroeg in Mei 2028 sal Alpha Centauri&nbsp;A tussen die Aarde en 'n verafgeleë rooi ster deur beweeg, en daar is 'n kans van 45% dat 'n [[Einsteinring]] gesien sal kan word. Ander [[Konjunksie (sterrekunde)|konjunksies]] sal ook in die komende dekades plaasvind, wat beteken die eiebewegings sal akkuraat gemeet kan word en meer inligting oor [[eksoplanete]] sal ingewin kan word.<ref name=Kervella2016/> [[Beeld:Alpha Cen proper motions.gif|duimnael|240px|'n Animasie van Alpha Centauri se beweging deur die lug. (Die beweging van die ander sterre word nie gewys nie.) "Oggi" beteken vandag en "anni" jare.]] ===Voorspelde toekomstige veranderings=== Geskoei op die stelsel se eiebeweging en radiale snelhede, sal Alpha Centauri se posisie aansienlik bly verander en dit sal geleidelik helderder word. In omstreeks 6200&nbsp;n.C. sal Alpha Centauri se eiebeweging 'n uiters skaars sterkonjunksie van die eerste [[magnitude]] met Beta Centauri veroorsaak, en dit sal 'n helder optiese [[dubbelster]] in die [[Suidelike Halfrond]] vorm.<ref name="AOST2">{{cite book|last1=Hartung|first1=E. J.|last2=Frew|first2=D.|last3=Malin|first3=D.|year=1994|title=Astronomical Objects for Southern Telescopes|page=194|url=https://books.google.com/books?id=FTsDDQAAQBAJ&pg=PT3|publisher=Melbourne University Press|isbn=978-0-522-84553-2}}</ref> Dit sal daarna net noord van die Suiderkruis verbybeweeg, voordat dit noordweswaarts sal beweeg en op na die huidige [[hemelewenaar]] en weg van die galaktiese vlak. Teen omstreeks 26700&nbsp;n.C. sal Alpha Centauri in die huidige sterrebeeld [[Noordelike Waterslang]] [[perihelion]] bereik op 'n afstand van 2,9&nbsp;ligjare (0,9&nbsp;parsek),<ref name="Matthews">{{cite journal|author=Matthews, R. A. J.|year=1994|title=The Close Approach of Stars in the Solar Neighbourhood|journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society|volume=35|pages=1–8|bibcode=1994QJRAS..35....1M}}</ref> hoewel latere berekenings daarop dui dat dit in 27000&nbsp;n.C. sal gebeur.<ref name="Bailer2015">{{cite journal|first=Bailer-Jones|last=C. A. l.|year=2015|title=Close encounters of the stellar kind |journal=Astronomy and Astrophysics|volume=575|pages=A35–A48|bibcode=2015A&A...575A..35B|arxiv=1412.3648|doi=10.1051/0004-6361/201425221|s2cid=59039482}}</ref> Op sy naaste afstand sal Alpha Centauri 'n maksimum skynbare magnitude van -0,86 hê, wat vergelykbaar is met die huidige magnitude van [[Canopus]], maar dit sal steeds nie helderder as [[Sirius]] wees nie – dié sal oor die volgende 60&nbsp;000 jaar helderder word en sal vir die volgende 210&nbsp;000 jaar steeds die helderste ster wees soos van die Aarde af gesien (buiten die Son).<ref>''Sky and Telescope'', April 1998 (p. 60), based on computations from HIPPARCOS data.</ref> == Planete == Teen 2022 is drie planete om Proxima Centauri ontdek. Een is onder die ligstes wat nog deur radiale snelheid bespeur is (d), een naby aan die Aarde se grootte in die [[bewoonbare sone]] (b) en 'n moontlike [[gasdwerg]] wat veel verder as die ander twee van die ster af is (c). Sedert die eerste eksoplanete ontdek is, is daar al 'n soektog na eksoplanete in die Alpha Centauri-stelsel. Die aktiwiteitsvlak van die ster veroorsaak ruis en bemoeilik so die waarneming van 'n metgesel met behulp van radiale snelheid.<ref>{{cite journal | last1=Saar | first1=Steven H. | last2=Donahue | first2=Robert A. |title=Activity-related Radial Velocity Variation in Cool Stars |journal=Astrophysical Journal |date=1997 |volume=485 |issue=1 |pages=319–326 |doi=10.1086/304392 |bibcode=1997ApJ...485..319S|s2cid=17628232 |url=http://pdfs.semanticscholar.org/f853/b15f7c178a7f9dd1735752d2601c6202ee63.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190309110644/http://pdfs.semanticscholar.org/f853/b15f7c178a7f9dd1735752d2601c6202ee63.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-03-09 }}</ref> In 1998 het 'n ondersoek van Proxima Centauri met die "Faint Object Spectrograph" aan boord van die [[Hubble-ruimteteleskoop]] blykbaar bewyse gelewer van 'n metgesel wat op 'n afstand van sowat 0,5&nbsp;AE wentel.<ref>{{cite journal | last1=Schultz | first1=A. B. | last2=Hart | first2=H. M. | last3=Hershey | first3=J. L. | last4=Hamilton | first4=F. C. | last5=Kochte | first5=M. | last6=Bruhweiler | first6=F. C. | last7=Benedict | first7=G. F. | last8=Caldwell | first8=John |title=A possible companion to Proxima Centauri | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_1998-01_115_1/page/345 |journal=Astronomical Journal |date=1998 |volume=115 |issue=1 |pages=345–350 |doi=10.1086/300176 |bibcode=1998AJ....115..345S}}</ref> In 'n daaropvolgende soektog met die "Wide Field Planetary Camera 2" is geen metgesel gevind nie.<ref name=apj119>{{cite journal | last1=Schroeder | first1=Daniel J. | last2=Golimowski | first2=David A. | last3=Brukardt | first3=Ryan A. | last4=Burrows | first4=Christopher J. | last5=Caldwell | first5=John J. | last6=Fastie | first6=William G. | last7=Ford | first7=Holland C. | last8=Hesman | first8=Brigette |title=A Search for Faint Companions to Nearby Stars Using the Wide Field Planetary Camera 2 |journal=The Astronomical Journal |date=2000 |volume=119 |issue=2 |pages=906–922 |doi=10.1086/301227 |bibcode=2000AJ....119..906S|doi-access=free }}</ref> Twee onbevestigde eksoplanete is ook om Alpha Centauri A en Alpha Centauri B ontdek, onderskeidelik Ab en Bc. In 2012 is die planeet Bb na berig word om laasgenoemde ster ontdek, maar in 2015 het 'n nuwe ontleding tot die gevolgtrekking gekom dat dit vals was.<ref>{{cite news |url=https://www.popularmechanics.com/space/a18003/no-alpha-centauri-b-planet/|title=It Turns Out the Closest Exoplanet to Us Doesn't Actually Exist|last=Wenz|first=John|date=2015-10-29|publisher=Popular Mechanics|access-date=2018-12-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.nationalgeographic.com/2015/10/151028-planet-disappears-alpha-centauri-astronomy-science/|title=Poof! The Planet Closest To Our Solar System Just Vanished|date=2015-10-29|publisher=National Geographic News|access-date=2018-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030010115/http://news.nationalgeographic.com/2015/10/151028-planet-disappears-alpha-centauri-astronomy-science/|archive-date=2015-10-30|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|first1=Vinesh|last1=Rajpaul|first2=Suzanne|last2=Aigrain|first3=Stephen J.|last3=Roberts |title=Ghost in the time series: no planet for Alpha Cen B|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=456|issue=1|pages=L6–L10|date=19 Oktober 2015|arxiv=1510.05598 |bibcode=2016MNRAS.456L...6R|doi=10.1093/mnrasl/slv164|s2cid=119294717}}</ref> ===Hipotetiese planete=== Nog planete kan in die Alpha Centauri-stelsel voorkom, óf om Alpha Centauri&nbsp;A óf om Alpha Centauri&nbsp;B individueel, of in groot wentelbane om Alpha Centauri&nbsp;AB. Omdat albei sterre taamlik baie soos die Son is (byvoorbeeld wat ouderdom en [[Metaal (astronomie)|metaalinhoud]] betref) word gedetailleerde ondersoeke na planete voortdurend gedoen met behulp van verskeie metodes.<ref name="universetoday.com">{{cite web |url=http://www.universetoday.com/2008/04/19/why-havent-planets-been-detected-around-alpha-centauri/|title=Why Haven't Planets Been Detected around Alpha Centauri|work=Universe Today|access-date=19 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421040845/http://www.universetoday.com/2008/04/19/why-havent-planets-been-detected-around-alpha-centauri/|archive-date=21 April 2008|url-status=live|date=2008-04-19}}</ref> In geen van die studies kon 'n [[bruindwerg]] of [[gasplaneet]] opgespoor word nie.<ref name="universetoday.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.ucsc.edu/news_events/text.asp?pid=2012|title=Nearby star should harbor detectable, Earth-like planets|date=7 Maart 2008|first=Tim|last=Stephens|work=News & Events |publisher=UC Santa Cruz |access-date=19 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417004113/http://www.ucsc.edu/news_events/text.asp?pid=2012 | archive-date=17 April 2008|url-status=dead}}</ref> In 2009 het rekenaarsimulasies gewys 'n paneet sou naby die binnekant van Alpha Centauri&nbsp;B se bewoonbare sone kon vorm. Die sone strek tussen 0,5 en 0,9&nbsp;AE van die ster af. Sekere spesiale aannames, soos dat A en B aanvanklik verder van mekaar gevorm en daarna nader aan mekaar beweeg het, soos wanneer hulle in 'n digte [[sterreswerm]] ontstaan het, sou kon dui op 'n [[Akkresieskyf|akkresievriendelike]] omgewing verder van die ster af.<ref name="Thebault 2009">{{cite journal|author=Thebault, P.|author2=Marzazi, F.|author3=Scholl, H.|year=2009 |title=Planet formation in the habitable zone of alpha centauri B|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=393|issue=1|pages=L21–L25|arxiv=0811.0673|bibcode=2009MNRAS.393L..21T |doi=10.1111/j.1745-3933.2008.00590.x|s2cid=18141997}}</ref> Liggame om Alpha Centauri&nbsp;A sal effens verder van die ster af kan wentel vanweë sy sterker swaartekrag. Verder maak die afwesigheid van enige bruindwerge of gasreuse in nabye wentelbane dit moontlik dat aardagtige planete daar kan voorkom.<ref name="lackofany">{{cite journal|author1=Quintana, E. V.|author2=Lissauer, J. J. |author3=Chambers, J. E.|author4=Duncan, M. J.|title=Terrestrial Planet Formation in the Alpha Centauri System|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2002-09-10_576_2/page/982|journal=Astrophysical Journal|year=2002|volume=576|issue=2|pages=982–996|doi=10.1086/341808 |bibcode=2002ApJ...576..982Q|citeseerx=10.1.1.528.4268}}</ref> 'n Teoretiese studie dui daarop dat 'n ontleding van radiale snelheid 'n hipotetiese planeet van 1,8&nbsp;[[aardmassa]]s in Alpha Centauri&nbsp;B se bewoonbare sone sou kon opspoor.<ref name=guedesetal2008>{{cite journal|first1=Javiera M.|last1=Guedes|first2=Eugenio J.|last2=Rivera|first3=Erica|last3=Davis|first4=Gregory|last4=Laughlin|first5=Elisa V.|last5=Quintana|first6=Debra A.|last6=Fischer|title=Formation and Detectability of Terrestrial Planets Around Alpha Centauri B|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-06-01_679_2/page/1582|journal=Astrophysical Journal|volume=679|issue=2|pages=1582–1587|arxiv=0802.3482|doi=10.1086/587799|bibcode=2008ApJ...679.1582G|year=2008|s2cid=12152444}}</ref> ==Uitsig van die stelsel af== [[Beeld:Sky-from-alpha-centauri-af.jpg|duimnael|240px|'n Uitsig van Alpha Centauri af op die [[Jagter (sterrebeeld)|Jagter]], met [[Sirius]] naby [[Betelgeuse]], [[Procyon]] in die [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]] en die [[Son]] in [[Kassiopeia (sterrebeeld)|Kassiopeia]], soos geskep deur [[Celestia]].]] Die hemelruim soos van Alpha Centauri&nbsp;AB gesien, sal baie lyk soos van die Aarde af, behalwe dat die sterrebeeld [[Sentour (sterrebeeld)|Sentour]] sonder sy helderste ster sal wees. Die Son sal lyk na 'n geel ster met 'n skynbare magnitude van 0,47, rofweg so helder as wat [[Betelgeuse]] van die Aarde af lyk. Dit sal in [[Kassiopeia (sterrebeeld)|Kassiopeia]] lê en baie helderder wees as al die ander sterre in die sterrebeeld. Iemand op 'n planeet om óf Alpha Centauri&nbsp;A óf Alpha Centauri&nbsp;B sal die ander ster as 'n baie helder sekondêre ster sien. 'n Aardagtige planeet 1,25&nbsp;[[AE]] van A af sal deur A verlig word soos die Aarde deur die Son, en B sal 5,7 tot 8,6 magnitudes dowwer lyk as A, maar steeds 150 tot 2&nbsp;100 keer so helder as die [[volmaan]]. Daarteenoor sal 'n aardagtige planeet 0,71&nbsp;AE van B af amper soveel lig van B kry as die Aarde van die Son, terwyl A 4,6 tot 7,3 magnitudes dowwer sal lyk, maar steeds 470 tot 5&nbsp;700 keer so helder as die volmaan. ==Toekomstige verkenning== [[Beeld:The Very Large Telescope and the star system Alpha Centauri.jpg|duimnael|240px|Die [[Baie Groot Teleskoop]] en Alpha Centauri.]] Alpha Centauri is 'n waarskynlike eerste teiken vir 'n interstellêre bemande besoek of robotverkenning. Met die huidige ruimtevaarttegnologie sal 'n reis van die Aarde na Alpha Centauri verskeie millenniums duur, hoewel die moontlikheid van nukleêre pulsvoortstuwing of laserligseiltegnologie, soos wat in die Breakthrough Starshot-program oorweeg word, die reis tot dekades sou kon verkort.<ref name="NYT-20160412-db">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/13/science/alpha-centauri-breakthrough-starshot-yuri-milner-stephen-hawking.html|title=A Visionary Project Aims for Alpha Centauri, a Star 4.37 Light-Years Away|newspaper=The New York Times|last=Overbye|first=Dennis|date=12 April 2016|access-date=12 April 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/2008/07/08/how-long-would-it-take-to-travel-to-the-nearest-star|title=How Long Would it Take to Travel to the Nearest Star?|publisher=Universe Today|first=Ian|last=O'Neill|date=8 Julie 2008}}</ref> Een van die doeleindes van so 'n sending sal moontlik wees om 'n verbyvlug uit te voer en foto's te neem van planete wat in die stelsel kan voorkom.<ref name="starshot">{{cite web|url=https://breakthroughinitiatives.org/Initiative/3|title=Starshot|publisher=Breakthrough Initiatives|access-date=10 Januarie 2017}}</ref><ref name="nytimes20160412">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/04/13/science/alpha-centauri-breakthrough-starshot-yuri-milner-stephen-hawking.html|title=Reaching for the Stars, Across 4.37 Light-Years|newspaper=The New York Times|author-link=Dennis Overbye|date=12 April 2016|access-date=10 Januarie 2017}}</ref> Die bestaan van [[Proxima Centauri b]], wat in Augustus 2016 deur die [[Europese Suidelike Sterrewag]] (ESO) aangekondig is, sou 'n teiken vir die Starshot-program kon wees.<ref name="starshot"/><ref name="nytimes20160824">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/25/science/earth-planet-proxima-centauri.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/08/25/science/earth-planet-proxima-centauri.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited|title=One Star Over, a Planet That Might Be Another Earth|newspaper=The New York Times|first=Kenneth|last=Chang|date=24 Augustus 2016|access-date=10 Januarie 2017}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van naaste sterre]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Skakels == * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?protocol=html&Ident=alpha+centauri Simbad-waarnemingsdata] * [http://ad.usno.navy.mil/wds/orb6.html Wentelbane van sigbare dubbelsterre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806034610/http://ad.usno.navy.mil/wds/orb6.html |date= 6 Augustus 2006 }} * [http://www.southastrodel.com/PageAlphaCen001.htm "The Imperial Star&nbsp;– Alpha Centauri"] * [http://www.southastrodel.com/PageAlphaCen006.htm Geskiedenis van Alpha Centauri] {{Commons-kategorie inlyn|Alpha Centauri}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Alpha Centauri}} {{Lug3|14|39|36.4951|-|60|50|02.308|4|aansig=titel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Bayer-voorwerpe]] [[Kategorie:Planetêre stelsels]] [[Kategorie:Sentour (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Sterre met eiename‎]] [[Kategorie:Veranderlike sterre]] [[Kategorie:Henry Draper-voorwerpe]] [[Kategorie:Gliese-voorwerpe]] [[Kategorie:G-tipe hoofreekssterre]] [[Kategorie:K-tipe hoofreekssterre]] heo39d5f3peptysbqb7uxaps5o1eqqr 0 74797 2970681 2876598 2026-09-25T14:54:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970681 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster | naam= 16 Cygni | beeld= | onderskrif= | sterrebeeld= [[Swaan (sterrebeeld)|Swaan]] | bayernaam= | RK= '''16 Cyg A / 16 Cyg B:''' <br />19^h 41^m 48,95^s / 19^h 41^m 51,97^s | Dek= +50° 31′ 30,2″ / +50° 31′ 03,1″ | magnitude= | skynmagnitude= 5,96 / 6,2 | absolute magnitude= | B-V = 0,64 / 0,66 | U-B = 0,19 / 0,20 | ouderdom= 10,4 / 9,9 gigajaar | massa= 1,02 / 0,97 | straal= 1,7 / 1,2 | ligsterkte= 1,6 / 1,3 | spektraaltipe= G1,5Vb / G2,5Vb <br />(16 Gygni C: M?V) | temperatuur= 5 803 / 5 752 | afstand= 6,8 / 69,2 | veranderlik= | veelvoudig= Driedubbele ster | planete= 1 | name= '''16 Cyg A:''' BD+50 2847, GCTP 4634.00, GJ 765.1 A, HD 186408, HIP 96895, HR 7503, LTT 15750, SAO 31898, Struve 4046A <br />'''16 Cyg B:''' BD+50 2848, GJ 765.1 B, HD 186427, HIP 96901, HR 7504, LTT 15751, SAO 31899, Struve 4046B }} '''16 Cygni''' (of 16 Cyg) is ’n [[veelvoudige ster|driedubbele ster]] sowat 69 [[ligjare]] van die [[Aarde]] af in die [[sterrebeeld]] [[Swaan (sterrebeeld)|Swaan]]. Dit bestaan uit twee [[Son]]agtige [[geel dwerg]]sterre, '''16&nbsp;Cygni&nbsp;A''' en '''16&nbsp;Cygni&nbsp;B''', en ’n [[rooi dwerg]], '''16&nbsp;Cygni&nbsp;C'''. In 1996 is ’n [[eksoplaneet]] ontdek in ’n sonderlinge [[wentelbaan]] om ster&nbsp;B. == Afstand == Die [[parallaks]] van die twee helderste sterre is gemeet as deel van die [[Hipparcos]]-sending: 47,44 [[boogsekonde|milliboogsekondes]] vir A en 47,14 vir B.<ref name="van Leeuwen2007">{{cite journal | title=Validation of the new Hipparcos reduction | url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=bibcode&Itemid=129&bibcode=2007A%2526A...474..653VFUL | last1=van Leeuwen | first1=F. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | year=2007 | arxiv=0708.1752 | bibcode=2007A&A...474..653V | doi=10.1051/0004-6361:20078357 }} [http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I/311/hip2&recno=96568 Vizier catalog entry for A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107120127/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I%2F311%2Fhip2&recno=96568 |date=7 November 2020 }}[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I/311/hip2&recno=96574 Vizier catalog entry for B] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402114112/https://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=bibcode&Itemid=129&bibcode=2007A%26A...474..653VFUL |date= 2 April 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402114112/https://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=bibcode&Itemid=129&bibcode=2007A%26A...474..653VFUL |date=2 April 2019 }}</ref> Aangesien die sterre verbind is, lê hulle op dieselfde afstand en die verskil in parallaks word beskou as ’n eksperimentele fout. As A se parallaks geneem word, is die sterre 21,1&nbsp;[[parsek]] van die Aarde af. == Eienskappe == Sterre&nbsp;A en C vorm ’n [[dubbelster]] sowat 73&nbsp;[[astronomiese eenheid|AE]] van mekaar af.<ref name="raghavan">{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/646/1/523/64035.html | author=Raghavan | display-authors=et al. | title=Two Suns in The Sky: Stellar Multiplicity in Exoplanet Systems | journal=The Astrophysical Journal | volume=646 | issue=1 | pages=523–542 | year=2006 | doi=10.1086/504823 | last2=Henry | first2=Todd J. | last3=Mason | first3=Brian D. | last4=Subasavage | first4=John P. | last5=Jao | first5=Wei‐Chun | last6=Beaulieu | first6=Thom D. | last7=Hambly | first7=Nigel C. | bibcode=2006ApJ...646..523R | arxiv=astro-ph/0603836 | access-date= 4 April 2013 | archive-date=28 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200428162417/https://hkvalidate.perfdrive.com/captcha?ssa=1ba0b55e-0b1b-4271-8dc3-16486b421f08&ssb=za2z2m6f2adih2m541gai0c5h&ssc=http%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F0004-637X%2F646%2F1%2F523%2F64035.html&ssd=463308223507856&sse=adb%40jciedbcleel&ssf=cabbbe92ac3fea603c4b236ce0d026e2a3a7dc24&ssg=603d6e36-3553-4bbe-a751-8be11a318fa7&ssh=cf9a8d8a-c6ab-4ba5-881e-8bda531f1e6c&ssi=193c4e08-8427-4a68-9b82-6c95a701fad8&ssj=9e871f84-d77d-4a17-97fc-901e35c24f6e&ssk=support%40shieldsquare.com&ssl=040603155946&ssm=42544857964150236107565674411659&ssn=7b26e3023f13e17498682021a6d87ba4f295192fc894-bdd8-4a27-9918e9&sso=987691c9-760ce8b2495e594392fdb2bdf1577489429cad276e99f8d4&ssp=16246728041588005526158807818302904&ssq=40203459105690637448291056473541058707772&ssr=MjA3LjI0MS4yMjYuMjMw&sss=Chrome%2F5.0%20%28iPhone%3B%20U%3B%20CPU%20iPhone%20OS%203_0%20like%20Mac%20OS%20X%3B%20en-us%29%20AppleWebKit%2F528.18%20%28KHTML%2C%20like%20Gecko%29%20Version%2F4.0%20Mobile%2F7A341%20Safari%2F528.16&sst=python-requests%2F2.23.0&ssu=Mozilla%2F5.0%20%28compatible%3B%20Googlebot%2F2.1%3B%20+http%3A%2F%2Fwww.google.com%2Fbot.html%29&ssv=p%40r3lrv11vrt%404%40&ssw=&ssx=775604223893518&ssy=mmgmgnhmafbk%40lgbibelaogjlbdl%40hhjllgjnlen&ssz=647afc3a18dc228 | url-status=dead }}</ref> Ster&nbsp;B is sowat 860&nbsp;AE van ster A&nbsp;af. Beide 16&nbsp;Cygni&nbsp;A en B is geel dwergsterre soos die Son en hul massas is ook byna dieselfde as die Son s’n.<ref>{{cite web|url=http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=V/117A/newcat&recno=13627 |title=Record 13627|work=Geneva-Copenhagen Survey of Solar neighbourhood|author=Holmberg |display-authors=et al. |year=2007|accessdate=19 November 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=V/117A/newcat&recno=13631 |title=Record 13631|work=Geneva-Copenhagen Survey of Solar neighbourhood|author=Holmberg |display-authors=et al. |year=2007|accessdate=19 November 2008}}</ref> Die raming van hul ouderdomme wissel, maar 16&nbsp;Cygni is waarskynlik ouer as die [[Sonnestelsel]], sowat 10&nbsp;miljard jaar. In 1996 is ’n eksoplaneet in ’n sonderlinge baan om 16&nbsp;Cygni&nbsp;B ontdek.<ref>{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/483/1/457/35587.html | author=Cochran | display-authors=et al. | title=The Discovery of a Planetary Companion to 16 Cygni B | journal=The Astrophysical Journal | year=1997 | volume=483 | issue=1 | pages=457–463 | doi=10.1086/304245 | last2=Hatzes | first2=Artie P. | last3=Butler | first3=R. Paul | last4=Marcy | first4=Geoffrey W. | bibcode=1997ApJ...483..457C | arxiv=astro-ph/9611230 | access-date= 4 April 2013 | archive-date=28 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200428162405/http://iopscience.iop.org//article/0004-637X/483/1/457/35587.html | url-status=dead }}</ref> Dit voltooi ’n wentelbaan in 798,5 dae en het ’n halwe langas van 1,68&nbsp;AE.<ref name="Butler">{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/646/1/505/64046.html | author=Butler | display-authors=et al. | title=Catalog of Nearby Exoplanets | journal=The Astrophysical Journal | volume=646 | issue=1 | pages=505–522 | year=2006 | doi=10.1086/504701 | last2=Wright | first2=J.T. | last3=Marcy | first3=G.W. | last4=Fischer | first4=D.A. | last5=Vogt | first5=S.S. | last6=Tinney | first6=C.G. | last7=Jones | first7=H.R.A. | last8=Carter | first8=B.D. | last9=Johnson | first9=J.A. | bibcode=2006ApJ...646..505B | arxiv=astro-ph/0607493 | access-date= 4 April 2013 | archive-date= 7 Desember 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191207150418/http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/646/1/505/64046.html | url-status=dead }}</ref> Nes die meeste eksoplanete wat van die Aarde af waarneembaar is, is '''16&nbsp;Cygni&nbsp;Bb''' se bestaan afgelei van die ster se [[radiale snelheid]]. In 2012 het die sterrekundiges E. Plavalova en N.A. Solovaya bereken die massa moet sowat 2,38 [[Jupiter-massa]]s wees.<ref name=truemass>{{cite journal | title=Analysis of the motion of an extrasolar planet in a binary system |naam1=E. |van1=Plávalová |naam2=N.A. |van2=Solovaya |arxiv=1212.3843 |journal=Astronomy & Astrophysics |year=2012}}</ref> ’n METI (Message to Extra-Terrestrial Intelligence) is op 24&nbsp;Mei 1999 na die 16&nbsp;Cygni-stelsel gestuur vanaf die 70 meter hoë Eupatoria Planetêre Radar. Die boodskap is "Cosmic Call&nbsp;1" genoem en sal 16&nbsp;Cygni in November 2069 bereik.<ref>{{ru}} http://www.cplire.ru/rus/ra&sr/VAK-2004.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530145209/https://www.plover.com/misc/Dumas-Dutil/messages.pdf |date=30 Mei 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530145209/https://www.plover.com/misc/Dumas-Dutil/messages.pdf |date=30 Mei 2019 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Lug3|19|41|51.9720|+|50|31|03.083|70.5}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:16 Cygni|Engelse Wikipedia]]</small> [[Kategorie:Flamsteed-voorwerpe]] [[Kategorie:Planetêre stelsels]] [[Kategorie:Swaan (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Gliese-voorwerpe]] [[Kategorie:Henry Draper-voorwerpe]] [[Kategorie:Veelvoudige sterre]] [[Kategorie:G-tipe hoofreekssterre]] 2kda8lazh7h0lsq9byk0plhzryl8edm 0 78856 2970703 2846136 2026-09-25T16:52:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970703 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | status = NT | status_system = IUCN3.1 | name = Afrika-rotsluislang | image = Adult Female Python sebae.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | subordo = [[Serpentes]] | familia = [[Pythonidae]] | genus = ''[[Python (genus)|Python]]'' | species = ''P. sebae'' | binomial = ''Python sebae'' | binomial_authority = [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788) | synonyms = }} Die '''Afrika-rotsluislang''' (''Python sebae'') is 'n slangsoort van die [[familie (biologie)|familie]] luislange (Pythonidae) en word by die [[genus]] egte luislange (''Python'') ingedeel. Die spesie verskil wat velpatroon en skubbe betref van die [[Gewone luislang|Suider-Afrikaanse luislang]]. Met 'n bevestigde lengte van meer as vyf meter is die Afrika-rotsluislang een van die grootste slange ter wêreld. Sy verspreidingsgebied strek in [[Afrika suid van die Sahara]] van die weskus tot die ooskus en suidwaarts tot in die noorde van [[Angola]]. Hier woon hy in 'n verskeidenheid tropiese en subtropiese landskappe nooit te ver van water nie. Hy is baie aanpasbaar en bewoon as kultuurvolger<ref>Ook hemerofiel – 'n organisme wat op grond van mensgemaakte veranderinge aan die omgewing voordeel trek en daarom die mens en sy kultuurlandskap volg</ref> ook landbougrond en nedersettings. Die slang se dieet bestaan uit 'n verskeidenheid gewerwelde diere. In die gebiede met 'n hoë aantal soogdiere, vreet groot individue heel dikwels wildsbokkies wat selde meer as 30 kilogram weeg. == Beskrywing == === Liggaamsbou en gebit === Die jong, onvolgroeide slang is baie slank gebou, maar ontwikkel met toenemende ouderdom 'n baie kragtige lyf. By groot volwasse rotsluislange word die silindriese lyf tot 'n geringe mate afgeplat. Die breë, driehoekige, effens afgeplatte en groot kop is duidelik van die nek onderskeibaar. Die snoet is op die bokant teen die punt toe afgerond. Hier sit die neusgate skuins tussen die bo- en die sykante van die kop. Die spitstoelopende grypstert maak by die wyfies tussen 9 en 14 % en by die mannetjies tussen 11 en 16% van hul totale lengte uit. Die gebit bestaan uit dun, langwerpige tande wat deurgaans skerp en na die keel teruggebuig is en van die snoet na die keel toenemend kleiner word. Teen die middel van die boonste mondholte loop voor op die bokaak die verhemeltebeen en verder agtertoe die vlerkbeen parallel met mekaar. Simmetriesgesproke is daar aan elke kant 2 tussenkaaksbeen-, 13 tot 16 bokaak-, 6 tot 7 verhemeltebeen-, 8 tot 9 vlerkbeen- en 13 tot 17 onderkaaktande.<ref name="Lanza2005">B. Lanza, A. Nistri: ''Somali Boidae (genus Eryx Daudin 1803) and Pythonidae (genus Python Daudin 1803) (Reptilia Serpentes)''. Tropical Zoology 18, 2005, bl. 67–136, [http://www.megasphera.cz/africanvenomoussnakes/images/Herpetologie%20Afriky/Odborné%20články%20k%20stáhnutí/Eryx%20Python%20Somalia.pdf online, pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031649/http://www.megasphera.cz/africanvenomoussnakes/images/Herpetologie%20Afriky/Odborn%C3%A9%20%C4%8Dl%C3%A1nky%20k%20st%C3%A1hnut%C3%AD/Eryx%20Python%20Somalia.pdf |date= 4 Maart 2016 }}.</ref> Die slang het dus altesaam tussen 84 en 102 tande. === Skubbe === [[Lêer:Python sebae head2'.jpg|duimnael|'n Kenmerk van hierdie spesie is die redelik groot skilde op die bokant van die kop]] [[Lêer:Python sebae head1'.jpg|duimnael|Die sykant van die kop is by hierdie spesie kenmerkend kontrasterend van kleur]] By slange word na skubbe dikwels as skilde verwys. 'n Skild is 'n skub met 'n spesiale beskermende funksie.<ref>Marais, Johan. 2004. ''Volledige gids tot die slange van Suider-Afrika'' Struik Uitgewers. bl. 302.</ref> Die bokant van die kop is kenmerkend met groot skilde bedek: die ''nasale skilde'' (neusskilde) word deur een paar vierkantige ''internasale skilde'' (tussenneusskilde) van mekaar geskei. Die aangrensende opvallend uitgeboude paar ''prefontale skilde'' (voor-voorhoofskilde) word deur 'n ry minder, onreëlmatige skilde agter die volgende groot paar ''frontale skilde'' (voorhoofskilde) geskei. Die laasgenoemde paar kan soms gedeeltelik of heeltemal saamgesmelt wees. Die ''supraokulêre skilde'' (bo-oogse skilde) is groot en geskei in twee dele. Van die kant af is tussen die oog en neusgat minstens drie tot vier ''loreale skilde'' (leiselsskilde) van verskillende groottes asook twee ''preokulêre skilde'' (vooroogskilde), waarvan die onderste klein en onreëlmatig gevorm is. Daar is weerskante twee tot vier ''postokulêre skilde'' (agteroogskilde). Die ''rostrale skild'' (snoetskild) het, soos by die meeste ander luislange, twee diep ''labiaalgroewe'' (lipholtes). Van die 13 tot 16 ''supralabiale skilde'' (bolipskilde) is die tweede en derde voorstes van fyn lipgroewe of lipkuiltjies voorsien. Die 19 tot 25 ''infralabiale skilde'' (onderlipskilde) raak na die snoetpunt se kant toenemend kleiner. Die twee voorstes en die drie tot vier agterstes is met fyn lipkuiltjies bedek.<ref name="Walls" /> Die aantal ''ventrale skilde'' (pensskubbe) wissel na gelang van die individu tussen 265 en 283; die aantal rugskildrye in die middellyf is gewoonlik tussen 76 en 98. Vanaf die kloaak tot by die stertpunt kan 62 tot 76 pare ''subkoudale skilde'' (onderstertskubbe) gevind word.<ref name="Broadley1984" /> Die anale skild kan heel of verdeel wees.<ref name="Walls" /> === Kleur === Die grondkleur wissel van geel, beige, ligbruin tot grys.<ref name="Walls">J.G. Walls: ''The Living Pythons''. T.F.H. Publications, 1998, {{ISBN|0-7938-0467-1}}, bl. 142–146, 166–171.</ref> Op die rug loop groot, onreëlmatige, uiterlike bruin rugvlekke wat verskil van individu tot individu. Hulle is swartrandig en word rondom geskei deur 'n breë, ligte gaping van die grondkleur. Op die flanke het die rugvlekke gedeeltelik lengteverbindinge met mekaar en sluit so baie groot, uitgestrekte, helder dele op die rug in.<ref name="Broadley1984" /> Op die flanke loop, variërend na rugpatroon, bruin, vierkantige vlekke met 'n helder middelpunt. Op die agterlyf word die flankvlekke toenemend dunner en versmelt dikwels met die rugvlekke.<ref name="Walls" /> By die meeste slange bly daar tussen die donker patroon van die stertbokant in die middel 'n lang, ligbruin streepvormige gedeelte oop. Die pens is gryserig tot gelerig en met donker kolle bedek.<ref name="Broadley1984" /> Die kop is kenmerkend kontrasterend van kleur. Op die kante van die kop by die meeste slange loop 'n ligte streep vanaf die onderhelfte van die neus skuins agtertoe na die tweede bolipskild. Dan volg 'n helder donker vlek tussen die oog en neus. Daarna word twee wit bande onder die oog getrek na die bolip en omsluit in die middel 'n donker driehoek. Agter die oog tot by die mondhoek loop 'n donkerbruin streep wat kenmerkend helderder as by die oogdeursnit is. Die bokant van die kop het 'n pylvormige, bruin patroon, wat van die neus oor die oog tot by die nek loop en in die middel 'n ligte vlek vertoon. Die onderlip het meestal donker vlekke. Die res van die onderkant van die kop is wit, maar net agter die keel grens sterk, donker vlekke van die keelonderkant. In die bruinerige iris is die swart pupil duidelik sigbaar.<ref name="Broadley1984" /> === Lengte === Die Afrika-rotsluislang word gemiddeld tussen 2,7 en 4,6 meter lank.<ref name="Pitman">C.R.S. Pitman: ''A guide to the snakes of Uganda''. Codicote Wheldon & Wesley, Ltd, 1974, {{ISBN|0-85486-020-7}}, bl. 67–71.</ref> Dit word bevestig deur 'n studie in Suidoos-Nigerië, waar die gemiddelde kop-romplengte van 39 uitgegroeide mannetjies gemiddeld 2,47 meter was. Die 51 ondersoekte volwasse wyfies was, met 'n gemiddelde kop-romplengte van 4,15 meter, aansienlik langer. Die grootste was omtrent 5 meter lank.<ref name="Luiselli2007">L. Luiselli, G. C Akani, E. A. Eniang, E. Politano: ''Comparative ecology and ecological modeling of sympatric Pythons, Python regius and Python sebae''. In: R. W. Henderson and R. Powell (Eds.): ''Biology of the Boas and Pythons''. Eagle Mountain Publishing Company, Eagle Mountain, 2007, {{ISBN|978-0-9720154-3-1}}, bl. 89–100.</ref> Daar bestaan tans nie gestaafde gegewens oor die maksimum liggaamslengte van hierdie soort nie. Volgens Villiers (1950) is daar glo in 1932 in Bingerville aan die Ivoorkus 'n individu van 9,8 meter geskiet.<ref name="Villiers">A. Villiers: ''Les serpents de l’ouest africain''. Institut Français d’Afrique Noire, Dakar. 1950. Zit. in: B. Lanza, A. Nistri: ''Somali Boidae (genus Eryx Daudin 1803) and Pythonidae (genus Python Daudin 1803) (Reptilia Serpentes)''. Tropical Zoology 18, 2005, bl. 103.</ref> Volgens Branch (1984)<ref name="Branch1984">W.R. Branch: ''Pythons and people: predators and prey''. African Wildlife 38, Heft 8, 1984, S 236-237, 240-241. Zit. in: B. Lanza, A. Nistri: ''Somali Boidae (genus Eryx Daudin 1803) and Pythonidae (genus Python Daudin 1803) (Reptilia Serpentes)''. Tropical Zoology 18, 2005, bl. 103.</ref> en Sprawls et al. (2002)<ref name="Spawls">S. Spawls, K. Howell, R. Drewes, J. Ashe: ''A Field Guide to the Reptiles of East Africa''. Academic Press. 2002, bl. 305–310, {{ISBN|0-12-656470-1}}.</ref> is dit 'n onbetroubare en ongeloofwaardige oorlewering. Daarbenewens is daar ander ongegronde uitsprake van luislange wat oor die 7 meter lank is. In die verlede is massiewe uitgerekte slangvelle herhaaldelik by optekening gebruik, wat die historiese syfers onakkuraat maak. So het Loveridge (1927)<ref name="Loveridge">A. Loveridge: ''Blind snakes and pythons of East Africa''. Bulletin of the Antivenine Institute of America 3, 1929, bl. 14–19. Zit. in: W. R. Branch, W. D. Haacke: ''A Fatal Attack on a Young Boy by an African Rock Python Python sebae''. Journal of Herpetology 14, Heft 3, 1980, bl. 306.</ref> in Oos-Afrika 'n 9,1 meter lange slangvel gemeet. Hoewel hierdie vel moontlik met meer as 'n kwart verrek is, kon dit tog oorspronklik dié van 'n 6,5 m-lange Afrika-rotsluislang gewees het.<ref name="Branch1980">W. R. Branch, W. D. Haacke: ''A Fatal Attack on a Young Boy by an African Rock Python Python sebae''. Journal of Herpetology 14, Heft 3, 1980, bl. 305–307.</ref> Die langste Afrika-rotsluislang wat tot dusver wetenskaplik korrek opgeteken is, is uit Uganda afkomstig. Dit was, volgens Pitman (1974), gesamentlik 5,5 meter (18 vt.) lank.<ref name="Pitman" /> == Verspreidingsgebied == [[Lêer:Natural Range of Python sebae and natalensis.svg|duimnael|Verspreidingsgebied van die Afrika-rotsluislang (groen) en die [[Gewone luislang|Suider-Afrikaanse luislang]] (rooi) en oorvleuelingsgebiede (geel)]] Die verspreidingsgebied van die Afrika-rotsluislang wissel suid van die Sahara vanaf die Wes-Afrikaanse kuste ooswaarts oor 6 600 kilometer amper tot by die sogenaamde Horing van Afrika. In Wes-Afrika word die spesie in Suid-Mauritanië,<ref name="Padial">J.M. Padial: ''On the presence of Python sebae Gemelin, 1788 (Ophidia: Pythonidae) in Mauritania''. Herpetological Bulletin 84, bl. 30–31, 2003.</ref> Senegal, Gambië, Guinee-Bissau, Guinee, Sierra Leone, Liberië, die Ivoorkus, Suid-Mali, Burkina Faso, Ghana, Togo, Benin, Suid-Niger en Nigerië aangetref. In Sentraal-Afrika is hul tuis in Suid-Tsjad, in Kameroen, die Sentraal-Afrikaanse Republiek, Ekwatoriaal-Guinee, Gaboen, die Republiek van die Kongo, die Demokratiese Republiek van die Kongo en Noord-Angola. In die ooste kry mens hierdie luislang in Suid-Soedan, in Etiopië, Somalië, Kenia, Uganda, Rwanda, Burundi en Tanzanië.<ref name="Broadley1984" /> Daar word vermoed dat die Suider-Afrikaanse luislang eens noordwaarts al langs die westelike en oostelike valleie van die Groot Skeurvallei versprei was waar ''Python sebae'' oorheersend is.<ref name="Broadley1999" /> In Kenia is daar 40&nbsp;km noordwes van Mwingi vandag nog 'n gebied waar die twee luislangspesies se habitats oorvleuel. Ook in Burundi en in die ooste van die Kivuprovinsie van die Demokratiese Republiek van die Kongo bestaan daar nog oorblywende bevolkings. In Tanzanië oorvleuel die verspreidingsgebiede van beide spesies oor 'n ruim 900 kilometer.<ref name="Broadley1999" /> Vorige ondersoeke in Angola toon 'n volledig ruimtelike skeiding van al twee spesies.<ref name="Broadley1984" /> == Habitat == Die Afrika-rotsluislang is woonagtig in verskeie onderskeie habitats in die trope en subtrope, waaronder wortelboomwoude, oerwoude, permanent oorstroomde moeraswoude, sekondêre moeraswoude,<ref>Sekondêre moeraswoude is moeraswoude wat grootliks deur middel van natuurlike prosesse herstel het ná aansienlike vernietiging of versteuring van die oorspronklike plantegroei weens menslike of natuurlike oorsake op 'n bepaalde tydstip of oor 'n lang tydperk. Sekondêre moeraswoude toon 'n groot verskil in struktuur en samestelling in vergelyking met die ongerepte oorspronklike moeraswoude.</ref> digte en oop droëwoude,<ref name="Lanza2005" /> grasland en sandvlaktes. As kultuurvolger bewoon hy ook dikwels kassawe-, pynappel-, patat- en oliepalmplantasies asook landerye. Heel dikwels kan hy ook relatief onopsigtelik in die buitewyke van nedersettings woon. Die slang hou altyd naby water en bewoon daarom meestal gebiede langs permanente damme(tjies), mere, spruitjies, riviere en soms ook brakwater.<ref name="Luiselli2007" /> In Suid-Mauritanië woon hy egter ook in vleilande waar water jaarliks heeltemal opdroog en dan net 'n paar kolletjies oewerplantegroei as skuilplek bied.<ref name="Padial"/> Hierdie slang vermy baie vogtige gebiede. So is hierdie spesie in die reënwoud maar skaars te vinde.<ref name="Lawson">D. P. Lawson: ''Python sebae'' (African Rock Python). Habitat use and home range. Herpetological Review 35, Heft 2, 2004, bl. 180–181.</ref> In Rwanda kan die slangsoort se habitat hoogtes van meer as 1 350 meter bo seespieël bereik en in Uganda is hul al selfs op 2 250 meter bo seespieël aangeteken. In Kenia en Noord-Tanzanië, waar die Afrika-rotsluislang en die Suider-Afrikaanse luislang se verspreidingsgebiede oorvleuel, is die Afrika-rotsluislang hoofsaaklik in die laer dele teenwoordig.<ref name="Broadley1984" /> == Gedrag == [[Lêer:Python sebae watering hole, Fathala Reserve, Karang, Senegal.jpg|duimnael|'n Afrika-rotsluislang op die oewer van 'n watergat in sy kenmerkende rus- en loerposisie (Fathala-reservaat, Senegal)]] Die Afrika-rotsluislang is oorwegend grondbewonend en kan hom hier selfs as volgroeide slang nog taamlik vinnig<ref name="Pitman" /> voortbeweeg. As bobaas-klimdier hou hy ook gereeld in bome om te jag of roofvyande te ontwyk. Veral jong en onvolgroeide Afrika-rotsluislange met 'n liggaamslengte van onder 1,8 meter is dikwels in bome en struike te vinde. Volgroeide slange word as minder gereelde klimmers beskou. Volgroeide luislange met 'n totale lengte van meer as 2,5 meter, is goeie swemmers en bring dikwels lang tye in die water deur. Inligting oor die jong luislange se deurbring in die water ontbreek.<ref name="Luiselli2007" /> By die Victoriameer lê hierdie luislange soms aansienlike afstande af deur tussen die eilande en die vasteland te swem en terug.<ref name="Pitman" /> Verder is hy waarskynlik ook in staat om selfs in die see enkele kilometers swemmend af te lê. Dit verklaar byvoorbeeld die aanwesigheid van die slangsoort op die nabygeleë Chula-eiland van die Bajuni-eilande in Suid-Somalië.<ref name="Lanza2005" /> In Uganda word die water veral gedurende die warm dae van die droë seisoen benut om die lyf in vlak water af te koel, met net die neusgate en oë wat bo die wateroppervlakte uitsteek.<ref name="Pitman" /> Riviere en spruitjies word ook deur hierdie slang benut om bewoonde gebiede binne te dring, op soek na kos. Die water word daarmee beskou as die beginpunt om voedsel te soek en as veilige skuilplek vir die slang om heen te vlug.<ref name="Luiselli2007" /> In gebiede soos Suidoos-Nigerië, waar die klimaat onderhewig is aan seisoensveranderinge, toon die spesie deur die jaar heen wisselende aktiwiteitspatrone. Die slang word op sy aktiefste gedurende die droëtyd in Januarie en tydens die laaste fase van die reëntyd vanaf Augustus tot September waargeneem.<ref name="Luiselli2007" /> In die lande aan die ewenaar geleë, by name Kenia en Uganda, word hierdie luislange as oorwegend skemer- en nagdiere beskryf, maar kan by geleentheid ook bedags waargeneem word wanneer hulle in die son bak of kos soek.<ref name="Pitman" /><ref name="Spawls" /> 'n Noukeurige ondersoek in sommige noordelike dele van Suidoos-Nigerië het geblyk dat die Afrika-rotsluislang in gebiede afgesonder van mense hoofsaaklik dagdiere is. Die meeste slange word hier in die namiddag tussen 15:00 tot 17:30 waargeneem. In digbeboste gebiede, veral langs spruite en riviere, is die luislangspesie van vroegoggend tot die middag op sy bedrywigste. In teenstelling hiermee is die Afrika-rotsluislange wat in die nabyheid van menslike nedersettings en stedelike gebiede voorkom oorwegend skemer- en nagdiere; hulle is op hul bedrywigste teen aandskemering.<ref name="Luiselli2007" /> Tydens die onaktiewe fases soek hierdie luislange wegkruipplekke, byvoorbeeld in digte bosse, oewerplantegroei, water, bome, rotsskeure, hol boomstamme<ref name="Lawson" /> en verlate gate van vlakvarke, erdvarke<ref name="Lanza2005" /> of ystervarke. Hier krul die slang hom gewoonlik in 'n bondel op, met sy kop wat heeltemal bo-op rus.<ref name="Spawls" /> Inligting omtrent die beweegruimte en habitatwisseling is tot dusver slegs by een individu in Suidwes-Kameroen opgeteken. Oor meer as 'n jaar heen is 'n wyfie met 'n kop-romplengte van 2,4 meter en 'n massa van 3,7 kilogram deur middel van 'n opspoortoestel waargeneem. Hierdie dier het hoofsaaklik binne 'n kerngebied van 2,4 hektaar beweeg, meestal nooit verder as 10 meter van water nie en het dikwels en herhaaldelik tussen verskillende habitats verwissel. Sy was in die bos, water, op landbougrond asook in digbevolkte gebiede, byvoorbeeld onder 'n baie gebruikte houtbrug, waargeneem.<ref name="Lawson"/> == Dieet == Jong Afrika-rotsluislange swerf dikwels ver rond op soek na kos en klim heel dikwels in bome om neste te bereik. Soos die slang groter word raak hy meer geneig om sy prooi in te wag. Meer dikwels is hy op die uitkyk vir prooi in die takke, op die rivieroewers of versteek naby die rand van 'n wildspaadjie. Soos alle luislange byt die Afrika-rotsluislang sy prooi en versmoor dit met sy dooddrukkende kronkels.<ref name="Spawls" /> Die prooi bestaan uit 'n verskeidenheid werweldiere, waaronder hoofsaaklik soogdiere en voëls, en tot 'n geringe mate ook reptiele en amfibieë. Die prooigrootte korreleer met die liggaamsgrootte van die luislange.<ref name="Spawls" /> Navorsing in Suid-Nigerië het getoon dat daar in die natuurlike habitats van luislange met 'n totale liggaamslengte van onder 1,5 meter muissoorte, boomeekhorings, soneekhorings en vrugtevlermuise gevreet word. Individue onder 2,5 meter vang muskeljaatkatte, Mona-ape, reuserotte, rietrotte en duikers. Luislange van meer as 2,5 meter vang benewens dieselfde prooi ook dwergkrokodille en waterlikkewane.<ref name="Luiselli2001">L. Luiselli, F. M. Angelici, G. C. Akani: ''Food habits of Python sebae in suburban and natural habitats''. East African Wild Life Society, African Journal of Ecology 39, 2001, bl. 116–118.</ref> Verder vreet hierdie slangsoort ook verskeie paddaspesies,<ref name="Spawls" /> diverse voëls soos die [[slanghalsvoël]], [[Kormorante|duiker]], [[rooibekkwelea]], [[grootlangtoon]], [[dwerggans]], [[Gewone tarentaal|tarentaal]], vinkspesies, rotspatrys, pelikaan<ref name="Spawls" /> en [[kolgans]] en soogdiere soos die springhaas,<ref name="Spawls" /> ystervark,<ref name="Pitman" /> varkspesies<ref name="Pitman" /> soos jong vlakvarke,<ref name="Spawls" /> die husaaraap, Wes-Afrikaanse rooi stompaap en die Ethiopiese blouaap.<ref name="Lanza2005" /> In gebiede met 'n hoë aantal soogdiere is groot Afrika-rotsluislange ook beduidende predatore van wildsbokke,<ref name="Spawls" /> waar die slange van 4,5 meter lank nou en dan selfs prooidiere van meer as 30 kilogram kan baasraak.<ref name="Pitman" /> Dit sluit in die Thompson-gaselle,<ref name="Lanza2005" /> rooiboklammers, bosbokke, waterkoedoes en Bohorrietbokke asook die lammers van kobs en waterbokke.<ref name="Pitman" /> In die bewoonde gebiede van Suid-Nigerië vreet die Afrika-rotsluislange, met 'n totale lengte van minder as 2 meter, rotte as voorkeur, dié van 2 meter hoofsaaklik hoenders en die individue van meer as 3 meter selde ook honde en bokke. Luislange, wat in bewoonde gebiede jag, bereik deur hierdie prooi-inname gewoonlik 'n kleiner maksimumlengte as die slange in ongerepte areas.<ref name="Luiselli2001" /> == Voortplanting == [[Lêer:Female Python sebae brooding eggs Tropicario, FIN.jpg|duimnael|links |'n Afrika-rotsluislang by haar eiers]] As gevolg van die groot verspreidingsgebied is die voortplantingstyd van die Afrika-rotsluislang uiteraard onderhewig aan geografiese variasie. Op die hoogtes van die ewenaar rondom die Victoriameer plant hierdie luislange weens geringe seisoenale klimaatskommelinge deur die jaar voort,<ref name="Pitman" /> terwyl hulle in die lande in die noordweste, by name Kameroen en Gambië, tot die koel wintermaande beperk is.<ref name="Lanza2005" /> In Gambië is daar al groepe bestaande uit tot 6 slange oordag waargeneem wat styf aan mekaar geklou en oor mekaar gekruip het. Of slegs die een geslag (hetsy manlik of vroulik) betrokke was, kon nie vasgestel word nie. Volgens gevangenskapwaarneming [[Dominansiegeveg|baklei]] die Afrika-rotsluislangmannetjies in hierdie tyd deur hul koppe op te lig, hul nekke en lywe om mekaar te kronkel terwyl hulle mekaar grond toe probeer druk en met hul [[Spoor (slangklou)|spore]] probeer krap.<ref name="Lanza2005" /> [[Lêer:Hatchling Python sebae Tropicario, FIN 1.jpg|duimnael|'n Uitbroeiende Afrika-rotsluislang]] [[Lêer:Hatchling Python sebae Tropicario, FIN 2.jpg|duimnael|'n Pasuitgebroeide luislangetjie]] In gevangenskap duur die draagtyd tussen 30 tot 120 dae.<ref name="Lanza2005" /> Voor die eiers gelê word, wat byvoorbeeld in Togo<ref name="Togo">M. Harris: ''Assessment of the Status of Seven Reptile Species in TOGO''. Report to the Commission of the European Union, 2001, [http://www.jncc.gov.uk/pdf/togo_sevenreptilespeciesvpt1.pdf online, pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013183042/http://www.jncc.gov.uk/pdf/togo_sevenreptilespeciesvpt1.pdf |date=13 Oktober 2010 }}</ref> met die reëntyd korreleer, soek die wyfie 'n skaduryke, veilige skuilplek in die nabyheid van water.<ref name="Pitman" /> Hiervoor dien dikwels verlate gate van soogdiere, ou termiethope en diep rotsskeure. Indien sulke nesmaakplekke ontbreek, sal bosse, digte gras of blaarhope ook soms deug.<ref name="Lanza2005" /> Die broeiselgrootte is grootliks van die grootte en toestand van die wyfie afhanklik en bestaan gewoonlik uit 30 tot 50 wit eiers.<ref name="Pitman" /> In Kameroen is selfs 'n legsel van 73 eiers<ref name="Lanza2005" /> bekend en in die Londense Dieretuin het 'n baie groot wyfie in 1861 selfs omtrent 100 eiers<ref name="Sclater1862">P. L. Sclater: ''Notes on the Incubation of Python sebae, as observed in the Society’s Gardens''. Proceedings of the scientific meetings of the Zoological Society of London 1862, bl. 365–368.</ref> gelê. Die legsel van 'n gemiddelde 90 x 60 millimeter en ongeveer 150 gram eiers word deur die wyfie op 'n hopie gestapel. Sy kronkel dan om die broeisel om dit teen die nesrowers te beskerm en sal slegs sporadies die nes verlaat om water te gaan drink.<ref name="Pitman" /><ref name="Spawls" /> Deur die kronkels word vogtigheid en warmte gereguleer. Of die Afrika-rotsluislang deur spierbewing die inkubasietemperatuur kan beïnvloed, bly 'n twispunt. Die gegewens dui daarop dat die spesie, in teenstelling met die Suider-Afrikaanse luislang, daartoe in staat is.<ref name="Alexander" /> In Kenia<ref name="Pitman" /> duur die broeityd ongeveer 60 dae, in Uganda<ref name="Pitman" /> 90 dae en in Togo<ref name="Togo" /> word 70 tot 100 dae aangegee. Eiers wat teen 'n konstante temperatuur van 28 tot 32 ºC en 'n relatiewe humiditeit van 90% tot 100% kunsmatig geïnkubeer word, neem 50 tot 75 dae en dié teen laer temperature tot so 100 dae voor uitbroeiing.<ref name="Lanza2005" /> Die pas uitgebroeide luislangetjies is gewoonlik 50 tot 65 sentimeter lank, weeg 75 tot 140 gram en is helderder en die patrone duideliker as die volgroeide luislange.<ref name="Walls" /> In 'n nes by die Tanganjika-meer in Tanzanië het die jong slangetjies ná die uitbroei nog enkele dae in die nes in 'n verlate ietermagôgat gebly, terwyl die wyfie 'n dag later die nes verlaat het. In pare of klein groepe bak die luislangetjies daagliks in die son; nooit verder as 4 meter van die gat af nie. Na die eerste vervelling ná sowat ses dae verlaat die eerste luislangetjies dan die nes.<ref name="Stanford">C. B. Stanford: ''Python sebae (African Rock Python). Reproduction''. Herpetological Review 25, Heft 3, 1994, bl. 125.</ref> In gevangenskap bereik die slange geslagsrypheid binne drie tot vyf jaar en 'n totale lengte tussen twee en drie meter.<ref name="Togo" /> In Suidoos-Nigerië tree die geslagsrypheid in by 'n gemiddelde kop-romplengte van 1,70 meter.<ref name="Luiselli2007" /> == Ouderdom en lewensverwagting == Inligting oor die gemiddelde en maksimumouderdom van vrylewende individue is onbekend. In gevangenskap word Afrika-rotsluislange in die reël 20 tot 25 jaar oud. In San Diego Dieretuin het 'n eksemplaar 27 jaar, 4 maande en 20 dae lank geleef.<ref name="Pitman" /> == Kwesbaarheid == In sommige lande binne sy verspreidingsgebied word die Afrika-rotsluislang vir die leernywerheid gevang en verwerk. Party volkstamme nuttig hierdie spesie ook as voedselbron. Daarbenewens bestaan daar, ten minste in Nigerië, kommersiële handel met die vleis en internasionale handel met die afval vir die tradisionele medisyne.<ref name="Luiselli2001" /> Tot 'n mindere mate word ook lewendige Afrika-rotsluislange uitgevoer. In Togo is daar byvoorbeeld reptielplase begin. In praktyk word hoofsaaklik dragtige wyfies in die natuur gevang, tot net ná die broeityd aangehou en dan weer vrygelaat. Op hierdie wyse word die eiers kunsmatig uitgebroei en die uitgebroeide slangetjies verkoop.<ref name="Togo"/> Die toenemende dorheid van die steeds uitbreidende Sahelstreek veroorsaak dat die verspreidingsgebied van die Afrika-rotsluislang al hoe meer inkrimp.<ref name="Walls" /> Die voortdurende mensgemaakte habitatsvernietiging en -verandering dra ook hiertoe by. Deur die konstante groeiende olienywerheid in Suid-Nigerië word daar byvoorbeeld in die Afrika-rotsluislang se habitat, die wortelboomwoude, ontgin. Die ontploffings, bou van kanale, strate en pypleidings verklein en vernietig hierdie habitat voortdurend. Alhoewel hierdie luislang baie aanpasbaar is en baie gebiede wat deur die mens verander is kan bewoon, is sy bevolkingstal in sommige lande aan die agteruitgaan.<ref name="Luiselli2007" /> CITES beskou hierdie luislang as bedreig, is gelys in Bylae II en is onderhewig aan handelsbeperkings.<ref name="CITES">CITES: ''Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora'': Appendices I, II and II, valid from 1 July 2008, [http://www.cites.org/eng/app/appendices.php online].</ref> == Klassifikasie == [[Lêer:Albertus Seba Python sebae.jpg|duimnael|Illustrasie uit Albert Seba se ''Thesaurus'', omstreeks 1735]] Die Afrika-rotsluislang se wetenskaplike naam, ''Python sebae'', vereer die Duits-Nederlandse natuurversamelaar, Albert Seba. Die verwantskap tussen die groot Afrikaanse luislange, ''Python sebae'' (Gmelin 1789), ''Python natalensis'' (Smith 1840) en ''Python saxuloides'' (Miller&Smith 1979)<ref name="Miller&Smith">T. J. Miller, H. M. Smith: ''The Lesser African Rock Python''. Bulletin of the Maryland Herpetological Society 15, Heft 3, bl. 70–84. Zit. in: G. J. Alexander: ''Thermal Biology of the Southern African Python (Python natalensis): Does temperature limit its distribution?'' In: R. W. Henderson, R. Powell (Hrsg.): ''Biology of the Boas and Pythons''. Eagle Mountain Publishing Company, Eagle Mountain 2007, {{ISBN|978-0-9720154-3-1}}, bl. 51–75.</ref> was lank onduidelik. Daar was 'n gebrek aan eksemplare van elke spesie, veral uit die plekke waar hul simpatries<ref>Waar twee of meer organismes dieselfde plek as habitat deel en mekaar dus gereeld teëkom.</ref> of parapatries<ref>Waar twee of meer organismes se habitats nie opvallend oorvleuel nie, maar direk by mekaar aansluit of grens.</ref> voorkom. Daarom is hierdie luislange in die 20ste eeu grotendeels slegs as 'n [[Monotipiese takson|eensoortige]] spesie erken, naamlik ''Python sebae''.<ref name="Alexander">G. J. Alexander: ''Thermal Biology of the Southern African Python (Python natalensis): Does temperature limit its distribution?'' In: R. W. Henderson, R. Powell: ''Biology of the Boas and Pythons''. Eagle Mountain Publishing Company, Eagle Mountain 2007, {{ISBN|978-0-9720154-3-1}}, bl. 51–75.</ref> Aan die hand van 'n groot dataversameling kon Broadley (1984) luislange in 'n noordelike en 'n suidelike verspreidingsgebied afkamp, hoofsaaklik op grond van die fragmenteringssterkte van die skilde van die bokant van die kop en die patroon van die sykant van die kop. Vanweë moontlike kruisings in die oorvleuelende verspreidingsgebiede klassifiseer hy al twee groepe as subspesies en benoem die noordelike vorm ''Python sebae'' en die suidelike vorm ''Python sebae natalensis''. ''Python saxuloides'' blyk toe 'n afwykende Keniaanse bevolking van ''Python sebae natalensis'' te wees en word met laasgenoemde gelykgestel.<ref name="Broadley1984">D. G. Broadley: ''A review of geographical variation in the African Python, Python sebae (Gemelin)''. British Journal of Herpetology 6, 1984, bl. 359–367</ref> In 1999 ken Broadley beide subspesies 'n spesiestatus toe, omdat nuwe akkurater gegewens uit die gebiede met uitgebreide simpatrie in Burundi, Kenia en Tanzanië op geen kruising dui nie.<ref name="Broadley1999">D. G. Broadley: ''The Southern African Python, Python natalensis A. Smith 1840, is a valid species''. African Herpetological News 29, 1999, bl. 31–32.</ref> In 2002 word egter berig van hibriedes naby die Tanzaniese stad Morogoro.<ref name="Alexander" /> Die klassifikasie van die twee afsonderlike spesies is egter nog op grond van die huidige gegewens van krag. Daar moet verdere bewyse van hibridisering gevind of 'n genetiese ontleding verkeerd bewys word om die spesiestatus ongedaan te maak.<ref name="Alexander" /> Onder die egte luislange (''Pythons'') is ''Python sebae'' en die Suider-Afrikaanse luislang die nouste verwant aan die Suid- en Suidoos-Asiese Indiese en Birmaanse luislang. Dit blyk uit 'n onlangse molekulêrgenetiese ondersoek van ''Python sebae'' en die Indiese en Birmaanse luislang.<ref name="Phylogenetik">L. H. Rawlings, D. L. Rabosky, S. C. Donnellan, M. N. Hutchinson: ''Python phylogenetics: inference from morphology and mitochondrial DNA''. Biological Journal of the Linnean Society 93, 2008, bl. 603–619, [http://www.cteg.berkeley.edu/~rabosky/Publications_files/Rawlings_etal_BJLS_2008.pdf online, pdf]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> == Afrika-rotsluislang en die mens == === Gedrag teenoor mense === Wildlewende Afrika-rotsluislange vermy konfrontasie met mense. Kom hulle wel 'n mens teë, soek hulle gewoonlik skuilplek of vlug die water in.<ref name="Luiselli2007" /> By groter verontrusting, veral wanneer hul in 'n hoek gedryf word, gaan party slange egter vinnig tot die verdediging oor en byt met hul lang voortande heftig en herhaaldelik, wat tot diep en septiese wonde lei.<ref name="Pitman" /> Sommige individue laat mens egter ook baie naby aan hul naderkom en verstar op die plek, of kruip stadig weg.<ref name="Lanza2005" /> Daar bestaan enkele gerugte dat die Afrika-rotsluislang in die natuur mense sou aangeval en gedood het. Daar is egter geen betroubare bewyse hiervoor nie.<ref name="Branch1984" /> === Kultureel === [[Lêer:Praeneste - Nile Mosaic - Section 1a - Detail.jpg|duimnael|'n Afrika-rotsluislang vreet 'n voël (uitknipsel uit die Nylmosaïek van Palestrina)]] Reeds in die Oudheid word aan die Afrika-rotsluislang aandag geskenk. So het die ou Grieke reeds 'n paar eeue v.C. geweet van die reuseslange in Nubië. Die Grieke beskou hierdie slange as tipies van daardie plaaslike diereryk en glo dat die luislange soms selfs olifante sou vreet. Ptolemeus II, wat van 282 tot 246 v.C. die tweede Ptolemeuse koning van Egipte was, belas 'n groep van 100 man, bestaande uit jagters, perderuiters, slingeraars, trompetblasers en boogskutters om een van die grootstes van hierdie slange te vang en lewendig na sy wyd bekende dieretuin te bring. In Suid-Nubië, waar die Afrika-rotsluislang toe nog verspreid was, het die mans toe na verskeie pogings daarin geslaag om 'n uiters weerbare individu met 'n totale lengte van glo oor die 13 meter te vang en na die koning te bring. Hierdie "ondier" is toe in die dieretuin gevoer en getem en was Ptolemeus se buitengewoonste en bekendste dier. Die Afrika-rotsluislang was ook herhaaldelik die onderwerp in mosaïekwerke. In die Nylmosaïek van Palestrina, wat omstreeks 200 v.C. ingeleg is, word 'n groot luislang wat om 'n rots kronkel uitgebeeld. In dieselfde mosaïekwerk is daar 'n tweede luislang te sien wat langs die Nyloewer 'n voël regop insluk.<ref name="Bodson">L. Bodson: ''A Python, Python sebae (Gmelin, 1789), for the King: The Third Century B. C. Herpetological Expedition to Aithiopia''. Bonner zoologische Beiträge 52, Heft 3, 2004, bl. 181–191, [http://promethee.philo.ulg.ac.be/Zoologica/lbodson/bibl/PythonBzB.pdf online, pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401045924/http://promethee.philo.ulg.ac.be/zoologica/lbodson/bibl/PythonBzB.pdf |date= 1 April 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401045924/http://promethee.philo.ulg.ac.be/zoologica/lbodson/bibl/PythonBzB.pdf |date= 1 April 2012 }}</ref> Op 'n ander mosaïekstuk van die voormalige Romeinse Kartago, wat tussen die tweede en vierde eeu n.C. geskep is, is 'n luislang te sien wat met 'n olifant baklei.<ref name="Lanza2005" /> In die ou Romeinse Ryk is gedurende die sirkusspele dikwels slange ten toon gestel. Die halfgetemde Afrika-rotsluislang het daarby ook as aantreklikheid gedien.<ref name="Obst">Wolf-Eberhard Engelmann, Fritz Jürgen Obst: ''Mit gespaltener Zunge – Biologie und Kulturgeschichte der Schlange''; Verlag Herder 1981, {{ISBN|3-451-19393-0}}, bl. 57, 116, 214.</ref> Voor kolonialisering het daar reeds in sommige Wes-Afrikaanse kulture 'n slangkultus bestaan. Die Afrika-rotsluislang en die [[koningluislang]] word as heilig beskou, in slangtempels aangehou en aanbid. Tydens seremonies bring hul aan die Afrika-rotsluislang talle geskenke en paai hom met die offer van 'n hoender of lam.<ref name="Obst" /> Hierdie luislang het byvoorbeeld in Nigerië so 'n hoë waarde, dat selfs een van die eerste verdrae tussen die Engelse koloniste en stamhoofde rondom die beskerming van hierdie slangsoort handel.<ref name="Luiselli2007" /> Tot op datum word hierdie slangspesie in baie dele van sy verspreidingsgebied verafgod. In Suid-Soedan glo byvoorbeeld die [[Dinka (volk)|Dinka]], Sjilloek en Bari dat sekere individuele slange afgestorwe siele beliggaam. Hierdie luislange geniet daar die allergrootste respek, word offergawes aan gebring en daar word tot hul gebid om ellende, siekte, droogte en hongersnood te besweer.<ref name="FitzSimons">F. W. FitzSimons: ''Pythons and their ways''. George G. Harrap & Co. Ltd, Londen 1930, bl. 137–139.</ref> In sommige plaaslike gemeenskappe is die geloof wydverspreid dat ná die doodmaak van 'n Afrika-rotsluislang geen reën meer sal val nie.<ref name="Pitman" /> Sommige groepe, insluitend ook diegene wat slegs enkele individue verafgod, dood Afrika-rotsluislange om voedsel en vir tradisionele medisyne.<ref name="FitzSimons" /> In byvoorbeeld die Demokratiese Republiek van die Kongo word hulle met spiese gejag of by die ingang van hul wegkruipplekke met strikke gevang. Die vleis is smaaklik, proe soos Atlantiese kabeljou, en die luislangvet het na bewering merkwaardige geneeskragte om talryke siektes te genees.<ref name="Pitman" /> Op die Adamawa-plato in Kameroen, naby Ngaoundéré, is daar die sonderlinge (maar ook sterwende) gebruik by die Gbaya om die ''gbagok'' – groot slang – uit sy gate te jag. Daar word geglo dat die luislang, die koning van die slange, aan die begin van die wêreld as afstammeling van 'n draak uitgebroei het. Die luislange word gejag vir hul vleis en vel. In die droë seisoen, wat strek vanaf November tot Maart, seil die luislange na uitgediende erdvarkgate om in 'n rustende toestand te verkeer of om hul eiers te lê. Die jagtog word voorafgegaan deur die ruigte bo die gate af te brand. Net voor die jagtog word 'n hoender geslag en die bloed op die jagter se mes en spies gesprinkel om voorspoed van die voorouers te vra. Die luislangspoor in die as word gevolg, waarna die jagter met flitse (meestal brandende strooi as fakkel) al swetend langs die nou erdvarkgangetjies "inseil". Indien die tonnel te nou of steil is, moet die jagters 'n reeks gate in die klipharde grond grawe, soms tot 4,572&nbsp;m (15 vt.) diep, om die kamer te vind waar die Afrika-rotsluislang opgekrul lê. In die regterhand word die vlam as afskrikmiddel gebruik. Die linkerhand van die jagter word met bokvel beskerm om later die luislang se oë te bedek wanneer dit net agter die kop vasgegryp word. Die meeste luislange is dan, vreemd genoeg, redelik onaggressief. Sodra die luislang stewig met al twee hande vasgevat is, kruip die jagter stadig agteruit. Omrede die luislang geleidelik (en blindelings) teruggetrek word, bly die slang kalm en bied geen weerstand nie. Sodra die slang uit sy wegkruipplek gesleep is, poog hy met moeite om terug na die gat te keer of kronkel om die vyand. Om hierdie aksie te verhoed, pen die jagter die slang se kop met 'n gevurkte stok teen die grond vas, terwyl sy handlanger aan die slang se stert trek. Die luislang se keel word uiteindelik op so 'n wyse afgesny dat die slangvel nie beskadig word nie. Hierdie vel word naby 'n kampvuur gespan om droog te word. Die vleis en vel was in 1997 omtrent VS$60,00 werd. Sou die jagter die vleis na 'n ouer persoon bring, sal laasgenoemde die jagter se hande vashou en daarin spoeg as seëngebaar.<ref>Nicolet, Gilles. 1997. Hunting the mighty python. ''National Geographic Magazine'', May: 110-117</ref><ref>[http://www.archive.worldpressphoto.org/search/layout/result/indeling/detailwpp/form/wpp/q/ishoofdafbeelding/true/trefwoord/photographer_formal/Nicolet%2C%20Gilles?id=wpp%3Acol1%3Adat300 Foto's van luislangjag by Wordpressphoto.org]</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van slange]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} === Literatuur === * D. G. Broadley: ''A review of geographical variation in the African Python, Python sebae (Gemelin)''. British Journal of Herpetology 6, 1984, bl. 359–367. * B. Lanza, A. Nistri: ''Somali Boidae (genus Eryx Daudin 1803) and Pythonidae (genus Python Daudin 1803) (Reptilia Serpentes)''. Tropical Zoology 18, 2005, bl. 67–136, [http://www.megasphera.cz/africanvenomoussnakes/images/Herpetologie%20Afriky/Odborné%20články%20k%20stáhnutí/Eryx%20Python%20Somalia.pdf online, pdf]. * L. Luiselli, F. M. Angelici, G. C. Akani: ''Food habits of Python sebae in suburban and natural habitats''. East African Wild Life Society, African Journal of Ecology 39, 2001, bl. 116–118. * L. Luiselli, G. C Akani, E. A. Eniang, E. Politano: ''Comparative ecology and ecological modeling of sympatric Pythons, Python regius and Python sebae''. In: R. W. Henderson, R. Powell (Hsg.): ''Biology of the Boas and Pythons''. Eagle Mountain Publishing Company, Eagle Mountain. 2007, {{ISBN|978-0-9720154-3-1}}, bl. 89–100. * C. R. S. Pitman: ''A guide to the snakes of Uganda''. Codicote Wheldon & Wesley, Ltd, 1974, {{ISBN|0-85486-020-7}}, bl. 67–71. * S. Spawls, K. Howell, R. Drewes, J. Ashe: ''A Field Guide to the Reptiles of East Africa''. Academic Press. 2002, {{ISBN|0-12-656470-1}}, bl. 305–310. == Eksterne skakels == {{Wikispecies|Python sebae sebae|Afrika-rotsluislang}} {{Commons-kategorie inlyn|Python sebae|Afrika-rotsluislang}} * {{en}} [http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Python&species=sebae&search_param=%28%28genus%3D%27Python%27%2Cexact%29%28species%3D%27sebae%27%2Cexact%29%29 reptile-database.reptarium.cz: ''Python sebae''] {{de-vertaal|Nördlicher_Felsenpython}} {{Voorbladster}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Luislange]] jrq0trcnpqcbh7nx15h2148r68nw6wn 0 83678 2970836 2970537 2026-09-26T06:46:06Z Gaius le Roux 203341 Teks oor die geskiedenis is bygevoeg. Daar moet nog foto's bygevoeg word. 2970836 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe Pietersburg Intenasionale Lughawe herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was. === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg/Polokwane == == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] ngdp5jdjfs0c28i3lctjbwqa2g22bgp 2970844 2970836 2026-09-26T07:32:40Z Gaius le Roux 203341 Teks is by die Aantekeninge bygevoeg. 2970844 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe Pietersburg Intenasionale Lughawe herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was. === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg/Polokwane == == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] drcmd4xdqvvdbscxvdlidvsdqg1xf8v 2970847 2970844 2026-09-26T07:41:33Z Gaius le Roux 203341 'n Paragraaf is bygevoeg. 2970847 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe Pietersburg Intenasionale Lughawe herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was. === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger. == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg/Polokwane == == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] b10sake97i9rb53ylw9ofr8m2c9doff 2970848 2970847 2026-09-26T07:55:13Z Gaius le Roux 203341 /* Ander lugvaartattraksies in Pietersburg/Polokwane */ 2970848 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe Pietersburg Intenasionale Lughawe herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was. === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger. == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] remqwki9244311pyuu73x872pjk8lkl 2970849 2970848 2026-09-26T08:01:09Z Gaius le Roux 203341 /* Infrastruktuur in Mei 2005 */ 2970849 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe Pietersburg Intenasionale Lughawe herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was. === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger. == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] 9x82rwctsoa5d0rq9k3spmb8blvjx4p 2970855 2970849 2026-09-26T09:15:46Z Gaius le Roux 203341 Fotogalerye en 'n paragraaf is bygevoeg. 2970855 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe Pietersburg Intenasionale Lughawe herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied. Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger. == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] qp8rwhz9m91vx7x0glqrlalobq24bfw 2970858 2970855 2026-09-26T09:23:03Z Gaius le Roux 203341 Teks, 'n fotogalery en 'n foto is bygevoeg. 2970858 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe Pietersburg Intenasionale Lughawe herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger. == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] bcyjr0bv7gha1xl1jad5abehv6ebnza 2970860 2970858 2026-09-26T09:31:08Z Gaius le Roux 203341 Fotogalerye is bygevoeg. 2970860 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe Pietersburg Intenasionale Lughawe herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] 3o6q8bhd6azuc5w404zbrgupzmx4fzt 2970862 2970860 2026-09-26T09:33:56Z Gaius le Roux 203341 /* Geskiedenis */ 2970862 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe "Pietersburg Internasionale Lughawe" herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] dcv3fjklr0pxn8mqphalojr4cb68gfc 2970864 2970862 2026-09-26T09:35:37Z Gaius le Roux 203341 /* Infrastruktuur in Mei 2005 */ 2970864 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe "Pietersburg Internasionale Lughawe" herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die passasierseindpuntfasiliteite is gemoderniseer en die navigasietoerusting is opgeknap. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] 0w00cilcf069t4dn59o51ropx8rlfvq 2970865 2970864 2026-09-26T09:37:44Z Gaius le Roux 203341 /* Latere verbeterings van die infrastruktuur */ 2970865 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe "Pietersburg Internasionale Lughawe" herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die modernisering van die passasierseindpuntfasiliteite en die opknapping van die navigasietoerusting behels. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievakloods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] t5399jxm3wjlvx12usqe6inaegmvn17 2970866 2970865 2026-09-26T09:41:04Z Gaius le Roux 203341 Geringe teksredigering 2970866 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}}{{Infobox airport | name = Polokwane Internasionale Lughawe | nativename = <small>(voorheen Gateway Int. Lughawe)</small> | nativename-r = | image = | IATA = PTG | ICAO = FAPP <center>{{Location map|Limpopo|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PTG|position=right |lat_deg=23|lat_min=50|lat_sec=43|lat_dir=S |lon_deg=29|lon_min=27|lon_sec=31|lon_dir=E }}<small>Ligging van die lughawe in Limpopo</small></center> | type = Openbaar | owner = | operator = | city-served = [[Polokwane]] (Pietersburg), [[Suid-Afrika]] | location = | elevation-f = 4&nbsp;076 | elevation-m = 1&nbsp;242 | coordinates = {{Koördinate|23|50|43|S|29|27|31|E|aansig=inlyn,titel}} | website = | r1-number = 01/19 | r1-length-f = 8&nbsp;400 | r1-length-m = 2&nbsp;560 | r1-surface = Teer | r2-number = 05/23 | r2-length-f = 7&nbsp;612 | r2-length-m = 2&nbsp;320 | r2-surface = Teer | stat-year = 2010/11 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 58&nbsp; 723<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | title = Aviation Statistics | work = Limpopo Province Freight Databank | publisher = Limpopo provinsiale regering | accessdate = 9 Augustus 2013 | archive-date = 2 Januarie 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150102020246/http://www.ldrt.gov.za/LPFDB/aviation-statistics.html | url-status = dead }}</ref> | stat2-header = Vragmassa | stat2-data = 69,4 metrieke ton | stat3-header = Lugbewegings | stat3-data = 7&nbsp;783 | footnotes = Bron: WorldAeroData.com, 16 November 2007. }} '''Polokwane Internasionale Lughawe''', voorheen bekend as '''Pietersburg Internasionale Lughawe''' of '''Gateway Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''PTG''', [[ICAO]]: '''FAPP'''), is 'n lughawe in diens van die stad [[Polokwane]] (tot 2005 bekend as ''Pietersburg'') in die [[Limpopoprovinsie]] van [[Suid-Afrika]]. Die lughawe is 5&nbsp;km noord van die stad geleë.<ref>{{en}} [http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html Limpopo Toerisme & Parke: Lugvervoer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302064222/http://www.golimpopo.com/transport-details_1.html |date= 2 Maart 2013 }}</ref> Dit is in 1996 geopen op die perseel van die voormalige [[Lugmagbasis Pietersburg]].<ref name=History>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm Gateway Internasionale Lughawe: Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132642/http://home.intekom.com/gateway/gateway1.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> Die lughawe het geskeduleerde vlugte van en na [[Johannesburg]] se [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]], met vyf vlugte op weeksdae, een vlug op Saterdae en twee op Sondae.<ref name=FlightSchedule>{{en}} [http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm Gateway Internasionale Lughawe: Vlugskedules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714132354/http://home.intekom.com/gateway/gateway3.htm |date=14 Julie 2008 }}</ref> In 2010/11 het die lughawe 7&nbsp;783 vlugte met 58&nbsp;723 passasiers vir die jaar hanteer.<ref name="History" /> In April 2021 het Suid-Afrikaanse Burgerlugvaartowerheid die lughawe se lisensiekategorie weens die onvoldoende voorsiening van veiligheidsdienste vir geskeduleerde kommersiële vlugte afgegradeer. Vervolgens het [[Airlink]] sy vlugte hierheen opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |first=Nomahlubi |last=Sonjica |date=7 April 2021 |title=Airlink suspends flights to Polokwane after airport downgrade for safety reasons |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-04-07-airlink-suspends-flights-to-polokwane-after-airport-downgrade-for-safety-reasons/ |accessdate=7 April 2021 |work=TimesLIVE}}</ref> == Geskiedenis == Die lughawe is op 29 Maart 1996 amptelik deur meneer Thabo Mbeki, destyds die adjunkpresident en in 2005 die President van die Republiek van Suid-Afrika, geopen. Daarna is die lughawe "Pietersburg Internasionale Lughawe" herdoop en het in 2005 die naam Polokwane Internasionale Lughawe  gehad. Belangrike amptelike seremonies by die lughawe sluit in die naamgewing van die Boeing 747-400 ZS-SBK. Die vliegtuig het op 10 April 1999 die naam ''The Great North'' gekry en is later ''Limpopo'' herdoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-747-400-n959ww-fortress-transportation-ftai/34210e|title=OPERATOR HISTORY|date=25 September 2026|website=Plane Spotters net|access-date=25 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur in Mei 2005 === In 2005 was daar twee aanloopbane, wat ’n X gevorm het, en vier groot staanblaaie. Die eindpuntgebou het sy eie staanblad gehad, en ’n staanblad met genommerde parkeerareas was links van die beheertoring geleë. Nog ’n staanblad was regs van die beheertoring geleë, met nog een verder regs van die beheertoring.<ref>{{Cite web|url=https://www.ldtcs.gov.za/LPFDB/aviation-infrastructure.html|title=Polokwane International Airport|date=25 September 2026|website=Limpopo Provincial Government|access-date=25 September 2026}}</ref> Verskeie gras- en betonwalle was aangrensend aan die staanblaaie links en regs van die beheertoring en die staanblad na regs van die beheertoring. ’n Groep van drie parallelle loodse was regs van die beheertoring geleë. ’n Lang loods het ’n hoek gevorm met en was regs van die drie parallelle loodse. Een groep loodse (agt, waarvan sommige deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens se lugvleuel gebruik is) was agter die graswal agter die staanblaaie links en regs van die beheertoring. Nog ’n groep loodse (vier) was min of meer in lyn met die eerste groep loodse agter ’n betonwal agter die staanblad ver regs van die beheertoring. ’n Derde groep loodse (ook vier) was agter die betonwal regs van die staanblad wat ver regs van die beheertoring geleë was.<gallery mode="packed"> Lêer:1g 2005-05-21 FAPB167 LR 1229x819.jpg|Algehele sig van die infrastruktuur Lêer:1p 2005-05-21 FAPB077 shd25 1229x819.jpg|Staanblad by beheertoring en G&L Aviation se loods Lêer:Verregse staanblad 2005-05-21 FAPB 246 shd25 1229x819.jpg|Die staanblad ver regs van die beheertoring Lêer:1o 2005-05-21 FAPB029 LR 800x533.jpg|Interair Suid-Afrika se loods Lêer:1h 2005-05-21 FAPB198 LR 800x533.jpg|Die beheertoring en ’n gebou Lêer:1i 2005-05-21 FAPB171 LR 800x533.jpg|Groep van agt loodse </gallery> === Latere verbeterings van die infrastruktuur === As deel van die voorbereidings vir die 2010 FIFA Wêreldbeker is die lughawe opgegradeer. Infrastruktuuropgraderings van die lughawe het ’n aanloopbaanverbetering, die modernisering van die passasierseindpuntfasiliteite en die opknapping van die navigasietoerusting behels. Te danke aan hierdie verbeterings kon die lughawe internasionale huurvlugte, ’n groot toevloei van sokkerentoesiaste en amptelike wedstrydafvaardigings hanteer.<ref>{{Cite web|url=https://www.kupi.com/en/explore/south-africa/polokwane/polokwane-airport|title=Polokwane Airport|date=25 September 2026|website=Kupi.com|access-date=25 September 2026}}</ref> === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was === Maatskappye wat in 2005 op die lughawe gebaseer was, het eMoyeni Air Charter, G&L Aviation asook Interair Suid-Afrika (’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie) ingesluit. eMoyeni Air Charter is in 1994 gestig. Die maatskappy het onder andere helikopters bedryf. In 2005 het dit jag-, plesier-, sake- en uitsigvlugte onderneem. Die naam ''eMoyeni'' beteken “in die wolke”.<ref>{{Cite web|url=Emoyeni%20Air%20Charter/DATA/Emoyeni%20Air%20Charter2.htm|title=eMoyeni Air Charter|date=28 Mei 2005|website=Emoyeni|access-date=28 Mei 2005}}</ref> In 2005 het G&L Aviation huurvlugte, vliegopleiding en die verhuring en verkoop van vliegtuie behartig. G&L Training was by die lughawe gebaseer. Vliegtuie het die Cessna 172 met die registrasienommer ZS-NWG ingesluit. Die Piper Navajo-vliegtuie met die registrasienommers ZS-MLZ en ZS-MNS is te koop aangebied.<gallery mode="packed"> Lêer:G&L Aviation 2005-05-21 FAPB 229 upsize cr 800x533.jpg|G&L Aviation se loods en dienste Lêer:Zsnwg 2005-05-21 FAPB223 LR 800x533.jpg|G&L Aviation se Cessna 172 Lêer:Zsmlz 2004-05-22 FAPI 080 LR 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MLZ in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 084 shd25 800x531.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 Lêer:Zsmns 2004-05-22 FAPI 085 shd25 rot 531x800.jpg|G&L Aviation se Navajo ZS-MNS in 2004 </gallery> [[Lêer:Zsijh 2005-05-21 FAPB028 LR 800x533.jpg|duimnael|Boeing 727-116C registrasienommer ZS-IJH op 21 Mei 2005]] Interair Suid-Afrika was in 2005 ’n nislugredery waarvan die hoofkwartier in Johannesburg, Suid-Afrika was. Dit was ’n streekslugredery wat daarin gespesialiseer het om volledige dienste aan die sakeman te lewer (hoewel die lugredery ook vir ekonomieseklas-passasiers voorsiening gemaak het). Die roetestruktuur van die maatskappy het bestaan uit geskeduleerde dienste na en van Johannesburg na die Indiese Oseaan-eilande asook lande in Wes-Afrika en spesifiek na die Frans-sprekende lande. Vanaf Johannesbug het die maatskappy na Antananarivo, Réunion, Ndola, Libreville, Cotonou, Brazzaville en Ndjamena gevlieg. In Wes-Afrika het die lugredery na Brazzaville, Bamako, Cotonou, Ouagadougou en Libreville gevlieg (sommige van hierdie dienste is in samewerking met Aero Benin onderneem). Die lugredery is ook as ’n vliegtuiginstandhoudingsorganisasie gesertifiseer en het W-, B- en C-dienste op Boeing 707’s, 727’s en 737’s in sy drievak-loods (die lang loods) op Polokwane Internasionale Lughawe uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Company Profile|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> <ref>{{Cite web|url=Interair%20South%20Africa%20niche.htm|title=Aircraft Maintenance Capabilities|date=28 Mei 2005|website=Interair South Africa|access-date=28 Mei 2005}}</ref> === Boeing 707’s en 727’s in Mei 2005 op ’n ongebruikte rybaan en 737 in 2004 en 2005 === Verskeie Boeing 707’s en 727’s en ouer 737’s kon op 21 Mei 2005 op Polokwane Internasionale Lughawe gesien word. ’n Hele sewe Boeing 707’s en 727’s was op ’n rybaan links van een van die aanloopbane geparkeer. Hierdie groepie vliegtuie het die Boeing 727 met die registrasienommer EL-GPX ingesluit. Daarbenewens was daar twee Boeing 727’s en twee Boeing 737’s by en in Interair Suid-Afrika se loods. Hierdie vliegtuie was nie almal volledig nie en is waarskynlik gebruik om onderdele vir ander vliegtuie te verskaf, want toe sommige van hulle in 2004 gesien is, was hulle vollediger.<gallery mode="packed"> Lêer:5nbcy 2004-05-22 FAPB 002 LR 800x531.jpg|Boeing 727-235 registrasie 5N-BCY 22 Mei 2004 Lêer:3b 2005-05-21 FAPB276 LR 800x533.jpg|Vier Boeing 707’s en 727’s op 21 Mei 2005 Lêer:Zsiji 2004-05-22 FAPB 002.jpg|Boeing 707 registrasie ZS-IJI op 22 Mei 2004 Lêer:Elgpx 2004-05-22 FAPB 003 600x398.jpg|Boeing 727-23 registrasie EL-GPX op 22 Mei 2004 Lêer:C5gal 2005-05-21 FAPB015 LR 800x533.jpg|Boeing 727-294 registrasie C5-GAL op 21 Mei 2005 Lêer:3dzzm 2005-05-21 FAPB 009 LR 800x533.jpg|Boeing 737-2HC7C registrasie 3D-ZZM op 21 Mei 2005 Lêer:9jafw 2004-05-22 FAPB 009 LR 800x531.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 22 Mei 2004 Lêer:9jafw 2005-05-21 FAPB023 LR 800x533.jpg|Boeing 737 registrasie 9J-AFW op 21 Mei 2005 </gallery> == Ander lugvaartattraksies in Pietersburg en Polokwane == <gallery mode="packed"> Lêer:Zshaw 1992-09-19 Piet 2 LR 748x510.jpg|Aero Commander 680 ZS-HAW in Pietersburg, 1992 Lêer:358 2004-05-22 Pietersburg 004 LR 800x531.jpg|Canadair Sabre 358 in Polokwane, 2004 Lêer:1 2004-05-22 Pietersburg Int 005 (2) 600x398.jpg|Skymaster Polokwane Internasionale Lughawe 22 Mei 2004 </gallery> == Aantekeninge == Die inligting in die eerste twee paragrawe rakende die opening van die lughawe en die naamgewing van Boeing 747 ZS-SBK is van gedenkplate in die lughawe verkry. Die inligting rakende die 2005-infrastruktuurbeskrywing van die lughawe en oor G&L Aviation is deur observasie bekom. ''Jet Airliner Production List'' (Boeing) is gebruik om navorsing te doen oor die inligting wat in sommige fotobyskrifte gebruik word.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Jet Airliner Production List – Boeing |date=August 2011 |publisher=The Aviation Hobby Shop |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=77, 86, 91, 141, 181 |language=en}}</ref> Die volgende verwysingsbron is ook geraadpleeg:<ref>{{Cite book |last=Bowers |first=Peter |title=Boeing Aircraft since 1916 |publisher=Putnam Aeronautical Books |year=1989 |isbn=0-85177-804-6 |location=London, United Kingdom |pages=637 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gcmap.com/airport/PTG FAPP Polokwane Internasionale Lughawe] "Great Circle Mapper" {{Lugvaart-saadjie}} {{Passasierslughawens van Suid-Afrika}} {{en-vertaal|Polokwane International Airport}} [[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Polokwane]] qxjel21gqoo6zok6z3sz041w9uidl0s 0 84654 2970696 2845881 2026-09-25T15:51:47Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970696 wikitext text/x-wiki {{Jura}} Die '''Aalenium''' is ’n [[chronostratigrafie]]se [[etage (stratigrafie)|etage]] sowel as ’n [[Tydsnede (geologie)|geologiese tydsnede]] van onderskeidelik die [[sisteem (stratigrafie)|sisteem]] en [[Periode (geologie)|periode]] [[Jura]] ([[Serie (stratigrafie)|serie]]/[[Epog (geologie)|epog]] Middel-Jura). Dit verwys dus na ’n tydperk sowel as die gesteentes wat in dié tydperk gevorm het. Die tydperk was van sowat 174,1 tot 170,3&nbsp;miljoen jaar gelede.<ref>Gradstein ''et al.'' (2012)</ref> Dit is voorafgegaan deur die [[Toarsium]] en gevolg deur die [[Bajosium]]. ==Naam en definisie== Die Aalenium is genoem na [[Aalen]] in [[Duitsland]], 100&nbsp;km oos van [[Stuttgart]]. Die naam is in 1864 daaraan gege deur die Duitse stratigraaf Karl Mayer-Eymar. Die basis van die etage word gedefinieer deur die eerste voorkoms van die [[ammoniet]][[genus]] ''Leioceras'', en die bokant deur die eerste voorkoms van die ammonietgenus ''Hyperlioceras''. Die [[tipeligging]] en [[globale stratotipepunt]] is in ’n [[ontsluiting (geologie)|ontsluiting]] 500&nbsp;m noord van die dorp Fuentelsaz in [[Spanje]].<ref>[http://stratigraphy.science.purdue.edu/gssp/aalenian.htm Base of Aalenian Stratotype] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702180753/https://timescalefoundation.org/gssp/aalenian.htm |date= 2 Julie 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702180753/https://timescalefoundation.org/gssp/aalenian.htm |date= 2 Julie 2019 }} - www.stratigraphy.org</ref> == Verwysings == {{Verwysings }} == Bronne == * {{en}} Gradstein, F.M.; Ogg, J.G.; Schmitz, M.D. & Ogg, G.M.; '''2012''': ''A Geologic Time Scale 2012'', Elsevier, {{ISBN|0444594256}}. [[Kategorie:Jura]] [[Kategorie:Tydsnedes]] 833ovedqa2gbwe3m2n6g25g6bsd9fmd 0 85028 2970677 2730944 2026-09-25T14:40:56Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970677 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Otzi-Quinson.jpg|duimnael|250px|’n Rekonstruksie van Ötzi die ysman (Prehistoriese Museum van Quinson, Alpes-de-Haute-Provence, Frankryk).]] [[Lêer:Oetzi Memorial.jpg|duimnael|200px|’n Monument is aangebring op die plek in die Alpe waar hy gevind is.]] [[Lêer:ReconstructedOetziAxe.jpg|duimnael|200px|’n Rekonstruksie van Ötzi se koperbyl (ArchäoTechnik Wulf Hein, Dorn-Assenheim, Duitsland).]] '''Ötzi''' is die naam van die ysmummie uit die [[Kopertyd]] wat op [[19 September]] [[1991]] in die [[Alpe]] op die grens tussen [[Oostenryk]] en [[Italië]] gevind is deur twee Duitse amateurbergklimmers. Hy is die oudste menslike mummie wat nog in [[Europa]] gevind is. Die bestudering van Ötzi, sy kos, klere, uitrusting en wapens het lig gewerp op die lewe in die Nuwe [[Steentydperk]] 5&nbsp;300 jaar gelede. Veral die [[koper]]byl wat by hom gevind is, was uitsonderlik. == Ontdekking == Die mummie het in ’n rotskom aan die rand van ’n gletser in die Ötztal-Alpe (’n bergmassief in die Sentraal-Alpe) op ’n hoogte van 3&nbsp;210 meter gelê. Die terrein is op die grens tussen Oostenryk en Italië, maar het later net sowat 92,56&nbsp;m aan die Italiaanse kant van die grens blyk te wees.<ref>{{en}} [http://students.washington.edu/mastyles/eng198spring06/iceman_reconsidered.pdf The Iceman Reconsidered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012023432/http://students.washington.edu/mastyles/eng198spring06/iceman_reconsidered.pdf |date=12 Oktober 2008 }} James H. Dickson, Klaus Oeggl en Linda L. Handley – Scientific American (mei 2003)</ref> Die mummie is eers na [[Innsbruck]] in Oostenryk geneem, maar is nou te sien in die stad [[Bolzano]] in Italië. Die museum waar dit gehou word, lok sowat 300&nbsp;000 besoekers per jaar.<ref>{{en}} [http://www.iceman.it/en/node/310 The Iceman’s Return to South Tyrol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026051730/http://www.iceman.it/en/node/310 |date=26 Oktober 2011 }} Museo Archeologico Dell'Alto Adige</ref> Toe die egpaar Helmut en Erika Simon die vonds die eerste keer aanmeld, is gemeen die persoon het in die winter aan blootstelling gesterf. Toe dit blyk hoe belangrik die vonds is, is die terrein verder gefynkam en nog oorblyfsels soos naels en hare is gevind.<ref>{{de}} [http://www.uibk.ac.at/forschung/alpine_vorzeit/fundgeschichte/fundgeschichte.pdf Der Mann vom Hauslabjoch – Von der Entdeckung bis zur Bergung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225061857/http://www.uibk.ac.at/forschung/alpine_vorzeit/fundgeschichte/fundgeschichte.pdf |date=25 Februarie 2014 }} E. Rastbichler-Zissernig (3 september 2001)</ref> ’n Paar geskille het rondom die mummie ontstaan. Eerstens was daar die stryd tussen die Oostenrykse en die Italiaanse regering oor eienaarskap. Daarna het die Simon-egpaar aangekondig hulle wil ’n hofsaak begin om amptelik as die ontdekkers erken te word.<ref>[http://mummytombs.com/otzi/lawsuit.htm Ötzi, Iceman of the Alps – Finders' Fee Lawsuit] Mummy Tombs</ref> Helmut Simon is in 2004 oorlede. In 2008 is die Simons as amptelike ontdekkers erken en ’n vergoeding aan Erika Simon toegestaan.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7643286.stm BBC NEWS | Europe | 'Iceman' row ends after 17 years]</ref> == Ouderdom == Ötzi het ’n wetenskaplike opskudding veroorsaak toe [[radiokoolstofdatering]] wys die mummie dateer uit sowat 3500-3000 v.C. Dit is dus honderde jare ouer as die [[piramide van Cheops]]. In teenstelling met [[Egipte|Egiptiese]] en ander mummies wat begrawe is, was Ötzi se liggaam ongeskonde en is die klere en gebruiksvoorwerpe wat hy ten tyde van sy dood by hom gehad het, gevind. Hy kan dus inligting verskaf oor ’n tyd in die Europese voorgeskiedenis waaroor min bekend is. == Beskrywing == Ötzi was ’n man van ongeveer 45&nbsp;jaar, wat oud was vir dié tyd. Hy was sowat 1,6&nbsp;m lank<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WJS-4JHMXW7-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=0b121df2f3b408c44bae73935d291cf2 |title=Sciencedirect.com |access-date=16 Februarie 2014 |archive-date=16 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916205601/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WJS-4JHMXW7-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=0b121df2f3b408c44bae73935d291cf2 |url-status=dead }}</ref> en het min liggaamsvet gehad; hy het sowat 50&nbsp;kg geweeg. Aan sy liggaam is 59 [[tatoeëermerk]]e gevind.<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6X0X-4C4DWWN-1&_user=10&_coverDate=03%2F31%2F2004&_rdoc=4&_fmt=summary&_orig=browse&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2c4aa32c939363346a233408d82b584e |title=Sciencedirect.com |access-date=16 Februarie 2014 |archive-date=12 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090312040107/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6X0X-4C4DWWN-1&_user=10&_coverDate=03%2F31%2F2004&_rdoc=4&_fmt=summary&_orig=browse&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2c4aa32c939363346a233408d82b584e |url-status=dead }}</ref> Dit is geskep deur insnydings in die vel waarin steenkoolpoeier gevryf is en kon ’n behandeling vir sy gewrigslytasie gewees het.<ref>[http://radiology.rsnajnls.org/cgi/content/full/226/3/614 The Iceman: Discovery and Imaging – Murphy et al. 226 (3): 614 – Radiology]</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2000/sep/26/rorycarroll Iceman is defrosted for gene tests | World news | guardian.co.uk]</ref> In sy longe is rookdeeltjies van houtskoolvure gevind. Uit ’n ontleding van sy [[DNA]], van stof en stuifmeelkorrels en van die [[isotoop]]verhoudings<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/302/5646/862 Origin and Migration of the Alpine Iceman – Müller et al. 302 (5646): 862 – Science]</ref> in sy tande, waarin daar gaatjies was, blyk dat hy sy jeug in die omgewing van die huidige dorp [[Feldthurns]] noord van Bolzano deurgebring het, maar later tot sowat 50&nbsp;km noord van daar gewoon het. Sy klere was redelik ongeskonde en was goed aangepas by die koue klimaat van die Alpe. Hy het ingewikkelde, uitgevoerde skoene gedra. In sy ingewande is die oorskot van twee maaltye gevind.<ref>{{Cite web |url=http://www.wilderdom.com/evolution/OtziIcemanAlpsPictures.htm |title=Otzi, the 5,300 year old Iceman from the Alps |access-date=16 Februarie 2014 |archive-date=12 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312171223/http://wilderdom.com/evolution/OtziIcemanAlpsPictures.htm |url-status=dead }}</ref> Die laaste een was van takbokvleis en ’n soort koring,<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/nova/icemummies/iceman.html NOVA Online | Ice Mummies | The Iceman's Last Meal]</ref> moontlik in die vorm van brood. Die voorlaaste maaltyd was van steenbokvleis.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2262615.stm BBC NEWS | Science/Nature | Iceman's final meal]</ref> Tekens van wortels en vrugte is ook gevind. Stuifmeel in die kos dui aan Ötzi het moontlik in die lente gesterf. Ötzi had donkerbruin tot swart hare gehad wat tot ’n lengte van sowat 8&nbsp;cm geknip was. Hy het ’n [[baard]] en bruin [[oog|oë]] gehad. Hy het nie [[luis]]e gehad nie, maar twee [[vlooi]]e is in sy klere gekry.<ref>[http://www.mummytombs.com/otzi/health.htm Oetzi the Iceman, Ötzi the Iceman: His Health]</ref> Sy gevorderde leeftyd vir dié tyd en die voorwerpe wat by hom gekry is, veral die kosbare koperbyl en beervelmus, wys dat hy ’n redelike status moes gehad het. === Gesondheid === Hy het waarskynlik ''Trichuris trichiura'' – ’n inwendige [[parasiet]] – gehad. Met behulp van [[CT-skandering]]s is aangetoon dat drie of vier van sy regterribbes ineengedruk is terwyl hy ná sy dood op sy gesig gelê het of toe sy liggaam deur ys verpletter is. Verder het sy buitenste huidlaag ontbreek, wat ’n gevolg was van die natuurlike mummifisering in die ys.<ref>[http://www.mummytombs.com/otzi/health.htm Ötzi, Iceman of the Alps – His Health] Mummy Tombs</ref> Hy het ook [[aarverkalking]] en verskeie probleme met mondhigiëne gehad.<ref>[http://www.deredactie.be/permalink/1.1600599 Ötzi krijgt een slecht rapport van de tandarts], 10 April 2013</ref> == Oorsaak van dood == Ötzi was vermoedelik die slagoffer van ’n jagvoorval of gewapende konflik. ’n Pylpunt is naby sy linkerskouer in sy borskas gevind. Die wond was nog vars toe hy dood is. Die skag van die pyl is verwyder, maar die punt het agtergebly. Aanvanklik is gemeen die skoot was die dodelik nie en dat hy ure of dae later aan uitputting kon gesterf het. Ondersoeke met ’n CT-skandeerder het egter gewys die slagaar na die linkerarm kon getref gewees het;<ref>[http://www.mummytombs.com/otzi/scientific.htm Oetzi the Iceman, Ötzi the Iceman: Scientific Studies]</ref> in die weefsel is ook tekens van bloeduitstorting ([[hematoom]]) gevind. Dit sou beteken Ötzi het hom binne minute doodgebloei.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2007/jun/07/archaeology.internationalnews Iceman bled to death, scientists say | Science | The Guardian]</ref><ref>Patrizia Perntera, Paul Gostnera, Eduard Egarter Vigl and Frank Jakobus Rühli. Journal of Archaeological Science Article in Press</ref> ’n Span patoloë het ook in 2005 tot die gevolgtrekking gekom die pyl het die linkerskouerblad deurboor en die slagaar getref wat die linkerarm van bloed voorsien het.<ref>{{de}}[http://www.nzz.ch/2006/09/13/vm/newzzES1TP7FO-12.html Ötzi innert weniger Minuten gestorben]</ref> Naas die skietwond het Ötzi ’n snywond aan sy regterhand<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2002/mar/21/humanities.research1 How Oetzi the Iceman was stabbed in the back and lost his fight for life | World news | The Guardian]</ref> en ’n kopwond<ref>[http://www.abc.net.au/science/news/stories/2007/2020609.htm?health News in Science – Blow to head, not arrow, killed Otzi the iceman – 31/08/2007]</ref> gehad. Daar is ook bloedspore aan sy klere en wapens gevind. DNA-ondersoeke het getoon dit kan die bloed van tot vier verskillende mense wees. Aan die wonde in sy hand en skouer is [[rooibloedsel]]le gevind – die oudste bloed wat nog gevind is.<ref>{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/10/1030_031030_icemandeath.html |title=Was Ancient Alpine "Iceman" Killed in Battle? |access-date=16 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031209130254/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/10/1030_031030_icemandeath.html |archive-date= 9 Desember 2003 |url-status=dead}}</ref> Een teorie is dus dat Ötzi hom teen ’n aantal vyande moes verdedig. In die proses het hy sy pyle weggeskiet. Hy het dalk met opset so hoog in die berge geklim om van sy vyand te ontsnap. Hy het dalk self in die rotskom gaan lê en sy rugsak, onafgewerkte boog en byl teen die rotswand en die pylkoker op ’n plat rots neergesit. Sy mes het hy in sy hand gehad. Meer onlangse ondersoeke toon die skietwond is met ’n kopwond opgevolg, óf deur iemand wat hom met ’n klip gekap het óf toe hy op die rots geval het. Voor sy dood sou hy op sy maag gelê het en sou iemand (vriend of vyand) die pyl uit die wond probeer trek het.<ref>[http://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/0,1518,502581,00.html Der Spiegel Wissenschaft online, 28 Augustus 2007]</ref> == Ander voorwerpe == Ötzi se vonds is veral interessant omdat hy heelwat gereedskap, wapens en ander voorwerpe by hom gehad het wat andersins deur die eeue verlore sou gegaan het. Die voorwerpe is ook nie by hom begrawe soos in die geval van ander mummies nie, maar is dinge wat hy in sy alledaagse lewe gebruik het. Dit verskaf dus baie inligting oor die gebruiksvoorwerpe van mense in die Steentydperk. Ötzi se klere en uitrusting het uit die volgende bestaan: === Klere === [[Lêer:Ötzischuh 2.jpg|duimnael|220px|Ötzi se skoen.]] * Ingewikkelde skoene wat van verskillende soorte leer soos bok- en beervel gemaak is. Dit het breë sole gehad om loop op sneeu te vergemaklik en die binnekant is uitgevoer met hooi vir isolasie. * ’n Gordel met ’n kalfsleerriem van 4 tot 4,8&nbsp;cm breed en byna twee meter lank wat twee maal om sy lyf gedraai was. Aan die riem was ’n sakkie vasgewerk waarin verskillende soorte vuursteenvoorwerpe was. * ’n Lendeskort van leer. * Beenbeskermers van leer met twee los pype (geen broek nie). * ’n Knielengte-leerjas wat sorgvuldig uit reghoekige stukkies aanmekaargewerk is met dun stukkies diersenings. * Vermoedelik ’n mantel wat uit gras geknoop en gevleg was. * ’n Mus van beervel. === Ander toerusting === [[Lêer:Otzi museo.jpg|duimnael|regs|Voorstelling Ötzi met sy neolitiese kleredrag en gereedskap]] * Oorblyfsels van ’n net wat uit gras geknoop was, waarskynlik vir jag. * Toerusting om vuur te maak en esdoringblare waarin ’n smeulende kooltjie gebêre kon word. * Twee pyle en ’n paar deels voltooide pyle wat deur verskillende mense gemaak is. * ’n Boog van 1,82&nbsp;m wat nog nie voltooi was nie. * ’n Pylkoker van leer wat met ’n flap toegemaak het. * ’n Byl van [[koper]] wat met leerrieme aan die houthandvatsel vasgemaak is, waarskynlik om bome te kap. Dit is die enigste volledige byl uit die Nuwe Steentydperk wat nog ooit gevind is. * ’n Paar rowwe stukke vuursteen van hoë gehalte. * ’n Mes met ’n eshouthandvatsel en ’n skede van gevlegde grasse. * ’n Skraper van vuursteen, miskien om die pyle of boog mee te bewerk. * Stukke swamme, moontlik vir medisinale gebruik. * ’n Ronde steenring met rieme daardeur. Die funksie daarvan is onbekend. == Genetiese ondersoek == In 2006 het die resultate van ’n genetiese ondersoek in die Amerikaanse ''Journal of Physical Anthropology'' verskyn. Daarvolgens was Ötzi moontlik onvrugbaar. Die ondersoek het ook bevestig dat sy wortels moontlik in Midde-Europa lê. Twee soorte mutasies van die [[mitochondriale DNA]], wat uitsluitlik van die ma geërf word, word verbind met ’n lae vrugbaarheid.<ref>{{Cite web |url=http://www.nu.nl/news/668275/84/IJsman_Otzi_was_waarschijnlijk_onvruchtbaar.html |title=nu.nl/wetenschap {{!}} IJsman Otzi was waarschijnlijk onvruchtbaar |access-date=16 Februarie 2014 |archive-date= 2 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070302165832/http://www.nu.nl/news/668275/84/IJsman_Otzi_was_waarschijnlijk_onvruchtbaar.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4674866.stm BBC NEWS | Science/Nature | Infertility link in iceman's DNA]</ref> Die bevinding het ’n teorie van die ondersoeker Konrad Spindler in die 1990's ondersteun dat Ötzi uit die gemeenskap verstoot is om in die berge te leef. In 2012 het die resultaat van ’n ondersoek van sy volledige [[genoom]] verskyn.<ref>[http://www.nature.com/uidfinder/10.1038/ncomms1701 New insights into the Tyrolean Iceman's origin and phenotype as inferred by whole-genome sequencing], Nature Communications, 28 Februarie 2012</ref> Hieruit is onder meer afgelei hy het bruin hare gehad, asook ’n groot kans op ’n paar siektes. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{de}} {{en}} {{it}} [http://www.archaeologiemuseum.it/ www.archaeologiemuseum.it] * {{de}} [http://www.uibk.ac.at/forschung/alpine_vorzeit/videos/ Universiteit van Innsbruck] * {{en}} {{nl}} [http://www.angelfire.com/me/ij/oetzie-home.html Nog inligting en foto's] * {{Commons-kategorie inlyn|Ötzi}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Ötzi|Nederlandse Wikipedia]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Otzi}} [[Kategorie:Prehistoriese mense]] [[Kategorie:Sterftes in die 33ste eeu v.C.]] dy5c2i3kesvr5favvdt5fmkga064pf2 0 85478 2970731 2738627 2026-09-25T18:56:24Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970731 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Amira Willighagen | beeld = Amira Willighagen 2023.jpg | beeldgrootte = 270px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Willighagen in Desember 2023 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{GDEO|2004|3|27}} | geboorteplek = [[Nijmegen]], [[Nederland]] | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Opera | beroep = | instrument = Stem | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = [https://nl-nl.facebook.com/Amira.Willighagen.Zangeres Amira Willighagen Official] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Amira Willighagen''' ([[Nijmegen]], 27 Maart 2004) is 'n jong [[Nederland]]se sangeres wat bekend geword het met die sing van [[opera|operaliedere]]. Haar moeder, Frieda, is 'n [[Suid-Afrika]]ner wat aan die Hoërskool Wesvalia in [[Klerksdorp]] gematrikuleer en in 1995 na Nederland verhuis het.<ref>[http://www.beeld.com/nuus/2013-11-01-meisie-verstom-beoordelaars Oorsese sterretjie het SA stembande: Meisie verstom beoordelaars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315130504/http://www.beeld.com/nuus/2013-11-01-meisie-verstom-beoordelaars |date=2014-03-15 }}, [[Beeld]], 1 November 2013</ref> Willighagen verwerf op negejarige ouderdom bekendheid in haar geboorteland toe sy in die program ''Holland's Got Talent'' die aria ''O mio babbino caro'' uit die Italiaanse opera Gianni Schicchi sing.<ref>{{nl}} http://www.amirafans.nl/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226023217/http://www.amirafans.nl/ |date=26 Februarie 2014 }}, Amptelike webtuiste (met ondersteuning van haar ouers).</ref> Haar oudisie op [[YouTube]] is wêreldwyd deur meer as 20 miljoen mense gesien. In die daaropvolgende direkte beeldsending sing sy ''Ave Maria'' van Charles Gounod. Op 28 Desember 2013 seëvier Willighagen in die eindronde met haar uitvoering van ''Nessun dorma'' uit die opera ''Turandot''.<ref>{{nl}} [http://www.telegraaf.nl/prive/22172177/__Amira_wint_HGT__.html Amira wint Holland's Got Talent], ''De Telegraaf'', 28 Desember 2013</ref> [[Lêer:Amira-20141119.jpg|duimnael|links|Amira Willighagen in November 2014]] Naas haar sang is Amira ook 'n ywerige atleet. Sy wen die ''Zevenheuvelenloop'' in haar kategorie in November 2012 sowel as in November 2013. In Januarie 2014 triomfeer sy in haar kategorie in die ''Leemkuil''-landloop. Haar debuutalbum, getitel Amira, is in Engeland opgeneem en teen die einde van Maart 2014 uitgereik. 'n Deel van die opbrengs uit CD-verkope en optredes word vir die bou van speelterreine vir arm kinders geskenk. Die eerste speelterrein wat met haar bydrae tot stand gekom het, is op 5 Maart 2014 in die township [[Ikageng]], by [[Potchefstroom]] in Suid-Afrika, geopen. Twee weke ná die vrystelling van haar debuutalbum is genoeg eksemplare verkoop en afgelaai om vir goue status te kwalifiseer.<ref>[http://www.amirafans.nl/goud-is-besteld/ AmiraFans|Goud is besteld!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226023217/http://www.amirafans.nl/ |date=26 Februarie 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226023217/http://www.amirafans.nl/ |date=26 Februarie 2014 }}, amirafans.nl, 9 April 2014</ref> Sy ontvang haar eerste Goue Plaat op 14 April 2014. In 2016 het sy in die "''Classics Is Groot''"- en "''Afrikaans is Groot''"-konsert in [[Pretoria]] opgetree. == Diskografie == * ''Amira'', 2014 (Goue Plaat) * ''Merry Christmas'', 2015 * ''With all my heart'', 2018 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonskat|Amira Willighagen}} * [http://www.amirafans.nl/ Amptelike webtuiste] * {{YouTube|VBMfgLvRZJs|Amira Willighagen}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Willighagen, Amira}} [[Kategorie:Nederlandse sangers]] [[Kategorie:Operasangers]] [[Kategorie:Geboortes in 2004]] [[Kategorie:Lewende mense]] hl3h6tnxb1sd78fmmyrwde3a494qq0d 0 89124 2970690 2618002 2026-09-25T15:37:42Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970690 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vliegtuig |naam= 47-voet-MLB |beeld=Lêer:Coast Guard Boat in Morro Bay.jpg |byskrif='n Kuswagboot in Morrobaai |tipe=Seereddingsboot |vervaardiger=Textron Marine |ontwerper= |bekendstelling= 1997 |vrygestel= |onttrek= |status=In gebruik |hoofgebruiker=[[Amerikaanse Kuswag]] |meer gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou=227 |programkoste= |eenheidskoste=VS$1 214 miljoen in 1997 |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''47-voet-MLB''' is die standaardreddingsboot van die [[Amerikaanse Kuswag]] (USCG) en verplaas 18 ton.<ref name="uscg3">{{Cite web |url=http://www.uscg.mil/INTERNATIONAL/47ft.asp |title=USCG: International Affairs: FMS |access-date= 1 Augustus 2014 |archive-date=29 Februarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/65p5XFmyf?url=http://www.uscg.mil/INTERNATIONAL/47ft.asp |url-status=dead }}</ref> Die 47'-MLB is die opvolger van die 44'-MLB.<ref name="bostonglobe">{{Cite web |url=http://www.boston.com/news/local/breaking_news/2009/05/_us_coast_guard.html |title=Coast Guard bids adieu to 44-foot boat – Local News Updates – The Boston Globe |access-date= 1 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024115243/http://www.boston.com/news/local/breaking_news/2009/05/_us_coast_guard.html |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead}}</ref> Die 47'-MLB is ontwerp om orkaansterktewinde en rowwe see te werstaan; dit kan winde van tot 60 knope (110&nbsp;km/h) trotseer, branders van tot 6&nbsp;m ry en 'n impak van tot 3&nbsp;G weerstaan.<ref name="uscg3" /> Indien die boot sou omslaan, is dit selfregstellend in minder as tien sekondes, met alle toerusting ten volle funksioneel.<ref name="uscg3" /> Die boot se romp en bostruktuur is volledig uit 5&nbsp;456 marinegraadaluminium gebou.<ref name="uscg3" /> Die ontwerp het 'n diep "V"-romp met 'n versterkte boeg<ref name="uscg4">{{Cite web |url=http://www.uscg.mil/directives/cim/4000-4999/CIM_4081_12.pdf |title=Operational Logistics Support Plan (OLSP) for the 47' Motor Lifeboat (MLB) |access-date= 1 Augustus 2014 |archive-date= 3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224411/http://www.uscg.mil/directives/cim/4000-4999/CIM_4081_12.pdf |url-status=dead }}</ref> en die 47'-MLB oorskry sy verplasingspoed. Die raamwerk is saamgestel uit 17 vertikale terugslagrame, wat elk aan die dek en romp geheg is en waarvan vyf waterdig is.<ref name="uscg4" /> Die boot kan van vier verskillende plekke af bedryf word, danksy die gemak van elektroniese beheerstelsels ("cruise-by-wire").<ref name="textron">[http://www.textronmarineandland.com/assets/pdfs/datasheets/MLB%209.5pt%20switched12-22-11LPPs.pdf Textron Marine MLB datasheet]{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Twee van die beheerposte is op die toegeboude brug, en twee is midskeeps op 'n oop brug.<ref name="uscg3" /> Funksionele herwinningsluike is minder as 30&nbsp;cm bo die waterlyn aangebring,<ref name="textron" /> wat die redding van persone en herwinning van toerusting makliker maak.<ref name="uscg3" /> 'n Waterdigte kompartement vir drenkelinge is ook met omvattende noodhulp toegerus.<ref name="textron" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|47-foot Motor Lifeboat}} [[Kategorie:Skepe]] [[Kategorie:Wapentuig]] 17a6vbqdwhb8l18ht4xtiq5xpse91t6 0 92800 2970692 2886776 2026-09-25T15:41:52Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970692 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = 5 Seconds of Summer | beeld = 5sosuktour2014 (cropped).jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Die groep in 2014. Vlnr: Luke Hemmings, Michael Clifford, Calum Hood en Ashton Irwin. | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = <!-- Slegs vir indiwidue --> | alias = | geboortedatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | geboorteplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | oorsprong = [[Sydney]], [[Australië]] | sterfdatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = [[popmusiek|pop]]-[[Rockmusiek|rock]] | beroep = <!-- Slegs vir indiwidue --> | instrument = | jare_aktief = [[2011]] — hede | etiket = [[Capitol]] | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''5 Seconds of Summer''' (ook bekend as '''5SOS''') is 'n [[Australië|Australiese]] [[popmusiek|pop-rock- of pop-punk]]groep<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1726655/5-seconds-of-summer-new-york-concert/ |title=MTV.com – besoek 8 September 2014 |access-date= 8 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725060336/http://www.mtv.com/news/1726655/5-seconds-of-summer-new-york-concert/ |archive-date=25 Julie 2014 |url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426214904/http://www.mtv.com/news/articles/1726655/5-seconds-of-summer-new-york-concert.jhtml |date=26 April 2014}}</ref> wat in [[2011]] gestig is. Die groep bestaan uit Luke Hemmings (voorsang, [[kitaar]]), Michael Clifford (kitaar, agtergrondsang), Calum Hood ([[baskitaar]], agtergrondsang), Niall Horan (voorsang, kitaar) en Ashton Irwin ([[trom]]me, agtergrondsang).<ref>{{Cite web |url=http://www.thehothits.com/news/30974/5-seconds-of-summer---the-band-you-should-be-obsessing-over |title=thehothits.com – besoek 8 September 2014 |access-date= 8 September 2014 |archive-date= 4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904233355/http://www.thehothits.com/news/30974/5-seconds-of-summer---the-band-you-should-be-obsessing-over |url-status=dead }}</ref> Hulle het wêreldwye bekendheid verwerf met die vrystelling van hul nommer een-enkelsnit "''She Looks So Perfect''". == Diskografie == === Albums === * 2014 - "5 Seconds of Summer" * 2015 - "Sounds Good Feels Good" * 2018 - "Youngblood" * 2020 - "Calm" * 2022 - "5SOS5" == Eksterne skakels == * [http://www.5sos.com//uk-landing-page/ Amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007032321/http://www.5sos.com/uk-landing-page/ |date= 7 Oktober 2014 }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Australiese musiekgroepe]] tblnyiferncflmddw431em5qw2vewju 0 94360 2970634 2969339 2026-09-25T13:17:35Z Aliwal2012 39067 2970634 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Lady Florence Phillips.jpg|duimnael|200px|regs|Lady Florence Phillips.]] Lady '''Florence Phillips''' (gebore Dorothea Sarah Florence Alexandra Ortlepp, [[Kaapstad]], [[Kaapkolonie]], [[14 Junie]] [[1863]] – [[Vergelegen]], [[Somerset-Wes]], [[Kaapland]], [[Suid-Afrika]], [[23 Augustus]] [[1940]]) was ’n weldoener, gasvrou, skryfster, bevorderaar van Suid-Afrikaanse kuns en die eggenote van die [[Randlords|mynmagnaat]] sir [[Lionel Phillips]], wie se rykdom dit vir haar moontlik gemaak het om tallose projekte óf self aan te pak óf ander aan te spoor om dit aan te voor. Genl. [[Jan Smuts]] het haar op haar begrafnis beskryf as “no ordinary woman” en bygevoeg: “Sy en haar man was van die mees vooraanstaande en uitsonderlike persoonlikhede wat die [[Witwatersrand|Rand]] en die nuwe Suid-Afrika opgebou het, en sy laat ’n groot indruk na.”<ref>{{en}} [https://issuu.com/arttimes/docs/villa_arcadia Art Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003075022/https://issuu.com/arttimes/docs/villa_arcadia |date= 3 Oktober 2018 }}. URL besoek op 3 Mei 2016.</ref> "Lady Florence Phillips het ’n oorheersende rol in die geskiedenis Suid-Afrika gespeel," skryf dr. Thelma Gutsche in die biografie ''No ordinary woman. The life and times of Florence Phillips''. "Sy was ’n baanbreker van die diamant- en goudveld, en het vier oorloë, twee revolusies en die [[Jameson-inval]] beleef.<ref name="gut"> {{en}} Gutsche, dr. Thelma. 1966. ''No ordinary woman. The life and times of Florence Phillips''. Cape Town: Howard Timmins.</ref> Saam met ander mynmagnate was sy verantwoordelik vir die eerste versameling kunswerke, Kaapse meubels en ’n argitektuurbiblioteek in [[Johannesburg]].<ref name="waal"> {{af}} Van der Waal, Gerhard-Mark. 1986. ''Van mynkamp tot metropolis. Die boukuns van Johannesburg, 1886–1940''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk.</ref> Sy het die leeueaandeel gehad in die oprigting van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]],<ref name="malan"> {{af}} Malan, D.G. (voorsitter: redaksiekomitee). 1986. ''Johannesburg eenhonderd jaar''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk.</ref> wat haar geesteskind was<ref> {{en}} Picton-Seymour, Désirée. 1989. ''Historical buildings in South Africa''. Cape Town: Struikhof Publishers.</ref> en ’n belangrike mylpaal in die kunslewe en kulturele opvoeding van die Goudstad se publiek.<ref>{{af}} Van der Waal, Gerhard-Mark. 1986. ''Van mynkamp tot metropolis. Die boukuns van Johannesburg, 1886–1940''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk.</ref> Ook het sy onder meer ’n bydrae gelewer tot die stigting Suid-Afrika se eerste nasionale botaniese tuin, [[Kirstenbosch]], die fakulteit argitektuur aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]], die totstandkoming van die museum in die [[Koopmans-de Wet-huis]] en die daarstelling van die [[Michaelis-versameling]] in die [[Burgerwaghuis]] aan [[Groentemarkplein]].<ref name="kock"> {{af}} De Kock, W.J. en Krüger, D.W. (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]].</ref> Sy het immigrasie na Suid-Afrika aangemoedig deur haar betrokkenheid by die 1820 Settlers Monument Association<ref name="potg"> {{en}} Potgieter, D.J. (editor-in-chief). 1973. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery.</ref> en was die dryfveer vir die restourasie van [[Vergelegen]], [[Somerset-Wes]], die eiendom wat [[Willem Adriaan van der Stel|W.A. van der Stel]] aanvanklik ontwikkel het."<ref> {{en}} Gutsche, Thelma. 1966. ''No ordinary woman. The life and times of Florence Phillips''. Cape Town: Howard Timmins.</ref> Van haar ander bydraes was die reël van 'n kuns-en-kunsvlyt-uitstalling in [[Milnerpark]], Johannesburg, in 1905, die aankoop en restourasie van die Martin Melch-huis in Kaapstad, die aanstelling van die jong [[Joseph Solomon|J.M. Solomon]] as die [[Universiteit van Kaapstad]] se argitek, 'n projek wat hom tot [[Selfmoord|selfdood]] gedryf het, en die oprigting van 'n kunsskool in die Goudstad.<ref>{{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/style_det.php?styleid=597 Besonderhede oor Florence Phillips op die webtuiste Artefacts.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711091840/http://artefacts.co.za/main/Buildings/style_det.php?styleid=597 |date=11 Julie 2017 }}. URL besoek op 2 Mei 2016.</ref> == Lewensloop == === Herkoms === [[Beeld:Kirstenbosch flickr.jpg|duimnael|links|240px|'n Toneel in [[Kirstenbosch]], Suid-Afrika se oudste nasionale botaniese tuin, gestig deur die toedoen van lady Florence.]] [[Lêer:Boldini - Florence, Lady Phillips.jpg|duimnael|230px|regs|Skildery van Lady Phillips in 1903, deur Giovanni Boldini.]] [[Beeld:Lionel en Florence Phillips se graf, Brixton-begraafplaas, Johannesburg.jpg|duimnael|regs|200px|Die Phillipse se graf in die Brixton-begraafplaas, Johannesburg. Hulle is hier begrawe al is albei in [[Vergelegen]] by [[Somerset-Wes]] oorlede.]] Florence Phillips was die enigste dogter van Albert Frederick Ortlepp, landmeter en natuurvorser en sy vrou Sarah Walker, albei van Colesberg. Sy besoek eers 'n privaat skool in [[Rondebosch]] en daarna die Damesinstituut (tans [[Hoërskool Eunice|Eunice]]) in [[Bloemfontein]]. Sy sluit by haar ouers op die diamantvelde van [[Kimberley]] aan waar sy saam met hulle in armoede lewe. === Huwelik met Lionel Phillips === In Kimberley ontmoet sy [[Lionel Phillips]] (1855–1936), die seun van ’n minder gegoede Joodse handelaar wat in 1875 uit sy geboortestad, [[Londen]], na die diamantveld gekom en in diens getree het by [[J.B. Robinson|Joseph B. Robinson]] as sorteerklerk en uitgewer van sy koerant, ''The Independent'', waarvoor hy versies en berigte bydra.<ref name="gut" /><ref name="potg" /> Hy sou later ’n skatryk mynmagnaat en politikus word en is in 1912 tot ridder geslaan.<ref name="malan" /> Florence en Lionel trou op [[22 Augustus]] [[1885]] op [[Beaconsfield]] by Kimberley. Die egpaar het drie kinders gehad, onder wie 'n seun, Harold. Lionel Phillips is die eerste keer finansieel geruïneer die jaar voor sy troue met Florence toe die diamantmark in duie stort terwyl hy met vakansie is in Engeland. Daarna het hy vervoerwerk op Kimberley onderneem. Ná hul troue is hy weereens geruïneer, dié keer weens die stygende koste van vervoer en materiaal, maar danksy sy kennis van die mynbou, onkreukbaarheid en werkkrag stel die firma French & d'Esterre hom as bestuurder aan. Hierna help hy met die amalgamasie van Griekwaland-Wes se diamantmyne onder [[De Beers]] se beskerming. Sy eie maatskappy bly ook in die slag, waarna hy werkloos was, maar gelukkig vir die jong Phillips-egpaar het Lionel intussen bevriend geraak met [[Alfred Beit]] en [[Cecil John Rhodes]]. So kry hy werk by Wernher, Beit & Kie. === Verhuising na Johannesburg === In 1889 verhuis Florence, haar man en twee babaseuntjies per koets na die [[Witwatersrand]] waar hy ’n betrekking aanvaar as mynkonsultant by die firma Herman Eckstein & Kie., waarin Beit die beherende aandeel besit het en wat Wernher, Beit en Kie. gestig het om hul goudbelange te behartig. Danksy ’n vinnige verbetering in haar man se geldelike omstandighede kon Florence Phillips vanaf 1887 wyd reis.<ref name="potg" /> Veral nadat hy Eckstein in 1892 as voorsitter van die Kamer van Mynwese opgevolg het, het Florence ’n bekende gasvrou in Johannesburg geword.<ref name="kock" /> Hy het spoedig ’n vennoot geword in die firma en later voorsitter van wat bekend sou word The Corner House, een van die sterkste myngroepe in Suid-Afrika.<ref> {{af}} Gutsche, dr. Thelma in: De Kock, W.J. en Krüger, D.W. (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]].</ref> === Jameson-inval en verbanning === Florence se man het in die jong Johannesburg ’n vooraanstaande en uitgesproke figuur in die Uitlanderbeweging geword en sterk standpunt ingeneem teen die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaalse regering]] van pres. [[Paul Kruger]]. Ná die [[Jameson-inval]] het dit duidelik geword hoe intiem hy by die Reformers' Movement betrokke was. Terwyl Florence op reis was, het Lionel in Johannesburg gewag op die Jameson-inval; moontlik het hy gewag op die regte oomblik waarop hy die verwagte opstand aan die Rand kon lei. Sy moes haar na Johannesburg terughaas toe haar man hom op [[10 Januarie]] [[1896]] oorgee en skuldig pleit. Regter [[Reinhold Gregorowski]] het hom en talle ander opstandelinge die doodstraf opgelê weens hoogverraad omdat hulle die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]] se regering omver wou werp, maar pres. Kruger het hul vonnis versag tot ’n boete van £25&nbsp;000. Florence en haar man het hulle nou in ’n moeilike situasie in die Goudstad bevind, want hy is gewaarsku om hom van alle politieke aktiwiteite te weerhou; so nie sou hy verban word uit die ZAR. <ref name="potg" /> Einde 1896, skaars 11 maande nadat hy beboet en gewaarsku is om die politiek te los, het Lionel Phillips ’n berig in die nuusblad ''Nineteenth Century'' gepubliseer wat daartoe gelei het dat hy verban is. Florence het hom daarna vergesel toe hy uitwyk na sy geboorteland, waar hulle [[Country house|herehuise]] ingerig het in [[Hampshire]] ([[Tylney Hall, Hampshire|Tylney Hall]]) sowel as [[Londen]]. In dié tyd het sy en haar man mildadige weldoeners van kuns en kunsvlyt geword. In 1899 het Florence se eerste en omstrede boek verskyn, ''Some South African recollections'', wat die gemoedere gaande gemaak het. === Terug na Suid-Afrika === Ná die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902), wat die Kruger-bewind verpletter het, is Lionel Phillips deur [[Alfred Beit|Beit]] en [[Julius Charles Wernher|Julius Wernher]] oorreed om in die belang van die firma terug te keer na die [[Witwatersrand|Rand]]. Blykbaar was dit eers in 1909, want in 1905 het Florence op besoek aan Suid-Afrika dr. Rudolph Marloth opdrag gegee om die monumentale ''Flowers of South Africa'' te onderneem, wat eindelik tussen 1913 en 1932 in ses boekdele verskyn het. Ná hul terugkeer in Suid-Afrika het Lionel opnuut ’n belangrike rol in die ontwikkeling van die mynbou gespeel – hy is byvoorbeeld herverkies as voorsitter van die Kamer van Mynwese – en sy vrou in die sosiale en kultuurlewe van die stowwerige Goudstad. Een van haar vernaamste tydverdrywe was die versameling van skilderye en kunsvoorwerpe vir die kunsmuseum wat sy in gedagte gehad het. === Ná Uniewording === [[Beeld:Dorpshuis.jpg|duimnael|regs|270px|Deur lady Florence se toedoen het die [[Michaelis-versameling]] tot stand gekom. Vir die huisvesting daarvan het sy die [[Burgerwaghuis]] aan [[Groentemarkplein]] in [[Kaapstad]] laat herontwerp en restoureer.]] [[Beeld:Mancini - Florence Phillips.jpg|duimnael|links|200px|Portret van lady Florence, olie op doek, deur Antonio Mancini (1852–1930). In besit van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]].]] Die eerste verkiesing vir die Volksraad ná [[Uniewording]] is op [[15 September]] [[1915]] gehou toe Lionel Phillips as kandidaat van die [[Unionisteparty]] in [[Yeoville (kiesafdeling)|Yeoville]] staan. Met sy 1 658 stemme (75,6%) vergeleke met die 534 (24,4%) vir W. van Hulsteyn van die [[Suid-Afrikaanse Party|Regerende Party]] het die mynmagnaat ’n wegholoorwinning behaal.<ref> {{af}} Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies.</ref> Vroue het eers 20 jaar later stemreg gekry, maar Florence het waarskynlik haar invloed in die eerste Volksraad deur haar man laat geld. Hy is ingehuldig as LV op 1 Oktober 1910 en het in dié hoedanigheid gedien tot 23 Augustus 1915. In dié tyd was die Unioniste die amptelike opposisie. Lionel Phillips is as vooraanstaande deskundige van die goudmynbou beskou en het as die onbestrede leier en woordvoerder van die mynbedryf opgetree. In 1912 is Lionel tot ridder geslaan en het die titel 1ste baronet van Tylney Hall (na die egpaar se herehuis in Hampshire) gekry. Voortaan sou hy dus sir Lionel wees en sy vrou lady Florence. In 1915 (sommige bronne gee 1914 aan, maar hy was toe nog LV) het die Phillipse opnuut na Londen verhuis waar sir Lionel die pos van besturende direkteur van Central Mining Company sou beklee. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] is hy as die Britse regering se raadgewer oor die metaalbedryf aangestel. Ook in dié tyd (1917) het hy die plaas [[Vergelegen]] by [[Somerset-Wes]] vir sy vrou gekoop, moontlik met die oog op hul aftrede omdat hy toe reeds 61 of 62 jaar oud was. In 1924 het die egpaar na Suid-Afrika teruggekeer nadat hul Johannesburgse herehuis, ''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'', reeds ’n jaar of twee vantevore verkoop is. Genl. [[Jan Smuts]], met wie se [[Suid-Afrikaanse Party]] die [[Unionisteparty]] in 1920 saamgesmelt het, het in 1923 ’n Joodse kinderhuis daarin ingewy. In die Kaap het lady Florence haar werk in belang van die kunste en bewaring met mening voortgesit nadat sy in Johannesburg daarin geslaag het om die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] te laat oprig en dié instelling se kunsversameling te begin. Vir haar eie wonings en openbare instellings het sy ywerig Africana, veral meubels, versamel. Buiten dat sy kunstenaars en vakmanne ondersteun en aangemoedig het, het sy sir [[Max Michaelis]] oorreed om sy versameling 17de-eeuse [[Nederland|Nederlandse]] skilderye aan die stad Kaapstad te skenk. Om die [[Michaelis-versameling]] behoorlik te huisves, is die [[Burgerwaghuis]] aan [[Groentemarkplein]] in 1910 laat herontwerp en gerestoureer volgens 'n plan van die argitek [[Joseph Solomon|J.M. Solomon]]. Die stadsraad het dit in Maart 1915 aan die Unieregering geskenk om ou Hollandse en Vlaamse meesters se werk te huisves. Sedert Oktober 1916 dien die gebou as huisvesting vir die Michaelis-versameling.<ref> {{af}} Van Riet Lowe, C. en Malan, B.D. (reds.). 1949. ''Die gedenkwaardighede van Suid-Afrika''. Pretoria: Die Staatsinligtingskantoor.</ref> Sy was ook ten nouste betrokke by die pogings om die [[Koopmans-de Wet-huis]] te red en 'n vyfde van die huis se inhoud aan te skaf en aan die staat te skenk. == Johannesburgse Kunsmuseum == === Agtergrond === [[Beeld:Florence Phillips01.jpg|duimnael|links|200px|Dié portret van Florence Phillips, in 1910 geskilder deur Mancini, is deel van die kunsmuseum se versameling.]] [[Beeld:Lionel Phillips.jpg|duimnael|regs|190px|Sir [[Lionel Phillips]], portretskildery deur Giovanni Boldini (1845-1931), olie op doek, 1903. Dit word bewaar in die Johannesburgse Kunsmuseum.]] Die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] is die [[Johannesburg|Goudstad]] se munisipale kunsmuseum, die grootste van sy soort in Suider-Afrika, met kunswerke van wêreldfaam en versamelings wat so omvangryk is dat net sowat 'n tiende tegelykertyd in die galery se 15 vertoonsale en beeldhoutuine vertoon kan word. Die meeste kunsmuseums wêreldwyd het hul ontstaan te danke aan die ywer en deursettingsvermoë van een persoon. In die geval van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] was dit Florence Phillips, wat in 1912 lady Florence geword het toe haar man tot ridder geslaan is. Nadat Florence en Lionel omstreeks 1908 of '09 van die weelde van [[Tylney Hall, Hampshire]], [[Engeland]], na die “kultuurwoestyn” van Johannesburg teruggekeer het toe hy as plaaslike direkteur van die Central Mining and Investment Corporation aangestel is, het Florence haarself vergoed vir die verhuising deur hul huis, ''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'' in Oxfordweg, weldra in die vergaderplek van Johannesburg se deftige kringe te omskep. === Skilderye versamel === Dit was in haar hoedanigheid as “eerste vrou van die Rand” dat sy hier op die gedagte gekom het om 'n kunsmuseum in Johannesburg in te rig. Haar plan was om eers aansienlike bydraes by al die ''[[Randlords]]'' "af te pers" in die vorm van of kontant of skilderye, en dan die stadsraad te oorreed om 'n geskikte museum te bou en in stand te hou. Net die beste was goed genoeg vir haar. Sy het dus sir Hugh Lane, die kenner wat destyds besig was om kunswerke vir die munisipale kunsmuseum van [[Dublin]] te versamel, aangestel om raad te gee oor aankope vir die Johannesburgse Kunsmuseum in wording. Sy wou 'n versameling ou meesters hê, maar sir Hugh het haar oorreed om liewer geld in eietydse kunstenaars te belê wat die “ou meesters” van die toekoms sou wees. Sy het die bal aan die rol gesit deur haar bloudiamantring van 21,5 karaat, 'n geskenk van haar man, op besoek aan [[Londen]] te verkoop en drie skilderye van Phillip Wilson Steer aan te koop wat toe pas die aandag van die kunskritici begin trek het. Dit het sy aan die kunsmuseum geskenk, tesame met haar waardevolle versameling antieke kant- en borduurwerk. Daarna het sy die steun van ryk mynmagnate, soos [[Max Michaelis]], [[Otto Beit]], [[Julius Charles Wernher]], [[Hermann Ludwig Eckstein|Hermann Eckstein]], [[Abe Bailey]] en [[Sigismund Neumann]], gewerf. Haar voorbeeld en volharding het eindelik vrugte afgewerp, en teen 1909 is altesame £20&nbsp;000 ingesamel. Die kern van die versameling wat deur Lane aangekoop is, het bestaan uit 130 skilderye en beeldhouwerke. Onder hulle was daar werke van verskeie “moderne” skilders soos Monet, Pisarro, Augustus John, Morland Lewis en Pre-Impressioniste soos Boudin en Géricault. 'n Gedeelte van hierdie versameling is hoog deur die koerante van Londen aangeprys toe dit in Mei en Junie in die kunsmuseum van Whitechapel uitgestal is, voor dit drie maande later na die Unie verskeep is. === Gebou opgerig === [[Beeld:Johannesburgse Kunsmuseum, argitek sir Edwin Lutyens, toesighoudende argitek R Howden, 1905-10, hoeksteenlegging 11 Oktober 1911.jpg|duimnael|regs|270px|Die hoofingang van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]], kort nadat dit voltooi is.]] Daar was toe egter nog geen gebou nie. Die stadsraad was steeds sku vir die bedrag van £20&nbsp;000 wat dit sou kos om 'n geskikte gebou op te rig. Die geld was eenvoudig nie beskikbaar nie, en die stadsraad het geweier om so 'n groot lening vir 'n kunsmuseum aan te gaan. 'n Tydelike tuiste moes gevind word, en die keuse het op die perseel van die Mynbouskool in Eloffstraat geval. Die uitstalling is op [[29 November]] [[1910]] hier geopen en is tot 1915 daar gehuisves. Voor 1910 is verskeie persele vir 'n kunsmuseum voorgestel en oorweeg. Onder hulle was vertrekke in die nuwe stadsaal wat gebou sou word. Teen Junie 1910 het die stadsraad minstens ingestem om 'n perseel vir 'n kunsmuseum in [[Joubertpark]] beskikbaar te stel, maar argitekte soos M.J. Harris en H.G. Veale het die ligging so naby die spoorlyn gekritiseer, en Harris het voorgestel dat die Kunsmuseum liewer op die terrein van die Fort op Hospitaalheuwel opgerig word. Daar sou dit die verbeelding van die publiek aangryp ". . . ''in a manner worthy of a temple of art''". Dit het egter in die argitek, sir Edwin Lutyens, se bedoeling gelê om die spoorlyn te oordek en Joubertpark met die Uniegrond te verbind sodat 'n formele tuin om die Kunsmuseum uitgelê kon word. Die rede vir die spesifieke plasing van die Kunsmuseum is dat Lutyens sy ontwerp in Engeland voorberei het en dus geen kennis van die plaaslike omstandighede kon hê nie.<ref name="waal" /> Daar was egter nog geen geld vir die bouwerk nie. Eindelik het genl. J.C. Smuts, destyds koloniale sekretaris van die Transvaalse regering, tot die redding gekom. Met lady Florence se aansporing, al was genl. Smuts en haar man lede van opponerende partye in die Volksraad, het die regering op Smuts se aandrang ingestem om sy aandeel van die inkomste uit die stad se mark te verbeur op voorwaarde dat die stadsraad 'n groot deel van dié geld vir die kunsmuseum afstaan. Die voorstel is aanvaar en die stadsraad het £20&nbsp;000 vir 'n geskikte gebou opsygesit. Intussen het lady Florence op haar tipiese, lofwaardige manier besluit dat die gebou deur niemand anders as Edwin Lutyens, bekende Britse argitek, ontwerp sou word nie. Hiermee het sy haar die wrewel van die Transvaalse Instituut van Argitekte op die hals gehaal. Hulle het aangevoer dat die opdrag aan 'n plaaslike argitek gegee moes word. Die geskil is eindelik bygelê toe ooreengekom is dat die Suid-Afrikaanse argitek Robert Howden vir Lutyens sou bystaan. Die ontwerp van die Kunsmuseum lewer blyk van die argitek se buitelandse afkoms. Lutyens het 'n hoë status in Engeland gehad vanweë sy huisontwerpe vir die welgesteldes. Kenmerkend van sy ontwerptrant was 'n abstrakte, stereometriese vormgewing met kaal mure en ingesnyde vensters, skryf Van der Waal. Onder meer vanweë sy noue verbintenis met sir [[Herbert Baker]], het Lutyens omstreeks 1906 sy styl verander van Neo-Queen Anne na Beaux Arts. Die Johannesburgse Kunsmuseum was moontlik Lutyens se eerste staatsgebou in die Beaux Arts-mode. Volgens die klassistiese tradisie het dit 'n swaar portico met fronton gehad, voor 'n gerustikeerde liggende kuboïed met borswering. Aan weerskante en agter die hoofblok het Lutyens egter pawiljoene met skilddakke en hoë skoorsteengroepe beplan, wat die trant van die woonhuisbou aanslaan. Diepgaande meningsverskille tussen lady Florence en Lutyens enersyds, en die stadsraad andersyds het die ontwerp ongelukkig skade berokken. Die meningsverskil het gehandel oor die boumateriaal waarin die bouwerk uitgevoer sou word. Aanvanklik het Lutyens en Phillips sandsteen vir die eksterieur voorgestel, maar toe die koste te hoog geblyk het, het hulle 'n gepleisterde baksteenuitvoering aanbeveel omdat hy slegs £20&nbsp;000 vir die hele gebou tot sy beskikking gehad het. Die stadsraad het nietemin op die duurder sandsteen-uitvoering besluit. Die hoeksteen van die nuwe kunsmuseum in Joubertpark is op [[11 Oktober]] [[1911]] gelê deur die burgemeester van Johannesburg, H.J. Hofmeyr, maar die bouwerk kon nie begin nie omdat Lutyens se werktekeninge nog nie klaar was nie. Dit het eers vier maande later uit Londen aangekom en het voorsiening gemaak vir ruim sale om 'n sentrale binneplein. Die geld was toe net genoeg vir die hoofgebou wat sonder enige seremonie in November 1915 geopen is. === Uitbreiding === Die eerste aanbouings – die oos- en wesvleuels waarvoor Lutyens se oorspronklike planne voorsiening gemaak het – is 25 jaar later (in Oktober 1940) voltooi, twee maande ná lady Florence se dood. Daarmee was die gebou egter nog nie voltooi nie. Die uitbreidings wat in 1986 ingewy is, sluit twee pawiljoene in en sluit die museum en Joubertpark tot 'n meer harmonieuse geheel saam. Die vernaamste oogmerk met die oprigting van die kunsmuseum was om keurwerke van eietydse Britse en Europese kunstenaars uit te stal. Dié beleid het nog tot die einde van die ou Suid-Afrika gegeld, maar historiese versamelings uit vroeër periodes, soos werke van 17de-eeuse [[Nederland|Hollandse]] skilders, is ook uitgebou, asook versamelings van Suid-Afrikaanse en eietydse internasionale kunswerke in 'n verskeidenheid media. == Die Koopmans-de Wet-huis == === Agtergrond === [[Lêer:Marie Koopmans-de Wet.jpg|duimnael|220px|regs|[[Marie Koopmans-de Wet]] is in 1906 in haar familiewoning in Strandstraat oorlede.]] Lady Florence het haar aansienlike invloed deeglik laat geld ter bewaring van die [[Koopmans-de Wet-huis]] in Strandstraat, [[Kaapstad]]. [[Marie Koopmans-de Wet]] is op [[2 Augustus]] [[1906]] oorlede en haar suster, Margaretha de Wet, op [[18 Oktober]] [[1911]]. Margaretha was die laaste van die gesiene De Wets wat die huis bewoon het. Dis in 1701 opgerig, maar het sy statige voorkoms eers in 1795 gekry toe, volgens oorlewering, die bekende [[Louis Thibault]] en [[Anton Anreith]] die front daarvan in sy huidige vorm gebou het; geen bronne kan egter dié aanname bevestig nie. Nog voor Marie se dood is die Suid-Afrikaanse Nasionale Vereniging op [[18 Februarie]] [[1905]] in Kaapstad gestig onder voorsitterskap van sir (later lord) [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|Henry de Villiers]] om plekke van historiese belang of om hul natuurskoon te bewaar. In 1909 het die Kaapse koerant ''[[De Zuid-Afrikaan]]'', onder sy redakteur, [[F.S. Malan]], 'n persoonlike vriend van Koopmans-de Wet, ’n veldtog begin om die Koopmans-de Wet-huis te bewaar as nasionale gedenkwaardigheid, of soos dit in vroeër jare bekendgestaan het: historiese monument. Malan het sy invloed in die Kaap laat geld en dr. [[Frans Engelenburg]], Koopmans-de Wet se susterskind, syne by genl. [[Louis Botha]] in [[Pretoria]]. Malan was in 1906 saam met Engelenburg gereelde besoekers by die bedlêende Marie. Op 25 Junie daardie jaar het sy die behartiging van al haar persoonlike sake aan dié twee opgedra. Op 28 Oktober 1911 het die Nasionale Vereniging verklaar die Koopmans-de Wet-huis en sy waardevolle inhoud moes gesamentlik vir die nageslag bewaar word. Die Kaapse munisipale raad het op 7 November daardie jaar ’n mosie met dieselfde strekking aanvaar. Die argitek sir [[Herbert Baker]] het sy steun aan dié veldtog uit Johannesburg toegesê en sy gewese vennoot [[Francis Edward Masey|Masey]], uit [[Harare|Salisbury]]. === Besluit om dit te bewaar === Nadat ’n hof beslis het die De Wet-susters se testament was onuitvoerbaar, is besluit om die huis en sy inhoud per openbare veiling te verkoop. Hierna het gesiene Kapenaars, onder wie Dora Fairbridge, Edward Roworth, William Frederick Purcell, maj. [[William Jardine]], Franklin Kaye Kendall en Fred Glennie, hulle by die veldtog aangesluit om die staat oor te haal om die Koopmans-de Wet-versameling aan te koop. In Johannesburg het sir Lionel en lady Florence hul aansienlike invloed laat geld ter ondersteuning daarvan. Onder beskerming van Aletta Johanna, lady De Villiers, die eggenote van hoofregter sir Henry de Villiers, is ’n vergadering op [[27 Januarie]] [[1913]] in die Kaapstadse biblioteeksaal belê onder voorsitterskap van Annie Botha, eggenote van die eerste minister, genl. [[Louis Botha]]. Van die invloedryke persoonlikhede wat die vergadering bygewoon het, was Harry Hands (burgemeester), J.R. Finch (stadsklerk), sir [[James Rose-Innes]], sir William Thorne, sir Ernest Kilpin, [[Olive Schreiner]], dr. Engelenburg, L. Péringuey (direkteur van die Suid-Afrikaanse Museum), Louis Mansergh, Anna Purcell, mev. Marloth (eggenote van die botanis [[Hermann Wilhelm Rudolf Marloth|Rudolph Marloth]], wat ''Flowers of South Africa'' in opdrag van lady Florence uitgegee het), Dora Fairbridge, sir [[Johannes Henricus Meiring Beck|Meiring Beck]] and mev. Beaumont Rawbone. === Geldinsameling === Sir Lionel het voorgestel dat die huis en sy inhoud tesame vir die nasie bewaar word en dat 'n algemene asook ’n uitvoerende komitee aangewys word om die geldinsameling en ander nodige aktiwiteite uit te voer. Hy het selfs die lede van die komitees voorgestel asook die voorsitters, onderskeidelik Annie Botha en Dora Fairbridge. Sy vrou moes, syns insiens, in albei komitees dien. Ds. [[Abraham Isaac Steytler|A.I. Steytler]] van die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]] het die mosie in Hollands gesekondeer, waarna dit eenparig aangeneem is. Ten einde belangstelling by die publiek aan te wakker, het Olga Racster ’n reeks artikels vir die ''[[Cape Times]]'' begin bydra. Harry Hands, die burgemeester, het briewe aan alle munisipaliteite in die Unie geskryf waarin hy skenkings versoek het. Lady Florence se tuisstad, Johannesburg, het egter volstrek geweier, moontlik omdat die stadsraad destyds geld bymekaar moes kry om die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] op te rig, waarvan lady Florence die grootste dryfveer was. Op die aand van [[27 Februarie]] [[1913]] het lady Florence in die geselskap van mev. Grace Douglas Pennant, mev. Marloth en dr. Purcell saam met sir Lionel as afvaardiging die Kaapse stadsraad genader. Laasgenoemde en sen. sir Meiring Beck het die raad toegespreek en gevolglik is £1&nbsp;000 bewillig, maar later op ’n vergadering van belastingbetalers is dit verminder tot £500. Ondanks die bittere onenigheid in die destydse Volksraad het lede kortstondig verenig in landsbelang en £3&nbsp;000 toegewys vir die aankoop van meubels. ’n Bydraelys is geopen wat ’n bedrag van £2&nbsp;366&nbsp;13s.&nbsp;10d. opgelewer het. === Openbare veiling === [[Lêer:Koopmans-de Wet House.jpg|duimnael|regs|270px|Die [[Koopmans-de Wet-huis]], 1920.]] Dr. Purcell, J.R. Finch, A.E.F. Gore en lady Florence is aangewys om die meubels en kunsvoorwerpe uit te soek wat vir die versameling behoue moes bly omdat dit van werklik geskiedkundige en kunswaarde was. Die skilder [[Edward Roworth]], wat in 1914 direkteur van die Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum sou word, het die skilderye help uitkies. Nadat die komitee 2&nbsp;089 lotte nagegaan het, het hulle ooreengekom om op 356 lotte te bie. Later is nog 18 bygevoeg wat nie op die vendusierol voorgekom het nie. Die algemene komitee het dr. Purcell as hul bieër aangestel. Die veiling, wat behartig is deur J.J. Hofmeyr & Seun, het op [[17 Maart]] [[1913]] begin en sou 10 dae duur. Die eerste agt dae is gehou in die Goeie Hoop-saal en die laaste twee in die huis in Strandstraat. Besigtiging het eers op 15 Maart begin en belangstellendes is verbied om enige item aan te raak. ’n Karige katalogus is saamgestel wat, saam met die minder as ideale toestande vir besigtiging, tot die komitee se voordeel gestrek het omdat hulle die items vooraf op hul eie tyd kon bekyk. Die veiling was omstrede. William R. Morrison, ’n handelaar in en versamelaar van Africana, het 10 hoogs kritiese berigte vir die ''[[Cape Times]]'' geskryf en op die aand van die eerste dag het die toewysing van staatsgeld onder hewige kritiek in die Volksraad deurgeloop. Sir Lionel en [[Abraham Fischer]] het die raad se vroeëre besluit moedig verdedig. Ook is talle onrealisties hoë pryse op die veilig betaal, byvoorbeeld £8&nbsp;5s. vir ’n blombak van geelkoper, waarop Morrison geskerts het geelkoper word in die Kaap as 'n edelmetaal beskou. Nog ’n geelkoperbak is vir £9&nbsp;10s. verkoop. Winskopies was onder meer ’n Lodewyk XVI-ormolu-houer met ’n deksel van moeder van pêrel en inlegwerk van emalje, deur Vervain, vir 26 sjielings. Ook ’n Lodewyk XV-fles (cruet) van silwer vir £30. Die bod op al die lotte wat die komitee wou aankoop, is op dr. Purcell toegeslaan. Hy het 374 lotte bekom, wat hy self geskat het 21% van die totale getal items was (sommige lotte het uit meer as een item bestaan). Die versameling wat so bekom is, het bestaan uit 188 stukke erdewerk (196 volgens ’n ander bron), 69 meubelstukke en vyf plaaslik vervaardigde klerekaste van verskillende style en van verskillende Suid-Afrikaanse houtsoorte. Daarbenewens is ook 13 dak- en muur-kroonkandelare van geelkoper en 26 ander glas- en koperware, asook 28 Sheffield-items, 41 stukke silwerware, 110 items van glas en 147 Chinese en Japannese porseleinstukke aangekoop. Die Sheffield-items het die Breda-eetservies ingesluit wat bestaan het uit drie kandelare, vyf voorgeregborde, vier opdienbakke met deksels en twee souskomme. Dit is in 1834 in [[Londen]] vir Michel van Breda van [[Oranjezicht]] aangeskaf met geld wat hy gekry het uit die vrystelling van die Kaap se slawe. Dié aankoop alleen het die komitee £500&nbsp;10s. uit die sak gejaag. Van die silwerware was die Hollandse items die belangrikste, veral ’n drinkglas waarop ’n portret van Lodewyk XVI gegraveer is en wat aan hom geskenk is deur ’n lid van die De Lettre-familie. Die totale opbrengs van die veiling was £4&nbsp;032. Die huis is opgeveil op [[8 April]] [[1913]]. Sir Lionel, lady Florence en hul medekomiteelede het die aand vantevore byeengekom om amptelik te besluit om die huis te koop en dit dan oor te maak aan die Suid-Afrikaanse Museum. Die volgende dag is die bod vir die huis op die komitee toegeslaan vir £2&nbsp;800, waarna dit saam met dr. Purcell se aankope aan die staat geskenk is. == Hul wonings == === Hohenheim === [[Lêer:SA1899 pg119 Hohenheim.jpg|duimnael|links|270px|[[Hohenheim, Partktown|Hohenheim]] in 1899.]] Sowat vyf jaar ná hul aankoms in Johannesburg het die Phillipse hul huis ''[[Hohenheim, Parktown|Hohenheim]]'' op die perseel van die huidige Charlotte Maxeke-hospitaal (vroeër die Johannesburgse Algemene Hospitaal) betrek, die eerste herewoning in [[Parktown]]. Frank Emley het dit in 1892 ontwerp en twee jaar later is dit voltooi. Florence het Parktown se ontwikkeling voorgestel weens die lugbesoedeling in suidelike stadsdele waar mynbedrywighede 'n stofprobleem veroorsaak het. Nadat die Lionel Phillips verban en die egter na Engeland uitgewyk het, het die skrywer en mynfinansier sir [[Percy Fitzpatrick]] die huis bewoon. Dis in 1972 gesloop om plek te maak vir die oprigting van die Johannesburgse hospitaal. 'n Erfenisplaket is aangebring om die plek aan te dui waar Parktown se eerste herehuis gestaan het, hoewel Marienhof (wat ook intussen gesloop is) reeds in 1890 op 'n gedeelte van die plaas Braamfontein opgerig is wat ook vandag binne Parktown se grense val. Van dié herehuis bly wel gedeelte van die oorspronklike klipmuur en hekke oor. === Tylney Hall, Hampshire === [[Beeld:Tylney Hall, Hampshire.jpg|duimnael|regs|270px|Tylney Hall, soos verander deur die Phillipse.]] Die eerste [[Tylney Hall, Hampshire|Tylney Hall]] is omstreeks 1700 gebou, hoewel ’n herehuis sedert die 16de eeu op die perseel gestaan het. In 1725 het die landgoed deur die vroulike lyn in besit gekom van Richard Child, burggraaf Castlemaine, later graaf van Tylney. Tydens sy eienaarskap is ’n groot, formele tuin aangelê. Ná die huwelik van Catherine Tylney Long in 1812 met William Wellesley Pole en hul geldelike probleme, is die herehuis afgebreek en die waardevolle timmerhout op die landgoed verkoop. Van 1857 tot 1878 was die eiendom onbewoon. In die 1870’s het Charles E. Harris geleidelik grond op die landgoed begin koop en eindelik sowat 1&nbsp;215&nbsp;ha bekom. Daarna het hy Edward Birchall opdrag gegee om ’n nuwe herehuis op dieselfde plek as die 18de-eeuse huis te bou. Selden Wornum het Tylney Hall van 1899 tot 1901 aansienlik gewysig in opdrag van die Phillipse, wat dit kort vantevore gekoop het. Hy het ook die formele tuin aangelê, onder meer die Italiaanse Terrace, Hollandse Tuin en die kombuistuin. Van 1901 tot 1904 het Robert Weir Schultz opdrag by Florence Schultz gekry om die beddings en formele dele van ’n weelderige tuin aan te lê, wat ’n oranjerie, kweekhuise, somerhuise, boothuis, ens. moes insluit. Omstreeks die tydstip waarop die Phillipse na Suid-Afrika teruggekeer het, 1906, het Gertrude Jekyll opdrag gekry om Schultz van die ontwerp en plante te voorsien vir ’n wilde tuin, en vir blomomramings in die tuin. Die Phillips-egpaar het Tylney Hall voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] verkoop Tydens die oorlog is dit as hospitaal gebruik. Dit is in 1919 weer verkoop, die keer aan maj. Cayzer, later lord Rotherwick, wat die landgoed in 1933 aan sy skeepsredery verkoop het. Dit het toe die hoofkantoor van die Clan-redery geword. In 1936, sir Lionel Philips se sterfjaar, is die huis en park aan Middlesex se graafskapsraad verkoop en is dit in ’n tehuis omskep. Die park is verkoop aan die Tylney-gholfklub en toe die graafskapsraad afgeskaf is, het die Brent Borough Council die Tylney Hall oorgeneem. In 1984 het dié plaaslike owerheid die huis en 25 ha-tuin aan Celebrated Country Hotels verkoop. Die raad het ’n gedeelte van die parkgrond behou om te gebruik as buitelugopvoedingsentrum en die res van die park word steeds benut as gholfbaan. === Villa Arcadia === [[Lêer:1280px-Villa Arcadia 001.jpg|duimnael|links|270px|''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'' in die Johannesburgse voorstad [[Parktown]] is oorspronklik in 1909 deur sir [[Herbert Baker]] en sy vennoot, [[Francis Edward Masey|Masey]], ontwerp. Die argitek [[Joseph Solomon]] het Florence met die binneversiering gehelp.]] Anders as ''Hohenheim'' staan die herehuis wat die Phillipse laat bou het met hul terugkeer in Johannesburg, ''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'', vandag nog en word dit bewaar as deel van Johannesburg se erfenis. Dié indrukwekkende woning is geleë by Oxfordstraat 22, Parktown. Villa Arcadia was oorspronklik ’n voorafvervaardigde [[Switserland|Switserse]] chalet wat in 1897 opgerig is vir die [[Duitsland|Duitse]] sakeman Carl Rolfe. Ná die weelde waaraan sy in Engeland gewoond was, het Florence haar voorgeneem om dié chalet in ’n spogwoning te omskep. In 1909 het niemand minder nie as sir [[Herbert Baker]] versoek om die plan daarvoor te teken. Hy is bygestaan deur sy indertydse vennoot, [[Francis Edward Masey]]. Dit was een van hul laaste gesamentlike projekte, want die volgende jaar het Masey uitgewyk na [[Suid-Rhodesië]] om te ontsnap aan Baker se oorheersing. Florence het groot inspraak in die ontwerp gehad. Op Baker se voorstel is ’n musiekkamer gebou wat deur ’n binnehof van die hoofwoning geskei word. Die vooraansig van die verdieping huis word oorheers deur ’n lang veranda op die grondvloer met 11 boë. Die huis het selfs vandag nog ’n panoramiese uitsig, nou oor die [[M1 (Johannesburg)|M1-snelweg]] en die parkgebied wat eens op ’n tyd bekendgestaan het as Sachsenwald. Vandag kyk Villa Arcadia uit op die voorstede [[Saxonwold]] en [[Forest Town]] asook die Johannesburgse Dieretuin, nog ’n geesteskind van die mynmagnate, onder ander Florence en Lionel Phillips. Met hul verhuising na die Kaap het die egpaar Phillips Villa Arcadia in 1922 verkoop. Genl. [[Jan Smuts]] het in 1923 ’n Joodse weeshuis daarin ingewy. Dat Villa Arcadia in 1939 meer as 400 Joodse wese kon huisves – die hoogste getal in die weeshuis se bestaan – gee ’n aanduiding van die grootte van die huis. Die Joodse weeshuis het tot 2002 besluit. Die versekeringsmaatskappy Hollard, ’n geesteskind van die miljoenêr Dick Enthoven, besit Villa Arcadia tans (2016). Dit huisves ’n versameling moderne kuns, etlike raadsale en vermaakgeriewe. Die bewoording op die plaket van Johannesburg City Heritage buite Villa Arcadia lui (vry vertaal): "In 1898 is ’n Switserse chalet hier gebou vir die handelaar Charl Rolfes. In 1906 is dit gekoop deur die Rand Lord en LP sit Lionel Phillip, voorsitter van Rand Mines. Sy invloedryke vrou, Florence, stigter van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] en beskryf was ''Geen Gewone Vrou'', was saam met die argitek sir Herbert Baker verantwoordelik vir die skep van die huidige Villa Arcadia. Sekere van die ontwerpeienskappe word weerspieël in die [[Uniegebou]], wat Baker in 1910 ontwerp het. In 1923 het dit, as eiendeom van die SA Joodse Weeshuis, ''The Arc'' geword en kinders vir die daaropvolgende 78 jaar gedien. Hollard het dit in 2003 gekoop, waarna die Villa se oorspronklike elegansie en geskiedkundige vakmanskap gerestoureer is. ’n Versameling moderne kuns dra hiertoe by." === Vergelegen === [[Lêer:Vergelegen (rear).JPG|duimnael|regs|270px|Sir Lionel en lady Florence Phillips het ''[[Vergelegen]]'' van verval gered en dit daarna jare lank bewoon. Die argitek [[Joseph Solomon]] is aangestel om die woning te restoureer, maar weens die druk van 'n opdrag, deur lady Florence en sir Lionel se toedoen, om die [[Universiteit van Kaapstad]] terselfdertyd te ontwerp, het hy sy eie lewe op [[26 Augustus]] [[1920]] geneem. Charles Percival Walgate moes albei projekte voltooi.<ref> {{en}} [http://www.uct.ac.za/mondaypaper/archives/?id=4787 Monday Papers-argief, UK]. URL besoek op 3 Mei 2016.</ref>]] [[Beeld:Lady Florence Phillips stel Issie Smuts voor tydens 'n onthaal op Vergelegen.jpg|duimnael|links|220px|Lady Florence Phillips stel [[Issie Smuts]] voor tydens ’n onthaal wat die mynmagnaat sir [[Lionel Phillips]] en sy eggenote vir mev. Smuts op die Phillips-egpaar se plaas ''[[Vergelegen]]'', [[Somerset-Wes]], gereël het.]] [[Beeld:Vergelegen Library, Somerset West.jpg|duimnael|regs|270px|Die ou wynkelder op ''Vergelegen'' is as sir Lionel se biblioteek ingerig.]] Die geskiedkundige plaas ''[[Vergelegen]]'' aan die noordoostelike kant van [[Somerset-Wes]] was oorspronklik die landgoed van goewerneur [[Willem Adriaan van der Stel]]. In 1700 het die [[VOC]] se kommissaris Wouter Valckenier die Kaap besoek en aan die goewerneur die plaas Vergelegen van 344&nbsp;ha geskenk. Van der Stel het die plaas kort daarna deur die aankoop van aangrensende grond aansienlik vergroot en 400&nbsp;000 wingerdstokkies aangeplant en met beeste, skape, varke en perde geboer. Verder het hy 'n groot vrugteboord aangelê en [[kanferboom|kanferbome]] en 30&nbsp;000 akkerbome aangeplant. 'n Weelderige plaaswoning is in 1701 gebou, omring deur 'n dik agthoekige muur om die opstal en vee teen wilde diere te beskerm. Uit die huis was daar 'n mooi uitsig oor die tuine, landerye en [[Valsbaai]]. Verder bou hy 'n [[Slawerny|slawelosie]], 'n [[perd]]estal, 'n koringmeul, 'n smidswinkel, 'n koeistal, skaapkrale en twee dorsvloere. Nadat Van der Stel na Nederland teruggeroep is, is die plaas deur die VOC in vier dele verdeel en verkoop. Barend Gildenhuys het die deel met die huis aan die suidoostelike kant van die rivier in 1709 op die veiling vir 9 500 gulden gekoop. Sy deel was 145&nbsp;ha groot en is vandag bekend as die plaas Vergelegen. In 1751 is Jurgen Radyn, in 1757 Arnoldus Maasdorp, in die 1770's Jacob Malan en in die 1780's Rudolph Loubser die boere op Vergelegen. In 1798 kom M.W. Theunissen daar woon en hy gee baie aandag aan die wingerde en brei dit selfs uit. Laat in die 19de eeu is die meeste van die wingerde hier soos elders in die wêreld uitgewis deur [[filloksera]], 'n plantluis wat die wingerdwortels aantas. Vroeg in die 20ste eeu was die geboue in ’n halfvervalle toestand nadat die eienaars agtereenvolgens met die jare tallose veranderings aangebring het. Die oorspronklike tekeninge uit die Van der Stel-tydperk het egter behoue gebly en so kon Florence toesien dat die huis en tuin tot hul eertydse glorie herstel word. Toe Lionel die landgoed ''Vergelegen'' in 1917 koop, het hy dit in Florence se naam laat oordra. Die herehuis was destyds in 'n ellendige toestand. Florence het 'n argitek, [[Joseph Solomon]], aangestel om die huis te restoureer.<ref>Graham Viney: ''Colonial Houses of South Africa''. Struik-Winchester 1987</ref> Sy opdrag was om eers die Bolandse Kaaps-Hollandse plaasargitektuur te bestudeer voordat hy die projek aanpak. Gevolglik was dit een van die beste maar ook duurste restourasieprojekte van sy tyd. Die wynkelder is as sir Lionel se biblioteek ingerig; Florence het die oktogonale tuin laat aanlê. Ná lady Florence se dood in Augustus 1940 is Vergelegen en die inhoud van die huis in Junie 1941 op ’n veiling verkoop. Charles (Punch) Barlow en sy vrou, Cynthia, het die plaas gekoop. Sy was net so toegewyd aan Vergelegen soos lady Florence en kon talle van die pragtige meubelstukke, kunsvoorwerpe en skilderye op die veiling aanskaf wat lady Florence met die jare bymekaargemaak het. By die versameling het Cynthia haar eie aansienlike versameling skatte gevoeg en so die tradisie van Vergelegen gehandhaaf. Die Barlows het die boerdery op die plaas laat herlewe en ’n Jersey-stoet begin wat een van die grootste en beste in die land sou word. Hulle het groot perskeboorde aangeplant en die wingerde herplant, hoewel op ’n beperkte skaal.<ref>{{en}} [http://www.vergelegen.co.za/barlow_era.html Vergelegen se geskiedenis: die Barlow-era] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417122020/http://www.vergelegen.co.za/barlow_era.html |date=17 April 2016 }}. URL besoek op 2 Mei 2016.</ref> Hul seun, Tom, het die plaas se in 1966 by sy ouers oorgeneem en dit bedryf tot die [[Anglo American-korporasie]] dit in Oktober 1987 gekoop het. Die korporasie het die grond en klimaat behoorlik laat toets voor hy die wingerde hervestig het. Indringerplante is uitgeroei en ’n indrukwekkende, veelvlakkige, gesonke wynmakery op ’n heuwel gebou wat in 1992 geopen is. Vandag ding Vergelegen-wyne mee met die top-100 ter wêreld. Vergelegen word, soos regdeur sy geskiedenis, steeds besoek deur wêreldleiers en gesiene persone.<ref> {{en}} [http://www.vergelegen.co.za/anglo_american_era.html Vergelegen se geskiedenis; die Anglo American-era]. URL besoek op 2 Mei 2016.</ref> == Sterk menings == In haar boek ''Some South African recollections'', wat in 1900 in Londen gepubliseer is, skryf Florence Phillips oor die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Doppers]], van wie pres. [[Paul Kruger]] die bekendste was: <blockquote> ''The Dopper persuasion, of which Kruger is a member, is not that to which the great mass of the Dutch population subscribes, but more resembles the Quakers, and to that sect as a rule only the very poor and ignorant class of Boer belongs. The Doppers are much more primitive in their way of life, and it is no uncommon thing for all the members of a family, representing three generations, to sleep in one room, and their uncleanness of body is only equalled by their dull immorality.'' (Waarmee sy waarskynlik ''morality'' bedoel het.) </blockquote> In dieselfde boek vra sy van die "lui" Transvalers wat “net wil rondsit en pyp rook en slegte koffie drink”: <blockquote> ''Is it right or proper that a very small section of people should take possession of such a land, and in their selfish conservatism rigorously exclude the toiling crowd? The Boer's ideal of never seeing his neighbour's smoke is an Arcadian one, but in the natural order of things impossible of realisation. The contemplation of this handful of people, with their stolidity and laziness, trying to stem the inrushing tide of civilisation is pathetic as it is hopeless.''” Ook op die onderwerp van die Transvalers: “''As most of these people learn very imperfectly, they naturally do not always master the sense of what they read, but they nevertheless love to read aloud in sonorous and long drawn-out tones the parts of the Old Testament – the Kings and Chronicles for example – and dwell on the names of the old prophets and kings, pronouncing them in a way that is enough to make those hapless ones turn in their graves! The Transvaal Boers are fully persuaded that they are the chosen people of God, that their country is the Promised Land, and are constantly finding points of resemblance between themselves and the Israelites of old.'' </blockquote> Ook oor die ou president spoel sy haar mond uit in Recollections: <blockquote> ''Paul Kruger is so well known from the many portraits and caricatures that have appeared in recent years, as well as descriptions of him, that one from me seems superfluous. His clumsy features and small cunning eyes, set high in his face, with great puffy rings beneath them, his lank straight locks, worn longer than is usual, the fringe of beard framing his face, even his greasy frock coat and antiquated tall hat have been portrayed times without number. He is a man of quite 75 years of age now, and his big massive frame is much bent, but in his youth he possessed enormous strength, and many extraordinary feats are told of him. Once seen he is not easily forgotten. He has a certain natural dignity of bearing, and I think his character is clearly to be read on his face – strength of will and cunning, with the dulness of expression one sees in peasants' faces. ‘Manners none, and customs beastly’ might have been a life-like description of Kruger. The habit of constantly expectorating (uitspoeg), which so many Boers have, he has never lost. He is quite ignorant of conversation, in the ordinary acceptation of the word; he is an autocrat in all his ways, and has a habit of almost throwing short jerky sentences at you, generally allegorical in form, or partaking largely of Scriptural quotations – or misquotations quite as often. Like most of the Boers, the Bible is his only literature – that book he certainly studies a good deal, and his religion is a very large part of his being, but somehow he misses the true spirit of Christianity in that he leaves out the rudimentary qualities of Charity and Truth.'' </blockquote> Vir die Nederlanders in Transvaal het sy in dié boek ook nie ’n goeie woord nie: <blockquote> ''As, of course, the business of the Government required men who could at least read and write, and as Dutch is the official language of the country, Kruger, following the example of the Orange Free State, imported Hollanders to do the work. I must, however, mention that in the Free State they have had for many years such an enlightened system of education that they are now able to employ their own countrymen to do the work of the Government In the Free State the President has always been an educated man able to judge of events for himself, and many of the highest officials come from the Cape Colony as well as from their own Free State. But unhappily, in Pretoria, with very few exceptions, the Hollander is all-powerful. Now, the average Hollander who comes to South Africa dislikes the English, but for the Boer he has a most wholesome contempt in addition; he is careful to tell you that he does not understand their Dutch, and often leaves you to infer of what little account he considers them. However, the two languages are enough akin for him very soon to acquire sufficient to keep alive all the requisite dislike to the English. The Hollanders are well aware that the further the two are kept apart the better it is for their own purpose which are to make as much money as they can while in the country, to keep in their hands the most lucrative posts, irrespective of the mischief they do, and then retire comfortably to Europe.'' </blockquote> == Bronne == * {{en}} Cameron, Trewhella. 1994. ''Jan Smuts. An illustrated biography.'' Cape Town, Johannesburg, Pretoria: Human & Rousseau. * {{af}} De Kock, W.J. en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]]. * {{af}} Malan, D.G. (voorsitter: redaksiekomitee). 1986. ''Johannesburg eenhonderd jaar''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk. * {{en}} Picton-Seymour, Désirée. 1989. ''Historical buildings in South Africa''. Cape Town: Struikhof Publishers. * {{en}} Potgieter, D.J. (editor-in-chief). 1973. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery. * {{af}} Van der Waal, Gerhard-Mark. 1986. ''Van mynkamp tot metropolis. Die boukuns van Johannesburg, 1886–1940''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk. * {{en}} [https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1000176 Tylney Hall by Historic England]. URL besoek op 25 April 2016. == Verwysings == <div style="font-size:90%;"> {{Verwysings|3}} </div> {{Commonskat|Florence Phillips}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Phillips, Florence}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filantrope]] [[Kategorie:Geboortes in 1863]] [[Kategorie:Sterftes in 1940]] di0cdxm588nk3qv6db2okk6pb6w8di3 2970637 2970634 2026-09-25T13:31:34Z Aliwal2012 39067 /* Terug na Suid-Afrika */ 2970637 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Lady Florence Phillips.jpg|duimnael|200px|regs|Lady Florence Phillips.]] Lady '''Florence Phillips''' (gebore Dorothea Sarah Florence Alexandra Ortlepp, [[Kaapstad]], [[Kaapkolonie]], [[14 Junie]] [[1863]] – [[Vergelegen]], [[Somerset-Wes]], [[Kaapland]], [[Suid-Afrika]], [[23 Augustus]] [[1940]]) was ’n weldoener, gasvrou, skryfster, bevorderaar van Suid-Afrikaanse kuns en die eggenote van die [[Randlords|mynmagnaat]] sir [[Lionel Phillips]], wie se rykdom dit vir haar moontlik gemaak het om tallose projekte óf self aan te pak óf ander aan te spoor om dit aan te voor. Genl. [[Jan Smuts]] het haar op haar begrafnis beskryf as “no ordinary woman” en bygevoeg: “Sy en haar man was van die mees vooraanstaande en uitsonderlike persoonlikhede wat die [[Witwatersrand|Rand]] en die nuwe Suid-Afrika opgebou het, en sy laat ’n groot indruk na.”<ref>{{en}} [https://issuu.com/arttimes/docs/villa_arcadia Art Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003075022/https://issuu.com/arttimes/docs/villa_arcadia |date= 3 Oktober 2018 }}. URL besoek op 3 Mei 2016.</ref> "Lady Florence Phillips het ’n oorheersende rol in die geskiedenis Suid-Afrika gespeel," skryf dr. Thelma Gutsche in die biografie ''No ordinary woman. The life and times of Florence Phillips''. "Sy was ’n baanbreker van die diamant- en goudveld, en het vier oorloë, twee revolusies en die [[Jameson-inval]] beleef.<ref name="gut"> {{en}} Gutsche, dr. Thelma. 1966. ''No ordinary woman. The life and times of Florence Phillips''. Cape Town: Howard Timmins.</ref> Saam met ander mynmagnate was sy verantwoordelik vir die eerste versameling kunswerke, Kaapse meubels en ’n argitektuurbiblioteek in [[Johannesburg]].<ref name="waal"> {{af}} Van der Waal, Gerhard-Mark. 1986. ''Van mynkamp tot metropolis. Die boukuns van Johannesburg, 1886–1940''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk.</ref> Sy het die leeueaandeel gehad in die oprigting van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]],<ref name="malan"> {{af}} Malan, D.G. (voorsitter: redaksiekomitee). 1986. ''Johannesburg eenhonderd jaar''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk.</ref> wat haar geesteskind was<ref> {{en}} Picton-Seymour, Désirée. 1989. ''Historical buildings in South Africa''. Cape Town: Struikhof Publishers.</ref> en ’n belangrike mylpaal in die kunslewe en kulturele opvoeding van die Goudstad se publiek.<ref>{{af}} Van der Waal, Gerhard-Mark. 1986. ''Van mynkamp tot metropolis. Die boukuns van Johannesburg, 1886–1940''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk.</ref> Ook het sy onder meer ’n bydrae gelewer tot die stigting Suid-Afrika se eerste nasionale botaniese tuin, [[Kirstenbosch]], die fakulteit argitektuur aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]], die totstandkoming van die museum in die [[Koopmans-de Wet-huis]] en die daarstelling van die [[Michaelis-versameling]] in die [[Burgerwaghuis]] aan [[Groentemarkplein]].<ref name="kock"> {{af}} De Kock, W.J. en Krüger, D.W. (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]].</ref> Sy het immigrasie na Suid-Afrika aangemoedig deur haar betrokkenheid by die 1820 Settlers Monument Association<ref name="potg"> {{en}} Potgieter, D.J. (editor-in-chief). 1973. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery.</ref> en was die dryfveer vir die restourasie van [[Vergelegen]], [[Somerset-Wes]], die eiendom wat [[Willem Adriaan van der Stel|W.A. van der Stel]] aanvanklik ontwikkel het."<ref> {{en}} Gutsche, Thelma. 1966. ''No ordinary woman. The life and times of Florence Phillips''. Cape Town: Howard Timmins.</ref> Van haar ander bydraes was die reël van 'n kuns-en-kunsvlyt-uitstalling in [[Milnerpark]], Johannesburg, in 1905, die aankoop en restourasie van die Martin Melch-huis in Kaapstad, die aanstelling van die jong [[Joseph Solomon|J.M. Solomon]] as die [[Universiteit van Kaapstad]] se argitek, 'n projek wat hom tot [[Selfmoord|selfdood]] gedryf het, en die oprigting van 'n kunsskool in die Goudstad.<ref>{{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/style_det.php?styleid=597 Besonderhede oor Florence Phillips op die webtuiste Artefacts.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711091840/http://artefacts.co.za/main/Buildings/style_det.php?styleid=597 |date=11 Julie 2017 }}. URL besoek op 2 Mei 2016.</ref> == Lewensloop == === Herkoms === [[Beeld:Kirstenbosch flickr.jpg|duimnael|links|240px|'n Toneel in [[Kirstenbosch]], Suid-Afrika se oudste nasionale botaniese tuin, gestig deur die toedoen van lady Florence.]] [[Lêer:Boldini - Florence, Lady Phillips.jpg|duimnael|230px|regs|Skildery van Lady Phillips in 1903, deur Giovanni Boldini.]] [[Beeld:Lionel en Florence Phillips se graf, Brixton-begraafplaas, Johannesburg.jpg|duimnael|regs|200px|Die Phillipse se graf in die Brixton-begraafplaas, Johannesburg. Hulle is hier begrawe al is albei in [[Vergelegen]] by [[Somerset-Wes]] oorlede.]] Florence Phillips was die enigste dogter van Albert Frederick Ortlepp, landmeter en natuurvorser en sy vrou Sarah Walker, albei van Colesberg. Sy besoek eers 'n privaat skool in [[Rondebosch]] en daarna die Damesinstituut (tans [[Hoërskool Eunice|Eunice]]) in [[Bloemfontein]]. Sy sluit by haar ouers op die diamantvelde van [[Kimberley]] aan waar sy saam met hulle in armoede lewe. === Huwelik met Lionel Phillips === In Kimberley ontmoet sy [[Lionel Phillips]] (1855–1936), die seun van ’n minder gegoede Joodse handelaar wat in 1875 uit sy geboortestad, [[Londen]], na die diamantveld gekom en in diens getree het by [[J.B. Robinson|Joseph B. Robinson]] as sorteerklerk en uitgewer van sy koerant, ''The Independent'', waarvoor hy versies en berigte bydra.<ref name="gut" /><ref name="potg" /> Hy sou later ’n skatryk mynmagnaat en politikus word en is in 1912 tot ridder geslaan.<ref name="malan" /> Florence en Lionel trou op [[22 Augustus]] [[1885]] op [[Beaconsfield]] by Kimberley. Die egpaar het drie kinders gehad, onder wie 'n seun, Harold. Lionel Phillips is die eerste keer finansieel geruïneer die jaar voor sy troue met Florence toe die diamantmark in duie stort terwyl hy met vakansie is in Engeland. Daarna het hy vervoerwerk op Kimberley onderneem. Ná hul troue is hy weereens geruïneer, dié keer weens die stygende koste van vervoer en materiaal, maar danksy sy kennis van die mynbou, onkreukbaarheid en werkkrag stel die firma French & d'Esterre hom as bestuurder aan. Hierna help hy met die amalgamasie van Griekwaland-Wes se diamantmyne onder [[De Beers]] se beskerming. Sy eie maatskappy bly ook in die slag, waarna hy werkloos was, maar gelukkig vir die jong Phillips-egpaar het Lionel intussen bevriend geraak met [[Alfred Beit]] en [[Cecil John Rhodes]]. So kry hy werk by Wernher, Beit & Kie. === Verhuising na Johannesburg === In 1889 verhuis Florence, haar man en twee babaseuntjies per koets na die [[Witwatersrand]] waar hy ’n betrekking aanvaar as mynkonsultant by die firma Herman Eckstein & Kie., waarin Beit die beherende aandeel besit het en wat Wernher, Beit en Kie. gestig het om hul goudbelange te behartig. Danksy ’n vinnige verbetering in haar man se geldelike omstandighede kon Florence Phillips vanaf 1887 wyd reis.<ref name="potg" /> Veral nadat hy Eckstein in 1892 as voorsitter van die Kamer van Mynwese opgevolg het, het Florence ’n bekende gasvrou in Johannesburg geword.<ref name="kock" /> Hy het spoedig ’n vennoot geword in die firma en later voorsitter van wat bekend sou word The Corner House, een van die sterkste myngroepe in Suid-Afrika.<ref> {{af}} Gutsche, dr. Thelma in: De Kock, W.J. en Krüger, D.W. (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]].</ref> === Jameson-inval en verbanning === Florence se man het in die jong Johannesburg ’n vooraanstaande en uitgesproke figuur in die Uitlanderbeweging geword en sterk standpunt ingeneem teen die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaalse regering]] van pres. [[Paul Kruger]]. Ná die [[Jameson-inval]] het dit duidelik geword hoe intiem hy by die Reformers' Movement betrokke was. Terwyl Florence op reis was, het Lionel in Johannesburg gewag op die Jameson-inval; moontlik het hy gewag op die regte oomblik waarop hy die verwagte opstand aan die Rand kon lei. Sy moes haar na Johannesburg terughaas toe haar man hom op [[10 Januarie]] [[1896]] oorgee en skuldig pleit. Regter [[Reinhold Gregorowski]] het hom en talle ander opstandelinge die doodstraf opgelê weens hoogverraad omdat hulle die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]] se regering omver wou werp, maar pres. Kruger het hul vonnis versag tot ’n boete van £25&nbsp;000. Florence en haar man het hulle nou in ’n moeilike situasie in die Goudstad bevind, want hy is gewaarsku om hom van alle politieke aktiwiteite te weerhou; so nie sou hy verban word uit die ZAR. <ref name="potg" /> Einde 1896, skaars 11 maande nadat hy beboet en gewaarsku is om die politiek te los, het Lionel Phillips ’n berig in die nuusblad ''Nineteenth Century'' gepubliseer wat daartoe gelei het dat hy verban is. Florence het hom daarna vergesel toe hy uitwyk na sy geboorteland, waar hulle [[Country house|herehuise]] ingerig het in [[Hampshire]] ([[Tylney Hall, Hampshire|Tylney Hall]]) sowel as [[Londen]]. In dié tyd het sy en haar man mildadige weldoeners van kuns en kunsvlyt geword. In 1899 het Florence se eerste en omstrede boek verskyn, ''Some South African recollections'', wat die gemoedere gaande gemaak het. === Terug na Suid-Afrika === Ná die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902), wat die Kruger-bewind verpletter het, is Lionel Phillips deur [[Alfred Beit|Beit]] en [[Julius Charles Wernher|Julius Wernher]] oorreed om in die belang van die firma terug te keer na die [[Witwatersrand]]. Blykbaar was dit eers in 1909, want in 1905 het Florence op besoek aan Suid-Afrika dr. [[Rudolf Marloth]] opdrag gegee om die monumentale ''Flowers of South Africa'' te onderneem, wat eindelik tussen 1913 en 1932 in ses boekdele verskyn het. Ná hul terugkeer in Suid-Afrika het Lionel opnuut ’n belangrike rol in die ontwikkeling van die mynbou gespeel – hy is byvoorbeeld herverkies as voorsitter van die Kamer van Mynwese – en sy vrou in die sosiale en kultuurlewe van die stowwerige [[Goudstad]]. Een van haar vernaamste tydverdrywe was die versameling van skilderye en kunsvoorwerpe vir die kunsmuseum wat sy in gedagte gehad het. === Ná Uniewording === [[Beeld:Dorpshuis.jpg|duimnael|regs|270px|Deur lady Florence se toedoen het die [[Michaelis-versameling]] tot stand gekom. Vir die huisvesting daarvan het sy die [[Burgerwaghuis]] aan [[Groentemarkplein]] in [[Kaapstad]] laat herontwerp en restoureer.]] [[Beeld:Mancini - Florence Phillips.jpg|duimnael|links|200px|Portret van lady Florence, olie op doek, deur Antonio Mancini (1852–1930). In besit van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]].]] Die eerste verkiesing vir die Volksraad ná [[Uniewording]] is op [[15 September]] [[1915]] gehou toe Lionel Phillips as kandidaat van die [[Unionisteparty]] in [[Yeoville (kiesafdeling)|Yeoville]] staan. Met sy 1 658 stemme (75,6%) vergeleke met die 534 (24,4%) vir W. van Hulsteyn van die [[Suid-Afrikaanse Party|Regerende Party]] het die mynmagnaat ’n wegholoorwinning behaal.<ref> {{af}} Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies.</ref> Vroue het eers 20 jaar later stemreg gekry, maar Florence het waarskynlik haar invloed in die eerste Volksraad deur haar man laat geld. Hy is ingehuldig as LV op 1 Oktober 1910 en het in dié hoedanigheid gedien tot 23 Augustus 1915. In dié tyd was die Unioniste die amptelike opposisie. Lionel Phillips is as vooraanstaande deskundige van die goudmynbou beskou en het as die onbestrede leier en woordvoerder van die mynbedryf opgetree. In 1912 is Lionel tot ridder geslaan en het die titel 1ste baronet van Tylney Hall (na die egpaar se herehuis in Hampshire) gekry. Voortaan sou hy dus sir Lionel wees en sy vrou lady Florence. In 1915 (sommige bronne gee 1914 aan, maar hy was toe nog LV) het die Phillipse opnuut na Londen verhuis waar sir Lionel die pos van besturende direkteur van Central Mining Company sou beklee. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] is hy as die Britse regering se raadgewer oor die metaalbedryf aangestel. Ook in dié tyd (1917) het hy die plaas [[Vergelegen]] by [[Somerset-Wes]] vir sy vrou gekoop, moontlik met die oog op hul aftrede omdat hy toe reeds 61 of 62 jaar oud was. In 1924 het die egpaar na Suid-Afrika teruggekeer nadat hul Johannesburgse herehuis, ''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'', reeds ’n jaar of twee vantevore verkoop is. Genl. [[Jan Smuts]], met wie se [[Suid-Afrikaanse Party]] die [[Unionisteparty]] in 1920 saamgesmelt het, het in 1923 ’n Joodse kinderhuis daarin ingewy. In die Kaap het lady Florence haar werk in belang van die kunste en bewaring met mening voortgesit nadat sy in Johannesburg daarin geslaag het om die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] te laat oprig en dié instelling se kunsversameling te begin. Vir haar eie wonings en openbare instellings het sy ywerig Africana, veral meubels, versamel. Buiten dat sy kunstenaars en vakmanne ondersteun en aangemoedig het, het sy sir [[Max Michaelis]] oorreed om sy versameling 17de-eeuse [[Nederland|Nederlandse]] skilderye aan die stad Kaapstad te skenk. Om die [[Michaelis-versameling]] behoorlik te huisves, is die [[Burgerwaghuis]] aan [[Groentemarkplein]] in 1910 laat herontwerp en gerestoureer volgens 'n plan van die argitek [[Joseph Solomon|J.M. Solomon]]. Die stadsraad het dit in Maart 1915 aan die Unieregering geskenk om ou Hollandse en Vlaamse meesters se werk te huisves. Sedert Oktober 1916 dien die gebou as huisvesting vir die Michaelis-versameling.<ref> {{af}} Van Riet Lowe, C. en Malan, B.D. (reds.). 1949. ''Die gedenkwaardighede van Suid-Afrika''. Pretoria: Die Staatsinligtingskantoor.</ref> Sy was ook ten nouste betrokke by die pogings om die [[Koopmans-de Wet-huis]] te red en 'n vyfde van die huis se inhoud aan te skaf en aan die staat te skenk. == Johannesburgse Kunsmuseum == === Agtergrond === [[Beeld:Florence Phillips01.jpg|duimnael|links|200px|Dié portret van Florence Phillips, in 1910 geskilder deur Mancini, is deel van die kunsmuseum se versameling.]] [[Beeld:Lionel Phillips.jpg|duimnael|regs|190px|Sir [[Lionel Phillips]], portretskildery deur Giovanni Boldini (1845-1931), olie op doek, 1903. Dit word bewaar in die Johannesburgse Kunsmuseum.]] Die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] is die [[Johannesburg|Goudstad]] se munisipale kunsmuseum, die grootste van sy soort in Suider-Afrika, met kunswerke van wêreldfaam en versamelings wat so omvangryk is dat net sowat 'n tiende tegelykertyd in die galery se 15 vertoonsale en beeldhoutuine vertoon kan word. Die meeste kunsmuseums wêreldwyd het hul ontstaan te danke aan die ywer en deursettingsvermoë van een persoon. In die geval van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] was dit Florence Phillips, wat in 1912 lady Florence geword het toe haar man tot ridder geslaan is. Nadat Florence en Lionel omstreeks 1908 of '09 van die weelde van [[Tylney Hall, Hampshire]], [[Engeland]], na die “kultuurwoestyn” van Johannesburg teruggekeer het toe hy as plaaslike direkteur van die Central Mining and Investment Corporation aangestel is, het Florence haarself vergoed vir die verhuising deur hul huis, ''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'' in Oxfordweg, weldra in die vergaderplek van Johannesburg se deftige kringe te omskep. === Skilderye versamel === Dit was in haar hoedanigheid as “eerste vrou van die Rand” dat sy hier op die gedagte gekom het om 'n kunsmuseum in Johannesburg in te rig. Haar plan was om eers aansienlike bydraes by al die ''[[Randlords]]'' "af te pers" in die vorm van of kontant of skilderye, en dan die stadsraad te oorreed om 'n geskikte museum te bou en in stand te hou. Net die beste was goed genoeg vir haar. Sy het dus sir Hugh Lane, die kenner wat destyds besig was om kunswerke vir die munisipale kunsmuseum van [[Dublin]] te versamel, aangestel om raad te gee oor aankope vir die Johannesburgse Kunsmuseum in wording. Sy wou 'n versameling ou meesters hê, maar sir Hugh het haar oorreed om liewer geld in eietydse kunstenaars te belê wat die “ou meesters” van die toekoms sou wees. Sy het die bal aan die rol gesit deur haar bloudiamantring van 21,5 karaat, 'n geskenk van haar man, op besoek aan [[Londen]] te verkoop en drie skilderye van Phillip Wilson Steer aan te koop wat toe pas die aandag van die kunskritici begin trek het. Dit het sy aan die kunsmuseum geskenk, tesame met haar waardevolle versameling antieke kant- en borduurwerk. Daarna het sy die steun van ryk mynmagnate, soos [[Max Michaelis]], [[Otto Beit]], [[Julius Charles Wernher]], [[Hermann Ludwig Eckstein|Hermann Eckstein]], [[Abe Bailey]] en [[Sigismund Neumann]], gewerf. Haar voorbeeld en volharding het eindelik vrugte afgewerp, en teen 1909 is altesame £20&nbsp;000 ingesamel. Die kern van die versameling wat deur Lane aangekoop is, het bestaan uit 130 skilderye en beeldhouwerke. Onder hulle was daar werke van verskeie “moderne” skilders soos Monet, Pisarro, Augustus John, Morland Lewis en Pre-Impressioniste soos Boudin en Géricault. 'n Gedeelte van hierdie versameling is hoog deur die koerante van Londen aangeprys toe dit in Mei en Junie in die kunsmuseum van Whitechapel uitgestal is, voor dit drie maande later na die Unie verskeep is. === Gebou opgerig === [[Beeld:Johannesburgse Kunsmuseum, argitek sir Edwin Lutyens, toesighoudende argitek R Howden, 1905-10, hoeksteenlegging 11 Oktober 1911.jpg|duimnael|regs|270px|Die hoofingang van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]], kort nadat dit voltooi is.]] Daar was toe egter nog geen gebou nie. Die stadsraad was steeds sku vir die bedrag van £20&nbsp;000 wat dit sou kos om 'n geskikte gebou op te rig. Die geld was eenvoudig nie beskikbaar nie, en die stadsraad het geweier om so 'n groot lening vir 'n kunsmuseum aan te gaan. 'n Tydelike tuiste moes gevind word, en die keuse het op die perseel van die Mynbouskool in Eloffstraat geval. Die uitstalling is op [[29 November]] [[1910]] hier geopen en is tot 1915 daar gehuisves. Voor 1910 is verskeie persele vir 'n kunsmuseum voorgestel en oorweeg. Onder hulle was vertrekke in die nuwe stadsaal wat gebou sou word. Teen Junie 1910 het die stadsraad minstens ingestem om 'n perseel vir 'n kunsmuseum in [[Joubertpark]] beskikbaar te stel, maar argitekte soos M.J. Harris en H.G. Veale het die ligging so naby die spoorlyn gekritiseer, en Harris het voorgestel dat die Kunsmuseum liewer op die terrein van die Fort op Hospitaalheuwel opgerig word. Daar sou dit die verbeelding van die publiek aangryp ". . . ''in a manner worthy of a temple of art''". Dit het egter in die argitek, sir Edwin Lutyens, se bedoeling gelê om die spoorlyn te oordek en Joubertpark met die Uniegrond te verbind sodat 'n formele tuin om die Kunsmuseum uitgelê kon word. Die rede vir die spesifieke plasing van die Kunsmuseum is dat Lutyens sy ontwerp in Engeland voorberei het en dus geen kennis van die plaaslike omstandighede kon hê nie.<ref name="waal" /> Daar was egter nog geen geld vir die bouwerk nie. Eindelik het genl. J.C. Smuts, destyds koloniale sekretaris van die Transvaalse regering, tot die redding gekom. Met lady Florence se aansporing, al was genl. Smuts en haar man lede van opponerende partye in die Volksraad, het die regering op Smuts se aandrang ingestem om sy aandeel van die inkomste uit die stad se mark te verbeur op voorwaarde dat die stadsraad 'n groot deel van dié geld vir die kunsmuseum afstaan. Die voorstel is aanvaar en die stadsraad het £20&nbsp;000 vir 'n geskikte gebou opsygesit. Intussen het lady Florence op haar tipiese, lofwaardige manier besluit dat die gebou deur niemand anders as Edwin Lutyens, bekende Britse argitek, ontwerp sou word nie. Hiermee het sy haar die wrewel van die Transvaalse Instituut van Argitekte op die hals gehaal. Hulle het aangevoer dat die opdrag aan 'n plaaslike argitek gegee moes word. Die geskil is eindelik bygelê toe ooreengekom is dat die Suid-Afrikaanse argitek Robert Howden vir Lutyens sou bystaan. Die ontwerp van die Kunsmuseum lewer blyk van die argitek se buitelandse afkoms. Lutyens het 'n hoë status in Engeland gehad vanweë sy huisontwerpe vir die welgesteldes. Kenmerkend van sy ontwerptrant was 'n abstrakte, stereometriese vormgewing met kaal mure en ingesnyde vensters, skryf Van der Waal. Onder meer vanweë sy noue verbintenis met sir [[Herbert Baker]], het Lutyens omstreeks 1906 sy styl verander van Neo-Queen Anne na Beaux Arts. Die Johannesburgse Kunsmuseum was moontlik Lutyens se eerste staatsgebou in die Beaux Arts-mode. Volgens die klassistiese tradisie het dit 'n swaar portico met fronton gehad, voor 'n gerustikeerde liggende kuboïed met borswering. Aan weerskante en agter die hoofblok het Lutyens egter pawiljoene met skilddakke en hoë skoorsteengroepe beplan, wat die trant van die woonhuisbou aanslaan. Diepgaande meningsverskille tussen lady Florence en Lutyens enersyds, en die stadsraad andersyds het die ontwerp ongelukkig skade berokken. Die meningsverskil het gehandel oor die boumateriaal waarin die bouwerk uitgevoer sou word. Aanvanklik het Lutyens en Phillips sandsteen vir die eksterieur voorgestel, maar toe die koste te hoog geblyk het, het hulle 'n gepleisterde baksteenuitvoering aanbeveel omdat hy slegs £20&nbsp;000 vir die hele gebou tot sy beskikking gehad het. Die stadsraad het nietemin op die duurder sandsteen-uitvoering besluit. Die hoeksteen van die nuwe kunsmuseum in Joubertpark is op [[11 Oktober]] [[1911]] gelê deur die burgemeester van Johannesburg, H.J. Hofmeyr, maar die bouwerk kon nie begin nie omdat Lutyens se werktekeninge nog nie klaar was nie. Dit het eers vier maande later uit Londen aangekom en het voorsiening gemaak vir ruim sale om 'n sentrale binneplein. Die geld was toe net genoeg vir die hoofgebou wat sonder enige seremonie in November 1915 geopen is. === Uitbreiding === Die eerste aanbouings – die oos- en wesvleuels waarvoor Lutyens se oorspronklike planne voorsiening gemaak het – is 25 jaar later (in Oktober 1940) voltooi, twee maande ná lady Florence se dood. Daarmee was die gebou egter nog nie voltooi nie. Die uitbreidings wat in 1986 ingewy is, sluit twee pawiljoene in en sluit die museum en Joubertpark tot 'n meer harmonieuse geheel saam. Die vernaamste oogmerk met die oprigting van die kunsmuseum was om keurwerke van eietydse Britse en Europese kunstenaars uit te stal. Dié beleid het nog tot die einde van die ou Suid-Afrika gegeld, maar historiese versamelings uit vroeër periodes, soos werke van 17de-eeuse [[Nederland|Hollandse]] skilders, is ook uitgebou, asook versamelings van Suid-Afrikaanse en eietydse internasionale kunswerke in 'n verskeidenheid media. == Die Koopmans-de Wet-huis == === Agtergrond === [[Lêer:Marie Koopmans-de Wet.jpg|duimnael|220px|regs|[[Marie Koopmans-de Wet]] is in 1906 in haar familiewoning in Strandstraat oorlede.]] Lady Florence het haar aansienlike invloed deeglik laat geld ter bewaring van die [[Koopmans-de Wet-huis]] in Strandstraat, [[Kaapstad]]. [[Marie Koopmans-de Wet]] is op [[2 Augustus]] [[1906]] oorlede en haar suster, Margaretha de Wet, op [[18 Oktober]] [[1911]]. Margaretha was die laaste van die gesiene De Wets wat die huis bewoon het. Dis in 1701 opgerig, maar het sy statige voorkoms eers in 1795 gekry toe, volgens oorlewering, die bekende [[Louis Thibault]] en [[Anton Anreith]] die front daarvan in sy huidige vorm gebou het; geen bronne kan egter dié aanname bevestig nie. Nog voor Marie se dood is die Suid-Afrikaanse Nasionale Vereniging op [[18 Februarie]] [[1905]] in Kaapstad gestig onder voorsitterskap van sir (later lord) [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|Henry de Villiers]] om plekke van historiese belang of om hul natuurskoon te bewaar. In 1909 het die Kaapse koerant ''[[De Zuid-Afrikaan]]'', onder sy redakteur, [[F.S. Malan]], 'n persoonlike vriend van Koopmans-de Wet, ’n veldtog begin om die Koopmans-de Wet-huis te bewaar as nasionale gedenkwaardigheid, of soos dit in vroeër jare bekendgestaan het: historiese monument. Malan het sy invloed in die Kaap laat geld en dr. [[Frans Engelenburg]], Koopmans-de Wet se susterskind, syne by genl. [[Louis Botha]] in [[Pretoria]]. Malan was in 1906 saam met Engelenburg gereelde besoekers by die bedlêende Marie. Op 25 Junie daardie jaar het sy die behartiging van al haar persoonlike sake aan dié twee opgedra. Op 28 Oktober 1911 het die Nasionale Vereniging verklaar die Koopmans-de Wet-huis en sy waardevolle inhoud moes gesamentlik vir die nageslag bewaar word. Die Kaapse munisipale raad het op 7 November daardie jaar ’n mosie met dieselfde strekking aanvaar. Die argitek sir [[Herbert Baker]] het sy steun aan dié veldtog uit Johannesburg toegesê en sy gewese vennoot [[Francis Edward Masey|Masey]], uit [[Harare|Salisbury]]. === Besluit om dit te bewaar === Nadat ’n hof beslis het die De Wet-susters se testament was onuitvoerbaar, is besluit om die huis en sy inhoud per openbare veiling te verkoop. Hierna het gesiene Kapenaars, onder wie Dora Fairbridge, Edward Roworth, William Frederick Purcell, maj. [[William Jardine]], Franklin Kaye Kendall en Fred Glennie, hulle by die veldtog aangesluit om die staat oor te haal om die Koopmans-de Wet-versameling aan te koop. In Johannesburg het sir Lionel en lady Florence hul aansienlike invloed laat geld ter ondersteuning daarvan. Onder beskerming van Aletta Johanna, lady De Villiers, die eggenote van hoofregter sir Henry de Villiers, is ’n vergadering op [[27 Januarie]] [[1913]] in die Kaapstadse biblioteeksaal belê onder voorsitterskap van Annie Botha, eggenote van die eerste minister, genl. [[Louis Botha]]. Van die invloedryke persoonlikhede wat die vergadering bygewoon het, was Harry Hands (burgemeester), J.R. Finch (stadsklerk), sir [[James Rose-Innes]], sir William Thorne, sir Ernest Kilpin, [[Olive Schreiner]], dr. Engelenburg, L. Péringuey (direkteur van die Suid-Afrikaanse Museum), Louis Mansergh, Anna Purcell, mev. Marloth (eggenote van die botanis [[Hermann Wilhelm Rudolf Marloth|Rudolph Marloth]], wat ''Flowers of South Africa'' in opdrag van lady Florence uitgegee het), Dora Fairbridge, sir [[Johannes Henricus Meiring Beck|Meiring Beck]] and mev. Beaumont Rawbone. === Geldinsameling === Sir Lionel het voorgestel dat die huis en sy inhoud tesame vir die nasie bewaar word en dat 'n algemene asook ’n uitvoerende komitee aangewys word om die geldinsameling en ander nodige aktiwiteite uit te voer. Hy het selfs die lede van die komitees voorgestel asook die voorsitters, onderskeidelik Annie Botha en Dora Fairbridge. Sy vrou moes, syns insiens, in albei komitees dien. Ds. [[Abraham Isaac Steytler|A.I. Steytler]] van die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]] het die mosie in Hollands gesekondeer, waarna dit eenparig aangeneem is. Ten einde belangstelling by die publiek aan te wakker, het Olga Racster ’n reeks artikels vir die ''[[Cape Times]]'' begin bydra. Harry Hands, die burgemeester, het briewe aan alle munisipaliteite in die Unie geskryf waarin hy skenkings versoek het. Lady Florence se tuisstad, Johannesburg, het egter volstrek geweier, moontlik omdat die stadsraad destyds geld bymekaar moes kry om die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] op te rig, waarvan lady Florence die grootste dryfveer was. Op die aand van [[27 Februarie]] [[1913]] het lady Florence in die geselskap van mev. Grace Douglas Pennant, mev. Marloth en dr. Purcell saam met sir Lionel as afvaardiging die Kaapse stadsraad genader. Laasgenoemde en sen. sir Meiring Beck het die raad toegespreek en gevolglik is £1&nbsp;000 bewillig, maar later op ’n vergadering van belastingbetalers is dit verminder tot £500. Ondanks die bittere onenigheid in die destydse Volksraad het lede kortstondig verenig in landsbelang en £3&nbsp;000 toegewys vir die aankoop van meubels. ’n Bydraelys is geopen wat ’n bedrag van £2&nbsp;366&nbsp;13s.&nbsp;10d. opgelewer het. === Openbare veiling === [[Lêer:Koopmans-de Wet House.jpg|duimnael|regs|270px|Die [[Koopmans-de Wet-huis]], 1920.]] Dr. Purcell, J.R. Finch, A.E.F. Gore en lady Florence is aangewys om die meubels en kunsvoorwerpe uit te soek wat vir die versameling behoue moes bly omdat dit van werklik geskiedkundige en kunswaarde was. Die skilder [[Edward Roworth]], wat in 1914 direkteur van die Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum sou word, het die skilderye help uitkies. Nadat die komitee 2&nbsp;089 lotte nagegaan het, het hulle ooreengekom om op 356 lotte te bie. Later is nog 18 bygevoeg wat nie op die vendusierol voorgekom het nie. Die algemene komitee het dr. Purcell as hul bieër aangestel. Die veiling, wat behartig is deur J.J. Hofmeyr & Seun, het op [[17 Maart]] [[1913]] begin en sou 10 dae duur. Die eerste agt dae is gehou in die Goeie Hoop-saal en die laaste twee in die huis in Strandstraat. Besigtiging het eers op 15 Maart begin en belangstellendes is verbied om enige item aan te raak. ’n Karige katalogus is saamgestel wat, saam met die minder as ideale toestande vir besigtiging, tot die komitee se voordeel gestrek het omdat hulle die items vooraf op hul eie tyd kon bekyk. Die veiling was omstrede. William R. Morrison, ’n handelaar in en versamelaar van Africana, het 10 hoogs kritiese berigte vir die ''[[Cape Times]]'' geskryf en op die aand van die eerste dag het die toewysing van staatsgeld onder hewige kritiek in die Volksraad deurgeloop. Sir Lionel en [[Abraham Fischer]] het die raad se vroeëre besluit moedig verdedig. Ook is talle onrealisties hoë pryse op die veilig betaal, byvoorbeeld £8&nbsp;5s. vir ’n blombak van geelkoper, waarop Morrison geskerts het geelkoper word in die Kaap as 'n edelmetaal beskou. Nog ’n geelkoperbak is vir £9&nbsp;10s. verkoop. Winskopies was onder meer ’n Lodewyk XVI-ormolu-houer met ’n deksel van moeder van pêrel en inlegwerk van emalje, deur Vervain, vir 26 sjielings. Ook ’n Lodewyk XV-fles (cruet) van silwer vir £30. Die bod op al die lotte wat die komitee wou aankoop, is op dr. Purcell toegeslaan. Hy het 374 lotte bekom, wat hy self geskat het 21% van die totale getal items was (sommige lotte het uit meer as een item bestaan). Die versameling wat so bekom is, het bestaan uit 188 stukke erdewerk (196 volgens ’n ander bron), 69 meubelstukke en vyf plaaslik vervaardigde klerekaste van verskillende style en van verskillende Suid-Afrikaanse houtsoorte. Daarbenewens is ook 13 dak- en muur-kroonkandelare van geelkoper en 26 ander glas- en koperware, asook 28 Sheffield-items, 41 stukke silwerware, 110 items van glas en 147 Chinese en Japannese porseleinstukke aangekoop. Die Sheffield-items het die Breda-eetservies ingesluit wat bestaan het uit drie kandelare, vyf voorgeregborde, vier opdienbakke met deksels en twee souskomme. Dit is in 1834 in [[Londen]] vir Michel van Breda van [[Oranjezicht]] aangeskaf met geld wat hy gekry het uit die vrystelling van die Kaap se slawe. Dié aankoop alleen het die komitee £500&nbsp;10s. uit die sak gejaag. Van die silwerware was die Hollandse items die belangrikste, veral ’n drinkglas waarop ’n portret van Lodewyk XVI gegraveer is en wat aan hom geskenk is deur ’n lid van die De Lettre-familie. Die totale opbrengs van die veiling was £4&nbsp;032. Die huis is opgeveil op [[8 April]] [[1913]]. Sir Lionel, lady Florence en hul medekomiteelede het die aand vantevore byeengekom om amptelik te besluit om die huis te koop en dit dan oor te maak aan die Suid-Afrikaanse Museum. Die volgende dag is die bod vir die huis op die komitee toegeslaan vir £2&nbsp;800, waarna dit saam met dr. Purcell se aankope aan die staat geskenk is. == Hul wonings == === Hohenheim === [[Lêer:SA1899 pg119 Hohenheim.jpg|duimnael|links|270px|[[Hohenheim, Partktown|Hohenheim]] in 1899.]] Sowat vyf jaar ná hul aankoms in Johannesburg het die Phillipse hul huis ''[[Hohenheim, Parktown|Hohenheim]]'' op die perseel van die huidige Charlotte Maxeke-hospitaal (vroeër die Johannesburgse Algemene Hospitaal) betrek, die eerste herewoning in [[Parktown]]. Frank Emley het dit in 1892 ontwerp en twee jaar later is dit voltooi. Florence het Parktown se ontwikkeling voorgestel weens die lugbesoedeling in suidelike stadsdele waar mynbedrywighede 'n stofprobleem veroorsaak het. Nadat die Lionel Phillips verban en die egter na Engeland uitgewyk het, het die skrywer en mynfinansier sir [[Percy Fitzpatrick]] die huis bewoon. Dis in 1972 gesloop om plek te maak vir die oprigting van die Johannesburgse hospitaal. 'n Erfenisplaket is aangebring om die plek aan te dui waar Parktown se eerste herehuis gestaan het, hoewel Marienhof (wat ook intussen gesloop is) reeds in 1890 op 'n gedeelte van die plaas Braamfontein opgerig is wat ook vandag binne Parktown se grense val. Van dié herehuis bly wel gedeelte van die oorspronklike klipmuur en hekke oor. === Tylney Hall, Hampshire === [[Beeld:Tylney Hall, Hampshire.jpg|duimnael|regs|270px|Tylney Hall, soos verander deur die Phillipse.]] Die eerste [[Tylney Hall, Hampshire|Tylney Hall]] is omstreeks 1700 gebou, hoewel ’n herehuis sedert die 16de eeu op die perseel gestaan het. In 1725 het die landgoed deur die vroulike lyn in besit gekom van Richard Child, burggraaf Castlemaine, later graaf van Tylney. Tydens sy eienaarskap is ’n groot, formele tuin aangelê. Ná die huwelik van Catherine Tylney Long in 1812 met William Wellesley Pole en hul geldelike probleme, is die herehuis afgebreek en die waardevolle timmerhout op die landgoed verkoop. Van 1857 tot 1878 was die eiendom onbewoon. In die 1870’s het Charles E. Harris geleidelik grond op die landgoed begin koop en eindelik sowat 1&nbsp;215&nbsp;ha bekom. Daarna het hy Edward Birchall opdrag gegee om ’n nuwe herehuis op dieselfde plek as die 18de-eeuse huis te bou. Selden Wornum het Tylney Hall van 1899 tot 1901 aansienlik gewysig in opdrag van die Phillipse, wat dit kort vantevore gekoop het. Hy het ook die formele tuin aangelê, onder meer die Italiaanse Terrace, Hollandse Tuin en die kombuistuin. Van 1901 tot 1904 het Robert Weir Schultz opdrag by Florence Schultz gekry om die beddings en formele dele van ’n weelderige tuin aan te lê, wat ’n oranjerie, kweekhuise, somerhuise, boothuis, ens. moes insluit. Omstreeks die tydstip waarop die Phillipse na Suid-Afrika teruggekeer het, 1906, het Gertrude Jekyll opdrag gekry om Schultz van die ontwerp en plante te voorsien vir ’n wilde tuin, en vir blomomramings in die tuin. Die Phillips-egpaar het Tylney Hall voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] verkoop Tydens die oorlog is dit as hospitaal gebruik. Dit is in 1919 weer verkoop, die keer aan maj. Cayzer, later lord Rotherwick, wat die landgoed in 1933 aan sy skeepsredery verkoop het. Dit het toe die hoofkantoor van die Clan-redery geword. In 1936, sir Lionel Philips se sterfjaar, is die huis en park aan Middlesex se graafskapsraad verkoop en is dit in ’n tehuis omskep. Die park is verkoop aan die Tylney-gholfklub en toe die graafskapsraad afgeskaf is, het die Brent Borough Council die Tylney Hall oorgeneem. In 1984 het dié plaaslike owerheid die huis en 25 ha-tuin aan Celebrated Country Hotels verkoop. Die raad het ’n gedeelte van die parkgrond behou om te gebruik as buitelugopvoedingsentrum en die res van die park word steeds benut as gholfbaan. === Villa Arcadia === [[Lêer:1280px-Villa Arcadia 001.jpg|duimnael|links|270px|''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'' in die Johannesburgse voorstad [[Parktown]] is oorspronklik in 1909 deur sir [[Herbert Baker]] en sy vennoot, [[Francis Edward Masey|Masey]], ontwerp. Die argitek [[Joseph Solomon]] het Florence met die binneversiering gehelp.]] Anders as ''Hohenheim'' staan die herehuis wat die Phillipse laat bou het met hul terugkeer in Johannesburg, ''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'', vandag nog en word dit bewaar as deel van Johannesburg se erfenis. Dié indrukwekkende woning is geleë by Oxfordstraat 22, Parktown. Villa Arcadia was oorspronklik ’n voorafvervaardigde [[Switserland|Switserse]] chalet wat in 1897 opgerig is vir die [[Duitsland|Duitse]] sakeman Carl Rolfe. Ná die weelde waaraan sy in Engeland gewoond was, het Florence haar voorgeneem om dié chalet in ’n spogwoning te omskep. In 1909 het niemand minder nie as sir [[Herbert Baker]] versoek om die plan daarvoor te teken. Hy is bygestaan deur sy indertydse vennoot, [[Francis Edward Masey]]. Dit was een van hul laaste gesamentlike projekte, want die volgende jaar het Masey uitgewyk na [[Suid-Rhodesië]] om te ontsnap aan Baker se oorheersing. Florence het groot inspraak in die ontwerp gehad. Op Baker se voorstel is ’n musiekkamer gebou wat deur ’n binnehof van die hoofwoning geskei word. Die vooraansig van die verdieping huis word oorheers deur ’n lang veranda op die grondvloer met 11 boë. Die huis het selfs vandag nog ’n panoramiese uitsig, nou oor die [[M1 (Johannesburg)|M1-snelweg]] en die parkgebied wat eens op ’n tyd bekendgestaan het as Sachsenwald. Vandag kyk Villa Arcadia uit op die voorstede [[Saxonwold]] en [[Forest Town]] asook die Johannesburgse Dieretuin, nog ’n geesteskind van die mynmagnate, onder ander Florence en Lionel Phillips. Met hul verhuising na die Kaap het die egpaar Phillips Villa Arcadia in 1922 verkoop. Genl. [[Jan Smuts]] het in 1923 ’n Joodse weeshuis daarin ingewy. Dat Villa Arcadia in 1939 meer as 400 Joodse wese kon huisves – die hoogste getal in die weeshuis se bestaan – gee ’n aanduiding van die grootte van die huis. Die Joodse weeshuis het tot 2002 besluit. Die versekeringsmaatskappy Hollard, ’n geesteskind van die miljoenêr Dick Enthoven, besit Villa Arcadia tans (2016). Dit huisves ’n versameling moderne kuns, etlike raadsale en vermaakgeriewe. Die bewoording op die plaket van Johannesburg City Heritage buite Villa Arcadia lui (vry vertaal): "In 1898 is ’n Switserse chalet hier gebou vir die handelaar Charl Rolfes. In 1906 is dit gekoop deur die Rand Lord en LP sit Lionel Phillip, voorsitter van Rand Mines. Sy invloedryke vrou, Florence, stigter van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] en beskryf was ''Geen Gewone Vrou'', was saam met die argitek sir Herbert Baker verantwoordelik vir die skep van die huidige Villa Arcadia. Sekere van die ontwerpeienskappe word weerspieël in die [[Uniegebou]], wat Baker in 1910 ontwerp het. In 1923 het dit, as eiendeom van die SA Joodse Weeshuis, ''The Arc'' geword en kinders vir die daaropvolgende 78 jaar gedien. Hollard het dit in 2003 gekoop, waarna die Villa se oorspronklike elegansie en geskiedkundige vakmanskap gerestoureer is. ’n Versameling moderne kuns dra hiertoe by." === Vergelegen === [[Lêer:Vergelegen (rear).JPG|duimnael|regs|270px|Sir Lionel en lady Florence Phillips het ''[[Vergelegen]]'' van verval gered en dit daarna jare lank bewoon. Die argitek [[Joseph Solomon]] is aangestel om die woning te restoureer, maar weens die druk van 'n opdrag, deur lady Florence en sir Lionel se toedoen, om die [[Universiteit van Kaapstad]] terselfdertyd te ontwerp, het hy sy eie lewe op [[26 Augustus]] [[1920]] geneem. Charles Percival Walgate moes albei projekte voltooi.<ref> {{en}} [http://www.uct.ac.za/mondaypaper/archives/?id=4787 Monday Papers-argief, UK]. URL besoek op 3 Mei 2016.</ref>]] [[Beeld:Lady Florence Phillips stel Issie Smuts voor tydens 'n onthaal op Vergelegen.jpg|duimnael|links|220px|Lady Florence Phillips stel [[Issie Smuts]] voor tydens ’n onthaal wat die mynmagnaat sir [[Lionel Phillips]] en sy eggenote vir mev. Smuts op die Phillips-egpaar se plaas ''[[Vergelegen]]'', [[Somerset-Wes]], gereël het.]] [[Beeld:Vergelegen Library, Somerset West.jpg|duimnael|regs|270px|Die ou wynkelder op ''Vergelegen'' is as sir Lionel se biblioteek ingerig.]] Die geskiedkundige plaas ''[[Vergelegen]]'' aan die noordoostelike kant van [[Somerset-Wes]] was oorspronklik die landgoed van goewerneur [[Willem Adriaan van der Stel]]. In 1700 het die [[VOC]] se kommissaris Wouter Valckenier die Kaap besoek en aan die goewerneur die plaas Vergelegen van 344&nbsp;ha geskenk. Van der Stel het die plaas kort daarna deur die aankoop van aangrensende grond aansienlik vergroot en 400&nbsp;000 wingerdstokkies aangeplant en met beeste, skape, varke en perde geboer. Verder het hy 'n groot vrugteboord aangelê en [[kanferboom|kanferbome]] en 30&nbsp;000 akkerbome aangeplant. 'n Weelderige plaaswoning is in 1701 gebou, omring deur 'n dik agthoekige muur om die opstal en vee teen wilde diere te beskerm. Uit die huis was daar 'n mooi uitsig oor die tuine, landerye en [[Valsbaai]]. Verder bou hy 'n [[Slawerny|slawelosie]], 'n [[perd]]estal, 'n koringmeul, 'n smidswinkel, 'n koeistal, skaapkrale en twee dorsvloere. Nadat Van der Stel na Nederland teruggeroep is, is die plaas deur die VOC in vier dele verdeel en verkoop. Barend Gildenhuys het die deel met die huis aan die suidoostelike kant van die rivier in 1709 op die veiling vir 9 500 gulden gekoop. Sy deel was 145&nbsp;ha groot en is vandag bekend as die plaas Vergelegen. In 1751 is Jurgen Radyn, in 1757 Arnoldus Maasdorp, in die 1770's Jacob Malan en in die 1780's Rudolph Loubser die boere op Vergelegen. In 1798 kom M.W. Theunissen daar woon en hy gee baie aandag aan die wingerde en brei dit selfs uit. Laat in die 19de eeu is die meeste van die wingerde hier soos elders in die wêreld uitgewis deur [[filloksera]], 'n plantluis wat die wingerdwortels aantas. Vroeg in die 20ste eeu was die geboue in ’n halfvervalle toestand nadat die eienaars agtereenvolgens met die jare tallose veranderings aangebring het. Die oorspronklike tekeninge uit die Van der Stel-tydperk het egter behoue gebly en so kon Florence toesien dat die huis en tuin tot hul eertydse glorie herstel word. Toe Lionel die landgoed ''Vergelegen'' in 1917 koop, het hy dit in Florence se naam laat oordra. Die herehuis was destyds in 'n ellendige toestand. Florence het 'n argitek, [[Joseph Solomon]], aangestel om die huis te restoureer.<ref>Graham Viney: ''Colonial Houses of South Africa''. Struik-Winchester 1987</ref> Sy opdrag was om eers die Bolandse Kaaps-Hollandse plaasargitektuur te bestudeer voordat hy die projek aanpak. Gevolglik was dit een van die beste maar ook duurste restourasieprojekte van sy tyd. Die wynkelder is as sir Lionel se biblioteek ingerig; Florence het die oktogonale tuin laat aanlê. Ná lady Florence se dood in Augustus 1940 is Vergelegen en die inhoud van die huis in Junie 1941 op ’n veiling verkoop. Charles (Punch) Barlow en sy vrou, Cynthia, het die plaas gekoop. Sy was net so toegewyd aan Vergelegen soos lady Florence en kon talle van die pragtige meubelstukke, kunsvoorwerpe en skilderye op die veiling aanskaf wat lady Florence met die jare bymekaargemaak het. By die versameling het Cynthia haar eie aansienlike versameling skatte gevoeg en so die tradisie van Vergelegen gehandhaaf. Die Barlows het die boerdery op die plaas laat herlewe en ’n Jersey-stoet begin wat een van die grootste en beste in die land sou word. Hulle het groot perskeboorde aangeplant en die wingerde herplant, hoewel op ’n beperkte skaal.<ref>{{en}} [http://www.vergelegen.co.za/barlow_era.html Vergelegen se geskiedenis: die Barlow-era] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417122020/http://www.vergelegen.co.za/barlow_era.html |date=17 April 2016 }}. URL besoek op 2 Mei 2016.</ref> Hul seun, Tom, het die plaas se in 1966 by sy ouers oorgeneem en dit bedryf tot die [[Anglo American-korporasie]] dit in Oktober 1987 gekoop het. Die korporasie het die grond en klimaat behoorlik laat toets voor hy die wingerde hervestig het. Indringerplante is uitgeroei en ’n indrukwekkende, veelvlakkige, gesonke wynmakery op ’n heuwel gebou wat in 1992 geopen is. Vandag ding Vergelegen-wyne mee met die top-100 ter wêreld. Vergelegen word, soos regdeur sy geskiedenis, steeds besoek deur wêreldleiers en gesiene persone.<ref> {{en}} [http://www.vergelegen.co.za/anglo_american_era.html Vergelegen se geskiedenis; die Anglo American-era]. URL besoek op 2 Mei 2016.</ref> == Sterk menings == In haar boek ''Some South African recollections'', wat in 1900 in Londen gepubliseer is, skryf Florence Phillips oor die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Doppers]], van wie pres. [[Paul Kruger]] die bekendste was: <blockquote> ''The Dopper persuasion, of which Kruger is a member, is not that to which the great mass of the Dutch population subscribes, but more resembles the Quakers, and to that sect as a rule only the very poor and ignorant class of Boer belongs. The Doppers are much more primitive in their way of life, and it is no uncommon thing for all the members of a family, representing three generations, to sleep in one room, and their uncleanness of body is only equalled by their dull immorality.'' (Waarmee sy waarskynlik ''morality'' bedoel het.) </blockquote> In dieselfde boek vra sy van die "lui" Transvalers wat “net wil rondsit en pyp rook en slegte koffie drink”: <blockquote> ''Is it right or proper that a very small section of people should take possession of such a land, and in their selfish conservatism rigorously exclude the toiling crowd? The Boer's ideal of never seeing his neighbour's smoke is an Arcadian one, but in the natural order of things impossible of realisation. The contemplation of this handful of people, with their stolidity and laziness, trying to stem the inrushing tide of civilisation is pathetic as it is hopeless.''” Ook op die onderwerp van die Transvalers: “''As most of these people learn very imperfectly, they naturally do not always master the sense of what they read, but they nevertheless love to read aloud in sonorous and long drawn-out tones the parts of the Old Testament – the Kings and Chronicles for example – and dwell on the names of the old prophets and kings, pronouncing them in a way that is enough to make those hapless ones turn in their graves! The Transvaal Boers are fully persuaded that they are the chosen people of God, that their country is the Promised Land, and are constantly finding points of resemblance between themselves and the Israelites of old.'' </blockquote> Ook oor die ou president spoel sy haar mond uit in Recollections: <blockquote> ''Paul Kruger is so well known from the many portraits and caricatures that have appeared in recent years, as well as descriptions of him, that one from me seems superfluous. His clumsy features and small cunning eyes, set high in his face, with great puffy rings beneath them, his lank straight locks, worn longer than is usual, the fringe of beard framing his face, even his greasy frock coat and antiquated tall hat have been portrayed times without number. He is a man of quite 75 years of age now, and his big massive frame is much bent, but in his youth he possessed enormous strength, and many extraordinary feats are told of him. Once seen he is not easily forgotten. He has a certain natural dignity of bearing, and I think his character is clearly to be read on his face – strength of will and cunning, with the dulness of expression one sees in peasants' faces. ‘Manners none, and customs beastly’ might have been a life-like description of Kruger. The habit of constantly expectorating (uitspoeg), which so many Boers have, he has never lost. He is quite ignorant of conversation, in the ordinary acceptation of the word; he is an autocrat in all his ways, and has a habit of almost throwing short jerky sentences at you, generally allegorical in form, or partaking largely of Scriptural quotations – or misquotations quite as often. Like most of the Boers, the Bible is his only literature – that book he certainly studies a good deal, and his religion is a very large part of his being, but somehow he misses the true spirit of Christianity in that he leaves out the rudimentary qualities of Charity and Truth.'' </blockquote> Vir die Nederlanders in Transvaal het sy in dié boek ook nie ’n goeie woord nie: <blockquote> ''As, of course, the business of the Government required men who could at least read and write, and as Dutch is the official language of the country, Kruger, following the example of the Orange Free State, imported Hollanders to do the work. I must, however, mention that in the Free State they have had for many years such an enlightened system of education that they are now able to employ their own countrymen to do the work of the Government In the Free State the President has always been an educated man able to judge of events for himself, and many of the highest officials come from the Cape Colony as well as from their own Free State. But unhappily, in Pretoria, with very few exceptions, the Hollander is all-powerful. Now, the average Hollander who comes to South Africa dislikes the English, but for the Boer he has a most wholesome contempt in addition; he is careful to tell you that he does not understand their Dutch, and often leaves you to infer of what little account he considers them. However, the two languages are enough akin for him very soon to acquire sufficient to keep alive all the requisite dislike to the English. The Hollanders are well aware that the further the two are kept apart the better it is for their own purpose which are to make as much money as they can while in the country, to keep in their hands the most lucrative posts, irrespective of the mischief they do, and then retire comfortably to Europe.'' </blockquote> == Bronne == * {{en}} Cameron, Trewhella. 1994. ''Jan Smuts. An illustrated biography.'' Cape Town, Johannesburg, Pretoria: Human & Rousseau. * {{af}} De Kock, W.J. en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]]. * {{af}} Malan, D.G. (voorsitter: redaksiekomitee). 1986. ''Johannesburg eenhonderd jaar''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk. * {{en}} Picton-Seymour, Désirée. 1989. ''Historical buildings in South Africa''. Cape Town: Struikhof Publishers. * {{en}} Potgieter, D.J. (editor-in-chief). 1973. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery. * {{af}} Van der Waal, Gerhard-Mark. 1986. ''Van mynkamp tot metropolis. Die boukuns van Johannesburg, 1886–1940''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk. * {{en}} [https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1000176 Tylney Hall by Historic England]. URL besoek op 25 April 2016. == Verwysings == <div style="font-size:90%;"> {{Verwysings|3}} </div> {{Commonskat|Florence Phillips}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Phillips, Florence}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filantrope]] [[Kategorie:Geboortes in 1863]] [[Kategorie:Sterftes in 1940]] s5f7p3prtzv2gjm65t2gmw146to2nq2 0 95833 2970700 2845373 2026-09-25T16:15:47Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970700 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas siekte | naam = Aborsie | beeld = | beeldgrootte = 260px | onderskrif = | ICD10 = {{ICD10|O|04||o|00}} | ICD9 = {{ICD9|779.6}} | DiseasesDB = 4153 | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 002912 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 252560 | MeshID = D001161 }} [[Lêer:Abortion Laws.svg|duimnael|400px|Internasionale status van aborsiewette volgens VN se 2013-verslag oor aborsie-wet.<ref name="UN2013info">{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/policy/WorldAbortionPolicies2013/WorldAbortionPolicies2013_WallChart.pdf|title=World Abortion Policies 2013|publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|accessdate=31 Julie 2013}}</ref> {{legend|#3465a4|Wettig op versoek.}} {{legend|#73d216|Wettig vir die moeder se lewe, gesondheid, geestesgesondheid, verkragting, fetale defekte en/of sosio-ekonomiese faktore.}} {{legend|#edd400|Onwettig, met uitsondering vir die moeder se lewe, gesondheid, geestesgesondheid, verkragting, en/of fetale defekte.}} {{legend|#c17d11|Onwettig, met uitsondering vir die moeder se lewe, gesondheid, geestesgesondheid, en/of verkragting.}} {{legend|#f57900|Onwettig, met uitsondering vir die moeder se lewe, gesondheid en/of geestelike gesondheid.}} {{legend|#cc0000|Onwettig, met geen uitsonderings.}} {{legend|#2e3436|Verskil per regio.}} {{legend|#b9b9b9|Geen inligting.<ref>[http://www.un.org/esa/population/publications/2007_Abortion_Policies_Chart/2007_WallChart.xls World Abortion Policies 2007], United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division.</ref>}}]] 'n '''Aborsie''' of '''vrugafdrywing''' is die voortydige beëindiging van 'n [[swangerskap]], voor die embrio kan ontwikkel of die fetus (baba) gebore kan word. Aborsies kan spontaan plaasvind, meestal omdat iets tydens die swangerskap verkeerd gegaan het. Wanneer dit gebeur, word dit 'n ''miskraam'' genoem. Mense kan ook 'n swangerskap doelbewus beëindig. Dit staan as ''opsetlike vrugafdrywing'' of ''geïnduseerde aborsie'' bekend. Die term aborsie verwys mees algemeen na laasgenoemde. Die soortgelyke prosedure, as die fetus reeds op sy eie kan oorleef, word medies gesproke die "''laat beëindiging van swangerskap''" genoem.<ref>{{cite journal|last1=Grimes|first1=DA |last2=Stuart |first2=G |title=Abortion jabberwocky: the need for better terminology |journal=Contraception |year=2010 |volume=81 |issue=2 |pages=93–6 |pmid=20103443 |doi=10.1016/j.contraception.2009.09.005}}</ref> ==Risikos== Onveilige aborsies is wêreldwyd vir ongeveer 47&nbsp;000 sterftes<ref name=BMJ2014>{{cite journal | last1 = Lohr | first1 = P. A. | last2 = Fjerstad | first2 = M. | last3 = Desilva | first3 = U. | last4 = Lyus | first4 = R. | title = Abortion | journal = BMJ | volume = 348 | page = f7553 | year = 2014 | doi = 10.1136/bmj.f7553}}</ref> en die hospitalisasies van 5 miljoen moeders<ref name=OBGY09>{{cite journal |last1=Shah |first1=I. |last2=Ahman |first2=E. |title=Unsafe abortion: global and regional incidence, trends, consequences, and challenges |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada |volume=31 |issue=12 |pages=1149–58 |date=Desember 2009 |pmid=20085681 |url=http://www.sogc.org/jogc/abstracts/full/200912_WomensHealth_1.pdf |format=PDF |access-date=23 Januarie 2015 |archive-date=16 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716212405/http://www.sogc.org/jogc/abstracts/full/200912_WomensHealth_1.pdf |url-status=dead }}</ref> per jaar verantwoordelik. Die grootste rede hiervoor is die omstandighede waaronder dit uitgevoer word; dikwels omdat dit onwettig plaasvind. Oor die hele wêreld word ongeveer 44 miljoen aborsies per jaar uitgevoer, waarvan byna die helfte op onveilige wyse geskied.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|title=Facts on Induced Abortion Worldwide|author=|publisher=Guttmacher Institute|location=New York and Washington D.C. |date=Januarie 2012}}</ref> Aborsie in die ontwikkelde wêreld het 'n lang geskiedenis as een van die veiligste mediese prosedures, gegewe dat dit in ooreenstemming met plaaslike wetgewing geskied.<ref name="lancet-grimes">{{cite journal |last1=Grimes |first1=D. A. |last2=Benson |first2=J. |last3=Singh |first3=S. |last4=Romero |first4=M. |last5=Ganatra |first5=B. |last6=Okonofua |first6=F. E. |last7=Shah |first7=I. H. |doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6 |title=Unsafe abortion: The preventable pandemic |journal=The Lancet |volume=368 |issue=9550 |pages=1908–1919 |year=2006 |pmid=17126724 |url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_4.pdf |format=PDF}}</ref><ref name=Ray2014>{{cite journal |last1=Raymond |first1=E.G. |last2=Grossman |first2=D. |last3=Weaver |first3=M.A. |last4=Toti |first4=S. |last5=Winikoff |first5=B. |title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States |journal=Contraception |date=Nov 2014 |volume=90 |issue=5 |pages=476–479 |pmid=25152259 |doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012}}</ref> Ongekompliseerde aborsies veroorsaak nie langtermyn geestelike of fisiese probleme nie.<ref name=BMJ2014 /> Die [[wêreldgesondheidsorganisasie]] beveel aan dat dieselfde vlak van veilige en wettige aborsies vir alle vroue wêreldwyd beskikbaar gestel word.<ref name=WHOPolicy2012>{{cite book|last1=Organization|first1=World Health|title=Safe abortion: technical and policy guidance for health systems|date=2012|publisher=World Health Organization |location=Geneva |isbn=9789241548434 |page=8 |edition=2nd |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/70914/1/9789241548434_eng.pdf?ua=1}}</ref> Teen 2008 het veertig persent van die wêreld se vroue toegang tot wetlike aborsies gehad, ongeag die rede daarvoor. Daar is egter steeds perke ten opsigte van hoe lank na die swangerskap dit uitgevoer mag word.<ref name=IJGO10>{{cite journal|author=Culwell KR, Vekemans M, de Silva U, Hurwitz M|title=Critical gaps in universal access to reproductive health: Contraception and prevention of unsafe abortion |journal=International Journal of Gynecology & Obstetrics |volume=110 |pages=S13–16 |date=July 2010 |pmid=20451196 |doi=10.1016/j.ijgo.2010.04.003}}</ref> ==Opsetlike vrugafdrywing== Opsetlike vrugafdrywing is sedert antieke tye reeds met metodes soos kruie, die gebruik van skerp gereedskap, fisiese trauma, en ander tradisionele metodes toegepas. Moderne medikasie of chirurgiese metodes kan vir geïnduseerde aborsies gebruik word. Medikasie soos ''Mifepristone'' en ''Prostaglandin'' is tydens die [[Swangerskap#Eerste trimester: week 1 – 13|eerste trimester]] net so effektief as chirurgiese metodes.<ref>{{cite journal |last1=Kulier |first1=R. |last2=Kapp |first2=N. |last3=Gülmezoglu |first3=A.M. |last4=Hofmeyr |first4=G.J. |last5=Cheng |first5=L. |last6=Campana |first6=A. |title=Medical methods for first trimester abortion |journal=The Cochrane database of systematic reviews |date=9 November 2011 |issue=11 |pages=CD002855 |pmid=22071804 |doi=10.1002/14651858.CD002855.pub4}}</ref><ref name=Kapp2013 /> Terwyl die gebruik van medikasie in die [[Swangerskap#Tweede trimester: week 14 – 26|tweede trimester]] effektief kan wees, blyk dit dat chirurgiese metodes 'n laer risiko vir newe-effekte inhou.<ref>{{cite journal |last1=Wildschut |first1=H. |last2=Both |first2=M.I. |last3=Medema |first3=S. |last4=Thomee |first4=E. |last5=Wildhagen |first5=M.F. |last6=Kapp |first6=N. |title=Medical methods for mid-trimester termination of pregnancy |journal=The Cochrane database of systematic reviews |date=19 Januarie 2011 |issue=1 |pages=CD005216 |pmid=21249669 |doi=10.1002/14651858.CD005216.pub2}}</ref> Geboortebeperkings, soos die pil en ander toestelle, kan onmiddellik na 'n aborsie gebruik word.<ref name=Kapp2013>{{cite journal |last1=Kapp |first1=N. |last2=Whyte |first2=P. |last3=Tang |first3=J. |last4=Jackson |first4=E. |last5=Brahmi |first5=D. |title=A review of evidence for safe abortion care |journal=Contraception |date=September 2013 |volume=88 |issue=3 |pages=350–63 |pmid=23261233 |doi=10.1016/j.contraception.2012.10.027}}</ref> In lande waar aborsie gekriminaliseer is het vroue hul sedert die 1980s dikwels gewend tot middels wat oor die toonbank vir ander kwale verkry kan word, maar wat 'n miskraam as newe-effek kan meebring. Belangstelling in ''Misoprostol'' en ''Mifepristoon'', middels wat deur die Amerikaanse Food and Drug Administration goedgekeur is, het byvoorbeeld skerp toegeneem in die deelstaat [[Texas]] nadat aborsies so vroeg as die sesde week van swangerskap in 2021 daar verbied is.<ref name="sch1">{{cite news |last1=Schmidt |first1=Samantha |last2=Westfall |first2=Sammy |title=Abortion pills are booming worldwide. Will their use grow in Texas? |url= https://www.washingtonpost.com/world/2021/09/14/abortion-pills-texas/ |access-date=15 September 2021 |work=Americas |agency=The Washington Post |publisher=washingtonpost.com |date=14 September 2021}}</ref> Die aanlyn-bystandsdiens ''Aid Access'' het in twee jaar meer as 57&nbsp;000 versoeke van Amerikaanse vroue ontvang om hierdie middels per pos te ontvang. Aborsies deur medikasie maak in die VSA, [[Indië]] en Swede onderskeidelik een derde, 73% en 93% van alle aborsies uit.<ref name="sch1"/> ==Wetgewing en gemeenskapsaktivisme== Wetgewing rondom aborsies, hoe dikwels hulle uitgevoer mag word, asook hul kulturele en godsdienstige status wissel grootliks tussen verskillende wêrelddele. In baie lande bestaan daar prominente openbare omstredenheid oor die morele, etiese en regskwessies van aborsie.<ref name="Management of Abortion, Chp 1">{{cite book|chapter=1. Abortion and medicine: A sociopolitical history|isbn=978-1-4443-1293-5|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|year=2009|location=Oxford, United Kingdom|title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy|edition=1st|editors=M. Paul, E.S. Lichtenberg, L. Borgatta, D.A. Grimes, P.G. Stubblefield, M.D. Creinin |first=Carole |last=Joffe |url= http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |format=PDF |archiveurl= https://www.webcitation.org/62bppK1Iw?url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archivedate=21 Oktober 2011 |url-status=live|access-date=23 Januarie 2015}}</ref> Opsetlike vrugafdrywing is in baie lande onwettig, maar by bepaalde uitsonderings word dikwels tog toelaat, veral in gevalle soos [[bloedskande]], [[verkragting]], ernstige fetale defekte of as die moeder se gesondheid op die spel is.<ref name="Dev98-07">{{cite journal|last1=Boland |first1=R. |last2=Katzive |first2=L. |doi=10.1363/ifpp.34.110.08 |title=Developments in Laws on Induced Abortion: 1998–2007 |journal=International Family Planning Perspectives |volume=34 |issue=3 |pages=110–120 |year=2008 |pmid=18957353 |url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html}}</ref> Diegene wat teen aborsie is argumenteer algemeen dat 'n embrio of fetus 'n [[mens]] is, wat die [[reg]] het om te [[lewe]]. Hulle vergelyk aborsie dikwels met [[moord]].<ref>{{cite news |author=Pastor Mark Driscoll |title=What do 55 million people have in common? |publisher=Fox News |date=18 Oktober 2013 |accessdate=2 Julie 2014 |url=http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |archive-date=31 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831022138/http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=Dale Hansen |title=Abortion: Murder, or Medical Procedure? |publisher=Huffington Post |date=18 Maart 2014 |accessdate=2 Julie 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html}}</ref> Diegene wat aborsie ondersteun beklemtoon meestal die vrou se reg om sake rakende haar eie liggaam te reël, asook [[menseregte]] in die algemeen.<ref>{{cite book|last1=Sifris|first1=Ronli Noa|title=Reproductive Freedom, Torture and International Human Rights Challenging the Masculinisation of Torture.|date=2013|publisher=Taylor and Francis|location=Hoboken|isbn=978-1-135-11522-7|page=3|url=http://books.google.ca/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> == Sien ook == * [[Swangerskap]] * [[Aborsie in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Abortion}} [[Kategorie:Dood]] [[Kategorie:Mediese prosedures]] [[Kategorie:Voortplantingstelsel]] qyzgxfy92swgd9cif7jk6329jtg3ake 10 96070 2970884 2675776 2026-09-26T11:28:29Z DefenderofPeaches 115108 2970884 wikitext text/x-wiki <br clear=all /> {|class="navbox" align=center id="toc" cellspacing=0 |- ! bgcolor=#ccccff |[[lêer:Toyota.svg|80px]] |- | align=center style="font-size: 90%;" | '''Huidige modelle:''' [[Toyota Avanza|Avanza]] · [[Toyota Camry|Camry]] · [[Toyota Corolla|Corolla]] · [[Toyota Crown|Crown]] · [[Toyota Fortuner|Fortuner]] · [[Toyota HiAce|HiAce]] · [[Toyota Hilux|Hilux]] · <br /> [[Toyota Isis|Isis]] · [[Toyota ist|ist]] · [[Toyota Land Cruiser|Land Cruiser]] · [[Toyota Land Cruiser Prado|Land Cruiser Prado]] · [[Toyota Porte|Porte]] · [[Toyota Prius|Prius]] · [[Toyota Quantum|Quantum]] · [[Toyota Ractis|Ractis]] · [[Toyota RAV4|RAV4]] · [[Toyota 4Runner|4Runner]] · [[Toyota 86]] · [[Toyota Yaris|Yaris]]<br /> '''Uit produksie:''' [[Toyota 2000GT|2000GT]] · [[Toyota Auris|Auris]] · [[Toyota Avensis|Avensis]] · [[Toyota bB|bB]] · [[Toyota Celica|Celica]] · [[Toyota Chaser|Chaser]] · [[Toyota Corolla Verso|Corolla Verso]] · [[Toyota Corona|Corona]] · [[Toyota Cressida|Cressida]] · [[Toyota Dyna|Dyna]] · [[Toyota Etios|Etios]] · [[Toyota FJ Cruiser|FJ Cruiser]] · [[Toyota Mark X|Mark X]] · [[Toyota MR2|MR2]] · [[Toyota Previa|Previa]] · [[Toyota Supra|Supra]] · [[WiLL VS]] <br />'''Enjins:''' [[Toyota A-enjin|A]] · [[Toyota AD-enjin|AD]] · [[Toyota AZ-enjin|AZ]] · [[Toyota E-enjin|E]] · [[Toyota F-enjin|F]] · [[Toyota G-enjin|G]] · [[Toyota GR-enjin|GR]] · [[Toyota K-enjin|K]] · [[Toyota M-enjin|M]] · [[Toyota NZ-enjin|NZ]] · [[Toyota R-enjin|R]] · [[Toyota S-enjin|S]] · [[Toyota SZ-enjin|SZ]] · [[Toyota T-enjin|T]] · [[Toyota V-enjin|V]] · [[Toyota W-enjin|W]] · [[Toyota ZZ-enjin|ZZ]] <br />[http://www.toyota.com/ Toyota-webwerf] |- |align=right colspan=3|<small>''[//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Sjabloon:Toyotamodelle&action=edit Wysig hierdie sjabloon]''</small> |} <noinclude> [[Kategorie:Toyota]] </noinclude> 1wgskrwdmlm1etbff3nj16phiv8oef2 0 96904 2970890 1469644 2026-09-26T11:39:49Z DefenderofPeaches 115108 2970890 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Motorvoertuig |name = Holden Monaro |image = [[Lêer:2001-2002 Holden Monaro (V2) CV8 coupe (2010-09-19) 01.jpg|280px]] |manufacturer = [[Holden]] |production = 1968–1977<br />2001–2006 |class = Spiermotor<br/>Sportmotor |body_style = 2-deurkoepee<br />2-deurhardekap<br />4-deursedan |layout = |assembly = |related = |aka={{Ubl | [[Chevrolet Lumina|Chevrolet Lumina-koepee]] (Midde-Ooste) | Holden GTS | Holden Limited Edition | [[Holden Special Vehicles Coupé|HSV Coupé]] GTS/GTO | [[Pontiac GTO]] (VSA) | Vauxhall Monaro (VK) }}}} Die '''Holden Monaro''' (mon-AH-ro) is 'n [[motorvoertuig|sportmotor]] wat geproduseer is deur GM [[Holden]] Ltd, die [[Australië|Australiese]] filiaal van [[General Motors]], tussen 1968 en 1977 en tussen 2001 en 2006. Drie geslagte van die Monaro is gebou, en net die eerste is in Suid-Afrika vervaardig en verkoop deur General Motors Suid-Afrika. {{DEFAULTSORT:Monaro}} [[Kategorie:Holden]] 5sho2ezim98ph1b44vxwm72bou97kee 0 100659 2970889 2716701 2026-09-26T11:35:40Z DefenderofPeaches 115108 2970889 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Col'Cacchio pizzeria |kenteken = |tipe = Konsessie |stigting = [[Kaapstad]] &nbsp;[[1992]] <ref name="safranchisewarehouse">{{cite web |url=http://www.safranchisewarehouse.co.za/extended_detail.asp?theID=70 |title=SA Franchise Warehouse |publisher=safranchisewarehouse |access-date=13 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180527115121/http://www.safranchisewarehouse.co.za/extended_detail.asp?theID=70 |archive-date=27 Mei 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |ligging_stad = Kaapstad |ligging_land = &nbsp;[[Suid-Afrika]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Kinga Baranowska, <br />Michael Terespolsky, <br /> Greg Mommsen |gebied_bedien = 28+ restaurante <br />in Suid-Afrika (2015) |industrie = Konsessie-ondernemings |produkte = [[Pizza]] en [[Italië|Italiaanse]] disse |inkomste = |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = We're the reason you crave pizza |tuisblad = [http://www.colcacchio.co.za/ Col'Cacchio pizzeria] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Col'Cacchio pizzeria''' (<small>Italiaanse uitspraak:</small> [kol 'kak:jo:]) is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[restaurant]] wat spesialiseer in [[pizza]] en ander Italiaanse geregte. Kinga Baranowska en Michael Terespolsky het die eerste Col'Cacchio pizzeria in November [[1992]] in [[Kaapstad]] geopen. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.colcacchio.co.za/ Amptelike webtuiste] {{Saadjie}} [[Kategorie:Maatskappye]] [[Kategorie:Restaurante]] 57c3nlna78mv0e6s6agmehyokgoax4b 0 101009 2970708 2211858 2026-09-25T17:41:33Z Sobaka 328 skakel 2970708 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Orlovsky and Oculus Rift.jpg|duimnael|300px|Persoon wat 'n Oculus Rift gebruik.]] Die '''Oculus Rift''' is 'n kommersiële produk waarmee 'n [[skynwerklikheid]] beleef kan word. Dit bied 'n breë stereoskopiese gesigsveld en is vir die speel van [[rekenaarspeletjie]]s ontwikkel. Die toestel meet die bewegings van die speler se kop om sy oriëntasie in die spel te verander. In die proses word die speler se visie deur die skynwerklikheid wat aan hom vertoon word oorweldig. 'n Aanvangsbedrag van $ 2,4 miljoen is deur die maatskappy Oculus VR vir die ontwikkeling van die toestel ingesamel.<ref name="oculuskickstarter">{{cite web |url=http://www.kickstarter.com/projects/1523379957/oculus-rift-step-into-the-game |title=Oculus Rift: Step Into the Game |access-date=7 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509045949/https://www.kickstarter.com/projects/1523379957/oculus-rift-step-into-the-game |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die maatskappy is deur [[Palmer Luckey]] gestig. Die ontwikkelingsweergawe is in 2013 vrygestel.<ref>{{cite web |url=http://www.oculusvr.com/blog/development-kits-are-shipping/ |title=Development kits are being shipped |access-date=7 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905004529/http://www.oculusvr.com/blog/development-kits-are-shipping/ |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die weergawe vir gebruikers is op [[28 Maart]] 2016 vrygestel. <gallery mode="packed" caption="Eerste weergawe van die Oculus Rift (ontwikkelingsweergawe)"> Lêer:Oculus Rift - Developer Version - Front.jpg|Voorkant Lêer:Oculus Rift - Developer Version - Back.jpg|Agterkant Lêer:Oculus Rift - Developer Version - Control Box.jpg|Beheereenheid </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Oculus Rift}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Videospeletjieontwikkeling]] ixaubv4w6yey8ftf9iz5dlttiuvnsqt 0 101585 2970845 2574288 2026-09-26T07:34:13Z Aliwal2012 39067 2970845 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Fédération Internationale de l'Automobile |kleur = |titel = |beeld = Fédération Internationale de l'Automobile wordmark.svg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Engels]]e naam |1 = ''International Automobile Federation'' |opskrif2 = Afkorting |2 = FIA |opskrif3 = [[Land]] |3 = Wêreldwyd |opskrif4 = [[Sport]]soorte |4 = [[Formule Een]] en vele ander |opskrif5 = Gestig op |5 = 20 Junie 1904 |opskrif6 = Gestig in |6 = [[Parys]], [[Frankryk]] |opskrif7 = President |7 = Mohammed Ben Sulayem |opskrif8 = Setel |8 = Parys, Frankryk |opskrif9 = Lede |9 = 240 nasionale federasies |opskrif10 = Affiliasie |10 = [[Internasionale Olimpiese Komitee]] |opskrif11 = [[Amptelike taal|Amptelike tale]] |11 = [[Engels]], [[Frans]], [[Italiaans]] |opskrif12 = Amptelike webwerf |12 = [https://www.fia.com/ ''fia.com''] |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = }} Die '''Fédération Internationale de l'Automobile''' (''FIA'', [[Afrikaans]]: "Internasionale Automobielfederasie") is 'n vereniging wat op 20 Junie 1904 gestig is as die ''Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus'' (''AIACR'') om die belange van motororganisasies en motorgebruikers te verteenwoordig. Vir die gewone [[publiek]] is FIA die beheerliggaam van vele motorrenbyeenkomste dwarsoor die wêreld, die bekendste hiervan is die [[Formule Een]]reeks. [[Lêer:Fédération Internationale de l'Automobile headquarters, Place de la Concorde, Paris, France - 20111023.jpg|duimnael|links|280px|FIA se hoofkantoor in [[Parys]]]] [[Lêer:FIA transporter rear 2013 Catalonia test (19-22 Feb).jpg|duimnael|centre|280px|'n Vragmotor met die FIA se kenteken daarop (2013)]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Fédération Internationale de l'Automobile}} * {{en}} {{es}} {{fr}} [https://www.fia.com/ Amptelike webwerf] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Federation Internationale de l'Automobile}} [[Kategorie:Formule Een]] [[Kategorie:Internasionale sportbeheerliggaam]] sfafjtcnc5sxj1x0el5iyjogu47n260 0 101999 2970702 2731000 2026-09-25T16:29:59Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970702 wikitext text/x-wiki '''Adiabene''' (van die [[Grieks]]e Ἀδιαβηνή, self afgelei van die Antieke [[Siries]]e ''Ḥaḏy’aḇ'' of ''Ḥḏay’aḇ'') was ’n antieke koninkryk in [[Assirië]].<ref name="Chronicle of Arbela">''The Chronicle of Arbela'', [http://www.eacna.org/Apostolic%20Line.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040428131344/http://www.eacna.org/Apostolic%20Line.pdf |date=28 April 2004 }}</ref><ref>''The Biblical Geography of Central Asia: with a General Introduction'', deur Ernst Friedrich Karl Rosenmüller. Bl. 122.</ref><ref>In Memory of Rabbi and Mrs. Carl Friedman: Studies on the Problem of Tannaim in Babylonia (ca. 130-160 C. E.) Author(s): Jacob Neusner Source: Proceedings of the American Academy for Jewish Research, Vol. 30 (1962), pp. 79-127.</ref> Sy hoofstad was [[Arbil|Arbela]] (die hedendaagse Arbil in [[Irak]]). Sy heersers het hulle in die [[1ste eeu]] n.C. tot die [[Judaïsme]] bekeer.<ref>{{cite web |last=Gottheil |first=Richard |title=Adiabene |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/801-adiabene |publisher=Jewish Encyclopedia |access-date=8 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321233323/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/801-adiabene |archive-date=21 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Koningin Helena (in Joodse bronne bekend as Heleni HaMalka) het na [[Jerusalem]] getrek waar sy paleise vir haar en haar seuns, Izates bar Monobaz en Monobaz II, laat bou het. Volgens die [[Talmoed]] het beide Helena en Monobaz groot bedrae aan die Tempel van Jerusalem geskenk. == Geskiedenis == In antieke tye was Adiabene ’n integrale deel van Assirië. Onder die [[Persië|Persiese]] konings was dit blykbaar ’n ruk lank ’n leenstaat van die Persiese Ryk. Later kon hulle ook ’n leenstaat van die [[Koninkryk van Macedonië|Masedoniese]] en [[Seleukidiese Ryk]] gewees het. Dit het later een van die koninkryke van die [[Partiese Ryk]] geword. Ondanks die verowering van [[Partië]] deur die [[Sassanidiese Ryk]] in [[224]] het die feodale dinastieë lojaal aan die Parte gebly en die Sassaniede se inval van Adiabene teengestaan. As gevolg hiervan en van godsdienstige verskille is Adiabene nooit as ’n integrale deel van Iran beskou nie, al is dit eeue lank deur die Sassaniede beheer. Toe die [[Romeinse Ryk]] in die [[4de eeu]] Christene word, het Adiabene, wie se inwoners [[Assiriese Kerk van die Ooste|Assiriese Christene]] was, Rome se kant gekies teen die Sassaniede, wat [[Zoroastrisme]] aangehang het. Adiabene het egter deel van die Sassanidiese Ryk gebly tot met die [[Islam]]itiese verowering van Persië.<ref>[http://www.Iranica.com Encyclopædia Iranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416193911/http://www.iranica.com/ |date=16 April 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416193911/http://www.iranica.com/ |date=16 April 2019 }} aanlyn artikel oor Adiabene</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en: Adiabene|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Mesopotamië]] [[Kategorie:Antieke Nabye Ooste]] [[Kategorie:Assirië]] 84yklkg9wo76p8cpvrx2qjbi1qv3ynd 0 102644 2970727 2942731 2026-09-25T18:42:29Z ~2026-51723-86 215153 /* */ 2970727 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Chris Burger | beeld = | byskrif = | vollenaam = Christiaan Petrus Bernard Burger | bynaam = | geboortedatum = [[6 Maart]] [[1952]] | geboorteplek = | sterftedatum = {{sterftedatum en ouderdom|1952|3|6|1980|8|31|df=y}} | sterfteplek = [[Bloemfontein]] | lengte = | gewig = | ru_posisies = [[Heelagter]] | ru_amateurjare = | ru_amateurklubs = Villagers | ru_amklubwedstryde = | ru_amklubpunte = | ru_amopdatering = | ru_klubjare = | ru_proklubs = | ru_klubwedstryde = | ru_klubpunte = | ru_klubopdatering = | ru_provinsie = [[Westelike Provinsie]] | ru_provinsiejare = 1975-1980 | ru_provinsiewedstryde = | ru_provinsiepunte = | ru_provinsieopdatering = | eggenote = | kinders = Esmaré | familie = | skool = | universiteit = | url }} '''Christiaan Petrus Bernard Burger''' ([[6 Maart]] [[1952]] - [[31 Augustus]] [[1980]]) was 'n [[Suid-Afrika]]anse [[rugby]]speler. Hy het van 1975 tot 1980 as heelagter vir die [[Westelike Provinsie]] gespeel. Hy sterf op [[31 Augustus]] [[1980]], op 28-jarige ouderdom, nadat hy sy nek die vorige dag tydens 'n [[Curriebeker]]-wedstryd teen die [[Vrystaat Cheetahs|Vrystaat]] gebreek het. Ná die voorval het [[Morné du Plessis]], die spankaptein, saam met sy spanmaats, die ''Chris Burger-fonds'' gestig om sy familie by te staan. Sy dogtertjie, Esmaré , was ten tye van die voorval 18 maande oud. 'n Paar jaar later sterf die rugbyspeler, Petro Jackson (1964-1998), in soortgelyke omstandighede in [[Stellenbosch]], waarna die Petro Jackson-spelersfonds gestig is. Die twee fondse is op 23 September 1992 saamgesmelt in die ''Chris Burger-Petro Jackson-spelersfonds'', soos dit vandag bekend staan. Die fonds het al talle rugbyspelers wat ernstig beseer is, finansieel ondersteun. Die fonds poog ook om die risiko met betrekking tot ernstige beserings in rugby te verminder.<ref>[http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2000/07/24/7/6.html Gestremdes ondersteun die Cheetahs uit die Chris Burger-losie]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Volksblad]], 24 Julie 2000</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.playersfund.org.za/ Webtuiste van die spelersfonds] {{DEFAULTSORT:Burger, Chris}} [[Kategorie:Geboortes in 1952]] [[Kategorie:Sterftes in 1980]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rugbyspelers]] dkkct272xxkc92dp0sqbx4iskipipgo 0 102977 2970885 2525372 2026-09-26T11:30:23Z DefenderofPeaches 115108 2970885 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Motorvoertuig | name = Toyota Avensis | image = [[Lêer:Toyota Avensis front 20090814.jpg|280px]] | caption = Toyota Avensis III | manufacturer = {{JP-VLAG}} [[Toyota|Toyota Motorkorporasie]] | production = 1997–2018 | class = Groot gesinsmotor | platform = Toyota "T"<br />Toyota MC platform | predecessor = Toyota Carina E (Europa) <br />Toyota Vista (Japan) | assembly = Burnaston, [[Derbyshire]], [[Verenigde Koninkryk|VK]] (Toyota Manufacturing UK) | body_style = 4-deur [[sedan]], 5-deur [[luikrug]] en [[stasiewa]] }} Die '''Toyota Avensis''' is 'n groot [[motorvoertuig|gesinsmotor]] wat sedert 1997-2018 deur die [[Japan]]nese motorvervaardiger [[Toyota]] in hul fabriek in [[Derbyshire]], [[Verenigde Koninkryk]] gebou word. Dit is die direkte opvolger van die Europese Carina E en is beskikbaar as 'n vierdeur [[sedan]], vyfdeur [[luikrug]] en [[stasiewa]]. In Japan word die Avensis eksklusief bemark deur Toyota Netz handelaars, en is die grootste sedan wat aangebied word. Die tweede generasie Avensis is in Suid-Afrika in 2006 bekendgestel as opvolger van die Camry wat laas van Australië na Suid-Afrika ingevoer is. 'n Groot MPV, genaamd die '''Toyota Avensis Verso''' (''Toyota Ipsum'' in Japan en voorheen die ''Toyota Picnic'' in ander markte), word in Japan op 'n aparte platform gebou. Die Avensis word nie in [[Noord-Amerika]] verkoop nie, maar is verwant aan die plaaslike ''Scion TC koepee''. Dit deel ook die Toyota "T" platform met die Toyota Premio en die Toyota Allion. <!-- == Verwysings == {{Verwysings}} --> {{Normdata}} {{Toyotamodelle}} {{en-vertaal|Toyota Avensis}} [[Kategorie:Toyota|Avensis]] qevlanwf5sjefdkgp8m43ex368g6icd 2970887 2970885 2026-09-26T11:33:27Z DefenderofPeaches 115108 2970887 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Motorvoertuig | name = Toyota Avensis | image = [[Lêer:Toyota Avensis front 20090814.jpg|280px]] | caption = Toyota Avensis III | manufacturer = {{JP-VLAG}} [[Toyota|Toyota Motorkorporasie]] | production = 1997–2018 | class = Groot gesinsmotor | platform = Toyota "T"<br />Toyota MC platform | predecessor = Toyota Carina E (Europa) <br />Toyota Vista (Japan) | assembly = Burnaston, [[Derbyshire]], [[Verenigde Koninkryk|VK]] (Toyota Manufacturing UK) | body_style = 4-deur [[sedan]], 5-deur [[luikrug]] en [[stasiewa]] }} Die '''Toyota Avensis''' is 'n groot [[motorvoertuig|gesinsmotor]] wat sedert 1997-2018 deur die [[Japan]]nese motorvervaardiger [[Toyota]] in hul fabriek in [[Derbyshire]], [[Verenigde Koninkryk]] gebou word. Dit is die direkte opvolger van die Europese Carina E en is beskikbaar as 'n vierdeur [[sedan]], vyfdeur [[luikrug]] en [[stasiewa]]. In Japan word die Avensis eksklusief bemark deur Toyota Netz handelaars, en is die grootste sedan wat aangebied word. Die tweede generasie Avensis is in Suid-Afrika in 2006 bekendgestel as opvolger van die [[Toyota Camry|Camry]] wat laas van Australië na Suid-Afrika ingevoer is<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/life/motoring/new-models/road-tests/on-test-toyota-avensis-20061117|title=ON TEST: Toyota Avensis|last=Oxley|first=John|website=News24|language=en-ZA|trans-title=OP TOETS: Toyota Avensis|access-date=2026-09-26}}</ref>. 'n Groot MPV, genaamd die '''Toyota Avensis Verso''' (''Toyota Ipsum'' in Japan en voorheen die ''Toyota Picnic'' in ander markte), word in Japan op 'n aparte platform gebou. Die Avensis word nie in [[Noord-Amerika]] verkoop nie, maar is verwant aan die plaaslike ''Scion TC koepee''. Dit deel ook die Toyota "T" platform met die Toyota Premio en die Toyota Allion. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{Toyotamodelle}} {{en-vertaal|Toyota Avensis}} [[Kategorie:Toyota|Avensis]] jswd26ass417dy7an2x9ykv11erv4dz 2970888 2970887 2026-09-26T11:34:36Z DefenderofPeaches 115108 HAT sê VDV is die regte vertaling vir MPV. Veeldoelvoertuig. 2970888 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Motorvoertuig | name = Toyota Avensis | image = [[Lêer:Toyota Avensis front 20090814.jpg|280px]] | caption = Toyota Avensis III | manufacturer = {{JP-VLAG}} [[Toyota|Toyota Motorkorporasie]] | production = 1997–2018 | class = Groot gesinsmotor | platform = Toyota "T"<br />Toyota MC platform | predecessor = Toyota Carina E (Europa) <br />Toyota Vista (Japan) | assembly = Burnaston, [[Derbyshire]], [[Verenigde Koninkryk|VK]] (Toyota Manufacturing UK) | body_style = 4-deur [[sedan]], 5-deur [[luikrug]] en [[stasiewa]] }} Die '''Toyota Avensis''' is 'n groot [[motorvoertuig|gesinsmotor]] wat sedert 1997-2018 deur die [[Japan]]nese motorvervaardiger [[Toyota]] in hul fabriek in [[Derbyshire]], [[Verenigde Koninkryk]] gebou word. Dit is die direkte opvolger van die Europese Carina E en is beskikbaar as 'n vierdeur [[sedan]], vyfdeur [[luikrug]] en [[stasiewa]]. In Japan word die Avensis eksklusief bemark deur Toyota Netz handelaars, en is die grootste sedan wat aangebied word. Die tweede generasie Avensis is in Suid-Afrika in 2006 bekendgestel as opvolger van die [[Toyota Camry|Camry]] wat laas van Australië na Suid-Afrika ingevoer is<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/life/motoring/new-models/road-tests/on-test-toyota-avensis-20061117|title=ON TEST: Toyota Avensis|last=Oxley|first=John|website=News24|language=en-ZA|trans-title=OP TOETS: Toyota Avensis|access-date=2026-09-26}}</ref>. 'n Groot VDV, genaamd die '''Toyota Avensis Verso''' (''Toyota Ipsum'' in Japan en voorheen die ''Toyota Picnic'' in ander markte), word in Japan op 'n aparte platform gebou. Die Avensis word nie in [[Noord-Amerika]] verkoop nie, maar is verwant aan die plaaslike ''Scion TC koepee''. Dit deel ook die Toyota "T" platform met die Toyota Premio en die Toyota Allion. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{Toyotamodelle}} {{en-vertaal|Toyota Avensis}} [[Kategorie:Toyota|Avensis]] 56g50j73vplw79lw9vlgv3laphdmmzm 0 102991 2970659 2849348 2026-09-25T14:14:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970659 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds HPM en Zerilda Steyn.jpg|duimnael|regs|300px|Ds. [[Hendrik Steyn|H.P.M.]] en mev. Zerilda Steyn.]] '''Zerilda Steyn''' ([[Graaff-Reinet]], [[14 Maart]] [[1892]] – [[Kaapstad]] [[21 November]] [[1963]]) was 'n maatskaplike werkster wat haar onvermoeid vir stedelike behuising vir minderbevoorregtes beywer het. Ná haar opleiding as onderwyseres op [[Universiteit Stellenbosch|Stellenbosch]] het sy haar man, ds. [[Hendrik Steyn|H.P.M. Steyn]], na [[Verenigde State van Amerika|Amerika]] vergesel. Nadat hy in 1922 aangestel is sekretaris van die Britse en Buitelandse Bybelgenootskap (BBBG) kon sy die meeste van haar lewe wy aan maatskaplike werk. Destyds was sowat 30% van die wit en meer as 70% van die bruin inwoners van Suid-Afrika behoeftig. Met groot toewyding en energie het sy haar taak aangepak om die lot van arm mense te verbeter. In 1929 was sy 'n stigterslid van die Munisipale Behuisingsraad in Kaapstad en deels verantwoordelik vir die stigting van die modeldorpie Goeie Hoop, die tuindorp [[Ruyterwacht|Eppingtuin]] (later herdoop tot Ruyterwacht), die voorstad [[Thornton]] en Lavistown, genoem na biskop Lavis wat jare lank in die raad van die BBBG gedien het. Later het sy haar beywer vir die daarstelling van behuising en sorg vir bejaardes, en tehuise soos Avondrust, Arcadia, Erica en Secura is opgerig in Kaapstad deur haar toedoen. Sy was jare lank lid van die uitvoerende komitee van die Afrikaanse Christelike Vrouevereniging en 'n tyd lank ook van die Nasionale Behuisingskommissie. Die Universiteit Stellenbosch het haar baanbrekerswerk op die gebied van maatskaplike welsyn in 1961 erken met die toekenning van 'n eredoktorsgraad. Sy en haar man was die eerste egpaar in Suid-Afrika wat albei op dié wyse deur dieselfde universiteit vereer is. Met verwysing na die groot werk wat sy vir die behuising van minderbevoorregtes en hy vir [[Bybel]]verspreiding gedoen het, is tereg gesê: "Mev. Zerilda Steyn het die huise gebou en ds. Steyn het die Bybel daarin geplaas." 'n Tehuis vir bejaardes in die buurt waarin die Steyns jare lank gewoon het, [[Pinelands]], is na haar genoem<ref>{{en}} [http://www.seniorservice.co.za/listing/zerilda-steyn-memorial-home-2/ Besonderhede van die Zerilda Steyn-gedenktehuis]. URL besoek op 7 September 2015.</ref> asook 'n saal in Ruyterwacht daar naby,<ref>{{en}} [https://www.google.com/maps/place/Ruyterwacht,+Cape+Town,+7460,+Suid-Afrika/@-33.9169041,18.5579774,3a,75y,205.58h,84.98t/data=!3m7!1e1!3m5!1sSnZT_CVRSeI9fzdzM0lozg!2e0!6s%2F%2Fgeo3.ggpht.com%2Fcbk%3Fpanoid%3DSnZT_CVRSeI9fzdzM0lozg%26output%3Dthumbnail%26cb_client%3Dmaps_sv.tactile.gps%26thumb%3D2%26w%3D203%26h%3D100%26yaw%3D75.692352%26pitch%3D0!7i13312!8i6656!4m2!3m1!1s0x1dcc5b09887f3c97:0xe997e5a990312505 Die saal soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 8 September 2015.</ref> 'n buurt wat hoofsaaklik deur haar toedoen tot stand gekom het en wat eers as [[Ruyterwacht|Eppingtuin]] bekendgestaan het. Die eerste 70 gesinne het dié buurt op [[7 September]] [[1938]] betrek. Later het die Nutsmaatskappy van die Behuisingsbond goedgunstiglik grond geskenk vir bou van die 'n eerste kerkie, gemaak van seil en sak.<ref>{{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.</ref>Die intrekkers het teen so 'n geweldige tempo aangegroei dat die eerste "kerk" gou te klein geraak het. Dadelik ná die [[NG gemeente Ruyterwacht|gemeente Eppingtuin]] se afstigting van Goodwood op [[18 Julie]] [[1940]] het lidmate hand aan die ploeg geslaan en 'n kerksaal en pastorie opgerig. Die kerkraad het op goeie geloof die koste van £5 000 aangegaan en die NG Kerk se Algemene Armesorgkommissie het die sekuriteit verskaf. In dié Zerilda Steynsaal is op [[22 Desember]] [[1946]] 'n skulddelgingsfunksie gehou met 'n sierlike kersboom, koek, koeldrank en lekkers nadat die gemeente eendragtig saamgewerk het om die skuld af te betaal. == Herkoms en opleiding == Steyn was die dogter van Willem Minnaar en Hendrina Burger van [[Graaff-Reinet]]. Ná haar skoolopleiding op haar geboortedorp en aan die Meisieskool Bloemhof op [[Stellenbosch]] het sy haar as onderwyseres aan die [[Universiteit Stellenbosch|Victoria-kollege]] bekwaam en, ná haar huwelik op [[18 Desember]] [[1912]] met ds. [[Hendrik Steyn|H.P.M. Steyn]], het sy saam met hom na Amerika gegaan waar sy maatskaplike werk aan die Princeton-universiteit studeer het terwyl hy teologie studeer het. == Predikantsvrou == Nadat haar man sy proponentseksamen in die VSA afgelê het, het die egpaar na Suid-Afrika teruggekeer waar hy in Desember 1916 as predikant van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] gelegitimeer is. Op [[14 Julie]] [[1917]] is die egpaar in die [[NG gemeente Steytlerville]] ontvang. Op Steytlerville het ds. Steyn hom uit die staanspoor bewys as 'n uithaler-organiseerder en besonder harde werker: binne drie jaar is die groot gemeenteskuld uitgewis en beywer hy hom met besondere welslae vir die onderwys van die jeug. Die hou van die destydse sogenaamde Dingaanfeeste op Steytlerville dateer uit die tyd van ds. en mev. Steyn. In sy eerste vergadering is 'n brief gelees “van de heren G.M. Ferreira, H. Horn en drie anderen waarin gevraagd werden (a) de medewerking van de Kerkraad in de aanstaande Dingaansvergadering; (b) de aanstelling door de Kerkeraad van drie van zyn leden als een komitee om de schryvers en anderen te ontmoeten en zaken te regelen". Die volgende ouderlinge is hiervoor aangestel: G.N. Hayward, J. Olchers en S. Terblanche. In die Steyns se dienstyd het die Kerkraad die moedige besluit geneem om die hotel en drankwinkel te sluit. Hy teken sy laaste notule op [[3 Desember]] [[1921]]. == Na Kaapstad == [[Beeld:Zerilda Steyn inspeksie.jpg|duimnael|links|300px|Martin Adams, voorsitter van die Stedelike Behuisingsbond van 1931 tot 1941, Zerilda Steyn, stigter en voorsitter van 1945 tot 1963, lady Clarendon, vrou van die goewerneur-generaal van die [[Unie van Suid-Afrika|Unie]], en biskop S.W. Lavis, na wie die Kaapse buurt Bishop Lavis genoem is.]] Steyn se aktiewe deelname aan welsynswerk het in 1922 begin toe die egpaar hul in Kaapstad vestig en sy haar die probleme van arm Kapenaars, wit en bruin, ter harte geneem het. Soos dit 'n vrou van haar sosiale stand betaam het, het sy haar tyd afgestaan aan goeie werke. Buiten haar bedrywighede in die ACVV is sy ook benoem as voorsitster van die Kaapse Hulpraad (Board of Aid). In Kaapstad het sy 'n bekende karakter geword wat deur tydgenote beskryf is as 'n wonderlike, warm persoonlikheid en 'n merkwaardige dame. === Behuisingsprojekte === Sy het haar aanvanklik veral beywer vir beter behuising vir die laerinkomstegroepe onder die wit en bruin mense. So het sy bekend geraak en die bynaam "Kaapstad se dame met die lamp" gekry, na aanleiding van die erenaam vir [[Florence Nightingale]] of "die heldin van die krotbuurte", volgens die ''[[Cape Times]]'' van [[14 Maart]] [[1930]] (haar 38ste verjaardag) en ''The Sjambok'' ([[18 April]] [[1930]]). Haar aansien is so deur sulke mediaberigte bevorder dat sy die toonbeeld van die stryd teen swak behuisingstoestande van die laagste wit stande geword het. Sy was die verwesenliking van die mite van die "Volksmoeder", want in haar is huislike deugde van moederlike sorg en polities ingestelde besorgdheid oor maatskaplike moraliteit verenig<ref>{{en}} [https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/23478/themakin.pdf?sequence=2 ''The making of a good white'', deur Annika Björnsdotter Teppo]. URL besoek op 7 September 2015.</ref> In 1926 het sy, biskop S.W. Lavis en andere die Stedelike Behuisingsbond in Kaapstad gestig, 'n nutsmaatskappy wat hom veral toegelê het op die verskaffing van goeie huise aan die laerinkomstegroepe. Dit was nadat die maatskaplike werkster van die ACVV in Kaapstad, mej. E.C. Steenkamp, die uiters treurige woontoestande in haar werkgebied onder die aandag van die vereniging gebring het. Die lede van die ACVV was so diep onder die indruk van haar mededelings dat hulle die saak verder ondersoek het, en uit die verslag wat daarna ingelewer is, het die ACVV dadelik besef dat die probleem so omvangryk was dat die medewerking van soveel liggame as wat verkry kon word, nodig was om sterk vertoë tot die regering en stadsraad te rig. In November 1926 het 14 verenigings in Kaapstad byeengekom om die toestande te bespreek en hierna die Stedelike Behuisingsbond in die lewe geroep wat bestaan het uit 36 van die belangrikste welsynsorganisasies in die stad. Die Behuisingsbond het dadelik begin om deur toesprake, lesings en artikels in die koerante die toestande waarin ’n groot gedeelte van die wit en bruin bevolking van Kaapstad gewoon het, onder die openbare aandag te bring. Vanweë die sterk druk moes die stadsraad planne beraam om die probleem die hoof te bied. Die saak het ook in die Parlement ter sprake gekom en £1 miljoen is beskikbaar gestel wat aan munisipaliteite geleen is vir die oprigting van wonings van beperkte grootte en koste. Die Behuisingsbond het in 1929 sy eie utliteitsmaatskappy gestig en aan die maatskappy is ook van regeringsweë lenings vir die oprigting van huise beskikbaar gestel. In 1953 het die maatskappy reeds meer as 3 000 huise gebou. Prof. Erika Theron het in 1959 geskryf: "Hierdie wonings kan … beskou word as 'n monument vir die insig wat die ACVV in hierdie probleem getoon het en die inisiatief wat die vereniging in die saak geneem het." Inligting is ook in verband met die bestaande wetgewing waardeur behuisingstoestande verbeter kon word, in ''Eendrag'' (die ACVV se mondstuk) en ook van tyd tot tyd op konferensies onder die aandag van takke gebring en voorligting is gegee omtrent die stappe wat gedoen moes word om gesonde behuisingstoestande in 'n dorp te verkry. Al die wenke en inligting het nie op dowe ore geval nie, want reeds in 1935 is in ''Eendrag'' melding gemaak van die optrede van die takke in die saak. Hoewel Steyn en andere hulle beywer het vir behuisingsprojekte vir sowel wit as bruin mense, was dit altyd afsonderlike projekte vir die een of die ander rassegroep; trouens, die ACVV het hom daadwerklik beywer vir rasseskeiding en die verwydering van gemengde woonbuurte. So byvoorbeeld het die kongres in 1937 na aanleiding van beskrywingspunte van [[Kaapstad]] en [[Riebeek-Wes]] besluit om die regering te versoek om wetgewing daar te stel waardeur munisipale rade verplig sou word om afsonderlike woonbuurte vir "blankes" en "nie-blankes" te voorsien. Na aanleiding van hierdie besluit is die takke versoek om onbevredigende toestande in hul dorp te rapporteer sodat die hoofbestuur die versoek van die kongres met feite kon ondersteun. Sewentien takke het daarop gereageer. In 1938 het 'n deputasie van die ACVV voor die Uitvoerende Komitee van die Provinsiale Raad, aparte woonbuurte vir blank en nie-blank bepleit en sy standpunt in die saak op die volgende motivering gebaseer: "Vir beide blank en gekleurd is dit nie goed om saam te woon nie; en wat ons altyd voor oë moet hou, is dat waar so 'n saamwonery plaasvind dit byna sonder uitsondering die blanke is wat agteruit gaan en afdaal na die peil van die laer beskawing. En dit spreek vanself dat die saamwoon dan op die kleurling ook nie 'n goeie uitwerking kan hê nie. Die ACVV meen dit goed met die kleurling en sal graag sien dat ACVV-lede oral waar moontlik hul invloed gebruik om vir die nie-blankes geskikte en doeltreffende behuising te verkry. Ons gun die kleurling die ontwikkeling en vooruitgang wat hom toekom. Maar waar ons tog die onmiskenbare tekens van agteruitgang van die blanke sien waar wit en gekleurd saamwoon en waar ons deur ons maatskaplike werksters en andere daagliks gewaarsku word teen die nadelige gevolge daarvan, moet ons op ons dorpe en ons stede ernstige aandag skenk aan hierdie dreigende probleem." Die beginsel van afsonderlike woonbuurte het eers in 1950 wetlike beslag gekry toe die [[Groepsgebiedewet]] aangeneem is, hoewel die toepassing daarvan nie vinnig gevorder het nie weens praktiese probleme. Mettertyd het die Stedelike Behuisingsbond 'n bedrag van £5 miljoen ingesamel om 7&nbsp;000 huise aan 20&nbsp;000 wit en bruin te verskaf. Modeldorpies soos Koeberg, [[Ruyterwacht|Eppingtuin]], [[Thornton]] en [[Matroosfontein]] het op hierdie wyse tot stand gekom. In die ''Verslag van die Kommissie van Ondersoek van die Gefedereerde N.G. Kerke na kerklike en godsdienstige toestande in die nege stede van die Unie'', waarvan die bevindings in 1947 te boek gestel is as ''Kerk en stad'', skryf die kommissie: "Met die toestroming na die stede tydens die jongste oorlog en die terugkeer van duisende soldate, het die kwessie van blanke stadsbehuising skielik 'n eersterangse probleem geword; iets wat dit voor die tyd nooit was nie." In die daaropvolgende oorsig van pogings om behuising aan minderbevoorregtes in die stede te voorsien, skryf die kommissie: "In Kaapstad is daar wel enige pragtige modeldorpies gebou vir blankes, maar hulle dank hul ontstaan in groot mate aan die private Utiliteits-Behuisingsmaatskappy, wat meer huise voorsien het as selfs die hele Kaapse stadsraad."<ref>{{af}} [[Johannes Rudolf Albertyn|Albertyn, dr. J.R.]] et. al. 1948. ''Kerk en stad''. Kaapstad: Die Federale Armesorgraad.</ref> Tot haar dood was Steyn voorsitter van hierdie maatskappy. Daarbenewens was sy van 1949 af ook lid van die Nasionale Behuisingskommissie. Gedurende die sowat 40 jaar waarin sy by behuisingsprojekte betrokke was, is deur haar ywer sowat 7&nbsp;000 huise en verskeie tehuise vir bejaardes gebou met 'n waarde van, ten tyde van haar dood, R10 miljoen. Al was daar in die 1930's openbare aantygings dat sy bruin mense swak behandel het en haar neus in mense se privaat sake gesteek het (''The Sjambok'', [[18 April]] [[1930]]), het dit nie afbreuk aan haar reputasie gedoen nie sodat sy in 1945 die amptelike voorsitter van die Stedelike Behuisingsbond (SBS) geword het, 'n amp wat sy nieamptelike reeds van die organisasie se stigting af beklee het. Sy het die grootste deel van haar lewe aan die SBS gewy en haar heerskappy het eers geëindig toe sy aan 'n hartaanval beswyk. === Bejaardesorg === Steyn was 'n bekwame en aktiewe lid van talle welsynsorganisasies; onder meer was sy hoofbestuurslid van die Afrikaanse Christelike Vrouevereniging (ACVV) en lid van die uitvoerende komitee van die Streekwelsynsraad van Wes-Kaapland, waar haar kennis en leiding van groot waarde was. Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939–1945) het sy haar begin beywer vir die welsyn van bejaardes. Om haar kennis van welsynswerk te verbreed het sy talle buitelandse studiereise in Europa en Noord-Amerika onderneem. In 1952 het sy met 'n regeringsbeurs bejaardesorg in Europa bestudeer. In 1956 was sy 'n stigterslid (en later die eerste voorsitter) van die Nasionale Raad vir Bejaardes, 'n liggaam wat hom ten doel gestel het om maatskaplike dienste ten bate van bejaardes in Suid-Afrika te koördineer en uit te bou. === Eredoktorsgraad === Sy het 'n besondere bydrae tot maatskaplike sorg in Suid-Afrika gelewer. Sy was, volgens prof. [[Erika Theron]], 'n bekwame voorsitter, 'n doelgerigte werker en 'n energieke mens. Op [[8 Desember]] [[1961]] het die [[Universiteit Stellenbosch]] haar vereer met die eregraad D.Phil. vanweë haar onvermoeide ywer vir stedelike behuising vir minderbevoorregtes. Dié universiteit het destyds gesê dié eer het haar en haar man, wat in 1954 'n eredoktorsgraad van Maties gekry, toegekom "aangesien hul lewe gekenmerk was deur onvermoeide, onbaatsugtige diens aan hulle medemens".<ref>{{af}} [http://www.sun.ac.za/english/entities/archives/Documents/1964%20Matieland%201.pdf Lewensbeskrywing in ''Matieland, jaargang 8, nommer 1, April 1964''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219152222/http://www.sun.ac.za/english/entities/archives/Documents/1964%2520Matieland%25201.pdf |date=19 Desember 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219152222/http://www.sun.ac.za/english/entities/archives/Documents/1964%2520Matieland%25201.pdf |date=19 Desember 2016 }}. URL besoek op 7 September 2015.</ref> == Gesinslewe en dood == Drie kinders is uit Zerilda Minnaar se huwelik met ds. H.P.M. Steyn gebore: Hendrien, ten tyde van haar ma se dood woonagtig in [[Pretoria]], Zerilda (1919–2000, getroude van Droskie), wat haar ma se naam gekry het, maar onder haar kennisse bekend was as Bee, en hulle seun Jan, later regter [[Jan Steyn|Jan H. Steyn]], van Kaapstad, gebore [[4 Maart]] [[1928]] (oorlede op [[30 Desember]] [[2013]]). Die Kaapse Stadsraad het Zerilda Droskie, toe 76, in 1995 vereer vir die baanbrekerswerk wat sy vir bejaardes in die land gedoen. Sy was die eerste maatskaplike werker hier wat in dié onderwerp gespesialiseer het, en was 26 jaar lank by die Nasionale Raad vir Bejaardes betrokke, waarvan die 17 voorafgaande jare as direkteur.<ref>{{af}} [http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/1995/06/01/7/5.html ''Vrou vereer vir werk onder bejaardes'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Die Burger]]'', 1 Junie 1995. URL besoek op 7 September 2015.</ref> Zirelda is onverwags oorlede op [[21 November]] [[1963]], slegs 'n week en drie maande ná haar man, terwyl sy 'n vergadering van die bestuur van die Dryfe-huis vir bejaardes, waarvan sy voorsitter was, toegespreek het. Sy was van voorneme om self eendag in een van die tehuis wat deur haar toedoen opgerig is, te gaan waas, maar dit was haar nie beskore nie. Sy was 71 jaar en agt maande oud ten tyde van haar dood. Skaars 'n maand voor haar dood het sy nog die nuwe ouetehuis op [[Piketberg]] geopen. By dié geleentheid het sy het die gemeenskap gelukgewens met die pragtige gebou en hul deursettingsvermoë.<ref>{{af}} [http://www.netwerk24.com/stemme/2013-10-29-50-jaar-gelede-29-oktober-1963?vc=e054e27feeabfd0cf8ff52bad6249089&google_track_login=1&google_track_paid=1 ''50 jaar gelede: 29 Oktober 1963'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Netwerk24.com, 29 Oktober 2013.</ref> == Bronne == * {{af}} [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1970. ''God het laat groei. Geskiedenis van die Bybelgenootskapsbeweging in Suider-Afrika 1820–1970.'' Kaapstad: Die [[Bybelgenootskap van Suid-Afrika]]. * {{af}} Schoonees, L. 1976. ''Steytlerville en sy mense. Eeufeesgedenkboek 1876–1976''. Steytlerville: NG Kerkraad. * {{en}} Potgieter, D.J. 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', deel 10. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd. * {{af}} Beyers, C.J. 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]''. Durban en Pretoria: Butterworth & Kie (SA) (Edms) (Bpk). * {{af}} Theron, prof. Erika en Lambrechts, H.C. 1959. ''Vrouevolksdiens. Dier werk van die Afrikaanse Christelike Vrouevereniging''. Kaapstad en Pretoria: HAUM. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{en}} [http://www.bdlive.co.za/archive/2014/01/02/judge-jan-steyn-remembered-a-great-son-of-south-africa ''Judge Jan Steyn remembered: a great son of South Africa'']. URL besoek op 7 September 2015 en opgedateer op 17 Februarie 2021. * {{af}} [http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/1995/06/01/7/5.html ''Vrou vereer vir werk onder bejaardes'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Die Burger]]'', 1 Junie 1995. URL besoek op 7 September 2015. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steyn, Zerilda}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika|*]] [[Kategorie:Geboortes in 1892]] [[Kategorie:Sterftes in 1963]] 56o21z0w8butz92lvq1f5khixolnegh 0 103077 2970661 2862834 2026-09-25T14:17:23Z Aliwal2012 39067 /* Fotogalery */ 2970661 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Kaapse skink | image = Trachylepis capensis.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | familia = [[Scincidae]] | genus = ''[[Trachylepis]]'' | species = '''''T. capensis''''' | binomial = ''Trachylepis capensis'' | binomial_authority = ([[John Edward Gray|Gray]], 1831) | synonyms = ''Mabuya capensis'' }} Die '''Kaapse skink''' (''Trachylepis capensis'') is 'n [[akkedis]] wat voorkom oor die grootste gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Dit is 'n vet, middelgroot [[reptiel]] met 'n stomp kop. Die lyf is [[taankleurig]], swart en roomkleurig gespikkel, terwyl die pens ietwat gelerig is. Daar is drie ligte strepe van die agterkop tot by die stert. Die akkedis word 16 tot 20&nbsp;cm lank. Die akkedis leef in sanderige ooptes, stompe, aalwynstamme en klippe. Hulle vreet kewers, [[sprinkaan|sprinkane]] en [[insek]]te. Hulle natuurlike vyande is valke, sperwers en [[slang]]e. == Fotogalery == <gallery mode="packed" heights="140"> Lêer:MabuyaCapensisImpaled inAcaciaXanthophloea.JPG|'n Kaapse skink wat deur 'n [[fiskaallaksman]] aan 'n [[koorsboom]] opgehang is. Lêer:Cape Skink Flowers.jpg|'n Kaapse skink in lae-vlak plantegroei. Foto naby [[Slangkop-vuurtoring]] geneem. Lêer:Cape Skink - Trachylepis capensis - South Africa gardens 3.JPG|'n Kaapse skink in 'n [[Kaapstad]]se tuin. Lêer:Cape Skink - Trachylepis capensis - South Africa gardens 4.JPG|Nog een. </gallery> == Bron == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart Struik Nature 2012 {{ISBN|978-1-4317-0248-0}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Trachylepis capensis}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Akkedisse]] ii0yucjk4uk4p0biwt9t80d3w902krj 0 104247 2970770 2876764 2026-09-25T21:39:30Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970770 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Taalfamilie |naam=Austro-Asiatiese tale |altnaam=Mon-Khmer-tale |familiekleur=Austro-Asiaties |gebied=[[Suid-Asië|Suid-]] en [[Suidoos-Asië]] |dogter1=[[Moenda-tale|Moenda]] |dogter2=[[Khasiese tale|Khasi]]-[[Palaungiese tale|Palaungies]] |dogter3=[[Khmuiese tale|Khmuies]] |dogter4=[[Pakaniese tale|Pakanies]] |dogter5=[[Vietiese tale|Vieties]] |dogter6=[[Katuiese tale|Katuies]] |dogter7=[[Bahnariese tale|Bahnaries]] |dogter8=[[Khmer]] |dogter9=[[Peariese tale|Pearies]] |dogter10=[[Nicobariese tale|Nicobaries]] |dogter11=[[Aslian-tale|Aslian]] |dogter12=[[Moniese tale|Monies]] |dogter13=[[Sjompen-tale|Sjompen]]? |kaart=[[Lêer:Austroasiatic-en.svg|300px]] |kaart_byskrif=Verspreiding van Austro-Asiatiese tale }} [[Lêer:Mekong river basin.png|duimnael|links|Volgens Paul Sidwell en Roger Blench het die Austro-Asiatiese tale langs die [[Mekong]]bekken versprei]] [[Lêer:AustroasianTree.png|duimnael|links|Stamboom van Austro-Asiatiese tale]] Die '''Austro-Asiatiese tale''', soms ook '''Mon-Khmer-tale''' genoem, is 'n [[taalfamilie]] wat uit rofweg 169 [[Taal|tale]] bestaan wat deur sowat 100 miljoen mense gepraat word. Hulle is oorwegend oor [[Suid-Asië|Suid-]] en [[Suidoos-Asië]] versprei. Daarbenewens kom Austro-Asiatiese tale ook in lande soos [[Indië]], [[Bangladesj]], [[Nepal]] en aan die suidelike grens van die [[Volksrepubliek China]] voor. Die naam van dié taalfamilie is afgelei van die [[Latyn]]se woorde ''australis'' en ''asia'', wat "Suid-Asiaties" beteken. Die Austro-Asiatiese tale word as die outochtone tale van Suidoos-Asië beskou, aangesien die sprekers van die aangrensende [[Indo-Ariese tale|Indo-Ariese]], [[Tai-Kadai-tale|Tai-Kadai]], [[Drawidiese tale|Drawidiese]], [[Austronesiese tale|Austronesiese]] en [[Tibeto-Birmaanse tale]] later ná die streek migreer het.<ref>{{en}} Paul Sidwell en Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, N.J. (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics. http://rogerblench.info/Archaeology/SE%20Asia/SR09/Sidwell%20Blench%20offprint.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118041741/http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE |date=18 November 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118041741/http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE |date=18 November 2017 }}</ref> Paul Sidwell en Roger Blench vermoed, dat die sprekers van die Austro-Asiatiese tale langs die [[Mekong]]bekken versprei het. Die grootste tale (volgens [[moedertaal]]sprekers) is: [[Viëtnamees]] (68 miljoen), [[Khmer]] (14 miljoen), [[Santali]] (6,2 miljoen), [[Moendari]] (1,7 miljoen), [[Ho]] (1,4 miljoen), [[Khasi]] (1 miljoen) en [[Mon]] (851&nbsp;000). Die eerste drie is die enigste van die Austro-Asiatiese tale wat [[Amptelike taal|amptelike status]] in 'n land geniet (in [[Viëtnam]], [[Kambodja]] en [[Indië]], respektiewelik). Die alternatiewe benaming Mon-Khmer-tale is van die twee tale Mon en Khmer afgelei. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{en}} {{cite book |author=Mathias Jenny en Paul Sidwell |year=2015 |url=http://www.brill.com/products/reference-work/handbook-austroasiatic-languages-2-vols |title=The Handbook of Austroasiatic Languages |publisher=Leiden: Brill}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Austro-Asiatic languages}} * {{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/subgroups/austro-asiatic | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Austro-Asiatic | publisher=[[Ethnologue]] | accessdate=27 April 2021}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Austroasiatic-languages|title=Austroasiatic languages|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 April 2021}} {{Taalfamilie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Austro-Asiatiese tale| ]] [[Kategorie:Taalfamilies]] 07tk0lvnnwlexbpcurp7riwpevypgu0 0 105911 2970714 2618088 2026-09-25T17:56:54Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970714 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Alcatraz | beeld naam = Alcatraz aerial.jpg | beeld byskrif = Lugbeeld van Alcatraz | beeld grootte = | liggingkaart = | inheemse naam = | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = [[San Francisco]]baai | koördinate = {{Koördinate|37|49|36|N|122|25|22|W|aansig=inlyn,titel}} | argipel = | totale eilande = | hoofeilande = | oppervlak = | hoogste berg = | hoogte = | land = Verenigde State | land admin afdelingstitel = [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]] | land admin afdelings = [[Lêer:Flag of California.svg|22px]] [[Kalifornië]] | land admin afdelingstitel 1 = | land admin afdelings 1 = | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = | land grootste stad = | land grootste stad bevolking = | land leiertitel = | land leiernaam = | bevolking = | bevolking as of = | digtheid = | etniese groepe = | addisionele inligting = }} '''Alcatraz-eiland''' is 'n klein, rotsagtige [[eiland]] in [[San Francisco]]-baai in [[Kalifornië]] in die [[Verenigde State van Amerika]], sowat 2&nbsp;km van die kus af.<ref name=ebonline>{{cite encyclopedia | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | title=Alcatraz Island | url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/13237/Alcatraz-Island | year=2009 | publisher=Encyclopædia Britannica | access-date=August 20, 2009}}</ref> Die eiland het aanvanklik in die middel 19de eeu 'n [[vuurtoring]] gehuisves, daarna 'n militêre fort, toe 'n militêre tronk en laastens, van 1934 af, 'n [[Alcatraz-gevangenis|federale gevangenis]]. In 1963 is dit tot 'n museum verklaar. [[Lêer:Alcatraz Island.jpg|duimnael|links|Alcatraz in 2005.]] Die eiland is hoofsaaklik bekend vir sy eertydse tronk. Weens die sterk seestrome in die baai en die uiters streng reëls vir gevangenes was dit bykans onmoontlik om daaruit te ontsnap. Dit het een van die berugste tronke in Amerika geword.<ref name="Odier">{{cite book | last=Odier | first=Odier | title=The Rock: A History of Alcatraz: The Fort/The Prison | publisher=L'Image Odier | year=1982 | isbn=0-9611632-0-8 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/rockhistoryofalc0000odie }}</ref> Van November 1969 af is die eiland vir langer as 19 maande [[Besetting van Alcatraz|deur 'n groep Indiane beset]]. Hulle was aanvanklik van San Francisco, maar later ook uit ander dele van die land. Die aktiviste het gemeen die eiland kwalifiseer as grond wat deur die Indiane teruggeneem kon word kragtens 'n verdrag van 1868. In 1986 is die eiland aangewys as 'n nasionale historiese landmerk. Die naam ''Alcatraz'' kom van die oorspronklike [[Spaans]]e naam vir die eiland, ''Isla de los alcatraces'' ("Eiland van die pelikane"). Die naam is deur die Spaanse ontdekkingsreisiger Juan Manuel de Ayala aan die eiland gegee nadat hy opgemerk het groot hoeveelhede [[pelikaan|pelikane]] broei daar. Alcatraz is een van talle eilande in San Francisco-baai. Volgens 'n dokumentêr van 1971 oor Alcatraz se geskiedenis is die eiland 511 x 180&nbsp;m en is dit op sy hoogste punt tydens gemiddelde gety 41&nbsp;m.<ref name="docu">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=fqHBkasgNgE|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004111825/https://www.youtube.com/watch?v=fqHBkasgNgE|archive-date=2022-10-04|title=This Is An Alcatraz Documentary (Part 1)|publisher=Verteller: Howard Duff|year=1971|access-date=August 30, 2012|url-status=bot: unknown}}</ref> Die algehele oppervlakte is 8,9&nbsp;[[hektaar|ha]].<ref name=ebonline/> Die seevoëlkolonie bestaan hoofsaaklik uit Kaliforniese [[meeue]], [[kormorante]] en [[egret]]te. Landmarke op die eiland sluit in die tronk se hoofselblok, eetsaal, die vuurtoring, die ruïnes van die hoofbewaardershuis en gemeenskapsaal, die paradegrond, gebou 64, die watertoring, die twee nywerheidsgeboue en die buitenste ontspanningsarea. ==Gevangenis== {{Hoofartikel|Alcatraz-gevangenis}} Toe die hoofselblok van 1910 tot 1912 gebou is, is dele van die ou fort op die eiland uit 1859 ingesluit in die ontwerp. Die departement van justisie het gehoop 'n nuwe tronk sou die misdaadvlaag van die 1920's en 1930's beëindig.<ref name=hist>{{cite web|url=http://www.bop.gov/about/history/alcatraz.jsp|title= A Brief History of Alcatraz |publisher= Federal Bureau of Prisons|access-date=6 September 2012}}</ref> Dit is beplan vir gevangenes wat aanhoudend probleme verooorsaak het in ander federale tronke. Op 11 Augustus 1934 het die eerste groep van 137 gevangenes in Alcatraz aangekom van die gevangenis in Leavenworth, [[Kansas]]. Die meeste was berugte bankrowers, vervalsers of moordenaars.<ref name="docu"/> Gevangenes het tot in 1935 bly aankom en op 30 Junie 1935, die herdenking van die tronk se eerste bestaansjaar, het dit 242 gevangenes gehuisves.<ref name="NPSHRS">{{cite web| url=http://www.nps.gov/alca/photosmultimedia/upload/TheRock-web.pdf| title=The Rock| publisher=National Park Service Historical Resource Study| access-date=6 November 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20121202142732/http://www.nps.gov/alca/photosmultimedia/upload/TheRock-web.pdf| archive-date= 2 Desember 2012| url-status=dead}}</ref> {{Panorama|Alcatraz03182006.jpg|1000px|Panorama van Alcatraz soos vanaf San Franciscobaai gesien}} ===Sluiting van die tronk=== Daar was verskeie redes hoekom die Alcatraz-gevangenis in 1963 gesluit is. Een was dat dit te duur was. Volgens 'n verslag van 1959 was Alcatraz meer as drie keer so duur om in stand te hou as die gemiddelde Amerikaanse gevangenis: $10 per gevangene per dag teenoor $3 in die meeste ander tronke.<ref>{{cite book|last=Person|first=Stephen|title=Ghostly Alcatraz Island|url=https://archive.org/details/ghostlyalcatrazi0000pers|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/ghostlyalcatrazi0000pers/page/n13 2]|date=1 August 2010|publisher=Bearport Publishing|isbn=978-1-936087-97-6}}</ref> Die probleem is vererger deur die strukturele agteruitgang van die gebou weens blootstelling aan sout sproei, wat $5&nbsp;miljoen sou verg om te herstel. Groot herstelwerk is in 1958 begin, maar teen 1961 het ingenieurs die gevangenis as 'n verlore saak beskou. Die prokureur-generaal Robert F. Kennedy het planne ingedien vir 'n nuwe maksimumsekuriteitsgevangenis in Marion, [[Illinois]].<ref name="NPSHRS"/> Nadat dit gesluit is, is aansoeke van die publiek ontvang om die tronk te koop.<ref>{{cite web | title = Public Proposals for Alcatraz Island, 1963-1976 | url = https://scholarlycommons.pacific.edu/moscone-alcatraz/ | website = scholarlycommons.pacific.edu | access-date = February 14, 2021}}</ref> ==Alcatraz onder die nasionale parkdiens== In 1972 het die nasionale parkdiens Alcatraz van die Amerikaanse weermag gekoop om die Golden Gate- Nasionale Ontspanningsgbied daar te vestig. Kragtens 'n wet om die gebied te bestig, het president [[Richard Nixon]] $120 miljoen toegeken vir die koop van grond en die ontwikkeling van die gebied.<ref>{{cite web | url=https://www.nps.gov/goga/learn/historyculture/creation-of-golden-gate-national-recreation-area.htm | title=Creation of Golden Gate National Recreation Area - Golden Gate National Recreation Area (U.S. National Park Service) }}</ref> Op die eiland is nou 'n toeristegebied en museum, wat gewy word aan die tyd toe dit as 'n federale gevangenis gebruik is. Instandhoudingskoste bly een van die grootste uitdagings. ==Landmerke== Die hele Alcatraz-eiland is sedert 1972 deel van die Nasionale Golden Gate-ontspanningsgebied en is sedert 1976 op die nasionale register van historiese plekke. Dit is in 1986 aangewys as 'n nasionale historiese landmerk, die hoogste erkenning.<ref name="nhlsum">{{cite web|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1595&ResourceType=District|title=Alcatraz Island|access-date=October 22, 2007|work=National Historic Landmark summary listing|publisher=National Park Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012115459/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1595&ResourceType=District|archive-date=October 12, 2007|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> In 1993 het die nasionale parkdiens 'n plan goedgekeur met die naam ''Alcatraz Development Concept and Environmental Assessment''.<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/archive/goga/admin/planning/alca-eis/doc/chap1.doc |title=Alcatraz Island Historic Preservation and Safety Construction Program EIS |date=October 2001 |website=National Park Service |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061015075505/https://www.nps.gov/archive/goga/admin/planning/alca-eis/doc/chap1.doc |archive-date=15 October 2006}}</ref> Die plan het die gebied van Alcatraz wat vir die publiek toeganklik is, verdubbel sodat besoekers die natuurtonele en voël- en dierelewe kan geniet.<ref>Adams, Gerald D., ''Alcatraz Proposal Highlights Wildlife Plan Would Open Up More of Rock'', ''San Francisco Examiner'' (27 Julie 1993), p. A1.</ref> Belangrike terreine in die kultuurlandskap sluit in:<ref>{{Cite web|date=2005|title=Cultural Landscapes Inventory – Alcatraz Island – Golden Gate National Recreation Area|url=http://www.alcatrazgardens.org/Alcatraz-Cultural-Landscape-Inventory.pdf|url-status=live|publisher=National Park Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806102350/http://alcatrazgardens.org/Alcatraz-Cultural-Landscape-Inventory.pdf |archive-date=August 6, 2016 }}</ref> [[Beeld:Map of Alcatraz.png|530px|thumb|Kaart van Alcatraz.]] * Barker-strand * Dok * Gebou 64 * Alcatraz-fort * Eetsaal * Voormalige militêre kapel * Helikopterlandingsplek * Biblioteek * Vuurtoring * Hoofselblok * Modelnywerheidsgebou * Lykshuis * Nuwe Nywerheidsgebou * Gemeenskapsaal * Paradegrond * Kragsentrale * Ontspanningsgebied * Hoofbewaardershuis * Watertoring ==Fauna en flora== [[Beeld:Phalacrocorax penicillatus 1.jpg|thumb|Brandt se [[Kormorante|kormorant]].]] ===Habitats=== * Watertenk. 'n Rotswand wat vanweë sy klam barste vermoedelik 'n belangrike terrein vir die Kaliforniese skraalsalmander is. * Rotse aan die eiland se noordekant. Dit bevat 'n ou vervaardigingsgebou en plaza en is 'n belangrike nesmaak- en broeiplek vir voëls. * Die kragsentralegebied. 'n Steil wal waar inheemse gras en wilderog 'n habitat vir witvoetmuise is. * Getyepoele. Die eiland se getyepoele is geskep deur steengroefbedrywighede en bevat 'n verskeidenheid [[ongewerweldes|ongewerwelde]] spesies.<ref>{{cite book |last1=LSA Associates, Inc. |title=Alcatraz Development Concept Plan and Environmental Assessment |date=July 9, 1993 |location=Richmond, CA |page=10 |url=https://books.google.com/books?id=cV0V3cAsMKgC |access-date=October 11, 2019}}</ref> * Westelike rotse. Hulle is tot 30&nbsp;m hoog en verskaf nesmaak- en broeiplek vir seevoëls soos kormorante, duikerhoenders en [[meeu]]e. [[Rob]]be word soms op 'n klein strand aan die voet van die rotse gesien. * Die paradegrond. Dit is in die laat 19de eeu uit die rots gegrawe en sedertdien opgevul. Dit het die habitat en teelgebied geword vir [[gewone nagreier]]s, meeue, salmanders en witvoetmuise. * Die Garingboompad, 'n voetslaanpad wat dig begroeid is met garingbome. Dit verskaf 'n nesmaakterrein vir nagreiers. [[Beeld:Alcatraz smt.jpg|thumb|Blomme op Alcatraz.]] ===Flora=== Tuine wat deur die gesinne van die oorspronklike militêre personeel en later van tronkbewaarders op die eiland geplant is, het vervalle geraak nadat die tronk in 1963 gesluit is. Ná sowat 'n halfeeu word hulle deur vrywilligers herstel. Van hulle het die houplek van voëls geword. Dele van die eiland word nou as voëlhabitats onderhou, terwyl baie van die tuine na hulle oorspronklike toestand herstel word. Werkers vind plante wat tot 100 jaar gelede hier geplant is. Talle soorte [[Roos|rose]], onder meer een wat vermoedelik uitgesterf was, is op die eiland ontdek. Baie spesies [[vetplant]]e en [[malva]]s groei tussen [[appel]]- en [[vyeboom|vyebome]]; beddings pronk-ertjies en snyblomme; en dele met woeste grasse, braambessies en kanferfoelie. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} == Skakels == * {{Commonskat-inlyn|Alcatraz Island}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Alcatraz Island}} [[Kategorie:San Francisco]] [[Kategorie:Eilande van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Alcatraz-eiland| ]] orl01b7ztggshuezzw8jj6hqx83saea 0 106241 2970730 2847748 2026-09-25T18:54:47Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970730 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Amish vs modern transportation.jpg|duimnael|Kontras in vervoer in Pennsylvania]] [[Lêer:Lancaster County Amish 02.jpg|duimnael|Tradisionele klederdrag]] [[Lêer:US 30 farms.JPG|duimnael|Landbougebied met Amiese boerderye]] Die '''Amiese Doopsgesindes''' (Engels: ''the Amish'') is 'n [[Christelik]]e [[protestantse]] geloofsgemeenskap in [[Noord-Amerika]]. Die groep het in 2018 sowat 330 000 lede gehad en woon in [[Pennsilvanië]], [[Ohio]], [[Indiana]] en sowat 30 ander [[deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate]] in die [[VSA]] asook 4 [[provinsies en gebiede van Kanada|provinsies]] in [[Kanada]]. Hulle volg streng gedragsriglyne en verkies 'n eenvoudige lewenstyl. Hulle dra byvoorbeeld tradisionele [[klere]] en mag nie [[telefoon|telefone]], [[motorvoertuig|motors]] en ander moderne uitvindsels gebruik nie.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Hulle praat ou Duitse dialekte, meestal [[Pennsilvaniese Duits]], maar klein groepies praat ook 'n Switserse dialekte of 'n [[Elsassiese Duits|Elsassiese dialek]]. == Geskiedenis == Amiese Doopsgesindes is volgelinge van die Switser Jakob Amman (1644–1730) wat in 1693 van die minder radikale [[mennonisme|mennonistiese]] hoofstroom afgeskei het. As gevolg van gedwonge geloofsvervolging in [[Switserland]] trek baie van hulle na die platteland van [[Elsas]] ([[Frankryk]]) en [[Palts (streek)|Palts]] ([[Duitsland]]). Kleiner groepe het ook na [[Nederland]], [[Pole]] en [[Rusland]] verhuis. Vanaf 1737 emigreer talle Amiese gemeenskappe van Europa om hulle in Noord-Amerika te vestig. In die tweede helfte van die 19de eeu het die Amiese gemeenskap in twee groepe verdeel: die tradisionaliste, wat sowat 'n derde uitmaak, en moderner lede, wat tweederdes uitmaak. Die traditonaliste het die "Ou Orde" geword soos hulle vandag bekend is, terwyl die moderner groep "Amiese Mennoniete" geword het. Laasgenoemde is in die eerste helfte van die 20ste eeu in die Noord-Amerikaanse meerderheidsgemeenskap opgeneem. Die Amiese Doopsgesindes is oor die algemeen vriendelik en waai meestal vir verbygaande persone. Hulle woon egter in landelike gemeenskappe en meng nie met die hoofstroom Amerikaanse samelewing nie. Dit is teen hul geloof om vir [[fotografie|foto's]] te poseer. Hulle sal dikwels hulle kop wegdraai as iemand 'n kamera in hulle rigting mik. Getroude mans mag nie hulle [[baard]]e skeer nie, maar word ook nie toegelaat om snorre te hê nie. Slegs ongetroude mans skeer hul gesigte. Die aantal Amiese Doopsgesindes is in 2010 op 230&nbsp;000 tot 250&nbsp;000 geraam. As gevolg van hul tradisioneel groot gesinne groei die bevolkingsgroep in 2012 nog sterk.<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2010/07/29/amish-population-growth-n_n_663323.html Amish Population Growth: Numbers Increasing, Heading West], huffingtonpost.com, besoek op 16 Januarie 2015 {{en}}</ref><ref>Reformatorisch Dagblad: [http://www.digibron.nl/search/detail.jsp?sourceid=1011&uid=00000000012dbe910215b673e4f16b44&docid=0 ''Ledental amish in 16 jaar verdubbeld''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822131851/https://www.digibron.nl/search/detail/012dbe910215b673e4f16b44/ |date=22 Augustus 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822131851/https://www.digibron.nl/search/detail/012dbe910215b673e4f16b44/ |date=22 Augustus 2019 }}, 28 Augustus 2008 {{nl}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Anabaptisme]] [[Kategorie:Christendom in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Ohio]] [[Kategorie:Pennsilvanië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] hajpctjz00xuoztgkpki4fa4bf4xb2w 0 107831 2970746 2447590 2026-09-25T19:40:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970746 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Annemarie Coetser.jpg|alt=Annemarie Coetser |duimnael|Foto:<br />www.boekemakranka.co.za<ref>Boekemakranka: http://www.boekemakranka.co.za/Annemari.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413142621/http://www.boekemakranka.co.za/Annemari.htm |date=13 April 2016 }}</ref>]] '''Annemari Coetser'''<ref>Liefdesverhale: http://www.liefdesverhale.co.za/authors/2395 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918024114/http://www.liefdesverhale.co.za/Authors/2395 |date=18 September 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918024114/http://www.liefdesverhale.co.za/Authors/2395 |date=18 September 2017 }}</ref> ([[29 September]] [[1945]], [[Durban]] –) is 'n [[Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaanse skryfster]] wat veral bekendheid verwerf het as romanskrywer. Sy skryf hoofsaaklik romans vir [[volwassene]]s, maar publiseer ook 'n jeugverhaal, kinderversies en verskeie kortverhale. Sy verwerf deur die loop van haar loopbaan verskeie pryse vir haar skryfwerk. == Lewe en werk == Sy is op 29 September 1945 in Durban gebore. Sy matrikuleer in [[1962]] aan die Hoërskool Indwe en studeer daarna deeltyds aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]], waar sy 'n Laer Diploma in [[Biblioteekkunde]] verwerf. Sy werk vir 'n lang tyd as bibliotekaresse en woon onder andere in [[Bloemfontein]], die [[Verenigde State van Amerika]], [[Namibië]] en in [[Pretoria]]. Tans woon sy saam met haar man, Paul van Helden, in Pretoria. == Skryfwerk == === Kortverhale === Vroeg in haar skryfloopbaan publiseer sy 'n aantal kortverhale in tydskrifte en sy skryf ook 'n aantal stories vir die ''Siembamba''-program oor die radio. Sy maak ook 'n bydrae tot die kortverhaalbundel ''Viersprong'', wat sy saam met Anel Heydenrych, [[Trisa Hugo]] en [[Nadia de Kock]] skryf. === Romans === Sy verwerf groter bekendheid wanneer haar eerste roman, ''Oop kaarte'',<ref>Roux, Jaybee. Beeld, 28 Januarie 2008.</ref><ref>Van Zyl, Irna. Boeke-Insig, no.2 Somer 2008.</ref> verskyn, wat 'n finalis is in Sanlam en ''Insig'' se Groot Romanwedstryd. In ''Oop kaarte'' het die hoofkarakter Leandi 'n seksuele verhouding met die getroude Renier de Ridder, wat in 'n sogenaamde oop huwelik met sy vrou betrokke is. ''Langverlof''<ref>Roux, Jaybee. Beeld, 24 November 2008.</ref><ref>Van Zyl, Irna. Boeke Insig, No. 6, Somer 2009.</ref> vertel die verhaal van Kari, 'n sekretaresse op die Oos-Kaapse platteland, wat op 'n advertensie reageer en dan uitvind dat sy uit honderde ander aansoekers gekies is om saam met 'n aantreklike man, Hagen, op Mauritius te gaan vakansie hou. By die huis moet sy die bestendige Gottfried agterlaat. Hierdie boek is in 2009 op die kortlys vir die toekenning van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se prys vir liefdesromans en op die kortlys van die [[M-Net]]-prys se filmkategorie. ''Aan die windkant''<ref>Roux, Jaybee. Beeld, 25 Januarie 2010.</ref> vertel van Liefka, wat haar werk in die stad verloor en haar na bywoning van 'n lewensverrykingskursus op die platteland vestig. Hier wag ander probleme op haar, soos haar ouers se dreigende egskeiding, vigswesies en siekte, terwyl sy steeds haar jeug en verlies van werk emosioneel moet verwerk. In ''Die kamer langsaan''<ref>[[Nini Nöthling Bennett|Bennett]], Nini. Rapport, 15 April 2012.</ref> pak Donné haar tasse na 'n rusie met haar man. Sy trek in 'n meenthuis in met die plan om haar eerste roman te skryf. Die meenthuis behoort aan Theresa en sy en haar 93-jarige ma, Susan, woon in 'n ouetehuis. In haar roman skep Donné 'n verbeelde werklikheid rondom Theresa en haar ma. Sy vind dan tot haar ontsteltenis by die skinderlustige buurvrou uit dat haar verhaal van familieverhoudings, huweliksontrou en depressie skrikwekkend naby aan die waarheid is. === Skryfwerk vir kindersen die jeug === ''Vlis met vlerke'' is 'n jeugverhaal, waarin Andine, haar boetie Zander en die au pair Jam by Jam se oom en tannie gaan kuier. Hier ontmoet hulle die vreemdste karakters en wag 'n skrikwekkende ervaring op hulle. Sy skryf ook graag kinderversies en nege van haar kinderversies word opgeneem in [[Riana Scheepers]] se ''Nuwe Kinderverseboek''. == Publikasies <ref>NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/2395 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908001153/http://www.nb.co.za/Authors/2395 |date= 8 September 2015 }}</ref> == * '''2007''' – ''Oop kaarte'' * '''2008''' – ''Langverlof'' * '''2009''' – ''Aan die windkant'' * '''2010''' – ''Vlis met vlerke'' * '''2012''' – ''Die kamer langsaan'' == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Coetser, Annemari}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1945]] 0g3i4k8zxylqy4qdv0rfijmdndr85op 0 108428 2970797 2942834 2026-09-25T23:24:49Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970797 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Bernardo Bertolucci | Beeld = Bernardo Bertolucci.jpg | Beeldbeskrywing = Bernardo Bertolucci in 2011 | Beeldonderskrif = Bernardo Bertolucci in 2011 | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1941|3|16}} | Geboorteplek = Parma, [[Italië]] | Nasionaliteit = {{vlagland|Italië}} | Sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1941|3|16|2018|11|26}} | Sterfteplek = [[Rome]], Italië | Ouers = Attilio Bertolucci (1911–2000)<br />Ninetta Giovanardi (1912–2005) | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Rolprentregisseur en draaiboekskrywer | Aktiewe jare = 1962–2018 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0000934 | Toekennings = }} '''Bernardo Bertolucci''' ([[IFA]]: berˈnardo bertoˈluttʃi; gebore op [[16 Maart]] [[1941]] – [[26 November]] [[2018]]) was ’n [[Italië|Italiaanse]] rolprentregisseur en draaiboekskrywer. Sy prente sluit in ''The Conformist'', ''[[Last Tango in Paris]]'', ''[[1900 (rolprent)|1900]]'', ''The Last Emperor'', ''The Sheltering Sky'' en ''The Dreamers''. == Loopbaan == Bertolucci wou aanvanklik soos sy pa ’n [[digter]] word en het van 1958 tot 1961 aan die Universiteit van [[Rome]] studeer, waar sy loopbaan as assistentregisseur vir die Italiaanse rolprentmaker Pier Paolo Pasolini begin het.<ref>{{cite web |title=A Young Bertolucci Talks About Pasolini (uit "Pasolini l'Enragé") |url=https://www.youtube.com/watch?v=NR0D8nuI1iE |work=YouTube |publisher=Google, Inc |access-date=25 Augustus 2012 |author=theblackpaul |date=3 Junie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105005133/https://www.youtube.com/watch?v=NR0D8nuI1iE |archive-date=5 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kort daarna het Bertolucci die universiteit verlaat sonder om te gradueer. In 1962 het hy op 22 jaar sy eerste rolprent, die moordraaiselfliek ''La commare secca'', geregisseer. Die vervaardiger was Tonino Cervi en die draaiboekskrywer Pasolini. Dit is in 1964 gevolg deur sy geloofde ''Before the Revolution'' (''Prima della rivoluzione'', 1964). Die hoogtepunt in die Italiaanse rolprentbedryf wat Bertolucci se loopbaan ’n hupstoot gegee het, het in die 1970's afgeneem en Italiaanse regisseurs moes met hul Amerikaanse, Sweedse, Franse en Duitse eweknieë saamwerk. In 1972 was sy prent ''Last Tango in Paris'', met [[Marlon Brando]] (as Paul) en [[Maria Schneider]] (Jeanne), omstrede oor onder meer ’n toneel van [[anale seks]] tussen die twee karakters. Die 20-jarige Schneider was vooraf onbewus van dié toneel en is net oomblikke voor die verfilming daaroor ingelig.<ref name="Macnab">{{cite web|author=Geoffrey Macnab|publisher= The Guardian|date=1 Februarie 2013|title=Bernardo Bertolucci:'I thought I couldn't make any more movies'|accessdate=16 Februarie 2013|url=http://www.guardian.co.uk/film/2013/feb/01/bernardo-bertolucci-berlusconi-last-tango?INTCMP=SRCH}}</ref> Sy het Bertolucci tot met haar dood in 2011 nooit vergewe vir wat sy as emosionele verkragting beskou het nie.<ref name="DailyMail">{{cite news |last=Das |first=Lina |title=I felt raped by Brando |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-469646/I-felt-raped-Brando.html |access-date=3 Februarie 2011 |newspaper=Daily Mail |date=19 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422222639/https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-469646/I-felt-raped-Brando.html |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As gevolg daarvan het sy haar daarna beywer vir meer vroulike regisseurs, meer respek vir aktrises en ’n beter voorstelling van vroue in rolprente en ander media.<ref>{{cite web|last1=McLellan|first1=Dennis|title=Maria Schneider dies at 58; actress in 'Last Tango in Paris'|url=http://articles.latimes.com/2011/feb/04/local/la-me-maria-schneider-20110204|website=Los Angeles Times|accessdate=24 Maart 2015}}</ref> Ook Brando het jare lank nie met die regisseur gepraat nie weens die trauma wat hy deurgemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.ourmidland.com/news/article/Last-Tango-in-Paris-6949968.php |last1=Florey |first1=Virginia |title=Last Tango in Paris |website=Midland Daily News |access-date=24 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220234019/http://www.ourmidland.com/news/article/Last-Tango-in-Paris-6949968.php |archive-date=20 Desember 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Bertolucci is in Italië hof toe gesleep oor die toneel, en die sensuurkommissie het gelas dat alle kopieë vernietig word. ’n Hof het Bertolucci se burgerregte vir vyf jaar opgeskort en hom ’n opgeskorte gevangenisstraf van vier maande opgelê.<ref>{{cite web|title=Bernardo Bertolucci|url=http://www.rannakino.ee/en/programm/july-2012.html?id=348|work=Rannakino|publisher=Rannakino|accessdate=26 Augustus 2012|author=Rannakino|year=2012}}</ref> In 1978 het die appèlhof van Bologna gelas dat drie kopieë in die nasionale rolprentbiblioteek bewaar word met die opdrag dat hulle nie gekyk mag word nie, totdat Bertolucci dit later weer vir algemene verspreiding kon voorlê sonder dat dit gesny is.<ref>{{cite book|last1=Rashkin|first1=Esther|title=Unspeakable Secrets and the Psychoanalysis of Culture|date=2008|publisher=SUNY Press|location=Albany|isbn=0-7914-7534-4|page=224|url=https://books.google.com/books?id=EuQmXl2j9cgC&pg=PA223&dq=bertolucci+last+tango+censorship+commission&hl=en&sa=X&ei=WuoRVYbpKYzfsATiqoKQBA&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=bertolucci%20last%20tango%20censorship%20commission&f=false|accessdate=24 Maart 2015}}</ref> [[Lêer:Bernardo Bertolucci Hollywood Walk of Fame.jpg|duimnael|links |180px|Bertolucci se ster op die [[Hollywood Walk of Fame]].]] Bertolucci se ster het helderder geskyn ná sy volgende paar prente, soos ''1900'' (1976), ’n epiese uitbeelding van boere se stryd in [[Emilia-Romagna]] van die begin van die [[20ste eeu]] tot met die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit het ’n indrukwekkende span akteurs gehad, onder andere [[Robert de Niro]], [[Gérard Depardieu]], [[Donald Sutherland]] en [[Burt Lancaster]]. Ander prente in dié tyd was ''La Luna'' (1979), wat handel oor dwelms en bloedskande, en ''La tragedia di un uomo ridicolo'' (1981). In 1987 het Bertolucci die epiese ''The Last Emperor'' gemaak, ’n biografiese prent oor Aisin-Gioro Puyi, die [[Qing-dinastie|laaste keiser van China]]. Hy het die [[Oscar]] vir beste regisseur gewen daarvoor. Die prent het ook die agt ander Oscars gewen waarvoor dit benoem is: vir beste prent, aangepaste draaiboek, kinematografie, rolprentredigering, kostuumontwerp, kunsregie, oorspronklike musiek en klank. Hierna het die regisseur teruggegaan Italië toe en weer sy ou temas in prente gebruik, met wisselende resensies en loketontvangs. In 1996 het hy ''Stealing Beauty'' gemaak en in 2003 ''The Dreamers''. In 2007 het hy die [[Goue Leeu]] by die [[Venesië|Venesiese]] Rolprentfees ontvang vir sy lewenslange bydrae, en in 2011 die [[Palme d'Or]] by die [[Cannes-rolprentfees]].<ref>{{cite web |url=http://www.cinematografo.it/cinemedia/palma_d_oro_speciale_a_bertolucci/00018504_Palma_d_Oro_speciale_a_Bertolucci.html |title=Speciale Palma d'Oro a Bertolucci |publisher=Cinematografo.it |date= |accessdate=2 Augustus 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928055229/http://www.cinematografo.it/cinemedia/palma_d_oro_speciale_a_bertolucci/00018504_Palma_d_Oro_speciale_a_Bertolucci.html |archivedate=28 September 2011 }}</ref> Sy laaste prent was ''Me and You'' (2012).<ref name="Official Selection">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.fr/en/article/58878.html |title=2012 Official Selection |access-date=26 Mei 2012 |work=Cannes |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322102818/http://www.festival-cannes.fr/en/article/58878.html |archive-date=22 Maart 2017 |url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="latinamericanfilm">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/film/2012/may/22/me-and-you-review?newsfeed=true |title=Cannes 2012: Me and You (Io e Te) – review |accessdate=26 Mei 2012 |work=Latin American Film |first=Peter |last=Bradshaw |date=22 Mei 2012}}</ref> Hy wou dit eers in [[3D]] skiet, maar het daarvan afgesien en die idee afgemaak as "vulgêr kommersieel".<ref>{{cite news|last=Vivarelli|first=Nick|title=Bertolucci abandons 3D plan for 'Me and You'|url=http://www.variety.com/article/VR1118044104?refcatid=19|accessdate=21 April 2012|work=Variety|date=7 Oktober 2011}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Draaiboekskrywer en akteur === Bertolucci het ook verskeie draaiboeke geskryf, vir sy eie en ander regisseurs se flieks. Sy enigste ondervinding as [[akteur]] was in ''Golem – The Spirit of Exile'' (1992), met Amos Gitai as regisseur. == Filmografie == * ''La commare secca'' (1962) * ''Before the Revolution'' (''Prima della rivoluzione'', 1964) * ''La via del petrolio'' (1965) * ''Il canale'' (1966) * ''Partner'' (1968) * ''Amore e rabbia'' (1969, segment "Agonia") * ''The Conformist'' (''Il conformista'', 1970) * ''The Spider's Stratagem'' (''Strategia del ragno'', 1970) * ''La salute è malata'' (1971) * ''12 dicembre'' (1971) * ''Last Tango in Paris'' (''Ultimo tango a Parigi'', 1972) * ''1900'' (''Novecento'', 1976) * ''La Luna'' (1979) * ''Tragedy of a Ridiculous Man'' (''La tragedia di un uomo ridicolo'', 1981) * ''L'addio an Enrico Berlinguer'' (1984) * ''The Last Emperor'' (1987) * ''12 registi per 12 città'' (1989, segment "Bologna") * ''The Sheltering Sky'' (1990) * ''Little Buddha'' (1993) * ''Stealing Beauty'' (1996) * ''Besieged'' (1999) * ''Ten Minutes Older: The Cello'' (2002, segment "Histoire d'eaux") * ''The Dreamers'' (2003) * ''Me and You'' (2012) == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{IMDb naam|934}} * {{cite web |url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/04/bertolucci.html |first=Bilge |last=Ebiri |title=Bernardo Bertolucci |work=Senses of Cinema: Great Directors Critical Database |date=September 2004 |access-date=11 Maart 2016 |archive-date=31 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331101423/http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/04/bertolucci.html |url-status=dead }} * [http://zakka.dk/euroscreenwriters/interviews/bernardo_bertolucci_513.htm Jeremy Isaacs, "Face to Face: Bernardo Bertolucci"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060510062426/http://zakka.dk/euroscreenwriters/interviews/bernardo_bertolucci_513.htm |date=10 Mei 2006 }}, BBC-onderhoud, September 1989. * {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bertolucci, Bernardo}} [[Kategorie:Italiaanse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] cqfoe441biynu22hpltmrxgwej51acl 0 110320 2970787 2957823 2026-09-25T22:36:43Z Pynappel 70858 2970787 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Natural blonde.jpg|duimnael|’n [[Blonde stereotipe|Natuurlik blonde]] wit [[meisie]] met ligte blou oë.]] '''Wit mense''' of '''blankes''' is 'n rasseklassifikasie-aanwyser, afhangende van die konteks waarin die voorsate van die Kaukasiese ras na verwys word. Die algemene verwysing na "wit mense" of 'n "wit ras", as 'n groot groep van (hoofsaaklik Europeërs) bevolkings, in teenstelling met [[Afro-Amerikaners|"swart" Amerikaners]], Amerikaanse [[Indiane]], "[[kleurlinge]]" of nie-blankes, het sy oorsprong in die 17de eeu. Dit word vandag veral gebruik as 'n rasse-klassifiseerder in veelrassige gemeenskappe, soos in die [[Verenigde State van Amerika]] (wit Amerikaner), die [[Verenigde Koninkryk]] (wit Britte), [[Brasilië]] (wit Brasiliane), en [[Suid-Afrika]] (wit Suid-Afrikaners). Verskeie sosiale samestellings om wit te wees, soos openbare beleid, godsdiens, bevolkingsstatistiek, rassesegregasie, regstellende aksie, [[Wit bevoorregting|bevoorregting]], [[eugenetika]], rasse-marginalisering en rassekwotas, is beduidend tot die nasionale identiteit. <gallery mode="packed" heights="150px"> Sandy - Meu Canto (cropped).jpg|[[:en:Sandy Leah|Sandy Leah]] Ohiggins.jpg|O'Higgins Portrait of Shakespeare (Sully, 1864).jpg|[[Shakespeare]] Emma Watson Cannes 2013 2.jpg|[[Emma Watson]] Philo T Farnsworth.jpg|Philo T Farnsworth </gallery> Die term "wit ras" of "wit mense" is in die laat 17de eeu, met die rasgebonde slawehandel en ongelykheid in die Europese kolonies, in die hoofstroom taalgebruik van [[Europa]] opgeneem. Die verwysing na bevolkings as "wit" met betrekking tot velkleur, dateer al uit die Grieks-Romeinse etnografie en ander antieke verwysings. Navorsers onderskei hoofsaaklik tussen die hedendaagse konsep en die ou beskrywings van kollektiewe verskille.<ref>"On both sides of the chronological divide between the modern and the pre-modern (wherever it may lie), there is today a remarkable consensus that the earlier vocabularies of difference are innocent of race."</ref> == Antieke en Middeleeuse tye: Fisiese beskrywing == [[Lêer:Races2.jpg|duimnael|200x200px|'n 1820 tekening van 'n [[Boek van Poorte]] fresco van die graf van Seti I, wat van links af, vier groepe mense: Libiërs ([[Berbers]]), 'n [[Nubië]]r ("Nehesu"), 'n [[Asië]]r ("Aamu"), en 'n [[Egipte]]naar "Reth"), uitbeeld.]] In die literatuur van die Ou Nabye Ooste en Klassieke Oudheid, was die beskrywings van die gelaatstrekke van verskillende nasies algemeen gewees. Nina Jablonski, die Amerikaanse antropoloog en palaebioloog skryf: <blockquote class="">"In antieke Egipte is mense, in die algemeen, nie op grond van kleur uitgesonder nie... Egiptiese inskripsies en  literatuur het in uitsonderlike gevalle na die donker velle van die Kushites van bo-Nubië verwys. Ons weet die [[Egiptenare]] het nie velkleur geïgnoreer nie en kunstenaars het dit in hul kunswerke uitgebeeld- sover as wat die kleurstof van daardie tyd dit kon doen."<ref>{{Cite book|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-95377-2|last=Jablonski|first=Nina G.|title=Living Color: The Biological and Social Meaning of Skin Color|url=https://archive.org/details/livingcolorbiolo0000jabl|location=Berkeley, CA|date=2012-09-27|page=[https://archive.org/details/livingcolorbiolo0000jabl/page/106 106]}}</ref></blockquote>Die klassikus James Dee vind dat "die Grieke hulself nie as 'wit mense' beskryf nie- of as enigiets anders nie- omdat daar geen algemene Griekse woord in hul woordeskat bestaan om hul velkleur te beskryf nie."<ref name="Dee 2004">James H. Dee, "Black Odysseus, White Caesar: When Did 'White People' Become 'White'?"</ref> Mense se velkleur het nie saak gemaak nie; wat wel saak gemaak het is waar hulle bly.<ref>{{Cite book|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-04934-3|last=Painter|first=Nell|title=The History of White People|location=New York, NY|date=2016-02-02|page=1}}</ref> Verwysings in 'n aantal [[Indo-Europese tale]] na positiewe en negatiewe konnotasies van wit  en swart dateer terug na die klassieke tye, maar hierdie verwysings was nie noodwendig altyd oor velkleur ''per se''.<ref>Michael Witzel, "Rgvedic History" in: ''The Indo-Aryans of South Asia'' (1995): "while it would be easy to assume reference to skin colour, this would go against the spirit of the hymns: for Vedic poets, black always signifies evil, and any other meaning would be secondary in these contexts"</ref> Die antieke Egipte ([[Nuwe Ryk van Egipte]]) se graftekste, beter bekend as die [[Boek van Poorte]], onderskei vier groepe wat in 'n tekening van 'n prosessie uitgebeeld word. Hierdie is die Egiptenare, [[Levant]]e/[[Kanaän]]iete of [[Asië]]rs, [[Nubiërs]] en die [[Libië]]rs met ligte gelaatstrekke.<ref>"The first are RETH, the second are AAMU, the third axe NEHESU, and the fourth are THEMEHU.</ref> Die Egiptenare word uitgebeeld as 'n ligrooibruin, die Nubiërs (hedendaagse [[Soedan]]) as swart, die Semiete van die Levant (hedendaagse [[Sirië]]) en [[Kanaän]] (hedendaagse [[Libanon]], [[Israel]] en [[Jordanië]]) as lig van kleur, en die Berbers van antieke Libië ook, as lig van vel. Xenophon, die Griekse historikus, beskryf die Aethiopiërs (Nubiërs) as swart en die [[Persies]]e soldate as wit in vergelyking met die songebrande velle van die [[Grieke|Griekse]] soldate.<ref>[https://books.google.com/books?id=LxxJXTviacgC&pg=PA90&lpg=PA90&dq=Xenophanes+thracians&source=bl&ots=Mc3881TmnV&sig=zuPzZk6AG_yq3dn9neyrKRq44Og&hl=bg&ei=mZzPSbS6ENaOsAaMnfi4CA&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result ''Xenophanes of Colophon: Fragments''], Xenophanes, J. H. Lesher, University of Toronto Press, 2001, {{ISBN|0-8020-8508-3}}, p. 90.; ''Agesilaus''</ref> [[Herodotos]] gebruik ook ''melanchroes'' "donker vel" vir die Egiptenare.<ref>Herodotus, ''Histories'' 2.104.2.</ref> Hy beskryf die Aethiopiërs (Nubiërs) as "gebrande gesigte". Herodotus verwys ook na die [[Skitiërs]] as mense met diep blou oë en helder rooi hare.<ref>Herodotus 4.108 trans.</ref> In die 16de en 17de eeu is die mense van Oos-Asië byna deur die bank as wit beskou en nooit na hulle verwys as "geel" nie.<ref>{{Cite book|title=Becoming Yellow: A Short History of Racial Thinking|last=Keevak|first=Michael|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=|location=|pages=26–27}}</ref> In sy boek, Becoming Yellow, skryf Michael Keevak dat Oos-Asiërs "geel" geword het omdat die verwysing na geel gelaatstrekke 'n rasse-verwysing is. Die feit dat die wit met geel vervang is, was weens 'n wetenskaplike diskoers.<ref>{{Cite book|title=Becoming Yellow: A Short History of Racial Thinking|last=Keevak|first=Michael|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=|location=|pages=2}}</ref> === Sosiale kategorie === 'n Drieledige rasse-skedule gegrond op kleur, is in die 17de eeu in Latyns-Amerika onder die Spaanse bewind gebruik.<ref>{{Cite book|publisher=Duke University Press|last=Silverblatt|first=Irene|title=Modern Inquisitions: Peru and the colonial origins of the civilized world|location=Durham|year=2004|pages=113–16|isbn=0-8223-8623-2}}</ref> Irene Silverblatt spoor die "rasdenke" in Suid-Amerika terug na die sosiale kategorieë van kolonialisme en staatsvorming: Wit, swart en bruin is verkorte, abstrakte weergawes van koloniseerder, slaaf en gekonoliseerde.<ref name=":2">{{Cite book|publisher=Duke University Press|last=Silverblatt|first=Irene|title=Modern Inquisitions: Peru and the colonial origins of the civilized world|location=Durham|year=2004|page=115|isbn=0-8223-8623-2}}</ref> Teen die middel-17de eeu was dit 'n gewilde gebruik om die term ''español'' (Spanjaard) in geskrewe dokumente gelyk te stel met blanco, of wit.<ref name=":2"/> In die Spaans-Amerikaanse kolonies is Afrikane, inheemse Amerikane en die Jode op grond van die "suiwerheid van bloed", en ingevolge die 1501 wetgewing van die Spaanse koning, nie toegelaat om enige regerings- of openbare pos te beklee nie. Soortgelyke beperkinge was ook in die gevegsmagte, sommige godsdienstige instellings, kolleges en universiteite van krag.<ref name="TwinamPassing">{{Cite book|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-3895-2|pages=[https://archive.org/details/newworldordersvi0000unse/page/249 249]–272|editors=John Smolenski, Thomas J Humphrey (eds.)|last=Twinam|first=Ann|title=New World orders: violence, sanction, and authority in the colonial Americas|url=https://archive.org/details/newworldordersvi0000unse|chapter=Racial Passing: Informal and Official 'Whiteness' in Colonial Spanish America|location=Philadelphia|date=2005}}</ref><ref name="Duenas">{{Cite book|publisher=University Press of Colorado|isbn=978-1-60732-019-7|last=Duenas|first=Alcira|title=Indians and mestizos in the "lettered city" reshaping justice, social hierarchy, and political culture in colonial Peru|location=Boulder, CO|accessdate=2012-04-23|date=2010|url=http://site.ebrary.com/id/10408953}}</ref><ref name="TwinamPassing"/> ==== 18de eeuse navorsing ==== [[Carl Linnaeus]] het in 1758 'n voorstel ingedien oor hoe hy die natuurlik taksonomiese kategorieë van die menslike spesie sien. Hy het onderskei tussen die Homo sapens en die Homo sapiens europaeus, en hy het later vier geogafiese onderafdelings van mense bygevoeg: wit Europeërs, rooi Amerikaners, geel Asiërs en swart Afrikane. Hoewel Linnaeus dit as objektiewe klassifikasies bedoel het, het sy beskrywings van hierdie groepe kulturele eienskappe en neerhalende stereotipering ingesluit.<ref name="nature1">Sarah A. Tishkoff and Kenneth K. Kidd (2004) [http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1438.html Implications of biography of human populations for 'race' and medicine] ''Nature Genetics''</ref> [[Lêer:Blumenbach Caucasus skull.png|duimnael|232x232px|Die [[Georgiërs|Georgiese]] skedel wat deur Johann Friedrich Blumenbach in 1795 ontdek is, en wat hy gebruik het vir sy hipotese dat die Europeërs afstam van die Kaukasiërs.]] ==== Historiese wit identiteite ==== Voor die Nywerheidsomwentelings in Europa was dit 'n sosiale statussimbool om wit te wees. Aristokrate is minder aan die son blootgestel so hulle bleek gelaatstrekke is moontlik met status en rykdom geassosieer.<ref name="DrKarl">{{Citation|first=Karl|last=Kruszelnicki|title=News in Science: Skin Colour 1|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2001/03/01/249992.htm?site=science/greatmomentsinscience}}</ref> Dit is moontlik die oorsprong van die sogenaamde "bloubloed" wanneer daar na die adelstand verwys is- die velle was só bleek dat die blou van die are sigbaar was.<ref>Bonnet, Alistair (2000) ''White Identities'' p. 32</ref>  Die verandering in die betekenis van wit om in die kolonies tussen die Europeërs en nie-Europeërs te onderskei, was nie van toepassing in die "tuislande" soos Engeland, Ierland, Skotland en Wallis nie. Om wit te wees het dus sy betekenis behou om sosiale status aan te dui. Toe die [[Britse Ryk]] in die 19de eeu op sy kruin was, het baie van die [[bourgeoisie]] en die aristokrasie 'n ontsettende chauvinsitiese houding teenoor ondergeskiktes ontwikkel. Edward Lhuyd het gevind dat [[Wallies]], [[Goideliese tale]], [[Kornies]] en [[Bretons]] almal deel van dieselfde taalfamlilie is, wat hy [[Kelties]] noem, en was uniek aan die [[Germaanse tale|Germaanse]] Engels. Aan die ander kant het die ontdekking van die Anglo-Saksiese oorblyfsels die idee laat posvat dat die Engelse afstam van 'n unieke Germaanse geslag wat fundamenteel (en op grond van ras) verskil het van die Kelte. Vroeë Britse antropoloë soos John Beddoe en Robert Knox het hierdie uniekheid benadruk, en dit was 'n algemene opvatting dat die Walliesers, Iere en Skotte aftsam van die inheemse en meer "primitiewe" bewoners van die eilande, terwyl die Engelse afstammelinge van 'n meer gevorderde en onlangse Germaanse migrasie is. ==== Hedendaagse en amptelike gebruike ==== Die Britse kantoor vir nasionale statistiek gebruik die term "wit" as 'n etniese kategorisering. Die terme wit Britte, wit Iere, wit Skotte en wit Ander word gebruik. Hierdie klassifikasies maak staat op indiwidue wat hulself identifiseer aangesien dit aanvaar word dat etniese identifikasie nie 'n objektiewe kategorie is nie.<ref name="ONS guide">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/about-statistics/measuring-equality/equality/ethnic-group-statistics/ethnic-group-statistics--a-guide-for-the-collection-and-classification-of-ethnicity-data.pdf |title=Ethnic group statistics: A guide for the collection and classification of ethnicity data |year=2003 |publisher=Office for National Statistics |page=9 |access-date=3 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210156/http://www.ons.gov.uk/about-statistics/measuring-equality/equality/ethnic-group-statistics/ethnic-group-statistics--a-guide-for-the-collection-and-classification-of-ethnicity-data.pdf |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op sosiale vlak word daar in die Verenigde Koninkryk gewoonik met wit na inheemse Britse-, Ierse- en Europese oorsprong verwys.<ref>Kissoon, Priya.</ref> In 2011 het 87.2% van die Britse bevolking hulself as wit geïdentifiseer.<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |title=2011 Census: KS201EW Ethnic group: local authorities in England and Wales |access-date= 1 Mei 2016 |archive-date= 5 Januarie 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |url-status=dead }}</ref><ref name="ethnicity">{{Cite web|url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/StatsBulletin2A.pdf|title=2011 Census: Key Results on Population, Ethnicity, Identity, Language, Religion, Health, Housing and Accommodation in Scotland – Release 2A|publisher=National Records for Scotland|date=2013-09-26|accessdate=2013-09-30}}</ref><ref>[http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/Ethnic%20Group%20-%20Full%20Detail_QS201NI.XLS NISRA 2011 Census: Ethnic Group: Accessed 3 June 2013]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die kulturele grense wat wit Amerikaners van ander rassegroepe of etniese kategorieë skei, word gedurig betwis en verander gereeld. Professor David R Roediger van die universiteit van Illinois, reken dat die bou van die wit ras in Amerika 'n poging was om slawe-eienaars en hul slawe geestelik van mekaar te kan skei.<ref>Roediger, Wages of Whiteness, 186; Tony Horwitz, Confederates in the Attic: Dispatches from the Unfinished Civil War (New York, 1998).</ref> Teen die 18de eeu was die term "wit" al goed gevestig as 'n rasseterm. Volgens John Tehranian, was diegene wat, in 'n stadium van die Amerikaanse geskiedenis as nie-wit beskou was, die volgende: Duitsers, Grieke, wit Spaanse afstammelinge, Arabiere, Iraniërs, Jode, Slawiërs en Spanjaarde.<ref>{{Cite journal|last1=Tehranian|first1=John|year=2000|title=Performing Whiteness: Naturalization Litigation and the Construction of Racial Identity in America|url=|journal=The Yale Law Journal|volume=109|issue=4|pages=825–827|doi=10.2307/797505}}</ref>  Tot vandag toe is die verhouding tussen sommige etniese groepe en witheid steeds 'n komplekse kwessie. In besonder, omdat sommige Joodse en Arabiese indiwidue hulself as deel van die wit Amerikaanse kategorisering beskou, maar ander, uit dieselfde stambome, sien hulself weer nie as wit nie, en word ook nie deur die Amerikaanse sameleweing as wit beskou nie.<ref name="caliber">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/discover/10.1525/sop.2004.47.4.371?uid=3737536&uid=2&uid=4&sid=21102409006817|title=Gender, Race, and Symbolic Boundaries: Contested Spaces of Identity among Arab American Adolescents|journal=Sociological Perspectives|year=2004|volume=47|issue=4|author=Ajrouch, Kristine J.|pages=371–391|doi=10.1525/sop.2004.47.4.371}}</ref><ref>{{Cite book|title=Jewish Identity and Civil Rights in America|author=Kenneth L. Marcus|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=U3z7Fh7xOmcC&printsec=frontcover#v=onepage&q=white&f=false|publisher=Cambridge University Press|pages=137–148}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20070719 |title=Voices on Antisemitism |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |author=Cornel West |date=19 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130912105408/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20070719 |archive-date=12 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die huidige Amerikaanse sensus definisie beskryf "wit" as "'n persoon met sy oorsprong in Europa, Midde-Ooste of Noord-Afrika."<ref name="Wpop2010">[http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-05.pdf The White Population: 2010], Census 2010 Brief C2KBR/01-4, U.S. Census Bureau, Augustus 2001.</ref><ref>Anthony Walsh (2004).</ref> == Verwysings == {{Verwysings|colwidth=30em}} {{Normdata}} [[Kategorie:Antropologie]] p9c8mwpd0sl1cim6vrasyzenp1c4hsu 0 110409 2970614 2969341 2026-09-25T12:01:36Z Aliwal2012 39067 2970614 wikitext text/x-wiki '''Joseph Michael Solomon''' ([[Paarl]], [[Kaapkolonie]], [[11 Desember]] [[1883]] – [[Rosebank, Kaapstad]], [[Kaapland]], [[Suid-Afrika]], [[26 Augustus]] [[1920]]) was ’n Suid-Afrikaanse argitek. Hy het 'n diepgaande invloed gehad op sy vaderland se kulturele ontwikkeling en is erken as die mees talentvolle vertolker daarvan tydens sy kort lewe.<ref> De Kock, W.J. (tot 1970) en Krüger, D.W. (sedert 1971, hoofred.) . 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel II''. Kaapstad en Johannesburg: Tafelberg-Uitgewers.</ref> Ongelukkig het hy geknak onder die geweldige druk van die opdrag om die [[Universiteit van Kaapstad]] se geboue in [[Rondebosch]] te ontwerp en tegelykertyd ook die historiese woonhuis [[Vergelegen]] te restoureer. Dit het tot sy selfdood in die ouderdom van net 36 jaar gelei.<ref name=gutsche> {{en}} Gutsche, dr. Thelma. 1966. ''No ordinary woman. The life and times of Florence Phillips''. Cape Town: Howard Timmins.</ref> == Herkoms en skoolopleiding == Solomon was van Joodse afkoms en die seun van Joseph Solomon en sy vrou Ellen Caroline Conroy. Een van die eerste Jode in die Paarl, Benjamin Solomon, het vir ’n kort ruk in 1860 daar gewoon. Abraham Rozenschweig het hom in 1850 uit Holland op die dorp gevestig, Moses Lurie in die 1870’s en Albert Hertz in die 1880’s uit Duitsland. Die Paarlse Hebreeuse gemeente, Adath Yisrael d’Paarl, is eers in 1893 gestig, vyf jaar ná Joseph Solomon se geboorte. In die dekade van sy geboorte is dienste aan die huis van Moses Lurie gehou. Die plaaslike sinagoge is in 1904 voltooi, in 1926 deur ’n brand in puin gelê en die volgende jaar herbou.<ref>{{en}} [http://jdap.co.za/roots-2/dorps-towns/dorps-towns/paarl-western-cape/ Digital Jewish Archive Project: Paarl, Western Cape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003041736/http://jdap.co.za/roots-2/dorps-towns/dorps-towns/paarl-western-cape/ |date= 3 Oktober 2018 }}. URL besoek op 3 Mei 2016.</ref> Solomon se ouers het 'n breë intellektuele ontwikkeling aangemoedig, veral in die geesteswetenskappe, en Solomon se vader het dikwels 'n debat tussen sy drie seuns aan die gang gesit. Hy ontvang sy skoolopleiding aan die privaat seunskool Diocesan College, Rondebosch, waar hy erkenning gekry het vir sy sketsvaardighede met sy portrette van die gesiene lede van die skoolgemeenskap vir die skool se tydskrifte en sketse van die skoolgeboue. == In diens van Baker & Masey == In 1903 word hy in die kantoor van Baker & Masey in [[Kaapstad]] in diens geneem en word assistent in dié kantoor in 1904. [[Herbert Baker]] het reeds in 1902 na Johannesburg vertrek. In 1906 het Solomon aandklasse in die argitektuur bygewoon wat [[Francis Edward Masey]] aan die Suid-Afrikaans Kollege begin het. In 1907 wen hy die eerste prys vir ’n essay, “A style for South African architecture”, nadat Masey die onderwerp gekies en Baker die wedstryd beoordeel het. Hierdie essay is gepubliseer in die South African Architects, Engineers and Surveyor's Journal van Junie 1907 onder die titel “South African style in architecture”. In die kantoor van Baker & Masey werk hy onder die argitek Masey, wat toe sekretaris was van die Suid-Afrikaanse Nasionale Vereniging, ’n soort voorloper van die Historiese Monumentekommissie en die Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede, en wat saam met F.K. Kendall, Dorothea Ann Fairbridge en andere aktief besig was om die Kaapse argitektoniese erfenis te bewaar. Solomon sluit geesdriftig by die beweging aan en deur diepgaande studie verkry hy 'n wye kennis van die argitektuur en van kuns in die algemeen, waarin hy, ondanks sy jeug en gebrek aan buitelandse ervaring, 'n erkende gesaghebbende word. In 1907 word Solomon assistent-sekretaris van die Nasionale Vereniging en ding in 1908 sonder welslae meer om die Titeprys van die Koninklike Instituut van Britse Argitekte (Riba). Hy word ook 'n uitstekende portretskilder. Solomon was lank, swaar gebou en soel van vel. Hy het besonder aangename maniere gehad en was hy 'n belese, boeiende en geesdriftige geselser. Hierdie eienskappe het hom gewild gemaak by persone hoog in aansien. Toe sir [[Abe Bailey]] die maandblad The State in 1909 begin uitgee as 'n tydskrif van verenigings wat nouer samewerking tussen die vier Suid-Afrikaanse kolonies voorstaan en as spreekbuis sou diens van lord [[Alfred Milner]] se “kindergarten” waartoe talle argitekte (wat meestal ’n noue verbintenis met Baker gehad het) ook bydraes sou lewer, dra Solomon 'n uitstekende reeks portrette van belangrike Suid-Afrikaanse persone daartoe by, asook artikels oor kuns en argitektuur. == Na Johannesburg == [[Lêer:1280px-Villa Arcadia 001.jpg|duimnael|links|240px|''[[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]]'' in die Johannesburgse voorstad Parktown is oorspronklik in 1909 deur sir [[Herbert Baker]] en sy vennoot Masey ontwerp. Solomon het Florence Phillips met die binneversiering gehelp.]] [[Beeld:Lady Florence Phillips.jpg|duimnael|180px|regs|Solomon se vriendskap met lady [[Florence Phillips]] en die opdragte wat sy vir hom verseker het, het volgens haar biograaf Thelma Gutsche waarskynlik tot sy selfdood aanleiding gegee omdat hy nie opgewasse was teen die druk nie.]] Toe Herbert Baker in 1910 opdrag ontvang vir die ontwerp van die [[Uniegebou]] in [[Pretoria]], word Solomon na dié argitek se Johannesburgse kantoor verplaas. Daar ontmoet hy die Joodse egpaar [[Lionel Phillips]] en sy vrou, [[Florence Phillips]] (vanaf 1912 later sir Lionel en lady Florence), wie se manjifieke huis [[Villa Arcadia, Parktown|Villa Arcadia]] Baker besig was om te bou en waarvan sommige stylelemente in die Uniegeboue herhaal is. Baker stel Solomon aan om toesig te hou oor die onderneming en hy ontwikkel 'n hegte vriendskap met die Phillipse. Hierdie vriendskap sou ’n groot invloed uitoefen op Solomon se loopbaan tot sy voortydige dood. Solomon het nie net toesig gehou nie, maar ook ’n groot rol gespeel in die binneversiering van Villa Arcadia. Hy staan lady Phillips by in baie van haar ondernemings, soos die stigting van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] en die organisasie van die South African National Union se Kuns-en-kunsvlyttentoonstelling in [[Milnerpark]], Johannesburg, in 1910. Florence Phillips het Solomon voorgestel aan die kunskenner sir [[Hugh Lane]] en aan die argitek sir [[Edwin Lutyens]] toe hulle Suid-Afrika in 1910 besoek. Sir Hugh het Florence raad gegee oor watter kunswerke sy moes aankoop vir die te stigte kunsmuseum terwyl sy Lutyens as argitek aangestel het. Florence het Solomon se talent opgemerk en het hom ondersteun as geesdriftige beskermvrou van die kunste. == Buitelandse studietoer == [[Beeld:Temple de Vesta de Tivoli.JPG|duimnael|links|200px|Solomon het beweer hy het 75&nbsp;m ver geval terwyl hy die Tempel van Vesta in [[Tivoli]], [[Italië]], geskets het. Sy beserings het gelei tot hoofpyne wat lewenslank pal sou terugkeer.]] Nadat Solomon in 1911 sonder welslae om die Baker-beurs meeding, word deur Florence Phillips se toedoen gereël dat Solomon in Lutyens se [[Londen]]se kantoor sou werk en op haar onkoste vir twee jaar op die [[Europa|vasteland]] sou reis om ondervinding op te doen. Voor sy vertrek in 1911 stel hy 'n catalogue raisonnê op van die inhoud van die ampswoning [[Groote Schuur]], waarvan baie stukke deur Baker vir [[Cecil John Rhodes|C.J. Rhodes]] versamel is. Danksy die steun van Florence Phillips kon Solomon nie net sy droom verwesenlik om in [[Italië]] te studeer nie, maar ook optree as tussenganger tussen Florence Phillips, Robert Ross en sir Hugh vir die aankoop van kunsboeke en –werke vir die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] in wording. Sy se algemene opleiding en ervaring is baie verryk deur sy studie in [[Engeland]], [[Frankryk]], [[Nederland]] en Italië. Omstreeks 1912 het Solomon tyd deurgebring in Lutyens se Londense kantoor. Hy was blykbaar so beïndruk deur dié argitek se praktyk dat omstreeks dié tyd sy argitektoniese lojaliteit van Baker na Lutyes verplaas het. Ongelukkig het sy gesondheid in dié tyd ’n knou gekry. Onderwyl hy in Italië was, het hy geval terwyl hy aan die skets was by die Tempel van Vesta in [[Tivoli]] het hy hoogtevrees gekry en in ’n poging om sy balans te behou, tot op die bodem van die tempel geval, na sy skatting ’n hoogte van sowat 75 m. Dié hoogte hy moontlik oordryf, want hy het nie ’n enkele been gebreek nie, maar van toe het Solomon gely aan kwaai hoofpyn wat telkens teruggekeer het. In Julie 1913 het Robert Ross aan hom geskryf: “Ek hoop nie jy voel die uitwerking van jou aaklige ongeluk nie, wat egter bewys dat jy die geliefde van die Hemel is.” Waarop Solomon geantwoord het: “Dit gaan glad nie goed met my ná die ongeluk nie en dit voel asof dit n ewigheid deur om my lewenskrag te herwin. Geduld was nog altyd vir my die mees drastiese geneesmiddel.” Hy vertoef tot 1913 in Engeland en op die vasteland. Nog ’n hoogtepunt tydens sy besoek aan Engeland was ’n referaat wat hy in Londen op die Imperiale Gesondheidskonferensie gelewer het oor “arbeidershuise en modelwoonplekke in Suid-Afrika”. == Terug in die Goudstad == [[Beeld:Dorpshuis.jpg|duimnael|regs|270px|Solomon het, danksy die invloed van gesiene vriende lady [[Florence Phillips]], die opdrag gekry om die binnekant van die [[Ou Dorpshuis]] in Kaapstad te herontwerp sodat dit die [[Michaelis-versameling]] kan huisves.]] [[Lêer:Argusgebou.jpg|duimnael|links|270px|Die Burgstraatse kant van die gebou wat die Argus-maatskappy groep se Kaapse dagblaaie gehuisves het, maar in 2012 aan 'n eiendomsontwikkelaar verkoop is.<ref>[http://themediaonline.co.za/2012/01/newspaper-house-sold-to-property-developer/ The Media Online, besoek 27 Februarie 2013]</ref> Solomon het die gebou ontwerp om aan te pas by die aanliggende [[Ou Dorpshuis]], waarvan hy die binnekant herontwerp het om die Michaelis-versameling te huisves.]] Solomon keer einde 1913 (volgens ’n ander bron in Julie daardie jaar) terug in die Johannesburg, waar hy met sy eie praktyk begin en ook in die raad van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] dien. Toe aan die einde van 1913 finaal besluit is dat sir [[Max Michaelis]] se versameling 17de-eeuse Nederlandse skilderye in die Ou [[Burgerwaghuis]] in [[Kaapstad]] gehuisves sou word, gebruik lady Florence, wie man begin 1912 tot ridder geslaan is, haar invloed as agent vir Michaelis om te sorg dat Solomon die opdrag kry vir die restourasie en verandering van die gebou sodat die versameling daarin opgeneem kon word. Die [[Independent News & Media|Argus-maatskappy]] maak ook van sy diens gebruik vir die herontwerp van sy gebou langsaan sodat dit by die gerestoureerde Ou Burgerwaghuis sou aanpas. Hy het ’n tyd lank in Baker & Fleming se Johannesburgse praktyk gewerk, maar dit omstreeks 1915 verlaat om in vennootskap te gaan met A.J. Marshall, wat ook in Baker se praktyk werksaam was. Solomon en Marshall het onder meer die YMCA in die Goudstad ontwerp asook talle ander geboue, hoofsaaklik woonhuise. Blykbaar het Solomon weens die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] gesukkel om werk te kry; daarom vra hy sir Lionel en lady Florence einde 1915 om hul aansienlik invloed te gebruik om die gesogte opdrag te kry om die voorgestelde nuwe geboue van die [[Universiteit van Kaapstad]] op Rhodes se Groote Schuur-landgoed te ontwerp. In Februarie 1916 het Solomon, wat ambisieus was en sterk menings gehuldig het, die eerste redakteur van die Journal of the Association of Transvaal Architects geword, maar as redakteur sowel as ’n raadslid van die Vereniging van Transvaalse Argitekte bedank uit protes teen die voorgestelde registrasie van argitekte. E.H. Waugh, wat Solomon as redakteur opgevolg het, het hom beskou as ’n “afbrekend kritikus wat met niks vorendag kon kom om dit te vervang wat hy uitgegooi het nie”. Hy was, volgens Waugh, byvoorbeeld teen die gotiese herlewing gekant asook teen argitektoniese wedstryde. == Vir oulaas in die Moederstad == Solomon plaas sy praktyk na Kaapstad oor. Hy word ook die argitek van die Diocesan College en ontwerp in 1916 'n nuwe sanatorium vir die skool. Hy ontwerp ook die [[Robert Scott-gedenkteken]] wat aan die onderpunt van [[Adderleystraat]], [[Kaapstad]], opgerig is. (Dit is in 1948 gevandaliseer en vervang met 'n replika in brons.) In dieselfde jaar hou Solomon toesig oor ’n gesamentlike projek met die departement van openbare werke om ’n fotografiese rekord op te stel van die interieur van Groote Schuur. ’n Afskrif daarvan berus in die biblioteek van die departement van openbare werke in [[Pretoria]]. Hy aanvaar die opdrag omdat werk skaars was en sodat hy sy oor op die grond kon hou betreffende die voorstelle vir die nuwe Kaapse universiteitsgeboue. In 1917 en ’18 besoek hy Engeland, Frankryk en die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] om universiteitsargitektuur te bestudeer. Die privaat finansiering van groot geboue in Amerika het hom diep beïndruk. In ’n brief aan dr. Beattie skryf hy: “I told him (dr. Nicholas Murray Butter, president van die Columbia-universiteit) that I wanted to take back ... his secret of getting his millionars (sic) to disgorge. He said ‘tell (him) to tell them that as far as the world is concerned they don’t count. Prove it to them by asking them to name a single rich man in Greek or Roman history and make that your final argument. Next morning they will ring you up and ask you if there is anything they can do for the University!’ I smiled as I thought of this argument being used on Sir David Graaff!” Terwyl hy in Londen is, help hy om die boeke vir die kunsbiblioteek te kies wat deur sir [[Max Michaelis]] aan die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] geskenk is. Solomon was self 'n versamelaar van werke oor kuns en argitektuur. == Die Universiteit van Kaapstad == [[Beeld:UCT Upper Campus landscape view.jpg|duimnael|regs|270px|Solomon het sy lewe geneem kort nadat die eerste sooi vir die fondamente van die oudste geboue op die [[Universiteit van Kaapstad]] se boonste kampus in Augustus 1920 gespit is.]] [[Beeld:JM Solomon se ontwerp vir die Jameson Hall van die Universiteit van Kaapstad.jpg|duimnael|links|270px|Solomon se ambisieuse voorstel vir die UK se Jameson Hall. C.P. Walgate, wat Solomon moes help met die reuseprojek, het die 10 kolomme verminder tot ses en weggedoen met die koepel.]] [[Beeld:UCT Cape Town.jpg|duimnael|regs|230px|Smuts Hall was deel van Solomon se oorspronklike ontwerp vir die boonste UK-kampus.]] Hoewel Solomon nie die enigste mededinger om die eer was om die [[Universiteit van Kaapstad]] se geboue te ontwerp nie, besluit die trustees van die Wernher-Beit-fonds na ernstige steunwerwing deur die Philippse begin 1916 in sy guns, nadat die nodige wetgewing daarvoor deur die Parlement goedgekeur is. Solomon se plan het uit drie dele bestaan – vir onderrig, koshuise en sport – en weerspieël die ontwerpelemente van Oxford en Cambridge se koshuise. Die koepel op die oorspronklike plan van Jameson Hall herinner aan pres. [[Thomas Jefferson]] se ontwerp van die [[Universiteit van Virginië]] in die VSA. Ongelukkig het politiekery en die naoorlogse ekonomiese insinking die werk vertraag.<ref name=uct> {{en}} [http://www.uct.ac.za/mondaypaper/archives/?id=4787 Monday Papers-argief, UK]. URL besoek op 3 Mei 2016.</ref> Geen wedstryd is uitgeskryf vir die groot en prestigeryke opdrag nie, hoewel dit wel in ’n stadium oorweeg is. F.L.H. Fleming was een van die argitekte wat aan die hand gedoen het dat ’n wedstryd vir so ’n opdrag selfde tot bouwerk van gehalte gelei het. Tog was Solomon se aanstelling verbasend: Hy was 30 jaar oud, betreklik onervare en het nog min opdragte uitgevoer waaraan sy vaardighede gemeet kon word. In vooraf besprekings oor die aanstelling van ’n argitek, het sir [[David Pieter de Villiers Graaff|David Graaff]] voorgestel dat twee argitekte aangestel word, waartoe die komitee ingewillig het, maar eindelik is besluit as ’n raadgewende argitek aangestel word, kon dit deel gemaak word van die ooreenkoms van die argitek wat gekies sou word om die geboue te ontwerp. Solomon se visie vir die UK was ’n universiteit van klassieke eenvoud. “Die middelpunt van die ontwerp sou ’n saal met kolomme en ’n koepel wees bestaande uit groot, fors en simmetriese geboue, want detail, ingewikkeldheid, fyn effekte van lig en skadu sou geen kans hê teen op die voorheuwels van die geweldige [[Duiwelspiek]] nie. Die atmosfeer sou Mediterreens wees.” Hy het indertyd gesê: "The new university which architecturally is to come into being at Groote Schuur has natural advantages in the beauty off its site unsurpassed by any similar institutions in the world."<ref name=smutshall> {{en}} [http://www.smutshall.com/about/architecture/ Die argitektuur van Smuts Hall]. URL besoek op 3 Mei 2016.</ref> Hy voltooi die ontwerp van die universiteit kort ná sy terugkeer van sy oorsese studiereis. Dit word in Desember 1917 deur die senaat van die universiteit goedgekeur en toe Lutyens Suid-Afrika in 1919 besoek, gee ook hy sy formele goedkeuring. Die ontwerp en bouwerk het taamlik lank geduur om op dreef te kom sodat die Architect, Builder & Engineer in November 1918 ’n klap na Solomon ingekry het deur te skryf: “Wanneer gaan Solomon sy groot naamgenoot (die Bybelse koning Salomo) se prestasie herhaal en ’n tempel van opvoeding oprig?” Die werk het sulke afmetings aangeneem dat Solomon uiters benoud geraak het, veral oor die stygende koste. Lutyens is dan ook in die lente van 1919 deur die raad van die UK versoek “om te berig oor die planne wat reeds voltooi vir die nuwe geboue by Groote Schuur”. Sy vennoot, Marshall, het Solomon bygestaan en volgens Thelma Gutsche se biografie van lady Florence, ''No Ordinary Woman'', by die werk ineengestort weens uitputting.<ref name=gutsche /> Vroeg in 1920 het Solomon aan Baker geskryf om hulp te vra. Baker het een van sy werknemers, C.P. Walgate, wat toe in Londen aan New Delhi gewerk het, gestuur en in Mei 1920 het hy in die Kaap aangekom. Hy sou eindelik ook die werk by Solomon oorneem en dit aansienlik afskaal, maar met behoud van belangrike elemente van die oorspronklike plan. Nadat 'n lening van £750&nbsp;000 verkry is, kon die bouwerk eindelik begin.<ref name=uct /> == Solomon se selfdood == [[Lêer:Vergelegen (rear).JPG|duimnael|links|260px|Sir Lionel en lady Florence Phillips het ''[[Vergelegen]]'' van verval gered. Nadat Solomon sy lewe geneem het, het C.P. Walgate die restourasieprojek by hom oorgeneem en voltooi.]] [[Beeld:Woolsack.jpg|duimnael|regs|230px|Solomon het sy lewe in [[The Woolsack]] naby die [[Universiteit van Kaapstad]] geneem terwyl hy gewerk het aan dié universiteit se geboue.]] Die eerste sooi van die fondamente is op [[2 Julie]] [[1920]] in gietende reën gespit. Solomon, wat toe reeds las gehad het van slapeloosheid en depressie weens ’n veels te swaar werklas, het griep opgedoen kort ná die wêreldwye epidemie bekend as die [[Spaanse griep in Suid-Afrika|Groot Griep]] van 1918. Ook het sy bekommernis oor sy heeltemal ontoereikende begroting vir die universiteit hom diep getref en tussendeur was hy onderworpe aan eindelose inmenging deur ontwerpkomitees en tallose vertragings wat hom wanhopig gemaak het.<ref name=smutshall /> Op [[26 Augustus]], in ’n vlaag van terneergedruktheid, skiet hy hom in die kop in The Woolsack. Rhodes het die huis naby die UK-kampus juis deur Baker laat ontwerp as toevlug waar kunstenaars ongesteurd kon werk en waar Solomon, sy vrou en twee jong kinders tuisgegaan het terwyl hy aan die UK-planne gewerk het. ’n Bydraende faktor tot sy gekwelde gemoedstoestand, volgens Thelma Gutsche, was die opdrag wat lady Florence hom indertyd gegee het om haar huis op die plaas [[Vergelegen]] by [[Somerset-Wes]] te herontwerp.<ref name=gutsche /> Hy ontwerp ook die gedenkplaat vir dr. W.F. Purcell in die [[Koopmans-de Wet-huis]] in Strandstraat, Kaapstad. Hierby was hy redakteur van die ''South African Architectural Record'' en betrokke by kultuurbevordering in die algemeen. Ná sy dood het lady Florence sy waardevolle versameling argitektuurboeke gekoop en dit geskenk aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] se wordende departement van argitektuur, begin danksy haar aansporing. == Gesinslewe == Solomon is in 1914 met 'n aktrise, Jean Harkness (gebore Jean Elizabeth Emily Hamilton) in Johannesburg getroud. Hulle het 'n dogter gehad, [[:en:Olga Edwardes|Olga Florence Solomon]] (gebore in 1915), wat na lady Florence, haar peetmoeder, genoem is, en 'n seun, Paul Lionel Joseph Solomon (gebore in 1918). == Bronne == * {{en}} [http://artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=1596&countadd=1 Lewensbeskrywing en besonderhede van sy werk op die webtuiste Artefacts.co.za]. URL besoek op 3 Mei 2016. * {{af}} De Kock, W.J. en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (hoofreds.). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]]. * {{af}} Malan, D.G. (voorsitter: redaksiekomitee). 1986. ''Johannesburg eenhonderd jaar''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk. * {{en}} Picton-Seymour, Désirée. 1989. ''Historical buildings in South Africa''. Cape Town: Struikhof Publishers. * {{en}} Potgieter, D.J. (editor-in-chief). 1973. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery. * {{af}} Van der Waal, Gerhard-Mark. 1986. ''Van mynkamp tot metropolis. Die boukuns van Johannesburg, 1886–1940''. Johannesburg: Chris van Rensburg Publikasies (Edms.) Beperk. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Solomon, Joseph}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse argitekte]] [[Kategorie:Alumni van Diocesan College, Kaapstad]] [[Kategorie:Geboortes in 1883]] [[Kategorie:Sterftes in 1920]] opofglhuatheyfmd2kpa9ca2ljmjkmm 0 116712 2970740 2970296 2026-09-25T19:13:23Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Verbeter 2970740 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooigras | image = | taxon = Themeda triandra | authority = Forssk., (1775) | synonyms = }} '''Rooigras''' (''Themeda triandra'') is een van die belangrikste [[gras]]spesies van [[Suid-Afrika]]. Dit is inheems en kom in alle provinsies voor, maar dit word ook wydverspreid buite die land aangetref.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |title=SANBI-rooilys |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405083632/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |archive-date= 5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word in soetveldstreke as 'n soetgras beskou, maar as suurgras in suurveldstreke. Hoe hoër die reënval van 'n streek hoe suurder is die veld gewoonlik. Rooigras is 'n meerjarige [[spesie]] wat dikwels 'n klimaksgras is. Dit wil sê dat dit sal oorheers in 'n volwasse gemeenskap wat vir 'n hele aantal jare gerus word ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |title=Karoo Streeknuusbrief Junie 1974 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910015749/http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |archive-date=10 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word 30 cm tot 150 cm hoog. Die jong gras is groen of [[blougroen]], maar dit kry [[pienk]], rooi of pers kleure as dit ouer word. In Oktober tot Julie kry dit hangende blompakkies wat drie puntige uitsteeksels het. Die aanwesigheid van rooigras dui op 'n gesonde toestand van die veld.<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924051206/http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |archive-date=24 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Rooigras is 'n belankrike deel van die oorspronklike [[kusfynbos en -renosterveld|laagrenosterveld]].<ref>{{webaanhaling|url=http://overbergrenosterveld.org.za/wp-content/uploads/2014/10/Management-Brochure_Afrikaans.pdf|titel=Overberg Renosterveld}}</ref> == Galery == <gallery> Themeda triandra, blompakkies, Dingaanstat, a.jpg </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Themeda|triandra]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grasse]] rg3wkb8bvby2kctr3vy5uvvfkc4iq51 2970742 2970740 2026-09-25T19:22:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970742 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooigras | image = | taxon = Themeda triandra | authority = Forssk., (1775) | synonyms = }} '''Rooigras''' (''Themeda triandra'') is een van die belangrikste [[gras]]spesies van [[Suid-Afrika]]. Dit is [[inheems]] en kom in al die provinsies voor, maar dit word ook wydverspreid buite die land aangetref.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |title=SANBI-rooilys |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405083632/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |archive-date= 5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word in soetveldstreke as 'n soetgras beskou, maar as suurgras in suurveldstreke. Hoe hoër die reënval van 'n streek hoe suurder is die veld gewoonlik. Rooigras is 'n meerjarige [[spesie]] wat dikwels 'n klimaksgras is. Dit wil sê dat dit sal oorheers in 'n volwasse gemeenskap wat vir 'n hele aantal jare gerus word ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |title=Karoo Streeknuusbrief Junie 1974 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910015749/http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |archive-date=10 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word 30 cm tot 150 cm hoog. Die jong gras is groen of [[blougroen]], maar dit kry [[pienk]], rooi of pers kleure as dit ouer word. In Oktober tot Julie kry dit hangende blompakkies wat drie puntige uitsteeksels het. Die aanwesigheid van rooigras dui op 'n gesonde toestand van die veld.<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924051206/http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |archive-date=24 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Rooigras is 'n belankrike deel van die oorspronklike [[kusfynbos en -renosterveld|laagrenosterveld]].<ref>{{webaanhaling|url=http://overbergrenosterveld.org.za/wp-content/uploads/2014/10/Management-Brochure_Afrikaans.pdf|titel=Overberg Renosterveld}}</ref> == Galery == <gallery> Themeda triandra, blompakkies, Dingaanstat, a.jpg </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Themeda|triandra]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grasse]] 9640t2r3mcsvw9iav59thhafjwqq7g7 0 122855 2970628 2485861 2026-09-25T12:50:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970628 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Winston Park | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Voorstad]] | beeld_stadsilhoeët = | beeldbyskrif = | duimdrukkeretiketposisie= regs | latd = 29 |latm = 47 |lats = 50 | longd = 30 |longm = 47 |longs = 40 | provinsie = KwaZulu-Natal | distrik = | munisipaliteit = eThekwini | stigtingsdatum = | regeringstipe = Deel van Metroraad | leier_party = Demokratiese Alliansie | leiertitel = Raadslid | leiernaam = Rick Crouch<ref>{{Cite web |url=http://www.looklocal.co.za/looklocal/content/en/upper-highway/upper-highway-news-general?oid=4465970&sn=Detail&pid=4196640&Councillor-ready-to-tackle-problems-hands-on |title=Councillor ready to tackle problems hands-on |access-date=25 Junie 2017 |archive-date=19 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319043009/http://www.looklocal.co.za/looklocal/content/en/upper-highway/upper-highway-news-general?oid=4465970&sn=Detail&pid=4196640&Councillor-ready-to-tackle-problems-hands-on |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.elections.org.za/content/DynamicDocs.aspx?id=462&BreadCrumbId=331&LeftMenuId=251&name=home Independent Electoral Commission - 2011 Election Results]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ward10.co.za |title=Ward 10 - Official Ward 10 Councillor Web Site |access-date=25 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810065327/http://www.ward10.co.za/ |archive-date=10 Augustus 2011 |url-status=dead}}</ref> | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 13.3% | persent_kleurling = 0.7% | persent_asiër = 2.8% | persent_wit = 82.8% | persent_ander = 0.4% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Engels]] | demografie2_info1 = 81.7% | demografie2_titel2 = [[Zoeloe]] | demografie2_info2 = 7.3% | demografie2_titel3 = [[Afrikaans]] | demografie2_info3 = 7.0% | demografie2_titel4 = [[Xhosa]] | demografie2_info4 = 1.3% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 2.7% | poskode = 3610 | poskode2 = | skakelkode = | sensuskode = 599117005 | webwerf = }} '''Winston Park''' is 'n klein [[Voorstad|woonarea]] geleë tussen [[Gillitts]] en [[Hillcrest, KwaZulu-Natal|Hillcrest]] in die "Upper Highway Area" van [[KwaZulu-Natal]], [[Suid-Afrika]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{KwaZulu-Natal saadjie}} {{Durban voorstede}} [[Kategorie:Voorstede van Durban]] bwm2c2jtmxrv396fkzxxfhh18stenh0 0 124082 2970666 2746243 2026-09-25T14:29:43Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970666 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Zlín'''<br />''Zlin''<br /> [[Lêer:Church_and_city,_Zl%C3%ADn.JPG|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Zlín (CZE) - location map.svg|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag_of_Zlin.svg|60px|center|border]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:CZ Zlin COA.svg|50px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlag|Tsjeggië}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag_of_Zlin_Region.svg|20px]] Zlinský kraj |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Distrik''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Okres Zlín |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|49|13|37|N|17|40|08|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting (eerste verwysing)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1322 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 102,83 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 230 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2015) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 75&nbsp;112 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 730/km² |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC+01:00]] |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''[[Burgemeester]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Miroslav Adamek |- style="border-top:1px solid #999;" |} [[Lêer:Bata_Headquarters_(1934).jpg|duimnael|links|220px|Bata-hoofkwartier in die 1930's]] '''Zlín''' ([zliːn], [[Duits]]: ''Zlin'') is 'n [[Tsjeggië|Tsjeggiese]] stad in die suidooste van [[Morawië]], geleë aan die Dřevnice-rivier. Die ontwikkeling van die moderne stad is nou verbonde aan die ''Bata''-skoenfabriek wat in die laaste dekade van die 19de eeu hier deur Tomáš Baťa (1876–1932), 'n boorling van Zlín, gevestig is en, volgens sy beleid van korporatiewe sosiale verantwoordelikheid, ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] moderne behuising en ander geriewe soos sportfasiliteite en vermaaklikheidsgeriewe aan sy personeel verskaf het - as deel van 'n "totale omgewing". Die onderneming het moderne vervaardigingsprosesse ingevoer wat deur [[Henry Ford]] se motoraanlegte geïnspireer is en tot 'n wêreldleier in die skoenbedryf gegroei. Bata het ook in [[Suid-Afrika]] bekendheid verwerf met sy skoene vir skoolkinders, die befaamde ''Toughees'' wat in 1954 as handelsmerk ingevoer is.<ref>{{en}} [http://www.bata.co.za/brands/toughees/www.bata.co.za Toughees - Bata South Africa: A trusted household name.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besoek op 18 Julie 2017</ref> ''Bata'' se hoofkwartier, die [[wolkekrabber]] "Bata gebou nr. 21", was in sy ontstaanstyd die hoogste gebou in Europa. Met die kommunistiese magsoorname in [[Tsjeggo-Slowakye]] in 1948 is ''Bata'' se plaaslike aanlegte en bates genasionaliseer, terwyl die onderneming in westerse lande voortbestaan het as 'n privaatmaatskappy in familiebesit. Ná 'n kort herlewing in die post-kommunistiese markekonomie is die laaste skoenfabrieke, wat lankal nie meer met mededingers op die wêreldmark tred kon hou nie, in die 1990's gesluit. Zlín is tussen 1949 en 1990 hernoem as Gottwaldov, ter ere van die kommunistiese politikus Klement Gottwald. Naas sy funksionalistiese 20ste eeuse boukuns en skoenvervaardiging staan Zlín bekend as filmstad. Meer as 2000 rolprente het hier ontstaan, waaronder rolprente vir kinders en klassieke Tsjeggiese tekenrolprente. Een van die grootste en belangrikste filmfeeste ter wêreld, wat aan kinderrolprente gewy is, word in Zlín gehou.<ref>{{en}} [http://www.radio.cz/en/section/spotlight/zlin-the-town-that-bata-built Zlín - the town that Bata built.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716044623/https://www.radio.cz/en/section/spotlight/zlin-the-town-that-bata-built |date=16 Julie 2019 }} Colin O'Connor, Radio Prague. 23 Augustus 2006. Besoek op 18 Julie 2017</ref> 'n Universiteit, wat na die entrepreneur Tomáš Baťa genoem is, het sy deure in 2001 geopen. In die nuwe nywerheidsone oos van Zlín, wat in 2001 gevestig is, het - naas fabrieke wat voedsel verwerk - aanlegte van Tsjeggiese en buitelandse ondernemings ontstaan wat huishoudelike toestelle, motoronderdele, plastiekprodukte en metaalverwerkingsmasjiene ontwikkel en vervaardig. == Bekende boorlinge == * [[Tom Stoppard]] (1937 as Tomáš Straussler), Britse dramaturg == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Morawië]] 8803u4riugtngklrai9s3h5t9kvgo3m 0 124592 2970639 2955651 2026-09-25T13:35:21Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970639 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |naam=Xilene (''orto''-, ''meta''- en ''para''-) |formule= ''o'', ''m'', ''p'' -{{chem|C|6|H|4|(|C|H|3|)|2}} |CASNo=1330-20-7 |AnderName=Dimetielbenseen |struktuur2=Xileno.jpg |struktuur=Xyleen.png |LD50=4300 mg/kg (Rot; oraal, akuut) |MolereMassa=106,7 g/mol |Voorkoms=Kleurlose vloeistof |Kookpunt=138,5&nbsp;°C |Smeltpunt=-47,4&nbsp;°C |Digtheid= 0,864 (rel water) |Reukdrempel= 1 dpm |Reuk=Soeterig<ref>{{webaanhaling|url=http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927646|titel=SciLab msds}}</ref> |HenryKonstante= orto: 0.201(7); 4300 meta: 0.148(5); 4400 para: 0.143(6); 4250 ([L/mol.Atm];[K])<ref>{{Ref:Sander}}</ref> }} '''Xilene''' is organiese aromatiese verbindings met 'n formule {{chem|C|6|H|4|(|C|H|3|)|2}}. Hulle is [[Benseen|dimetielbensene]]. == Isomerie == [[Lêer:Orto, meta, para substitisiepatroon.png|duimnael|links|150px|''Orto'', ''meta'' en ''para'' substitisiepatrone]] Daar bestaan drie isomere wat ''orto''- (''o''-), ''meta''- (''m''-) en ''para''-xileen (''p''-xileen) genoem word. Die [[IUSTC]] name is 1,2-dimetielbenseen (''orto''), 1,3-dimetielbenseen (''meta'') en 1,4-dimetielbenseen (''para''). Die ''orto''-vorm het die twee metielsubstituente as bure aan die benseenring. Die ''meta''-vorm het dit een posisie verder en in die ''para''-vorm is die metielgroepe aan teenoorliggende kante van die ring. Mengsels van xilene word as oplosmiddel gebruik, maar hulle kan ook geskei word, omdat hulle fisiese eienskappe effens verskil.<ref>{{cite web |url=http://scorecard.goodguide.com/chemical-profiles/html/xylenes.html |title=scorecard |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903112632/http://scorecard.goodguide.com/chemical-profiles/html/xylenes.html |archive-date= 3 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date= 3 Augustus 2017 }}</ref> {|class="wikitable" !Isomeer!!Kookpunt!!Smeltpunt |- |Orto||144,4&nbsp;°C||-25,2&nbsp;°C |- |Meta||139,3&nbsp;°C||-47,4&nbsp;°C |- |Para||137,5&nbsp;°C||+13&nbsp;°C |} == Industriële produksie == [[Lêer:Transalkylation.jpg|duimnael|links|Reaksie van [[tolueen]] en trimetiel[[benseen]] om xileen te produseer]] Xileen word vervaardig deur metilering van [[tolueen]] en trimetiel[[benseen]].<ref name="Ullmann">{{Cite book | doi=10.1002/14356007.a28_433|chapter = Xylenes|title = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year = 2000|last1 = Fabri|first1 = Jörg| last2=Graeser| first2=Ulrich| last3=Simo| first3=Thomas A.| isbn=978-3527306732 |language=Engels}}</ref><ref>Martindale, David C. and Kuchar, Paul J., [https://web.archive.org/web/20180717100321/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PTXT&s1=5043502.PN.&OS=PN%2F5043502&RS=PN%2F5043502 Production of xylenes from light aliphatic hydrocarbons via dehydrocyclodimerization and methylation], United States Patent No. 5,043,502, 1991-8-27</ref> Kommersiële of laboratoriumgraad xileen wat geproduseer word bevat gewoonlik ongeveer 40-65% ''m''-xileen en tot 20% ''o''-xileen, ''p''-xileen en etielbenseen.<ref>{{cite web|title=Xylene (Mixed Isomers), Air Toxic Hazard Summary)|url=http://www.epa.gov/airtoxics/hlthef/xylenes.html|publisher=United States Environmental Protection Agency|access-date=30 Desember 2020|language=Engels|archive-url=https://web.archive.org/web/20150208045404/http://www.epa.gov/airtoxics/hlthef/xylenes.html|archive-date= 8 Februarie 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Kandyala">{{cite journal | last1 = Kandyala | first1 = Reena | last2 = Raghavendra |first2= Sumanth Phani C. |last3=Rajasekharan |first3=Saraswathi T. | year = 2010 | title = Xylene: An overview of its health hazards and preventive measures | journal = J Oral Maxillofac Pathol | volume = 14 | issue = 1| pages = 1–5 | doi = 10.4103/0973-029X.64299 | pmid = 21180450 | pmc=2996004 |language=Engels}}</ref><ref name="Sweden">{{cite web | title=Xylene | website=apps.kemi.se |publisher=Swedish Chemicals Agency | date=11 Augustus 2011 | url=http://apps.kemi.se/flodessok/floden/kemamne_eng/xylen_eng.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110811152832/http://apps.kemi.se/flodessok/floden/kemamne_eng/xylen_eng.htm | archive-date=11 Augustus 2011 | url-status=dead | access-date=30 Desember 2020 |language=Engels}}</ref> Die verhouding isomere kan verander word om die gewenste ''p''-xileen te bevoordeel deur gebruik van die UOP-Isomar-proses<ref>{{cite web|title=Capturing Opportunities for ''Para''-xylene Production|url=http://www.uop.com/?document=uop-capturing-opportunities-for-para-xylene-production-tech-paper&download=1|publisher=UOP, A Honeywell Company|access-date=30 Desember 2020 |language=Engels}}</ref> of deur transalkilering van xileen met homself of trimetielbenseen. Hierdie omskakelings word deur zeoliete [[Katalisator|gekataliseer]].<ref name="Ullmann"/> 'n Aluminosilikaat-zeoliet met chemiese formule Na{{sub|n}}Al{{sub|n}}Si{{sub|96–n}}O{{sub|192}}·16H{{sub|2}}O (0<n<27) ('n gepatenteerde stof met die naam ''ZSM-5'') word gebruik om sommige isomeriseringsreaksies te vergemaklik wat gelei het tot massaproduksie van moderne plastiek.<ref name="Dyer">{{cite book | last=Dyer | first=A | title=An introduction to zeolite molecular sieves | url=https://archive.org/details/introductiontoze0000dyer | publisher=J. Wiley | publication-place=Chichester New York | year=1988 | isbn=0-471-91981-0 | oclc=17622144 | language=Engels}}</ref> == Produkte == Die drie isomere word verwerk tot verskillende produkte soos ''iso''-, ''tere''- en normale-[[ftaalsuur]] en daaruit polimere soos poliësters. [[Lêer:Xylene chemical production network-af.svg|duimnael|Die produkte wat deur die chemiese nywerheid uit xilene geskep word.|links|550px]] {{clear}} == Gesondheid en veiligheid == Xileen is vlambaar, maar het 'n matige akute toksisiteit waarvan die LD50 wissel tussen 200 en 5000&nbsp;mg/kg vir diere. Mondelinge LD50 vir rotte is 4300&nbsp;mg/kg. Die belangrikste effek van die inaseming van xileendampe is depressie van die sentrale senuweestelsel, met simptome soos hoofpyn, duiseligheid, naarheid, braking, swakheid, prikkelbaarheid en vertraagde reaksietyd. Die simptome verander met konsentrasie van xileen.<ref name="Kandyala"/><ref>{{Cite web |url=http://oehha.ca.gov/air/acute_rels/pdf/XylenesA.pdf |title=ACUTE TOXICITY SUMMARY: XYLENES |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022131350/http://www.oehha.ca.gov/air/acute_rels/pdf/xylenesA.pdf |archive-date=22 Oktober 2015 |language=Engels}}</ref> Die newe-effekte van blootstelling aan lae konsentrasies xileen (<200&nbsp;dpm) is omkeerbaar en veroorsaak nie permanente skade nie. Langdurige blootstelling kan lei tot hoofpyn, geïrriteerdheid, depressie, slapeloosheid, agitasie, uiterste moegheid, bewing, gehoorverlies, verminderde konsentrasie en korttermyngeheueverlies. 'n Toestand, algemeen bekend as "organiese oplosmiddelsindroom", word geassosieer met blootstelling aan xileen. Daar is baie min inligting beskikbaar wat blootstelling aan xileen van blootstelling aan ander oplosmiddels onderskei tydens die ondersoek na hierdie effekte.<ref name="Kandyala"/> Gehoorsteurings is ook gekoppel aan blootstelling aan xileen, beide uit studies met proefdiere,<ref>{{Cite journal |last1=Gagnaire |first1=F. |last2=Marignac |first2=B. |last3=Langlais |first3=C. |last4=Bonnet |first4=P. |date=Julie 2001 |title=Ototoxicity in rats exposed to ortho-, meta- and para-xylene vapours for 13 weeks |journal=Pharmacology & Toxicology |volume=89 |issue=1 |pages=6–14 |doi=10.1034/j.1600-0773.2001.d01-129.x |issn=0901-9928 |pmid=11484912 |language=Engels}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gagnaire |first1=F. |last2=Marignac |first2= B. |last3= Blachère |first3=V. |last4=Grossmann |first4=S. |last5=Langlais |first5=C. |date=7 Maart 2007 |title=The role of toxicokinetics in xylene-induced ototoxicity in the rat and guinea pig |url=https://archive.org/details/sim_toxicology_2007-03-07_231_2-3/page/147 |journal=Toxicology |volume=231 |issue=2–3 |pages=147–158 |doi=10.1016/j.tox.2006.11.075 |issn=0300-483X |pmid=17210216 |language=Engels}}</ref> sowel as kliniese studies.<ref>{{Cite journal |last1=Fuente |first1=Adrian |last2=McPherson |first2=Bradley |last3=Cardemil |first3=Felipe |date=September 2013 |title=Xylene-induced auditory dysfunction in humans |journal=Ear and Hearing |volume=34 |issue=5 |pages=651–660 |doi=10.1097/AUD.0b013e31828d27d7 |issn=1538-4667 |pmid=23598724|s2cid=45206975 |language=Engels}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Draper |first1=T. H. J. |last2=Bamiou |first2=D.-E. |date=April 2009 |title=Auditory neuropathy in a patient exposed to xylene: case report |journal=The Journal of Laryngology & Otology |volume=123 |issue=4 |pages=462–465 |doi=10.1017/S0022215108002399 |pmid=18439334 |issn=1748-5460|url=http://discovery.ucl.ac.uk/70543/1/S0022215108002399.pdf |language=Engels}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fuente |first1=Adrian |last2=McPherson |first2=Bradley |last3=Hood |first3=Linda J. |date=November 2012 |title=Hearing loss associated with xylene exposure in a laboratory worker |journal=Journal of the American Academy of Audiology |volume=23 |issue=10 |pages=824–830 |doi=10.3766/jaaa.23.10.7 |issn=1050-0545 |pmid=23169198|hdl=10533/137495 |language=Engels}}</ref> Xileen is ook irriterend vir die vel en stroop die vel van die vel se olies, wat dit deurdringbaar vir ander chemikalieë maak. Die gebruik van ondeurdringbare handskoene en maskers, tesame met respirators waar nodig, word aanbeveel om probleme op die gebied van beroepsgesondheid weens blootstelling aan xileen te vermy. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|xileen}} {{Normdata}} [[Kategorie:Organiese verbindings]] i4mclgchg7cd05yq2oqhgftyu296ftq 0 124733 2970873 2816546 2026-09-26T10:33:53Z Pynappel 70858 Geen bron 2970873 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Carel Boshoff (IV) | bynaam = | beeld = CarelBoshoff.jpg | beeldbeskrywing = Carel Boshoff | onderskrif = | geboortenaam = Carel Willem Hendrik Boshoff | geboortedatum = [[1963]] | geboorteplek = [[Pretoria]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Politikus, joernalis, skrywer | bekend = Stigter van [[Orania]] | salaris = | termyn = | opvolger = | eerbewyse = | party = [[Vryheidsfront Plus]] | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Carel Boshoff IV''' (gebore 1963) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[Politiek|politikus]] en 'n stigter van [[Orania]] en was tussen 2007 en 2019 voorsitter van die [[Orania Beweging]].<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/Analysis/the-return-of-the-right-and-the-coming-of-the-volkstaat-20190123 |title=The return of the right and the coming of the volkstaat |date=23 Januarie 2019 |website=[[News24]] |access-date=3 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408183709/https://www.news24.com/Analysis/the-return-of-the-right-and-the-coming-of-the-volkstaat-20190123 |archive-date=8 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="netwerk24"/> Hy is die seun van [[Carel Boshoff]], kleinseun van [[Hendrik Verwoerd]] en 'n lid van die [[Vryheidsfront Plus]]. == Biografie == Boshoff is in 1963 in Pretoria, Suid-Afrika gebore. Hy het afgestudeer in die [[teologie]], in [[filosofie]] en in [[geskiedenis]]. Hy het met sy proefskrif 'n doktorsgraad in geskiedenis verwerf. Sy proefskrif is later onder die titel ''Afrikaners na [[Apartheid]]'' gepubliseer. In die vroeë [[1990]]'s het hy saam met sy pa, sy familie en sy kinders na [[Orania]] getrek om 'n [[Volkstaat]] met Afrikaner [[selfbeskikking]] op te rig in die konteks van die grondwetlike onderhandelinge in Kempton Park. In [[1994]] het hy deelgeneem aan die stigting van die [[Vryheidsfront Plus|Vryheidsfront]] en is hy aangestel as 'n permanente lid van die [[Volkstaat]]raad.  Hy is daarna verkies in die [[Orania Verteenwoordigende Raad]] en die Orania Dorpsraad en is aangestel as uitvoerende hoof van die [[Orania Beweging]]. Boshoff het 'n deurslaggewende rol gehad in die ontwikkeling van Orania se bestuur tot 'n ware munisipale raad. Aan die einde van [[2001]] is hy verkies tot die provinsiale raad van die [[Noord-Kaap]]. In Februarie [[2003]] is hy verkies as die provinsiale leier van die Vryheidsfront in die Noord-Kaap. Boshoff het op [[25 Mei]] [[2019]] bedank as hoof van Orania se burgerraad weens korrupsiebewerings, wat hy ontken het.<ref name="netwerk24">{{cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/aktueel/nou-wil-carel-boshoff-sy-eie-stigting-begin-20190525 |title=Carel Boshoff bedank as hoof van Orania se burgerraad |date=25 Mei 2019 |first1=Ané |last1=Van Zyl|website=[[Netwerk24]] |access-date=10 Mei 2022 |language=af |df=dmy-all}}</ref> In die verlede het Boshoff vir ''[[Beeld]]'' geskryf, 'n aanbieder van die TV-program ''Dwarsklap'' op [[KykNET]], 'n lid van die Groep van 63, en die president van die [[Vryheidstigting]]. == Publikasies == * ''[[NP van Wyk Louw]] en die derde Afrikaner'', [[FAK]]<ref>{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/skakel-in-vir-aanlyn-gesprek-oor-van-wyk-louw-derde-afrikaner/ |title=Skakel in vir aanlyn gesprek oor Van Wyk Louw, derde Afrikaner |date=18 Junie 2020 |website=[[Maroela Media]] |access-date=18 Junie 2020 |language=af |df=dmy-all}}</ref> == Sien ook == * [[Carel Boshoff]] * [[Orania]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonscat|Carel Boshoff IV}} * [http://www.orania.co.za/in-n-neutedop/orania-se-leiers/ Orania se leiers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129082121/http://www.orania.co.za/in-n-neutedop/orania-se-leiers/ |date=29 November 2017}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Boshoff, Carel IV}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Mense van Orania]] [[Kategorie:Politici van die Vryheidsfront Plus]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Akademiese personeel van Akademia]] rf14pp9fcfksufn5fx0la0e3l4qlnm7 2970878 2970873 2026-09-26T10:53:33Z Aliwal2012 39067 2970878 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Carel Boshoff (IV) | bynaam = | beeld = CarelBoshoff.jpg | beeldbeskrywing = Carel Boshoff | onderskrif = | geboortenaam = Carel Willem Hendrik Boshoff | geboortedatum = [[1963]] | geboorteplek = [[Pretoria]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Politikus, skrywer | bekend = Stigter van [[Orania]] | salaris = | termyn = | opvolger = | eerbewyse = | party = [[Vryheidsfront Plus]] | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Carel Boshoff IV''' (gebore 1963) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[Politiek|politikus]] en 'n stigter van [[Orania]] en was tussen 2007 en 2019 voorsitter van die [[Orania Beweging]].<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/Analysis/the-return-of-the-right-and-the-coming-of-the-volkstaat-20190123 |title=The return of the right and the coming of the volkstaat |date=23 Januarie 2019 |website=[[News24]] |access-date=3 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408183709/https://www.news24.com/Analysis/the-return-of-the-right-and-the-coming-of-the-volkstaat-20190123 |archive-date=8 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="netwerk24"/> Hy is die seun van [[Carel Boshoff]], kleinseun van [[Hendrik Verwoerd]] en 'n lid van die [[Vryheidsfront Plus]]. == Biografie == Boshoff is in 1963 in Pretoria, Suid-Afrika gebore. Hy het afgestudeer in die [[teologie]], in [[filosofie]] en in [[geskiedenis]]. Hy het met sy proefskrif 'n doktorsgraad in geskiedenis verwerf. Sy proefskrif is later onder die titel ''Afrikaners na [[Apartheid]]'' gepubliseer. In die vroeë 1990's het hy saam met sy pa, sy familie en sy kinders na [[Orania]] getrek om 'n [[Volkstaat]] met Afrikaner [[selfbeskikking]] op te rig in die konteks van die [[onderhandelinge om apartheid te beëindig]] in Kemptonpark. In [[1994]] het hy deelgeneem aan die stigting van die [[Vryheidsfront Plus|Vryheidsfront]] en is hy aangestel as 'n permanente lid van die [[Volkstaat]]raad.  Hy is daarna verkies in die [[Orania Verteenwoordigende Raad]] en die Orania Dorpsraad en is aangestel as uitvoerende hoof van die [[Orania Beweging]]. Boshoff het 'n deurslaggewende rol gehad in die ontwikkeling van Orania se bestuur tot 'n ware munisipale raad. Aan die einde van 2001 is hy verkies tot die provinsiale raad van die [[Noord-Kaap]]. In Februarie 2003 is hy verkies as die provinsiale leier van die Vryheidsfront in die Noord-Kaap. Boshoff het op 25 Mei 2019 bedank as hoof van Orania se burgerraad weens korrupsiebewerings, wat hy ontken het.<ref name="netwerk24">{{cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/aktueel/nou-wil-carel-boshoff-sy-eie-stigting-begin-20190525 |title=Carel Boshoff bedank as hoof van Orania se burgerraad |date=25 Mei 2019 |first1=Ané |last1=Van Zyl|website=[[Netwerk24]] |access-date=10 Mei 2022 |language=af |df=dmy-all}}</ref> In die verlede het Boshoff vir ''[[Beeld]]'' geskryf, hy was 'n aanbieder van die TV-program ''Dwarsklap'' op [[KykNET]], 'n lid van die Groep van 63, en die president van die Vryheidstigting. == Publikasies == * ''[[NP van Wyk Louw]] en die derde Afrikaner'', [[FAK]]<ref>{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/skakel-in-vir-aanlyn-gesprek-oor-van-wyk-louw-derde-afrikaner/ |title=Skakel in vir aanlyn gesprek oor Van Wyk Louw, derde Afrikaner |date=18 Junie 2020 |website=[[Maroela Media]] |access-date=18 Junie 2020 |language=af |df=dmy-all}}</ref> == Sien ook == * [[Carel Boshoff]] * [[Orania]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonscat|Carel Boshoff IV}} * [http://www.orania.co.za/in-n-neutedop/orania-se-leiers/ Orania se leiers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129082121/http://www.orania.co.za/in-n-neutedop/orania-se-leiers/ |date=29 November 2017}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Boshoff, Carel IV}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Mense van Orania]] [[Kategorie:Politici van die Vryheidsfront Plus]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Akademiese personeel van Akademia]] 65qsoblfn77j9bfeeb9we37eby0p40i 2970891 2970878 2026-09-26T11:58:47Z Pynappel 70858 2970891 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Carel Boshoff (IV) | bynaam = | beeld = CarelBoshoff.jpg | beeldbeskrywing = Carel Boshoff | onderskrif = | geboortenaam = Carel Willem Hendrik Boshoff | geboortedatum = {{Geboortejaar en ouderdom|1963}} | geboorteplek = [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Politikus, skrywer | bekend = Stigter van [[Orania]] | salaris = | termyn = | opvolger = | eerbewyse = | party = [[Vryheidsfront Plus]] | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Carel Boshoff IV''' (gebore 1963) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[Politiek|politikus]] en 'n stigter van [[Orania]] en was tussen 2007 en 2019 voorsitter van die [[Orania Beweging]].<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/Analysis/the-return-of-the-right-and-the-coming-of-the-volkstaat-20190123 |title=The return of the right and the coming of the volkstaat |date=23 Januarie 2019 |website=[[News24]] |access-date=3 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408183709/https://www.news24.com/Analysis/the-return-of-the-right-and-the-coming-of-the-volkstaat-20190123 |archive-date=8 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="netwerk24"/> Hy is die seun van [[Carel Boshoff]], kleinseun van [[Hendrik Verwoerd]] en 'n lid van die [[Vryheidsfront Plus]]. == Biografie == Boshoff is in 1963 in Pretoria, Suid-Afrika gebore. Hy het afgestudeer in die [[teologie]], in [[filosofie]] en in [[geskiedenis]]. Hy het met sy proefskrif 'n doktorsgraad in geskiedenis verwerf. Sy proefskrif is later onder die titel ''Afrikaners na [[Apartheid]]'' gepubliseer. In die vroeë 1990's het hy saam met sy pa, sy familie en sy kinders na [[Orania]] getrek om 'n [[Volkstaat]] met Afrikaner [[selfbeskikking]] op te rig in die konteks van die [[onderhandelinge om apartheid te beëindig]] in Kemptonpark. In [[1994]] het hy deelgeneem aan die stigting van die [[Vryheidsfront Plus|Vryheidsfront]] en is hy aangestel as 'n permanente lid van die [[Volkstaat]]raad.  Hy is daarna verkies in die [[Orania Verteenwoordigende Raad]] en die Orania Dorpsraad en is aangestel as uitvoerende hoof van die [[Orania Beweging]]. Boshoff het 'n deurslaggewende rol gehad in die ontwikkeling van Orania se bestuur tot 'n ware munisipale raad. Aan die einde van 2001 is hy verkies tot die provinsiale raad van die [[Noord-Kaap]]. In Februarie 2003 is hy verkies as die provinsiale leier van die Vryheidsfront in die Noord-Kaap. Boshoff het op 25 Mei 2019 bedank as hoof van Orania se burgerraad weens korrupsiebewerings, wat hy ontken het.<ref name="netwerk24">{{cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/aktueel/nou-wil-carel-boshoff-sy-eie-stigting-begin-20190525 |title=Carel Boshoff bedank as hoof van Orania se burgerraad |date=25 Mei 2019 |first1=Ané |last1=Van Zyl|website=[[Netwerk24]] |access-date=10 Mei 2022 |language=af |df=dmy-all}}</ref> In die verlede het Boshoff vir ''[[Beeld]]'' geskryf, hy was 'n aanbieder van die TV-program ''Dwarsklap'' op [[KykNET]], 'n lid van die Groep van 63, en die president van die Vryheidstigting. == Publikasies == * ''[[NP van Wyk Louw]] en die derde Afrikaner'', [[FAK]]<ref>{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/skakel-in-vir-aanlyn-gesprek-oor-van-wyk-louw-derde-afrikaner/ |title=Skakel in vir aanlyn gesprek oor Van Wyk Louw, derde Afrikaner |date=18 Junie 2020 |website=[[Maroela Media]] |access-date=18 Junie 2020 |language=af |df=dmy-all}}</ref> == Sien ook == * [[Carel Boshoff]] * [[Orania]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonscat|Carel Boshoff IV}} * [http://www.orania.co.za/in-n-neutedop/orania-se-leiers/ Orania se leiers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129082121/http://www.orania.co.za/in-n-neutedop/orania-se-leiers/ |date=29 November 2017}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Boshoff, Carel IV}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Mense van Orania]] [[Kategorie:Politici van die Vryheidsfront Plus]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Akademiese personeel van Akademia]] 3gll5h1tajkckb59k0yatbb418m6gn1 0 125862 2970795 2842280 2026-09-25T23:16:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970795 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |CASNo= 100-52-7 |formule={{chem|C|6|H|5|C|H|O}} |struktuur=Benzaldehyde.svg |struktuur2=Benzaldehyde-3D-balls-B.png |Selfontbrandingspunt=192 °C |Flitspunt=64 °C |Voorkoms=Kleurlose of liggeel vloeistof met sterk refraksie |Smeltpunt=-57.12 °C |Kookpunt=178.1 °C |Digtheid=1.044 g/mL, vloeistof |LD50=1300 mg/kg (rot, oraal) |MolereMassa=106.12 g/mol |SMILES= O=Cc1ccccc1 |Reuk=amandelagtig |Oplosbaarheid=0.3 g/100 mL (20&nbsp;°C)<ref>{{cite web | url=http://gestis-en.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=templates$fn=default.htm$vid=gestiseng:sdbeng | title=GESTIS Substance database | publisher=Institute for Occupational Safety and Health of the German Social Accident Insurance | accessdate=21 August 2012 | archive-date= 3 Maart 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201005/http://gestis-en.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=templates$fn=default.htm$vid=gestiseng:sdbeng | url-status=dead }}</ref> |Viskositeit= 1.321 [[Poise|cP]] (25&nbsp;°C) }} '''Bensaldehied''' (C₆H₅CHO), is 'n [[organiese verbinding]] wat bestaan uit 'n [[benseen]]ring met 'n [[Aldehied|formielsubstituent]]. Dit is die eenvoudigste [[Aromatisiteit (chemie)|aromatiese]] [[aldehied]], en het baie industriële toepassings. Dit is 'n kleurlose vloeistof met 'n kenmerkende reuk van [[amandel]]s. Bensaldehied is die primêre komponent van [[Amandel|bitter amandelolie]], en kan uit 'n verskeidenheid natuurlike bronne geëkstraheer word.<ref>http://www.freepatentsonline.com/1416128.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503151914/http://www.freepatentsonline.com/1416128.pdf |date= 3 Mei 2014 }}, United States Patent 1416128 – Process of treating nut kernels to produce food ingredients.</ref> Sintetiese bensaldehied is die geur in nagemaakte amandelekstrak, wat algemeen in gebakte produkte gebruik word.<ref>{{Cite book|last=Illustrated|first=Cook's|date=2013-10-01|url=https://books.google.com/books?id=doZKCgAAQBAJ&pg=PT2457|title=The Cook's Illustrated Baking Book|language=en|publisher=America's Test Kitchen|isbn=978-1-936493-78-4}}</ref> == Geskiedenis == Bensaldehied is in 1803 deur die Franse apteker Martrès vir die eerste keer uit bitter amandels geëkstraheer.<ref>In 1803 C. Martrès published a manuscript on the oil of bitter almonds: "Recherches sur la nature et le siège de l'amertume et de l'odeur des amandes amères" (Research on the nature and location of the bitterness and the smell of bitter almonds). However, the memoir was largely ignored until an extract was published in 1819: Martrès ''fils'' (1819) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k78139n/f292.image.langEN "Sur les amandes amères,"] ''Journal de Pharmacie'', vol. 5, pages 289-296.</ref> In 1832 het die Duitse chemici [[Friedrich Wöhler]] en [[Justus von Liebig]] bensaldehied vir die eerste keer gesintetiseer.<ref>Wöhler and Liebig (1832) [https://books.google.com/books?id=z-VAAAAAYAAJ&pg=249#v=249&q&f=false "Untersuchungen über das Radikal der Benzoesäure"] (Investigations of the radical of benzoic acid), ''Annalen der Pharmacie'', vol. 3, pages 249-282.</ref> == Produksie == Teen 1999 is 7000 [[ton]] sintetiese, en 100 ton natuurlike bensaldehied jaarliks geproduseer.<ref name=":2">{{Cite book|date=2010|url=https://books.google.com/books?id=85yUennC-pUC&pg=PA87|title=Innovation in food engineering : new techniques and products|editor=Passos, Maria Laura., Ribeiro, Claudio P.|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, FL|pages=87|isbn=978-1-4200-8607-2|oclc=500683261}}</ref> Vloeistoffase chlorinering en [[Redoksreaksie|oksidasie]] van [[tolueen]] is die belangrikste sintetiese roetes. Talle ander metodes is ook al ontwikkel, soos byvoorbeeld die gedeeltelike oksidasie van bensielalkohol, alkaliese hidrolise van bensalchloried, en karbonilering van benseen.<ref name="Ullmann">Friedrich Brühne and Elaine Wright “Benzaldehyde” in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2002, Wiley-VCH, Weinheim. {{DOI|10.1002/14356007.a03_463}}</ref> 'n Beduidende hoeveelheid van natuurlike bensaldehied word verkry deur die retro-aldol reaksie uit te voer op kaneelaldehied afkomstig van cassia-olie: die kaneelaldehied word in 'n [[water]]ige/[[alkohol]]iese oplossing tussen 90&nbsp;°C en 150&nbsp;°C met 'n [[basis]] (mees algemeen [[natriumkarbonaat]] (soda) of [[Natriumbikarbonaat|koeksoda]]) vir 5 tot 80 uur onder reflux verhit,<ref>http://www.patentstorm.us/patents/pdfs/patent_id/4617419.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Process for preparing natural benzaldehyde and acetaldehyde, natural benzaldehyde and acetaldehyde compositions, products produced thereby and organoleptic utilities therefor, Charles Wienes, Middletown; Alan O. Pittet, Atlantic Highlands, both of N.J.</ref> en die gevormde bensaldehied word vervolgens deur distillasie gesuiwer. Hierdie reaksie lewer ook asetaldehied. Die natuurlike status van bensaldehied wat op hierdie manier verkry word, is omstrede. Setel-spesifieke KMR-spektroskopie, wat ¹H/²H [[isotoop]]verhoudings kan bepaal, word gebruik om te onderskei tussen natuurlike en sintetiese bensaldehied.<ref>{{Cite book|last=Ashurst|first=Philip R.|date=2013-11-11|url=https://books.google.com/books?id=MXTjBwAAQBAJ&pg=PA274|title=Food Authentication|language=en|publisher=Springer Science & Business Media|page=274|isbn=978-1-4613-1119-5}}</ref> == Voorkoms == Bensaldehied en soortgelyke chemikalieë kom natuurlik in baie voedselsoorte voor. Die meeste van die bensaldehied wat mense eet is van natuurlike plantaardige voedsel soos [[amandel]]s afkomstig.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Adams|first=T. B.|date=2005-08-01|title=The FEMA GRAS assessment of benzyl derivatives used as flavor ingredients|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=43|issue=8|pages=1207–1240|doi=10.1016/j.fct.2004.11.014}}</ref> Die [[Saad|pitte]] van amandels, [[Appelkoos|appelkose]], [[appel]]s en [[kersie]]s bevat beduidende hoeveelhede van amygdalin. Hierdie [[glikosied]]verbinding word deur ensieme in bensaldehied, [[blousuur]] en twee molekules van [[glukose]] afgebreek. : [[Lêer:Benzaldehyde-chemical-amygdalin.svg|400x400px]] Bensaldehied dra by tot die geur van [[Pleurotus ostreatus|oestersampioene]] (''Pleurotus ostreatus'').<ref name="OysterAlde">{{Cite journal|last=Beltran-Garcia|first=Miguel J.|year=1997|url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf960876i|title=Volatile Compounds Secreted by the Oyster Mushroom (Pleurotus ostreatus)and Their Antibacterial Activities|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=45|issue=10|pages=4049|doi=10.1021/jf960876i}}</ref> == Reaksies == Bensaldehied kan deur oksidasie in [[bensoësuur]] omgeskakel word, 'n reuklose verbinding wat 'n algemene onsuiwerheid in laboratoriummonsters is. Bensielalkohol kan deur hidrogenasie uit bensaldehied gevorm word. Reaksie van bensaldehied met watervrye natriumasetaat en asynsuuranhidried lewer kaneelsuur, terwyl alkoholiese kaliumsianied gebruik kan word om die kondensasie van bensaldehied na bensoïen te [[Katalisator|kataliseer]]. Bensaldehied ondergaan disproporsionering onder inwerking van gekonsentreerde alkali in die Cannizzaro reaksie: een molekuul van die aldehied word tot die ooreenstemmende alkohol gereduseer, terwyl 'n ander molekule geoksideer word tot [[Bensoësuur|bensoaat]]. : [[Lêer:Benzaldehyd-chemical-Cannizzaro.png|290x290px]] == Gebruik == Bensaldehied word algemeen gebruik om [[amandel]]geur aan kos en gegeurde produkte te verleen. Dit word soms ook in skoonheidsprodukte gebruik.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Andersen|first=Alan|date=2006-01-01|title=Final report on the safety assessment of benzaldehyde|journal=International Journal of Toxicology|volume=25 Suppl 1|pages=11–27|doi=10.1080/10915810600716612}}</ref> In industriële toepassings word bensaldehied hoofsaaklik as 'n voorloper tot ander organiese verbindings gebruik, vanaf farmaseutiese produkte tot plastiekbymiddels. Die [[anilien]]kleurstof malachietgroen word byvoorbeeld vanaf bensaldehied en dimetielanilien geproduseer. Bensaldehied is ook 'n voorloper tot sekere akridienkleurstowwe. Via aldolkondensasies, word bensaldehied in afgeleides van kaneelaldehied en [[stireen]] omgeskakel. Die sintese van mandelsuur begin met bensaldehied: : [[Lêer:Benzaldehyde-chemical-mandelicacid.png|320x320px]] Blousuur word eers by bensaldehied gevoeg, en die [[nitriel]] wat so geproduseer word, word vervolgens gehidroliseer om mandelsuur te vorm. Die skema hierbo toon slegs een van die twee gevormde [[Enantiomeer|enantiomere]]. === Nis gebruike === Bensaldehied word as 'n afweerder vir heuningbye gebruik.<ref>{{Cite book|last=Evans|first=Elizabeth|date=2010-02-09|url=https://books.google.com/books?id=xzQ4NWlIrHwC&pg=PA177|title=Why Do Bees Buzz?: Why Do Bees Buzz? Fascinating Answers to Questions about Bees|language=en|publisher=Rutgers University Press|pages=177–178|isbn=978-0-8135-4920-0}}</ref> 'n Klein hoeveelheid bensaldehiedoplossing word op 'n rookblad naby die heuningkoeke aangebring. Die bye beweeg dan weg om die dampe te vermy.<ref>{{Cite book|last=Sanford|first=Malcolm T.|date=2010-01-01|url=https://books.google.com/books?id=cos5WSDNKrEC&pg=PA167|title=Storey's Guide to Keeping Honey Bees: Honey Production, Pollination, Bee Health|language=en|publisher=Storey Publishing|page=167|isbn=978-1-60342-550-6}}</ref> Die byeboer kan dan die heuningrame van die byekorf verwyder met minder risiko vir beide bye en byeboer. == Veiligheid == In voedsel, skoonheidsmiddels, farmaseutiese produkte, en seep, word bensaldehied oor die algemeen beskou as veilig, en het derhalwe die status ''"Generally Recognized As Safe"'' (GRAS) vanaf die Amerikaanse Food and Drug Aministration (FDA).<ref>{{Citation|title=[[Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry]]|year=2007|author=Friedrich Brühne|author2=Elaine Wright|page=11|contribution=Benzaldehyde|edition=7th|publisher=Wiley}}</ref> Hierdie status is bevestig na 'n hersiening in 2005. Dit word ook in die Europese Unie as 'n geurmiddel aanvaar. Toksikologiese studies dui daarop dat dit, in die konsentrasies wat in voedsel en skoonheidsmiddels gebruik word, veilig is en nie kankerwekkend is nie, en mag selfs karsinostatiese (anti-kanker) eienskappe hê. In hoë konsentrasies soos by industriële toepassings, kan bensaldehied egter gevaarlik wees. Vir 'n 70&nbsp;kg mens, word die dodelike dosis geskat op 50 mL. 'n Aanvaarbare daaglikse inname van 15 mg/dag is deur die Verenigde State se Environmental Protection Agency vasgelê.<ref>{{Webaanhaling|url=https://cfpub.epa.gov/ncea/risk/recordisplay.cfm?deid=41551}}</ref> Bensaldehied akkumuleer nie in menslike weefsel nie: dit word gemetaboliseer en dan in die urine uitgeskei. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Organiese verbindings]] c11zqi8i1cqqe9wuultcah162v5c4c0 0 129613 2970749 2896832 2026-09-25T19:45:21Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970749 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Antarctic_circle.svg|duimnael|350x350px|Kaart van Antarktika met die Antarktiese Sirkel in blou]] Die '''Antarktiese Sirkel''' is die suidelikste van die vyf groot [[breedtegraad]]sirkels soos aangedui op kaarte van die [[Aarde]]. Die streek suid van hierdie sirkel is bekend as [[Antarktika]] en die gebied net noord daarvan as die Suidelike Gematigde Sone. Suid van die Antarktiese Sirkel is die [[son]] minstens een keer per jaar 24 aaneenlopende ure bo die horison (en dus sigbaar om middernag) en minstens een keer per jaar 24 aaneenlopende ure ten minste gedeeltelik onder die horison (en dus nie in die dag ten volle sigbaar nie); dit geld ook vir die ekwivalente poolsirkel in die [[Noordelike Halfrond]], die [[Arktiese Sirkel]]. Die Antarktiese Sirkel het nie ’n vaste posisie nie; van 10 September 2018 af loop dit 66°33'47.3" suid van die [[ewenaar]].<ref>{{cite web |url=http://www.neoprogrammics.com/obliquity_of_the_ecliptic/ |title=Obliquity of the Ecliptic (Eps Mean) |publisher=Neoprogrammics.com |access-date=13 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224205604/http://www.neoprogrammics.com/obliquity_of_the_ecliptic/ |archive-date=24 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy breedtegraad hang af van die Aarde se [[ashelling]], wat wissel binne 'n marge van 2° oor 'n tydperk van 40&nbsp;000 jaar vanweë getykragte wat deur die [[maan]] se wentelbaan veroorsaak word.<ref>{{Cite journal|last=Berger|first=A.L.|date=1976|title=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=51|pages=127–135}}</ref> Gevolglik dryf die Antarktiese Sirkel tans suidwaarts teen 'n spoed van sowat 15&nbsp;meter per jaar. == Middernagson en die poolnag == [[Lêer:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|duimnael|400x400px|Verhouding van die Aarde se aksiale kantel (&#x3B5;) tot die tropiese en poolsirkels]] Die Antarktiese Sirkel is die noordelikste breedtegraad in die [[Suidelike Halfrond]] waar die son 24 uur lank voortdurend bo of gedeeltelik onder die horison kan bly. As gevolg daarvan is die son minstens een keer per jaar om middernag sigbaar vanaf enige plek in die Antarktiese Sirkel en minstens een keer per jaar om twaalfuur die middag net gedeeltelik sigbaar.<ref>{{Cite book|last=Burn|first=Chris|url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf|title=The Polar Night|publisher=The Aurora Research Institute|accessdate=28 September 2015|archive-date= 6 Augustus 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230806150129/https://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf|url-status=dead}}</ref> == Menslike bewoning == [[Lêer:Antarctic_Circle_Icberg.JPG|duimnael|'n [[Ysberg]] naby die Antarktiese Sirkel noord van Detaille-eiland]] Daar is geen permanente mensebevolking suid van die Antarktiese Sirkel nie, maar verskeie [[Antarktiese navorsingstasies]] word deur verskeie nasies se spanne wetenskaplikes bewoon wat op 'n seisoenale basis roteer. In vorige eeue was daar 'n paar semi-permanente walvisjagstasies op die vasteland en 'n paar walvisjagters het vir 'n jaar of meer daar gewoon. Minstens drie kinders is op Antarktika gebore, maar in stasies noord van die Antarktiese Sirkel. == Geografie == Die Antarktiese Sirkel is ongeveer 17&nbsp;662&nbsp;km lank.<ref>[http://www.bbc.co.uk/bitesize/ks3/geography/geographical_enquiry/geographical_skills/revision/6/ BBC-webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805002015/http://www.bbc.co.uk/bitesize/ks3/geography/geographical_enquiry/geographical_skills/revision/6/ |date= 5 Augustus 2018 }}. Besoek op 3 Januarie 2016</ref> Die gebied suid van die sirkel is ongeveer 20&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km ² en dek ongeveer 4% van die Aarde se oppervlak.<ref>{{Cite book|last=Marsh|year=2012|first=William M.|url=https://books.google.com/?id=uF3aJSC20yMC&pg=PA24|title=Physical Geography: Great Systems and Global Environments|publisher=Cambridge University Press|page=24|isbn=978-0-521-76428-5}}</ref> Die [[kontinent]] [[Antarktika]] dek groot dele van die gebied binne die Antarktiese Sirkel. == Sien ook == * [[Arktiese Sirkel]] * [[Antarktika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.antarctic-circle.org/ Antarctic circle org] * [http://www.bugbog.com/maps/polar_regions/antarctic_circle_map.html Kaart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013181647/http://bugbog.com/maps/polar_regions/antarctic_circle_map.html |date=13 Oktober 2007 }} *{{Commons-kategorie inlyn|Antarctic Circle}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Antarktika]] [[Kategorie:Breedtegrade]] t5wh0tovcb5boc9m2r35csnvciqdqh1 0 135044 2970679 2566851 2026-09-25T14:45:05Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970679 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas album |Type = studio |Kunstenaar = [[Bittereinder_(musiekgroep)|Bittereinder]] |Titel = 'n Ware Verhaal |Musiekstyl = kletsrym- /hiphop |Jaar = [[1 November]] [[2010]]<ref name="itunes" /> |Etiket = Rhythm Records |Formate = |Speeltyd = |Produsent = |Ateljee = |Vorige = |Volgende = ''[[Die Dinkdansmasjien (album)|Die Dinkdansmasjien]]''<br /> ([[2012]]) }} ''<nowiki/>'<nowiki/>'''n Ware Verhaal''''' is die debuutalbum van die musiekgroep [[Bittereinder_(musiekgroep)|Bittereinder]].<ref name="perdeby" /> == Snitlys == {{Snitlys | title1 = Jakkals, Leeu & Perske | length1 = 0:29 | title2 = Ware Verhaal | length2 = 3:52 | title3 = Almanak | length3 = 3:41 | title4 = Solidariteit | length4 = 3:18 | title5 = Die Waarskuwing | length5 = 5:07 | title6 = A Tale of Three Cities | length6 = 5:34 | title7 = Wakkerword | length7 = 3:01 | title8 = Voleinder | length8 = 2:55 | title9 = Die Slang & Die Arend | length9 = 5:03 | title10 = Penworstel | length10 = 3:29 | title11 = Slechte Mensen | length11 = 3:01 | title12 = Die Ooreenkoms | length12 = 4:04 }} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="itunes">[https://itunes.apple.com/za/album/n-ware-verhaal/id441445974 'n Ware Verhaal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002010229/https://itunes.apple.com/za/album/n-ware-verhaal/id441445974 |date= 2 Oktober 2018 }} op [[iTunes]]</ref> <ref name="perdeby">{{cite web |url=http://www.perdeby.co.za/sections/entertainment/946-18cd-review-n-ware-verhaal-by-bittereinder |title=CD Review: ‘n Ware Verhaal by Bittereinder |work=Perdeby |date=6 November 2010 |access-date=27 Maart 2018 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018230049/http://www.perdeby.co.za/sections/entertainment/946-18cd-review-n-ware-verhaal-by-bittereinder |archive-date=18 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{URL|http://www.bittereinder.com}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse albums]] 5pfyhv6ehruk6joc8hjlmxth1pvk1p0 1 146848 2970758 2767092 2026-09-25T20:17:29Z Aliwal2012 39067 {{Voorbladkandidaat}} 2970758 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{Voorbladkandidaat}} dlwmmtq2mgfjq07pz33fgwlbnlxztft 1 156162 2970871 1713783 2026-09-26T10:20:58Z ~2026-43270-19 215184 /* Skrywer van artikels */ nuwe afdeling 2970871 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Skrywer van artikels == ... Ja, maar ek weet nie of dit korrek is om te se hy was 'n 'joernalis by Beeld'. Dink nie daar was 'n aanstellingsverhouding wat ook 'n begin en 'n einde sou he. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-43270-19|~2026-43270-19]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-43270-19|talk]]) 10:20, 26 September 2026 (UTC) jrrzesrcxigsnpp9ssa9pblwid8wymm 2970875 2970871 2026-09-26T10:34:23Z Pynappel 70858 /* Skrywer van artikels */ Antwoord 2970875 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Skrywer van artikels == ... Ja, maar ek weet nie of dit korrek is om te se hy was 'n 'joernalis by Beeld'. Dink nie daar was 'n aanstellingsverhouding wat ook 'n begin en 'n einde sou he. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-43270-19|~2026-43270-19]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-43270-19|talk]]) 10:20, 26 September 2026 (UTC) :{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:34, 26 September 2026 (UTC) sxn91dot3qrshhnpgzbeoik0muudyj0 2970877 2970875 2026-09-26T10:41:50Z Aliwal2012 39067 /* Skrywer van artikels */ 2970877 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Skrywer van artikels == Ek weet nie of dit korrek is om te sê hy was 'n "joernalis by Beeld" nie. Dink nie daar was 'n aanstellingsverhouding wat ook 'n begin en 'n einde sou hê nie. [[Spesiaal:Bydraes/~2026-43270-19|~2026-43270-19]] 10:20, 26 September 2026 (UTC) :{{uitgevoer|verbeter}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:34, 26 September 2026 (UTC) a0qlqxhd73q10yrtfmhtj5yry8jup9h 1 176360 2970759 1734545 2026-09-25T20:17:59Z Aliwal2012 39067 {{Voorbladkandidaat}} 2970759 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{Voorbladkandidaat}} dlwmmtq2mgfjq07pz33fgwlbnlxztft 0 206394 2970641 2584080 2026-09-25T13:40:05Z Aliwal2012 39067 2970641 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Bumespruit |beeld = Bume River ... (51135974310).jpg |beeld_byskrif = Uitsig vanaf die Krokodilrivierpad, Krugerwildtuin |byskrif = |oorsprong = |oorsprong_hoogte = |stroomgebied_lande = [[Mpumalanga]], [[Suid-Afrika]] |lengte = |monding_hoogte = 202 m |monding = [[Krokodilrivier (Mpumalanga)|Krokodilrivier]] |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = Mpumalanga |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 25 |breedtegraad_m = 18 |breedtegraad_s = 9 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 31 |lengtegraad_m = 46 |lengtegraad_s = 13 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Bumespruit''' is 'n spruit in die [[Krugerwildtuin]] wat in die [[Krokodilrivier (Mpumalanga)|Krokodilrivier]] uitmond in [[Mpumalanga]] in [[Suid-Afrika]]. Dit vloei tussen die [[Mbiyamitirivier]] in die weste en [[Vurhamispruit]] in die ooste, albei ook linkersytakke van die Krokodil. Bume is 'n [[Swazi]]woord wat "regopstaande" beteken.<ref>[http://anyflip.com/mand/ihlg/basic/1-50 Van der Wateren, Floors: Pocket Guide to the Placenames of the Kruger National Park], bladsy 9, April 2018</ref> Die spruit ontspring suid van Siyalukop (341 m) in die suidelike [[Krugerwildtuin]], vanwaar dit suidooswaarts vloei tot op die suidgrens van die wildtuin. Net 4 km stroomop van [[Marlothpark]] vloei dit met die Krokodilrivier saam. Mpondodam is in een van die bolope geleë. Die Bumepad (S26) is 'n sandpad wat die loop van die spruit vir sowat 22 km volg. Die spruit word oorgesteek deur die S102 by Buffeldorings-watergat en die Mpondodam, die S108 by Gayisenga-watergat, en laastens deur die Krokodilrivierpad (S25). == Fotogalery == <gallery mode="packed" heights="120" style="font-size:100%; line-height:130%"> Mpondo Dam (15989634533).jpg|Mpondodam Matumi (Breonadia salicina) (14027810772).jpg|[[Mingerhout]] op die oewer Waterbucks (Kobus ellipsiprymnus) female (16608273851).jpg|[[Waterbok]]ke by Mpondodam </gallery> == Verwysings == {{verwysings}} {{Wikivertaling|taal=ceb |titel=Bume |datum=20180918 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Krokodilrivier (Mpumalanga)]] [[Kategorie:Mpumalanga]] [[Kategorie:Krugerwildtuin]] ljs1s811hrdiyd9wz64as1888labu69 0 223161 2970813 2778404 2026-09-26T00:23:25Z LeonardpartXVII 215170 https://www.geni.com/people/Jennifer-Hale/6000000152648813869 2970813 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Jennifer Hale | Beeld = Jennifer Hale, Mass Effect, Star Wars.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1<ref name="new yorker">{{cite web | url=http://www.newyorker.com/magazine/2011/08/15/voicebox-360 | publication-date=August 15, 2011 | work = [[The New Yorker]] | title=Voicebox 360 The queen of video-game acting.| first=Tom | last=Bissell |authorlink= Tom Bissell }}, full essay in: {{cite book | title = Magic Hours: Essays on Creators and Creation | first=Tom | last = Bissell | authorlink= Tom Bissell |chapter = Invisible Girl – Jennifer Hale, the Queen of Video-game Voice-over | chapterurl=https://books.google.com/books?id=KesA7Jnr95AC&pg=PT183 | publisher = McSweeney's | publication-date=2013 | url = https://books.google.com/books?id=KesA7Jnr95AC | isbn = 9781938073106 }} <!-- Note: online free version of chapter is incomplete --></ref> | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1988–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0354937 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Jennifer Hale''' (gebore 30 Januarie 1972) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rol in die rolprent ''Cowboy Bebop: The Movie'' (2001). == Filmografie == === Rolprente === * 2000: ''Sinbad: Beyond the Veil of Mists'' * 2001: ''Cowboy Bebop: The Movie'' * 2008: ''Bratz Girlz Really Rock'' * 2016: ''Fight to the Finish'' === Televisiereekse === * 1994: ''Skeleton Warriors'' * 1994: ''Spider-Man'' * 1994: ''Where on Earth Is Carmen Sandiego?'' * 1995: ''The Savage Dragon'' * 1996: ''Bruno the Kid'' * 1996: ''The Real Adventures of Jonny Quest'' * 1996: ''Mighty Ducks'' * 1997: ''Johnny Bravo'' * 1998: ''The Powerpuff Girls'' * 1999: ''The Chimp Channel'' * 2000: ''Gotham Girls'' * 2001: ''Totally Spies!'' * 2001: ''The Grim Adventures of Billy & Mandy'' * 2002: ''What's New, Scooby-Doo?'' * 2002: ''Codename: Kids Next Door'' * 2003: ''Stuart Little'' * 2004: ''Megas XLR'' * 2004: ''Camp Lazlo!'' * 2006: ''Class of 3000'' * 2006: ''Gloria, Wilma et moi'' * 2010: ''T.U.F.F. Puppy'' * 2011: ''Green Lantern: The Animated Series'' * 2013: ''Xiaolin Chronicles'' * 2015: ''Niko and the Sword of Light'' * 2015: ''Disney Star Darlings'' * 2016: ''The Powerpuff Girls'' * 2017: ''Hero Makeover'' * 2019: ''Goblins Animated'' === Televisierolprente === * 1988: ''A Father's Homecoming'' === Video's === * 1995: ''Mortal Kombat: The Journey Begins'' * 1996: ''Bruno the Kid: The Animated Movie'' * 1997: ''Tamagotchi Video Adventures'' * 2002: ''Cinderella II: Dreams Come True'' * 2003: ''The Powerpuff Girls: 'Twas the Fight Before Christmas'' * 2007: ''Cinderella 3: A Twist in Time'' * 2015: ''Stop the G:KND - Part 1'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0354937|Jennifer Hale}} * {{Twitter|jhaletweets|Jennifer Hale}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hale, Jennifer}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 21ste eeu]] 0i6ulij5c4fqf9leou4j85t0j887goy 0 254592 2970711 2950119 2026-09-25T17:52:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970711 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Albert Finney | Beeld = Albert Finney 1966.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1936|5|9}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1936|5|9|2019|2|7}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en vervaardiger | Aktiewe jare = 1956–2012 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001215 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Albert Finney''' (9 Mei 1936 – 7 Februarie 2019) was 'n [[Engeland|Engelse]] akteur en vervaardiger. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''Saturday Night and Sunday Morning'' (1960), ''Murder on the Orient Express'' (1974), ''Erin Brockovich'' (2000), en ''Big Fish'' (2003). == Filmografie == === Rolprente === * 1960: ''The Entertainer'' * 1960: ''Saturday Night and Sunday Morning'' * 1963: ''Tom Jones'' * 1963: ''The Victors'' * 1964: ''Night Must Fall'' * 1967: ''Two for the Road'' * 1968: ''Charlie Bubbles'' * 1969: ''The Picasso Summer'' * 1970: ''Scrooge'' * 1971: ''Gumshoe'' * 1974: ''Murder on the Orient Express'' * 1974: ''Alpha Beta'' * 1975: ''The Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother'' (Kameo. Ongekrediteurde verskyning) * 1977: ''The Duellists'' * 1981: ''Loophole'' * 1981: ''Looker'' * 1981: ''Wolfen'' * 1982: ''Annie'' * 1982: ''Shoot the Moon'' * 1983: ''The Dresser'' * 1984: ''Notes from Under the Volcano'' * 1984: ''Observations Under the Volcano'' * 1984: ''Under the Volcano'' * 1987: ''Orphans'' * 1990: ''Miller's Crossing'' * 1992: ''The Playboys'' * 1992: ''Rich in Love'' * 1994: ''The Browning Version'' * 1994: ''A Man of No Importance'' * 1995: ''The Run of the Country'' * 1997: ''Washington Square'' * 1999: ''Breakfast of Champions'' * 2000: ''Erin Brockovich'' * 2000: ''Traffic'' * 2001: ''Hemingway, the Hunter of Death'' * 2001: ''Delivering Milo'' * 2003: ''Big Fish'' * 2004: ''Ocean's Twelve'' (ongekrediteerde verskyning)<ref name="TV Guide Filmog">{{cite web |title=Albert Finney List of Movies and TV Shows |url=https://www.tvguide.com/celebrities/albert-finney/credits/138618/ |website=TV Guide |access-date=8 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124231/https://www.tvguide.com/celebrities/albert-finney/credits/138618/ |archive-date= 9 Februarie 2019 |url-status=dead}}</ref> * 2005: ''Corpse Bride'' (stemrol) * 2006: ''[[A Good Year]]'' * 2006: ''Amazing Grace'' * 2007: ''The Bourne Ultimatum'' * 2007: ''Before the Devil Knows You're Dead'' * 2012: ''The Bourne Legacy'' * 2012: ''Skyfall'' (Laaste filmrol) === Televisiereekse === * 1967: ''Acting in the Sixties'' === Televisierolprente === * 1956: ''She Stoops to Conquer'' * 1956: ''The Miser'' * 1957: ''The Claverdon Road Job'' * 1963: ''A Tribute to John F. Kennedy from the Arts'' * 1975: ''Forget-Me-Not-Lane'' * 1982: ''Lights, Camera, Annie!'' * 1984: ''The Biko Inquest'' * 1984: ''Pope John Paul II'' * 1985: ''Moving Image Salutes Sidney Lumet'' * 1987: ''A Simple Man'' * 1990: ''The Image'' * 1997: ''On the Set of 'Washington Square''' * 1998: ''A Rather English Marriage'' * 2002: ''The Gathering Storm'' * 2008: ''Munich the Documentary'' === Video's === * 2005: ''Récit de voyage'' * 2005: ''Virage de modes'' * 2006: ''Tim Burton: Dark vs. Light'' * 2006: ''Voices from the Underworld'' * 2007: ''Postcards from Provence'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001215|Albert Finney}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Finney, Albert}} [[Kategorie:Geboortes in 1936]] [[Kategorie:Sterftes in 2019]] [[Kategorie:Engelse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse manlike akteurs van die 21ste eeu]] fzywn1gjdf4hvjve0s901fooubfxy5j 0 258832 2970689 2829117 2026-09-25T15:36:05Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970689 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Director of Photography for IMAX® 3D movie Hidden Universe, Malcolm Ludgate, with IMAX camera.jpg|thumb|200px|Die verfilming van die prent ''Hidden Universe 3D'' met ’n IMAX-kamera.<ref>{{cite news |title=World Premiere of IMAX® 3D Film Hidden Universe |url=http://www.eso.org/public/news/eso1329/ |access-date=7 Julie 2013 |newspaper=ESO Press Release |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308073212/https://www.eso.org/public/news/eso1329/ |archive-date=8 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] ’n '''Driedimensionele stereoskopiese rolprent''' (ook bekend as ’n '''3D-rolprent''' of '''S3D-rolprent''')<ref>{{cite news | url=http://www.variety.com/article/VR1118008671.html?categoryid=1009&cs=1 | work=Variety | title=Filmmakers like S3D's emotional wallop | first=508-831-6665David S. | last=Cohen | date=15 September 2009}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> is ’n fliek wat die illusie van dieptewaarneming verhoog en dus ’n [[Driedimensioneel|derde dimensie]] byvoeg. Die algemeenste metode vir die vervaardiging van 3D-prente is deur middel van [[stereoskopie]]se fotografie. Hier word ’n gewone rolprentkamerastelsel gebruik om twee beelde uit verskillende perspektiewe af te neem (of ’n rekenaar kan ná die tyd twee perspektiewe skep). Spesiale projeksiehardeware of brille word gebruik om elke beeld tot óf die kyker se linkeroog óf sy regteroog te beperk. 3D-rolprente is nie beperk tot teateruitreikings nie; [[televisie]]- of [[video]]prente maak ook van die tegniek gebruik. 3D-rolprente bestaan sedert 1915 in die een of ander vorm, maar het nie algemeen gewild geraak nie weens die duur hardeware en prosesse wat nodig is om so ’n prent te vertoon en die gebrek aan ’n gestandaardiseerde formaat vir alle segmente van die vermaakbedryf. Tog is baie 3D-prente in die 1950's in [[Amerika]] gewys, en in die 1980's en 1990's het dit ’n wêreldwye opbloei beleef danksy [[IMAX]]-teaters en vertoonlokale met [[Disney]]-temas. In die 2000's het dit al hoe gewilder geword en ’n hoogtepunt bereik met 3D-vertonings van die rolprent ''[[Avatar (dubbelsinnig)|Avatar]]'' in Desember 2009. Daarna het die gewildheid weer afgeneem.<ref>{{cite web |url=http://collider.com/3d-movies-are-dead-again/ |title=3D Is Dead (Again) |first=Matt |last=Goldberg |date=6 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407131139/https://collider.com/3d-movies-are-dead-again/ |archive-date=7 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Tydlyn== ===Vroeë patente en toetse=== Die stereoskopiese era van rolprente het in die laat 1890's begin toe die [[Brittanje|Britse]] rolprentpionier William Friese-Greene ’n [[patent]] vir die 3D-rolprentproses uitgeneem het. Volgens sy patent is twee prente naas mekaar op die skerm vertoon. Die gehoor het deur ’n [[stereoskoop]] gekyk om die twee beelde te laat saamsmelt. Weens die hinderlike meganika van dié metode was teatervertonings nie prakties nie.<ref name="limbacher">Limbacher, James L. Four Aspects of the Film. 1968.</ref> Frederic Eugene Ives het sy stereokameratoerusting in 1900 gepatenteer. Die kamera het twee lense gehad wat 4,45&nbsp;cm van mekaar af vasgemaak was.<ref>Norling, John A. "Basic Principles of 3D Photography and Projection". New Screen Techniques, p. 48.</ref> Op 10 Junie 1915 het Edwin S. Porter en William E. Waddell ’n gehoor in die Astorteater in [[New York Stad|New York]] getoets.<ref>{{cite web |url=http://edition.cnn.com/2007/SHOWBIZ/11/22/3d.history/index.html |title='It Came from Outer Space' -- but is 3D here to stay? - CNN.com |last=CNN |first=By Laura Hodgson For |website=edition.cnn.com |access-date=29 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829170012/http://edition.cnn.com/2007/SHOWBIZ/11/22/3d.history/index.html |archive-date=29 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die gehoor het drie spoele toetse gesien in rooi-groen [[Stereoskopie#Anagliewe|anagliewe]]; dit het plattelandse tonele, toetsskote van akteurs, Oosterse dansers en tonele van die [[Niagara-waterval]] ingesluit.<ref>Denig, Lynde. "Stereoscopic Pictures Screened". ''Moving Picture World'', 26 Junie 1915, bl. 2072.</ref> Niks is egter ná hierdie toetse vervaardig nie, volgens Adolph Zukor in sy 1953-outobiografie, ''The Public Is Never Wrong: My 50 Years in the Motion Picture Industry''. ===Stereoskopiese stelsels voor 1952=== [[Beeld:Harry Fairall.jpg|thumb|160px|links|Fairall in 1922.]] [[Beeld:Stereoscopic camera.jpg|thumb|160px|links|Fairall se 3D-kamera.]] Die eerste bevestigde 3D-rolprent wat buite ’n rolprentteater aan ’n gehoor gewys is, was ''The Power of Love'', wat sy première op 27 September 1922 in die Ambassador Hotel in [[Los Angeles]] gehad het.<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0013506/trivia |title=The Power of Love (1922) |via=www.imdb.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108074241/https://www.imdb.com/title/tt0013506/trivia |archive-date=8 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.silentera.com/PSFL/data/P/PowerofLove1922.html |title=silentera.com |publisher=silentera.com |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127215811/http://www.silentera.com/PSFL/data/P/PowerOfLove1922.html |archive-date=27 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>Ray Zone, ''Stereoscopic cinema & the origins of 3D film'' (University Press of Kentucky, 2007) {{ISBN|0-8131-2461-1}}, bl. 110</ref> Die kameratoerusting was ’n produk van die rolprentvervaardiger Harry K. Fairall en die kinematograaf Robert F. Elder.<ref name="limbacher"/> ’n Dubbele strook is swart-wit afgeneem en ’n enkele anagliewe strook is gemaak met behulp van ’n kleurfilm wat deur Harry K. Fairall geskep en gepatenteer is. Een projektor kon gebruik word om die prent te vertoon, maar anagliewe brille moes gebruik word om daarna te kyk. Die kamerastelsel en spesiale kleurfilm is op 9 Desember 1930 gepatenteer.<ref>https://patents.google.com/patent/US1784515</ref><ref>{{cite web |url=http://www.3dmovingpictures.com/pol.html |title="3-D Power" Article about the making of "The Power of Love" by Daniel L. Symmes |publisher=3dmovingpictures.com |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230622/http://www.3dmovingpictures.com/pol.html |archive-date=20 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ná ’n voorvertoning in New York is nie weer van die prent gehoor nie en dit word nou as verlore beskou. Vroeg in Desember 1922 het William van Doren Kelley, die uitvinder van die Prizma-kleurstelsel, munt geslaan uit die groeiende belangstelling in 3D-rolprente wat deur Fairall se demonstrasie begin is. Hy het tonele geskiet met ’n kamerastelsel wat hy self ontwerp het en die eerste in sy reeks "Plasticon"-kortfilms met die titel ''Movies of the Future'' is in die Rivoli-teater in New York vertoon. Laurens Hammond (later die uitvinder van die Hammond-orrel), het ook in Desember 1922 sy Teleview-stelsel in gebruik geneem en dit is in Oktober gewys. Teleview was die eerste afwisselenderaam-3D-stelsel wat die publiek gesien het. Dit het gebruik gemaak van linker- en regteroogbeelde en twee gekoppelde projektors. Linker- en regterrame is afwisselend vertoon, met elke twee rame wat drie keer gewys is om flikkering uit te skakel. Kyktoestelle op die armleunings van die teatersitplekke het roterende sluiters gehad wat sinkronies met die projektorsluiters gewerk het, en dit het ’n skoon en duidelike stereoskopiese uitwerking gehad. Net een teater het Teleview geïnstalleer en net een reeks vertonings is gehou. Dit het verskeie weke geduur en goed geld gemaak as ’n nuutjie, maar daar is nooit weer van Teleview gehoor nie.<ref name="3dmovingpictures.com">{{cite web |url=http://www.3dmovingpictures.com/chopper.html |title="The Chopper", artikel deur Daniel L. Symmes |publisher=3dmovingpictures.com |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618005742/http://www.3dmovingpictures.com/chopper.html |archive-date=18 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Beeld:The National Archives UK - WORK 25-208.jpg|thumb|300px|’n Gehoor kyk in 1951 met spesiale brille na ’n driedimensionele stereoskopiese rolprent in die Telekinema in [[Londen]].]] In 1922 het Frederic Eugene Ives en Jacob Leventhal hul eerste stereoskopiese kortflieks begin uitreik wat oor ’n tydperk van drie jaar gemaak is. Die eerste prent, ''Plastigrams'', is nasionaal deur Educational Pictures in die rooi-blou anagliefformaat uitgereik. Ives en Leventhal het daarna die volgende stereoskopiese kortflieks in hul "Stereoscopiks Series" vervaardig wat in 1925 uitgereik is: ''Zowie'' (10&nbsp;April), ''Luna-cy!'' (18&nbsp;Mei), ''The Run-Away Taxi'' (17&nbsp;Desember) en ''Ouch'' (17&nbsp;Desember).<ref>{{cite web |url=http://www.cinetecadelfriuli.org/gcm/previous_editions/edizione1999/redisc_tecn.html |title=SEZIONI99-REDISC-TECN |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927034407/http://www.cinetecadelfriuli.org/gcm/previous_editions/edizione1999/redisc_tecn.html |archive-date=27 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die laat 1920's tot vroeë 1930's was daar min belangstelling in stereoskopiese prente. In September 1933 het [[Louis Lumière]] tonele met sy stereoskopiese kamera in [[Parys]] geskiet. In Maart 1934 het hy ’n nuwe weergawe van sy 1895-kortfliek, ''L'Arrivée du Train'', op ’n byeenkoms van die Franse Akademie vir Wetenskap vertoon, dié keer in anagliewe 3D.<ref>[http://www.editorsguild.com/v2/magazine/archives/0508/columns_cutprint2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021155402/http://www.editorsguild.com/v2/magazine/archives/0508/columns_cutprint2.htm|date=21 Oktober 2012}} "L'Arrivée du 3-D", artikel deur Betsy A. MCLane</ref> In 1936 is Leventhal en John Norling op grond van hul toetstonele gehuur om MGM se ''Audioscopiks''-reeks te maak. Die afdrukke was deur Technicolor in die rooi-groen anagliefformaat. Die eerste prent, ''Audioscopiks'', se première was op 11 Januarie 1936, en ''The New Audioscopiks'' s’n op 15 Januarie 1938. ''Audioscopiks'' is [[8ste Oscar-toekenningsaand|in 1936 vir ’n Oscar benoem]] in die kategorie "Beste lewende-aksie-kortfilm, nuwigheid". Ná die sukses van die twee Audioscopiks-prente het MGM nog ’n kortprent in anagliewe 3D vervaardig: ’n Pete Smith-fliek met die naam ''Third Dimensional Murder'' (1941). Anders as die vorige prente, is dié een met toerusting geskiet wat deur die ateljee gebou is. Afdrukke was deur Technicolor in rooi-blou anagliewe. Terwyl baie van diè prente in kleur afgedruk is, was nie een werklik in kleur nie; die kleurafdrukke was maar net om ’n anagliewe effek te skep.<ref>{{cite web |title=3D Wise |url=https://www.youtube.com/watch?v=BL8Tu1GrL7c |publisher=[[YouTube]] |access-date=28 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707083532/https://www.youtube.com/watch?v=BL8Tu1GrL7c |archive-date=7 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ====Bekendstelling van Polaroid==== Terwyl Edwin H. Land aan die [[Harvard-universiteit]] studeer het, het hy die idee gekry om skerp ligskynsels te verminder deur lig te polariseer. Hy het verlof geneem om ’n laboratorium in te rig en het teen 1929 ’n polariseringsplaat uitgevind en gepatenteer.<ref>{{cite web |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1987/2/1987_2_60.shtml |title=Instant History |publisher=Americanheritage.com |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113155316/http://americanheritage.com/articles/magazine/it/1987/2/1987_2_60.shtml |archive-date=13 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1932 het hy Polaroid J Sheet as ’n kommersiële produk bekendgestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.newton.mec.edu/bigelow/engineering_technology/examples/land/Land.htm |title=Edwin Herbert Land |access-date=29 Julie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622200835/http://www.newton.mec.edu/Bigelow/engineering_technology/examples/land/Land.htm |archive-date=22 Junie 2006 |df=mdy-all }}</ref> Terwyl sy oorspronklike bedoeling was om ’n filter te skep wat die skerp skynsels van motors se kopligte verminder, het hy nie die bruikbaarheid van sy Polaroidfilters in stereoskopiese vertonings onderskat nie. In Januarie 1936 het Land die eerste demonstrasie van sy polarisasiefilters in gebruik saam met 3D-fotografie in die Waldorf-Astoria Hotel in New York gegee.<ref>Ray Zone, ''Stereoscopic cinema & the origins of 3D film'' (University Press of Kentucky, 2007) {{ISBN|0-8131-2461-1}}, p. 152</ref> Die reaksie was goed en hy het dit opgevolg met ’n vertoning in die New York Museum of Science. Met behulp van polarisasiefilters was ’n heel nuwe projeksiemetode moontlik. Twee beelde, elk op óf die linker- óf die regteroog gerig, moes in die projeksie gesinkroniseer word deur middel van ’n eksterne sinkrotransformator. Verder sou gepolariseerde lig in ’n groot mate gedepolariseer word op ’n mat wit doek, en net ’n silwerdoek of skerm wat van ’n ander weerkaatsende materiaal gemaak is, sou die aparte beelde reg vertoon. Later dié jaar is die rolprent ''Nozze Vagabonde'' ("Swerwerstroue") in [[Italië]] vertoon, gevolg in [[Duitsland]] met ''Zum Greifen nah'' ("Jy Kan Amper Daaraan Raak") en in 1939 met ''Sechs Mädel rollen ins Wochenend'' ("Ses Meisies Ry die Naweek Binne"). Die Italiaanse prent is gemaak met ’n Gualtierotti-kamera, en die twee Duitse prente met ’n Zeiss-kamera en die Vierling-verfilmingstelsel. Dit was die eerste rolprente wat vertoon is met behulp van polarisasiefilters. In 1939 het John Norling ''In Tune With Tomorrow'' geskiet; dit was die eerste kommersiële 3D-prent in Amerika wat Polaroid gebruik het. Die première was in 1939 by die New York World's Fair. Dit was ’n kortprent wat spesifiek vir die Chrysler-paviljoen gemaak is. ’n Hele 1939-model Chrysler Plymouth word daarin toweragtig gemonteer op maat van [[musiek]]. Dit was oorspronklik in swart-wit, maar was so gewild dat dit in kleur oorgeskiet is vir die volgende jaar se skou, met die titel ''New Dimensions''. In die 1940's het die [[Tweede Wêreldoorlog]] meegebring dat militêre toepassings van stereoskopiese fotografie voorrang geniet het, en 3D-rolprente het weer agteros gery. ===Die "goue era" (1952-1954)=== [[Lêer:Bwanadevil3.jpg|thumb|200px|links|Plakkaat van die eerste stereoskopiese kleurrolprent, ''Bwana Devil'' (1952). Dit is deur Arch Oboler geskryf, geregisseer en vervaardig.]] Wat aanhangers as die "goue era" van 3D-rolprente beskou, het laat in 1952 begin met die uitreiking van die eerste stereoskopiese kleurrolprent, ''Bwana Devil'', wat deur Arch Oboler geskryf, geregisseer en vervaardig is. Die prent is in "Natural Vision" geskiet, ’n proses wat deur M.L. Gunzberg saam met hom ontwikkel en beheer is. Gunzberg, wat die toerusting saam met sy broer, Julian, en nog twee vennote geskep het, het dit sonder sukses aan verskeie ateljees probeer verkoop totdat Oboler dit gebruik het. Sy eerste prent was ''The Lions of Gulu''.<ref>Gunzberg, M.L. (1953). "What is Natural Vision?", ''New Screen Techniques''. 55–59.</ref> Die prent, wat deur resensente afgeskiet is, was nogtans baie gewild by die publiek vanweë die nuwigheid van 3D, en dit het [[Hollywood]] se belangstelling in 3D geprikkel in ’n tyd dat die getal fliekgangers afgeneem het.<ref>Zone, Ray (2012). ''3-D Revolution: The History of Modern Stereoscopic Cinema.'' Lexington: The University Press of Kentucky. ble. 7-8</ref> Soos met feitlik al die 3D-rolprente in dié tyd die geval was, is ''Bwana Devil'' met behulp van polarisasiefilters vertoon. In die 1950's is die bekende weggooibare anagliefbrille wat van karton gemaak was hoofsaaklik vir strokieboeke gebruik, asook vir ’n paar kortprente. Omdat twee projektors met die polarisasiemetode gebruik is, het die hoeveelheid film wat op elke projektor gelaai is (sowat 1&nbsp;800&nbsp;m, of ’n uur se kykstof) beteken dat ’n pouse vir elke rolprent nodig was. Dikwels is die tyd vir die pouse op ’n kritieke punt in die storielyn in die draaiboek ingeskryf. Oor [[Kersfees]] van 1952 het die vervaardiger Sol Lesser die première van ’n dubbelstrookvertoning, ''Stereo Techniques'', in [[Chicago]] gehou.<ref>"Lesser Acquires Rights to British Tri-Opticon." BoxOffice October 25, 1952: 21.</ref> Hy het die regte op vyf dubbelstrookkortflieks bekom. Twee van hulle, ''Now is the Time (to Put On Your Glasses)'' en ''Around is Around'', is in 1951 deur Norman McLaren vir die Nasionale Rolprentraad van [[Kanada]] geregisseer. Die drie ander prente is in 1951 deur Raymond Spottiswoode in [[Brittanje]] vervaardig vir Festival of Britain. Hulle was ''A Solid Explanation'', ''Royal River'' en ''The Black Swan''. James Mage was ook ’n vroeë pionier in die 3D-stormloop. Hy het sy 3D-Bolex-stelsel van 16&nbsp;mm gebruik vir sy ''Triorama''-program, waarvan die première op 10 Februarie 1953 was. Dit het uit vier kortflieks, ''Sunday In Stereo'', ''Indian Summer'', ''American Life'' en ''This is Bolex Stereo'', bestaan.<ref>"Just Like 1927." BoxOffice Feb. 7, 1953: 12.</ref> Dit word sedertdien as verlore beskou. Nog ’n vroeë 3D-rolprent tydens die oplewing was die Lippert-kortfliek ''A Day in the Country'', waarvan [[Joe Besser]] die verteller was en wat hoofsaaklik uit toetsskote bestaan het. Anders as al die ander Lippert-kortflieks wat in beide dubbelstrook en anaglief beskikbaar was, is hierdie produksie net in anaglief uitgereik. In April 1953 was daar twee grondverskuiwende rolprente in 3D: [[Columbia Pictures|Columbia]] se ''Man in the Dark'' en [[Warner Bros.]] se ''House of Wax'', die eerste 3D-rolprent met [[stereoklank]]. Dit was die eerste keer dat baie Amerikaners stereoklank gehoor het. Disney het die era van 3D betree met sy uitreiking op 28 Mei 1953 van ''Melody''. Terselfdertyd het Columbia die eesrte 3D-Western, ''Fort Ti'', in Los Angeles uitgereik. Universal Studios het sy eerste 3D-rolprent, ''It Came from Outer Space'', met stereoklank uitgereik. Daarna het Paramount se eerste 3D-rolprent, ''Sangaree'', gevolg. Columbia het verskeie 3D-Westerns uitgereik met Sam Katzman as vervaardiger en William Castle as regisseur. Castle sou later in verskeie tegniese foefies spesialiseer vir Columbia en Allied Artists se rolprente ''13 Ghosts'', ''House on Haunted Hill'' en ''The Tingler''. Columbia het ook die enigste klugtige komedie in 3D vervaardig. The Three Stooges het gespeel in ''Spooks'' en ''Pardon My Backfire''; Harry Mimmo het verskyn in ''Down the Hatch''. Die vervaardiger Jules White was optimisties oor die moontlikhede van 3D vir klugtonele soos terte en ander projektiele wat na die gehoor gemik word, maar net twee van hierdie stereoskopiese kortflieks is in 3D gewys. [[Beeld:Joanne Dru.JPG|thumb|150px|Joanne Dru.]] [[Beeld:Macdonald Carey 1969.JPG|thumb|150px|Macdonald Carey.]] [[Beeld:Jerry Lewis - 1960s.jpg|thumb|150px|Jerry Lewis.]] [[John Ireland (akteur)|John Ireland]], [[Joanne Dru]] en [[Macdonald Carey]] het gespeel in die kleurprent ''Hannah Lee'', waarvan die première op 19 Junie 1953 was. Nog ’n beroemde prent in die goue era van 3D was 3 Dimensional Pictures se produksie ''Robot Monster''. Dit is op 24 Junie 1953 uitgereik. [[20th Century Fox]] het hul enigste 3D-rolprent, ''Inferno'', in 1953 uitgereik met [[Rhonda Fleming]]. Fleming, wat ook in ''Those Redheads From Seattle'' en ''Jivaro'' gespeel het, deel die rekord vir die aktrise wat in die meeste 3D-rolprente verskyn het met [[Patricia Medina]], wat te sien was in ''Sangaree'', ''Phantom of the Rue Morgue'' en ''Drums of Tahiti''. Die eerste afname in die gewildheid van 3D was in Augustus en September 1953. Faktore wat daartoe bygedra het, was: * Twee beelde moes tegelykertyd vertoon word. * Die afdrukke moes presies dieselfde gebly het nadat hulle gerestoureer is, of die sinkronisasie sou verlore gaan. * Soms was twee mense by die projektors nodig om die sinkronisasie behoorlik te laat werk. * Wanneer die afdrukke of sluiters uit sinkronisasie gegaan het, selfs net vir ’n enkele raampie, sou die prent onkykbaar gewees en groot spanning op die oë veroorsaak het. * Direkte aansig was nodig vir die silwerdoek en sitplekke aan die kant van die teater kon nie gebruik word nie. * ’n Verpligte pouse was nodig om die teater se projektors voor te berei vir die tweede helfte van die prent. Hoewel dit duurder was om te installeer, was die grootste mededingende realismeproses [[anamorfies]]. Fox het dit die eerste keer met CinemaScope en sy September-première, ''The Robe'', bekendgestel. Vir anamorfiese vertonings was net een afdruk nodig en sinkronisasie was dus nie ’n probleem nie. Cinerama was ook van die begin af ’n mededinger en het beter gehaltebeheer as 3D toegepas omdat dit deur een maatskappy besit is wat op gehaltebeheer gefokus het. Die meeste 3D-rolprente wat ná 1953 uitgereik is, is egter vertoon in die plat wyeskermformate van 1.66:1 tot 1.85:1. In ateljees se vroeë advertensies en artikels is na wyeskermformate as "3D" verwys en dit het verwarring veroorsaak. Daar was geen poging om CinemaScope en 3D te kombineer nie tot in 1960, toe ’n rolprent met die naam ''September Storm'' uitgereik is, en selfs toe was dit ’n vergroting van ’n nie-anamorfiese negatief. In Desember 1953 het 3D ’n terugkeer gemaak met die uitreiking van verskeie belangrike 3D-prente, onder meer MGM se musiekprent ''Kiss Me, Kate''. Dié prent was die hindernis wat 3D moes oorkom om te oorleef. MGM het dit in ses teaters getoets: drie in 3D en drie op plat skerms. Volgens die meeste publikasies was "die gewone uitreiking" van die prent suksesvoller. Die gebruik van stereoklank is ook prominent in promosies gebruik. Verskeie ander rolprente wat daardie maand bygedra het tot 3D se terugkeer was die [[John Wayne]]-prent ''Hondo'' (versprei deur Warner Bros.), Columbia se ''Miss Sadie Thompson'' met [[Rita Hayworth]] en Paramount se ''Money from Home'' met [[Dean Martin]] en [[Jerry Lewis]]. Paramount het ook die strokieskortprente ''Boo Moon'' met Casper die vriendelike spook en ''Popeye, Ace of Space'' uitgereik. Paramount het ’n 3D-prent oor die Koreaanse Oorlog, ''Cease Fire'', uitgereik wat in 1953 op regte Koreaanse stelle verfilm is.<ref>{{cite web |url=http://www.3dfilmarchive.com/cease-fire |title=Cease Fire - 3dfilmarchive |website=www.3dfilmarchive.com |access-date=29 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808191024/http://www.3dfilmarchive.com/cease-fire |archive-date=8 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Top Banana'', wat geskoei was op die gewilde verhoogmusiekspel, is met die oorspronklike rolverdeling na die grootskerm gebring. Hoewel dit in 3D verfilm is, het die verspreider United Artists gevoel die produksie was onekonomies in sy stereoskopiese vorm en hulle het dit op 27 Januarie 1954 op die plat skerm uitgereik. Dit is saam met United Artists se prent ''Southwest Passage'' twee "goue era"-rolprente wat nou as verlore beskou word (hoewel plat weergawes behoue gebly het. ’n Klomp suksesvolle prente in 3D is in ’n tweede golf vervaardig, maar baie is gewoonlik of altyd plat gewys. Sommige hoogtepunte is: * ''The French Line'', met [[Jane Russell]] en [[Gilbert Roland]], ’n [[Howard Hughes]]/RKO-produksie. * ''Taza, Son of Cochise'', ’n opvolg van die 1950's se ''Broken Arrow'', met [[Rock Hudson]] in die titelrol. Dit was aanvanklik in ’n plat formaat, maar was ’n groot sukses toe dit 2006 in 3D heruitgereik is. * Twee "aapflieks": ''Phantom of the Rue Morgue'', met [[Karl Malden]] en Patricia Medina, vervaardig deur Warner Bros. en geskoei op [[Edgar Allan Poe]] se ''The Murders in the Rue Morgue''; asook ''Gorilla at Large'', ’n Panoramic-produksie met [[Cameron Mitchell (akteur)|Cameron Mitchell]]. * ''Creature from the Black Lagoon'', met [[Richard Carlson (akteur)|Richard Carlson]] en [[Julie Adams]] en geregisseer deur Jack Arnold. Hoewel dit volgens sommige die bekendste 3D-fliek was, is dit gewoonlik net in groot stedelike teaters in 3D vertoon.<ref>Furmanek, Bob and Kintz, Greg. (circa 2012). [http://www.3dfilmarchive.com/an-in-depth-look-at-creature-from-the-black-lagoon-1 "An In-Depth Look at Creature from the Black Lagoon" (3dfilmarchive.com)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402080856/http://www.3dfilmarchive.com/an-in-depth-look-at-creature-from-the-black-lagoon-1 |date= 2 April 2019 }}. Besoek op 2013-11-19.</ref> Dit was die enigste prent waarvan ’n 3D-opvolg, ''Revenge of the Creature'', gemaak is. Dit is weer opgevolg deur ''The Creature Walks Among Us'', wat plat geskiet is. * ''Dial M for Murder'', geregisseer deur [[Alfred Hitchcock]] en met [[Ray Milland]], [[Robert Cummings]] en [[Grace Kelly]], word deur aanhangers beskou as een van die beste voorbeelde van die 3D-proses. Dit is in 1954 in 3D uitgereik, maar is sover bekend net in 2D vertoon. Die prent is nou in [[3D Blu-ray]] beskikbaar. * ''Gog'', die laaste episode in Ivan Tors se ''Office of Scientific Investigation (OSI)''-trilogie oor realistiese [[wetenskapsfiksie]]. Dit is meestal plat vertoon. * ''The Diamond'', ’n Britse misdaadfliek uit 1954 met [[Dennis O'Keefe]]. Dit was Brittanje se enigste stereoskopiese rolprent. * ''Son of Sinbad'', nog ’n Howard Hughes/RKO-produksie, met [[Dale Robertson]]. Die prent het op die rak bly lê nadat Hughes probleme met ''The French Line'' gehad het en is eers in 1955 uitgereik nadat dit na die SuperScope-proses omgeskakel is. Die finale afname van 3D was in 1954, om dieselfde redes as vantevore, sowel as die verdere sukses van wyeskermformate. Die laaste 3D-rolprent wat in die "goue era" uitgereik is, was ''Revenge of the Creature'', op 23 Februarie 1955. Ironies genoeg was die prent ’n wye uitreiking in 3D en het dit goed by die loket gedoen.<ref name="Amazing104-105">Amazing 3D by Hal Morgan and Dan Symmes Little, Broawn & Company (Canada) Limited, poes pp. 104–105</ref> ===Heroplewing (1960-1984)=== [[Beeld:Mask from Mask Movie.jpg|thumb|220px|links|Die voor- en agterkant van ’n "Magic Mystic Mask", wat aan gehore uitgedeel is by vertonings van ''The Mask''.]] Stereoskopiese rolprente was vir die eerste deel van die 1960's oor die algemeen vergete. ’n Uitsondering was Beaver-Champion/Warner Bros. se produksie ''The Mask'' (1961). Dit is in 2D geskiet, maar om die bisarre eienskappe van die droomwêreld uit te beeld wat die hoofkarakter ondervind wanneer hy ’n vervloekte masker opsit, is dié tonele in anagliewe 3D omgeskakel. Die volgende vlaag 3D-rolprente is begin deur Arch Oboler, dieselfde vervaardiger wat die gier in die 1950's aangewakker het. Hy het ’n nuwe tegniek, "Space-Vision 3D", gebruik van kolonel Robert Vincent Bernier, ’n feitlik vergete uitvinder in die geskiedenis van stereoskopiese rolprente. Sy Trioptiscope Space-Vision-lens was amper 30 jaar lank die goue standaard vir die vervaardiging en vertoning van 3D-prente.<ref>{{cite web |url=http://www.3dfilmarchive.com/home/The-Bubble |title=The Bubble - 3dfilmarchive |website=www.3dfilmarchive.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018040744/http://www.3dfilmarchive.com/home/The-Bubble |archive-date=18 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=22 Mei 2019 }}</ref> "Space-Vision 3D"-prente is met twee beelde geskiet, een bo die ander op ’n enkele strook; dus was net een projektor met ’n spesiale lens nodig om die prente te wys. Dit het 3D-wyeskermbeelde vertoon wat egter donkerder, minder lewendig en gepolariseerd was. Anders as ander dubbele stelsels het die beeld volkome gesinkroniseerd gebly, tensy hulle nie goed gerestoureer is nie. Oboler het weer planne gehad met ’n stelsel waaraan niemand wou raak nie en het dit gebruik vir sy prent ''The Bubble'', met [[Michael Cole (akteur)|Michael Cole]], [[Deborah Walley]] en [[Johnny Desmond]]. Nes met ''Bwana Devil'' die geval was, het resensente dit afgeskiet, maar mense het na die teaters gestroom om dit te sien en dit was finansieel suksesvol genoeg dat ander ateljees die stelsel begin gebruik het – veral onafhanklike ateljees, wat nie die geld gehad het vir duur dubbelstrookafdrukke nie. In 1970 het Stereovision, ’n nuwe stelsel deur die regisseur/uitvinder Allan Silliphant en die optiese ontwerper Chris Condon, gelei tot die ontwikkeling van ’n nuwe 35&nbsp;mm-enkelstrookformaat. Twee beelde is langs mekaar ingedruk en ’n anamorfiese lens is gebruik om die beeld deur Polaroidfilters wyer te maak. Louis K. Sher (Sherpix) en Stereovision het die sagte sekskomedie ''The Stewardesses'' uitgereik. Dit het $100&nbsp;000 gekos om te maak en nadat dit verskeie maande lank gewys is, eindelik in 800 teaters net in Noord-Amerika $27&nbsp;miljoen verdien. Dit was die winsgewendste 3D-prent en, in uiters relatiewe terme, een van die winsgewendste rolprente nog. Die gehalte van die 1970's se 3D-prente was nie veel vindingryker nie, want baie was óf sagte- óf selfs harde [[Pornografie|porno]], rillerflieks of ’n kombinasie daarvan. Paul Morrisey se ''Flesh for Frankenstein'' (ook bekend as ''Andy Warhol's Frankenstein'') was ’n uitstekende voorbeeld van so ’n kombinasie. [[Beeld:Dial M for Murder (1954) trailer 3.jpg|thumb|260px|Robert Cummings en Grace Kelly in ''Dial M for Murder''.]] Tussen 1981 en 1983 is ’n nuwe Hollywood-gier begin met die Italiaanse cowboyfliek ''Comin' at Ya!''. Toe ''Parasite'' uitgereik is, is dit die eerste rillerfliek genoem wat in 20 jaar in 3D uitgereik is. Rillerflieks en heruitreikings van die 1950's se klassieke 3D-prente (soos Hitchcock se ''Dial M for Murder'') het daarna geseëvier. Die tweede opvolg van die ''Friday the 13th''-reeks, ''Friday the 13th Part III'', was baie suksesvol. Die wetenskapsfiksieprent ''Spacehunter: Adventures in the Forbidden Zone'' was die duurste 3D-prent wat in daardie stadium gemaak is, min of meer so duur soos ''Star Wars'', maar was nie naastenby so gewild by die loket nie. Dit het meegebring dat die gier in 1983 vinnig afgeneem het. Ander wetenskapsfiksie-/fantasieprente is ook uitgereik, insluitende ''Metalstorm: The Destruction of Jared-Syn'' en ''Treasure of the Four Crowns''. Hulle is wyd gekritiseer vir swak redigering en gate in die storielyne, maar het ’n paar skouspelagtige nabyskote gehad. 3D-uitreikings ná die tweede vlaag sluit in ''The Man Who Wasn't There'' (1983), ''Silent Madness'' en die animasiefliek van 1985 ''Starchaser: The Legend of Orin'', waarvan die storielyn baie aan dié van ''Star Wars'' herinner. Net ''Comin' At Ya!'', ''Parasite'' en ''Friday the 13th Part III'' is amptelik in Amerika in 3D op VHS en/of DVD uitgereik, hoewel ''Amityville 3D'' in Brittanje op DVD te sien was. Die meeste van die 1980's se 3D-prente en sommige van die klassieke flieks van die 1950's soos ''House of Wax'' is in [[Japan]] in die nou uitgediende Video Disc (VHD)-formaat uitgereik as deel van ’n stelsel wat sluiterbrille gebruik. Stereoskopiese rolprente was ook in ander wêrelddele gewild, soos ''My Dear Kuttichathan'', ’n [[Malayalam|Malabaarse]] prent wat in stereoskopiese 3D geskiet en in 1984 uitgereik is. ===Hergeboorte van 3D (1985-2003)=== In die middel 1980's het [[IMAX]] niefiksieprente vir sy 3D-mark begin vervaardig. Die eerste een was ''We Are Born of Stars'' (1985). ’n Sleutelpunt in hierdie produksie, nes by daaropvolgende IMAX-produksies, was dat klem gelê is op die wiskundige korrektheid van die 3D-weergawe, wat stremming op die oë en pyn weens die benaderde berekenings van vroeëre 3D-prente verminder het. Daarbenewens, en anders as met vorige 35&nbsp;mm-gebaseerde 3D-vertonings, het die baie groot sigveld ’n heelwat groter 3D-"verhoog" tot gevolg gehad. [[Disney]] het ook meer 3D-prente in spesiale venues vertoon en gehore beïndruk met byvoorbeeld ''Magic Journeys'' (1982) en ''Captain EO'' ([[Francis Ford Coppola]], 1986, met [[Michael Jackson]]). In dieselfde jaar is die produksie van die Nasionale Rolprentraad van Kanada ''Transitions'' vervaardig vir Expo 86 in [[Vancouver]]; dit was die eerste IMAX-vertoning met gepolariseerde brille. ''Echoes of the Sun'' (1990) was die eerste IMAX-prent wat die sluitermetode gebruik het, ’n ontwikkeling wat nodig was omdat die skerm nie geskik was vir polarisasietegnologie nie. Van 1990 af het al drie partye talle prente vervaardig vir hul verskeie spesiale aanbiedings en IMAX se uitbreidende 3D-netwerk. Noemenswaardige prente uit dié tydperk sluit in die uiters suksesvolle ''Into the Deep'' (1995) en IMAX se eerste 3D-fiksieprent, ''Wings of Courage'' (1996) oor die vlieënier [[Henri Guillaumet]]. [[Beeld:Captain EO Sign.jpg|thumb|250px|Die teken wat aangebring is tydens 'n herlewing van ''Captain EO'' by Disneyland in 2010 ná Michael Jackson se dood.]] [[Beeld:International Space Station 17 April 2002.jpg|thumb|250px|Die [[Internasionale Ruimtestasie]] aan die einde van die verfilming van ''Space Station 3D'' (2002), wat handel oor die oprigting van die stasie.]] Ander stereoskopiese rolprente in dié tyd sluit in: *''The Last Buffalo'' (Stephen Low, 1990) *''Muppet*Vision 3D'' (Jim Henson, 1991) *''Imagine'' (John Weiley, 1993) *''Honey, I Shrunk the Audience'' (Daniel Rustuccio, 1994) *''Into the Deep'' (Graeme Ferguson, 1995) *''Across the Sea of Time'' (Stephen Low, 1995) *''Wings of Courage'' (Jean-Jacques Annaud, 1996) *''L5, First City in Space'' (Graeme Ferguson, 1996) *''T2 3-D: Battle Across Time'' ([[James Cameron]], 1996) *''Paint Misbehavin'' (Roman Kroitor en Peter Stephenson, 1997) *''IMAX Nutcracker'' (1997) *''The Hidden Dimension'' (1997) *''T-Rex: Back to the Cretaceous'' (Brett Leonard, 1998) *''Mark Twain's America'' (Stephen Low, 1998) *''Siegfried & Roy: The Magic Box'' (Brett Leonard, 1999) *''Galapagos'' (Al Giddings en David Clark, 1999) *''Encounter in the Third Dimension'' (Ben Stassen, 1999) *''Alien Adventure'' (Ben Stassen, 1999) *''Ultimate G's'' (2000) *''Cyberworld'' (Hugh Murray, 2000) *''Cirque du Soleil: Journey of Man'' (Keith Melton, 2000) *''Haunted Castle'' (Ben Stassen, 2001) *''Panda Vision'' (Ben Stassen, 2001) *''Space Station 3D'' (Toni Myers, 2002) *''SOS Planet'' (Ben Stassen, 2002) *''Ocean Wonderland'' (2003) *''Falling in Love Again'' (Munro Ferguson, 2003) *''Misadventures in 3D'' (Ben Stassen, 2003) Teen 2004 kon 54% van IMAX se teaters 3D-prente vertoon.<ref>IMAX Corporation Annual Report, 2004, bl. 7.</ref> Kort daarna het rekenaaranimasie, mededinging deur DVD's en ander media, digitale projeksie, digitale video-opnames en die gebruik van IMAX se gesofistikeerde 70 mm-filmprojektors die geleentheid geskep vir nog ’n vlaag 3D-prente.<ref name="npr.org">{{cite web |author=All Things Considered |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=122226393 |title=Movie Ticket Sales Surpass DVD Numbers |publisher=NPR |date=4 Januarie 2010 |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614185303/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=122226393 |archive-date=14 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="machinist"/> ===Hoofstroomflieks (2003-tans)=== In 2003 is ''Ghosts of the Abyss'' deur [[James Cameron]] uitgereik as IMAX se eerste 3D-vollengteprent wat met die Reality-kamerastelsel verfilm is. Dit het die nuutste HD-videokamers gebruik en nie film nie, en is volgens Cameron se spesifikasies deur Vince Pace vir hom gebou. Dieselfde stelsel is gebruik om ''Spy Kids 3-D: Game Over'' (2003), ''Aliens of the Deep'' IMAX (2005) en ''The Adventures of Sharkboy and Lavagirl in 3-D'' (2005) te verfilm. In 2004 het Las Vegas Hilton "Star Trek: The Experience" uitgereik wat uit twee prente bestaan het. Een daarvan, ''Borg Invasion 4-D'', was in 3D. In Augustus dié jaar het die [[rap]]groep [[Insane Clown Posse]] hul negende ateljeealbum, ''Hell's Pit'', uitgereik. Een van die twee weergawes van die album het ’n DVD bevat met ’n 3D-kortprent vir die liedjie "Bowling Balls"; dit is in HD-video geskiet.<ref>{{cite news |first=John |last=Anderson |title=''3-D not an alien concept in Hollywood'' |url=http://www.azcentral.com/thingstodo/movies/articles/2009/03/26/20090326danimation0326.html |publisher=Newsday |date=26 Maart 2009 |accessdate=4 April 2009 |archive-date= 5 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305010600/https://help.azcentral.com/ |url-status=dead }}</ref> In November 2004 is ''The Polar Express'' uitgereik as IMAX se eerste vollengte-3D-animasieprent. Die 3d-weergawe het sowat 14 keer meer verdien as die 2D-weergawe. Daar was nou ’n groot belangstelling in 3D-animasieprente. In Junie 2005 het die Mann's Chinese 6-teater in Hollywood die eerste kommersiële teater geword wat die digitale 3D-formaat geïnstalleer het. ''Singin' in the Rain'' en ''The Polar Express'' is oor verskeie maande in dié formaat getoets. In November 2005 het Disney ''Chicken Little'' in die digitale 3D-formaat uitgereik. [[Beeld:Malcolm Ludgate, Director of Photography for Hidden Universe.jpg|thumb|350px|Malcolm Ludgate, fotografiese direkteur van ''Hidden Universe'', besig met die skiet van tonele in [[Chili]] se [[Atacamawoestyn]].]] In 2009 het Ben Walters voorgestel beide rolprentmakers en {{nowrap|-vertoners}} toon weer belangstelling in 3D. Daar was meer 3D-vertoningstoerusting en dramatieser prente wat in 3D vervaardig is. Een dryfveer was dat die tegnologie soveel verbeter het. Om in 3D-formaat te skiet was minder beperkend en die resultate stabieler. Nog ’n dryfveer was dat, terwyl kaartjieverkope vir 2D-vertonings aan die afneem was, winste uit 3D-flieks in dié tyd bly groei het.<ref>Walters, Ben. "The Great Leap Forward". ''Sight & Sound'', 19.3. (2009) ble. 38–41.</ref> Deur die hele tyd van 3D-prente het die tegnologie bestaan om 2D-beelde na 3D om te skakel. Min metodes was doeltreffend of het voortbestaan. Die kombinasie van digitale en gedigitaliseerde bronmateriaal en relatief goedkoop digitale verwerking ná vervaardiging, het ’n nuwe vlaag omgeskakelde produkte tot gevolg gehad. In Junie 2006 het IMAX en Warner Bros. ''Superman Returns'' uitgereik, met 20 minute van 3D-beelde wat van oorspronklike 2D-tonele omgeskakel is. [[George Lucas]] het aangekondig dat hy sy ''Star Wars''-prente in 3D sou uitreik gebaseer op ’n omskeppingsproses deur die maatskappy In-Three. Later in 2011 is aangekondig Lucas werk saam met die maatskappy Prime Focus hieraan.<ref>{{cite web |url=http://www.reelz.com/movie-news/9756/george-lucas-updates-star-wars-3-d-conversion/ |title=George Lucas Updates Star Wars 3D Conversion |access-date=3 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020192811/http://www.reelz.com/movie-news/9756/george-lucas-updates-star-wars-3-d-conversion/ |archive-date=20 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Laat in 2005 het [[Steven Spielberg]] aan die pers vertel hy was betrokke by die patentering van ’n 3D-stelsel waarvoor brille nie nodig is nie en wat op plasmaskerms gebaseer is. Die animasieprente ''Open Season'' en ''The Ant Bully'' is in 2006 in analoë 3D uitgereik. ''Monster House'' en ''The Nightmare Before Christmas'' is in dieselfde jaar op die [[XpanD 3D]]-, [[RealD]]- en [[Dolby 3D]]-stelsel uitgereik. Op 19 Mei 2007 het ''Scar'' in [[Cannes]] begin draai. Dit was die eerste Amerikaans vervaardigde vollengte-3D-prent in [[Real D Cinema|Real D 3D]]. Dit was in verskeie lande, onder meer [[Rusland]], die gewildste fliek van die jaar. Op 19 Januarie 2008 is ''U2 3D'' uitgereik, asook ''Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert'', ''Journey to the Center of the Earth'' en ''Bolt''. Op 16 Januarie 2009 het Lionsgate ''My Bloody Valentine 3D'' uitgereik; dit was die eerste gruprent in Real D 3D.<ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-ca-list-movies11-2009jan11,0,4953295.story |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202113749/http://www.latimes.com/entertainment/la-ca-list-movies11-2009jan11%2C0%2C4953295.story |archivedate=2 Februarie 2009 |title=Movies |work=Los Angeles Times |date=11 Januarie 2009 |accessdate=21 Januarie 2009 |url-status=dead }}</ref> Dit is op 1&nbsp;033 3D-skerms, die meeste nog vir dié formaat, en 1&nbsp;501 gewone skerms vertoon. Groot 3D-prente in 2009 sluit in ''Coraline'', ''Monsters vs. Aliens'', ''Up'', ''X Games 3D: The Movie'', ''The Final Destination'', ''A Christmas Carol'' en ''Avatar''.<ref>{{cite web |url=http://www.bloody-disgusting.com/news/19693 |title=Fact: Post-Conversion 3D Sucks... and So Does Prime Focus |publisher=Bloody-disgusting.com |date=5 April 2010 |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613033114/http://bloody-disgusting.com/news/19693 |archive-date=13 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Avatar'' was een van die duurste flieks nog, met ’n begroting van $237&nbsp;miljoen; dit is ook die prent wat die meeste geld nog verdien het. Die belangrikste tegnologieë wat gebruik is vir die vertoning van dié fliek en ander prente wat in dié tyd en tot op hede uitgereik is, is Real D 3D, Dolby 3D, XpanD 3D, MasterImage 3D en IMAX 3D. In Maart en April 2010 was daar drie groot 3D-uitreikings: ''Alice in Wonderland'', ''How to Train Your Dragon'' en ''Clash of the Titans''. Op 13 Mei dié jaar is begin skiet aan [[China]] se eerste IMAX-3D-prent.<ref>{{cite web |url=http://life.globaltimes.cn/entertainment/2010-05/531878.html |title=China's first IMAX3D film starts shooting |publisher=Life.globaltimes.cn |date=2010-05-14 |accessdate=2010-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510005650/http://life.globaltimes.cn/entertainment/2010-05/531878.html |archive-date=10 Mei 2011 |df=mdy-all }}</ref> Die vervaardiging van [[Frankryk]] se eerste 3D-prent, ''Derrière les murs'', het in Mei 2010 begin en die fliek is in 2011 uitgereik. ====Afname in gehore==== Ná die aanvanklike sukses van 3D-prente, lyk dit of daar ’n afname is in mense wat daarna wil kyk. Net 45% van die geld uit die eerste naweek se vertonings van ''Kung Fu Panda 2'' in 2011 was byvoorbeeld uit 3D-vertonings, in vergelyking met 60% vir ''Shrek Forever After'' in 2010.<ref>{{cite web |url=http://www.cartoonbrew.com/cgi/kung-fu-panda-2-stumbles-in-us-audiences-avoid-3-d-version.html |title=KFP 2" Stumbles in US, Audiences Avoid 3D Version |publisher=Cartoon Brew |access-date=31 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505074551/http://www.cartoonbrew.com/cgi/kung-fu-panda-2-stumbles-in-us-audiences-avoid-3-d-version.html |archive-date=5 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ook in 2011 was net 37% van ''Cars 2'' se inkomste in sy openingsnaweek uit 3D-teaters.<ref>{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-preview-can-transformers-205959 |title=Box Office Preview: Can 'Transformers' Reverse 3D Decline? |work=The Hollywood Reporter |access-date=27 Junie 2011 |first=Pamela |last=McClintock |date=27 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630231114/http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-preview-can-transformers-205959 |archive-date=30 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'' en ''Captain America: The First Avenger'' was groot uitreikings wat dieselfde mate van 3D-sukses behaal het: 43% en 40% onderskeidelik.<ref>{{cite web |url=http://3d.about.com/od/3d-at-the-Movies/tp/3d-Ticket-Sales-By-Percentage.htm |title=About.com 3D: 3D Ticket Sales by Percentage |publisher=About.com |access-date=28 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617072723/http://3d.about.com/od/3d-at-the-Movies/tp/3d-Ticket-Sales-By-Percentage.htm |archive-date=17 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Beeld:Captain america set.JPG|thumb|260px|links|'n Foto van die stel van ''Captain America: The First Avenger''.]] Volgens sommige loketontledings boemerang 3D-vertonings omdat al hoe minder mense gaan fliek. Soos Brandon Gray van [[Box Office Mojo]] sê: "In elke geval het 3D se meer-geld-uit-minder-mense-benadering eenvoudig gelei tot minder geld uit nog minder mense."<ref>{{cite web |last=Gray |first=Branddon |title=June Sees Box Office Dip |url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3201&p=.htm |website=Box Office Mojo |access-date=6 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709170705/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3201 |archive-date= 9 Julie 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Volgens die Motion Picture Association of America het getalle by die loket in 2011 met 18% afgeneem, al is ’n rekordgetal van 47 3D-prente in dié jaar uitgereik.<ref>{{cite web |url=http://www.studiobriefing.net/2012/03/3d-movies-decline-at-box-office/ |title=3D Movies decline at Box Office |publisher=Studio Briefing |access-date=28 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930094001/http://www.studiobriefing.net/2012/03/3d-movies-decline-at-box-office/ |archive-date=30 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hoewel inkomste uit flieks in 2012 weer toegeneem het, kom die grootste deel daarvan uit 2D-prente; net 50% en 32% van fliekgangers het onderskeidelik na ''The Avengers'' en ''Brave'' se 3D-weergawes gaan kyk. Menings hieroor verskil: Terwyl ateljees in Amerika die skuld plaas op duurder kaartjies, meen teaters die algemene gehalte van prente is te blameer. Daar is egter hoop dat die intenasionale mark sal groei omdat 3D-flieks daar nog gewild is.<ref>{{cite web |url=http://www.digitaltrends.com/home-theater/led-by-families-interest-in-3d-is-plummeting-among-u-s-consumers/ |title=Led by families, interest in 3D is plummeting among U.S. consumers |publisher=Digital Trends |access-date=28 Augustus 2012 |date=14 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011074532/https://www.digitaltrends.com/home-theater/led-by-families-interest-in-3d-is-plummeting-among-u-s-consumers/ |archive-date=11 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-amazing-spider-man-avengers-347202 |title=Box Office Mid-Year Report: What's Worrying Hollywood |work=The Hollywood Reporter |access-date=28 Augustus 2012 |first=Pamela |last=McClintock |date=11 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630195822/http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-amazing-spider-man-avengers-347202 |archive-date=30 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ateljees gebruik ook 3D om meer geld te maak uit flieks wat reeds kommersieel suksesvol was. Sulke uitreikings is gewoonlik ’n omskakeling van 2D. Disney het byvoorbeeld ''The Lion King'' en ''Beauty and the Beast'' in 3D heruitgereik, en het soortgelyke planne met ander bekende titels.<ref>{{cite web |url=http://mashable.com/2011/10/04/disney-3d-releases/ |title=Disney to Re-Release 4 Hit Animated Movies in 3D |publisher=Mashable Entertainment |access-date=30 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613050604/http://mashable.com/2011/10/04/disney-3d-releases/ |archive-date=13 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Titanic'' is ook vir 3D aangepas,<ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/titanic-3d-20120405 |title=Titanic 3D review |work=Rolling Stone |access-date=30 Augustus 2012 |date=5 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073515/https://www.rollingstone.com/movies/reviews/titanic-3d-20120405 |archive-date=14 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en daar was planne om dieselfde te doen met al ses ''Star Wars''-prente.<ref>{{cite web|url=http://screenrant.com/star-wars-3d-ross-80599/|title=Star Wars Saga Getting Re-Release|publisher=ScreenRant|accessdate=30 Augustus 2012}}</ref> Jeffrey Katzenberg, ’n vervaardiger van 3D-prente en een van die grootste voorstanders van die formaat, plaas die skuld op ’n versadiging van die mark deur swakgehalteflieks, veral dié wat eers konvensioneel geskiet en daarna digitaal omgeskakel is. Hy beweer sulke prente het gehore laat besluit die 3D-formaat is nie die hoër kaartjiepryse werd nie.<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.ca/movies/at-the-movies/a324805/poll-3d-movies-have-you-had-enough-of-them.html |title=Poll: 3D movies – Have you had enough of them? |publisher=Digitalspy |access-date=14 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522030548/http://www.digitalspy.ca/movies/at-the-movies/a324805/poll-3d-movies-have-you-had-enough-of-them.html |archive-date=22 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daniel Engber, ’n rubriekskrywer vir die tydskrif Slate, kom tot dieselfde gevolgtrekking.<ref>{{cite journal|url=http://www.slate.com/articles/health_and_science/science/2011/09/who_killed_3d.single.html|title=Four theories on the death of 3-D. – Slate Magazine|journal=Slate|accessdate=29 Augustus 2012|date=2011-09-15}}</ref> Die resensent Mark Kermode, wat teen 3D-prente is, beweer daar is ’n neiging by verspreiders om die beskikbaarheid van 2D-flieks te beperk en voorkeur aan 3D-prente te gee, of fliekgangers daarvan hou of nie. Dit kon gesien word met die uitreiking van ''Prometheus'' in 2012, waarvan net 30% van afdrukke in Brittanje in 2D was.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/blogs/markkermode/2012/06/prometheus_-_2d_v_3d.html |title=Prometheus: 2D v 3D |publisher=BBC Kermode Uncut |access-date=28 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117165339/http://www.bbc.co.uk/blogs/markkermode/2012/06/prometheus_-_2d_v_3d.html |archive-date=17 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy vermoedens is later bevestig deur talle klagtes van mense wat ''Dredd'' in 2D wou sien, maar nie kon nie.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/blogs/markkermode/2012/09/3d_-_alive_or_dead.html |title=3D: Alive or Dead? |publisher=Kermode Uncut |location=[[BBC]] |access-date=21 September 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121083830/http://www.bbc.co.uk/blogs/markkermode/2012/09/3d_-_alive_or_dead.html |archive-date=21 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Julie 2017 het IMAX aangekondig hulle sal meer gewilde flieks in 2D uitreik (al is daar ’n 3D-weergawe) en dat hulle minder 3D-prente in Noord-Amerika sal wys omdat fliekganers in dié land 2D-rolprente verkies.<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/imax-screen-more-hollywood-tentpoles-2d-citing-clear-preference-1024590 |title=Imax to Screen More Hollywood Tentpoles in 2D, Citing "Clear Preference" |author=Etan Vlessing |website=The Hollywood Reporter |date=16 Julie 2017 |access-date=27 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419001638/https://www.hollywoodreporter.com/news/imax-screen-more-hollywood-tentpoles-2d-citing-clear-preference-1024590 |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Tegnieke== Stereoskopiese rolprente kan met verskeie metodes vervaardig word. Deur die jare het die gewildheid van verskillende stelsels toe- en afgeneem. Hoewel [[anaglief|anagliewe]] soms voor 1948 gebruik is, is die [[polarisasie]]stelsel gedurende die "goue era" van 3D-prente in die 1950's vir alle rolprente in Amerika gebruik, asook vir elke kortprent behalwe een.<ref name="Amazing165-168">Amazing 3D deur Hal Morgan en Dan Symmes Little, Brown & Company (Canada) Limited, ble. 165–168.</ref> In die 20ste eeu het polarisasie die gewildste metode gebly, maar in die 1960's en 1970's is sommige klassieke flieks na anagliewe omgeskakel vir teaters wat nie vir polarisasie toegerus was nie, en hulle is selfs in 3D op [[televisie]] vertoon.<ref name="Amazing163">Amazing 3D deur Hal Morgan en Dan Symmes Little, Brown & Company (Canada) Limited, bl. 163</ref> In die jare ná die middel 1980's is sommige prente gemaak met kort segmente in anagliewe 3D. Die volgende metodes is van dié wat vir bekende 3D-rolprente gebruik is. ===Vervaardiging van 3D-prente=== ====Direkte verfilming==== Die standaard vir die direkte verfilming van 3D-prente is om twee kameras te gebruik sodat hul lense omtrent so ver van mekaar is as die afstand tussen ’n [[mens]] se [[Oog|oë]]. Twee aparte beelde word so geskiet, een vir die linker- en een vir die regteroog. In beginsel kan twee normale 2D-kameras langs mekaar opgestel word, maar dit skep heelwat probleme. Die enigste werklike metode is om in nuwe stereoskopiese kameras te belê. Daarbenewens is sommige kinematografiese truuks wat eenvoudig met 2D-toerusting is, onmoontlik met ’n 3D-kamera. Daardie gewoonlik goedkoop truuks moet dus met duur rekenaaranimasie vervang word.<ref name=failagain>{{cite web |url=http://www.dr-lex.be/info-stuff/3dfail.html |title=Why 3D Will Fail... Again |date=9 Junie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210111329/https://www.dr-lex.be/info-stuff/3dfail.html |archive-date=10 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2008 was ''Journey to the Center of the Earth'' die eerste rolprent wat direk met die vroegste Fusion-kamerastelsel geskiet is. Dié prent is deur verskeie ander gevolg. ''Avatar'' (2009) is geskiet deur middel van ’n proses wat gebaseer is op hoe die menslike oog na ’n beeld kyk. Dit was ’n verbetering op die bestaande 3D-stelsels. In baie stelsels wat steeds gebruik word, word twee kameras eenvouding langs mekaar geplaas, terwyl nuwe stelsels gebruik maak van die paring van beelde met behulp van ’n straalverdeler of twee lense wat in een kamera ingebou is. Hoewel Digital Cinema-kameras nie ’n vereiste vir 3D is nie, is hulle die oorheersende medium vir die meeste verfilmings. Opsies sluit IMAX 3D en Cine 160 in. ====Omskakeling van 2D na 3D==== Verskillende metodes word gebruik om ’n 2D-prent na 3D om te skakel. Met die 1993-prent ''The Nightmare Before Christmas'' het [[Disney]] elke oorspronklike raampie geskandeer en so gemanipuleer om linker- en regteroogweergawes te skep. Tientalle prent is nou al so omgeskakel. ’n Ander metodes is dieptegebaseer.<ref>{{cite web |url=http://effectscorner.blogspot.com/2011/08/2d-to-3d-conversions.html |title=Effects Corner: 2D to 3D Conversions |first=Scott |last=Squires |date=4 Augustus 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026050837/http://effectscorner.blogspot.com/2011/08/2d-to-3d-conversions.html |archive-date=26 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=23 Mei 2019 }}</ref> Omskakelings na 3D skep egter probleme. Inligting vir perspektiewe sig is nie in 2D opgesluit nie. Soms is die prosesseerders nie vinnig genoeg nie en is vertraging moontlik. Dit kan lei tot vreemde visuele effekte.<ref>{{cite web |url=https://www.dr-lex.be/info-stuff/3dfail.html |title=Why 3D Will Fail… Again |website=www.dr-lex.be |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210111329/https://www.dr-lex.be/info-stuff/3dfail.html |archive-date=10 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ===Vertoning van 3D-prente=== ====Anagliewe==== [[Beeld:Anaglyph glasses.png|thumb|220px|’n Tradisionele 3D-bril, met rooi en sian kleurfilters, soortgelyk aan die rooi/groen en rooi/blou lense waarmee vroeë anagliewe prente gekyk is.]] Anagliewe is die vroegste metode waarmee 3D-flieks in teaters vertoon is en die een wat die publiek die meeste met [[stereoskopie]] verbind. Hulle was gewild danksy die maklike manier om hulle te vervaardig en vertoon. Die eerste anagliewe rolprent is in 1915 deur Edwin S. Porter vervaardig. Hoewel vroeë vertonings dié metode gebruik het, is polarisasie gebruik vir die meeste prente van die 1950's en 1980's.<ref name="Amazing">Amazing 3D by Hal Morgan and Dan Symmes Little, Broawn & Company (Canada) Limited, ble. 165–169.</ref> In ’n anaglief word die twee beelde, een [[rooi]] en die ander [[sian]], op mekaar gesuperponeer. ’n Bril met gekleurde filters word gebruik om een kleur per oog te wys. Die polarisasiestelsel was sedert ''Bwana Devil'' in 1952 die standaard in teaters,<ref name="Amazing"/> hoewel sommige klassieke prente in die 1960's en 1970's na anagliewe omgeskakel is vir spesiale vertonings. Ná die 1950's is dié metode ook gebruik wanneer net dele van ’n prent in 3D was, soos die 3D-segmente in ''Freddy's Dead: The Final Nightmare'' en ''Spy Kids 3-D: Game Over''. Anagliewe word ook gebruik wanneer polarisasie nie moontlik is nie. ====Polarisasiestelsels==== [[Beeld:Mann3dglasses.jpg|thumb|220px|’n 3D-bril van karton uit die 1980's soortgelyk aan dié wat in die 1950's gebruik is.]] Om ’n stereoskopiese rolprent te wys, word twee beelde deur verskillende polarisasiefilters op dieselfde skerm geprojekteer. Die gehoor dra ’n goedkoop bril wat ook polarisasiefilters inhet wat verskillend georiënteer is.<ref>Make Your own Stereo Pictures Julius B. Kaiser The Macmillan Company 1955 [http://www.digitalstereoscopy.com/kaiser/m270n271.htm page 271] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226041039/http://www.digitalstereoscopy.com/kaiser/m270n271.htm |date=26 Februarie 2011 }}</ref> Omdat elke filter net lig deurlaat wat op dieselfde manier gepolariseer is, sien elke oog ’n ander beeld. [[Beeld:REALD.JPG|thumb|220px|’n RealD-bril vir sirkulêre polarisasie wat soos ’n donkerbril lyk, is nou die standaard vir teatervertonings.]] Sirkulêre polarisasie het ’n voordeel bo liniêre polarisasie: Die gehoor hoef nie hul kop regop en in lyn met die skerm te hou nie. Met liniêre polarisasie raak die filters uit lyn uit as die kyker sy kop draai en dit maak dat die beeld verdof. Met sirkulêre polarisasie kan die kyker sy kop in enige rigting draai. Met RealD word ’n sirkulêr polariserende [[Vloeikristalskerm|vloeikristalfilter]] voor die projektorlens geplaas wat polariteit 144 keer per sekonde kan omruil. Net een projektor is nodig omdat die beelde vir die twee oë afwisselend vertoon word. Optiese toerusting kan aan ’n tradisionele 35&nbsp;mm-projektor geheg word vir die "oor-en-onder-formaat", waarin die twee beelde in een raam opmekaargestapel is. Die twee beelde word deur verskillende polariseerders vertoon en op die skerm gesuperponeer. Dit is ’n kostedoeltreffende manier om ’n teater te omskep vir 3D-vertonings, want al wat nodig is, is die hegstuk en ’n niedepoliserende skerm. ’n Metaalskerm is nodig, want ander skerms depolariseer die lig. In die 3D-gier van die jare 1952 tot 1955 is feitlik deurgaans gebruik gemaak van liniêre polarisasie. Polarisasie is ook in die 1980's gebruik met die oplewing van 3D-prente. In die 2000's het rekenaaranimasie, kompetisie van DVD's en ander mediums, digitale projeksie en die gebruik van gesofistikeerde IMAX-70&nbsp;mm-projektors die geleentheid geskep vir ’n nuwe vlaag gepolariseerde 3D-prente.<ref name="npr.org" /><ref name="machinist">Manjoo, Farhad. [http://www.salon.com/technology/machinist/blog/2008/04/09/disney_3d A look at Disney and Pixar's 3D movie technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806122205/http://www.salon.com/technology/machinist/blog/2008/04/09/disney_3d |date= 6 Augustus 2011 }}. 2008.04.09. Downloaded 2009.06.07</ref> ====Sluitermetode==== [[Beeld:Xpand LCD shutter glasses.jpg|thumb|220px|’n Vloeikristalsluiterbril wat vir die kyk van XpanD 3D-prente gebruik word. Die dik raam versteek die elektronika en batterye.]] Hiervoor word ’n meganisme gebruik om die lig van elke oog te blokkeer terwyl die lig vir die ander oog op die skerm geprojekteer word. ’n Nuwer weergawe van dié kykmetode is met behulp van vloeikristalsluiterbrille, brille met vloeikristal wat lig deurlaat in sinkronisasie met die beelde op die skerm. Dit is gebruik met [[nVidia]], XpanD 3D en vroeëre IMAX-stelsels. ’n Nadeel is dat elke kyker ’n duur, elektroniese bril moet dra wat deur ’n koordlose sein of ’n aangehegte koord met die projeksie gesinkronisser is. Sommige brille is swaarder as polarisasiebrille, maar ligter modelle is nie veel swaarder as sommige gepolariseerde of donkerbrille nie.<ref>[http://www.berezin.com/3d/samsung_3d.htm see specs, 1.27oz with batteries] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110511182208/http://www.berezin.com/3d/samsung_3d.htm |date=11 Mei 2011 }}</ref> ’n Metaalskerm is nie nodig nie. ====Interferensiefilters==== Dolby 3D gebruik spesifieke golflengtes van [[rooi]], [[groen]] en [[blou]] vir die regteroog en ander golflengtes van dié kleure vir die linkeroog. Brillense wat spesifieke golflengtes filtreer, laat die kyker ’n 3D-beeld sien. Dié tegnologie sluit die duur metaalskerms uit wat vir polarisasiestelsels soos RealD nodig is. Duurder brille is egter nodig. Die Omega 3D/Panavision 3D-stelsel het dieselfde metode gebruik, maar met vyf golflengtes per oog. Dit het die kleurprosessering uitgeskakel wat met die Dolby-stelsel nodig is. Nes met Dolby, kon die Omega-stelsel wit of metaalskerms gebruik. Anders as Dolby kon dit egter met óf film- óf digitale projektors vertoon word. Die stelsel word nie meer vervaardig nie weens "uitdagende wêreldekonomiese en 3D-marktoestande".<ref>{{cite web |url=http://www.dpvotheatrical.com/Home_Page.html |title=Home Page |access-date=3 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823191452/http://dpvotheatrical.com/Home_Page.html |archive-date=23 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ====Outostereoskopie==== Met dié metode is ’n bril nie nodig om na die prent te kyk nie. Twee (of meer) beelde word op dieselfde skerm gesuperponeer, in smal, alternatiewe stroke. Twee tegnologieë is beskikbaar – in die een blokkeer die skerm een van die beeldstroke en in die ander word ewe smal lense gebruik om die stroke beelde te buig sodat dit lyk of dit die hele skerm vul. Die kyker moet so geposisioneer wees dat een oog die een beeld sien en die ander oog die ander beeld. Albei beelde word geprojekteer op ’n growwe skerm wat lig teen skerp hoeke weerkaats. Om die stereoskopiese beeld te sien moet die kyker feitlik loodreg na die skerm kyk, en dit beperk die grootte van die gehoor. Dié metode is van 1940 tot 1948 vir verskeie teatervertonings van kortflieks in [[Rusland]] gebruik<ref name="Amazing163"/> en in 1946 vir die vollengteprent ''Robinson Crusoe''.<ref>{{cite web |url=http://www.theasc.com/blog/2010/03/15/ray-zone-and-the-%E2%80%9Ctyranny-of-flatness%E2%80%9D/ |title=The ASC: Ray Zone and the "Tyranny of Flatness" |first=John |last=Bailey |date=18 Mei 2012 |access-date=18 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610112854/http://www.theasc.com/blog/2010/03/15/ray-zone-and-the-%e2%80%9ctyranny-of-flatness%e2%80%9d/ |archive-date=10 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hoewel die gebruik in teaters beperk was, word dit algemeen gebruik vir ’n verskeidenheid nuwighede en ook in amateur-3D-fotografie.<ref>''Make Your own Stereo Pictures'' Julius B. Kaiser The Macmillan Company 1955 ble. 12–13.</ref><ref name="Son">Son of Nimslo, John Dennis, Stereo World May/June 1989 ble. 34–36.</ref> Gebruike sluit in die Fujifilm FinePix Real 3D met ’n outostereoskopiese skerm wat in 2009 uitgereik is, asook [[vloeikristalskerm]]s vir monitors, TV's, mobiele fone en speletjietoestelle soos [[Nintendo 3DS]]. ==Kritiek== {{Raanhaling|right|Ná ''Toy Story'' was daar 10 werklik swak rekenaarontwikkelde rolprente, want almal het gedink die sukses van dié fliek was rekenaarontwikkeling en nie goeie karakters wat pragtig ontwerp is en aandoenlik was nie. Nou het jy mense wat vinnig prente van 2D na 3D omskakel, en dit is nie wat ons gedoen het nie. Hulle verwag dieselfde resultaat, terwyl hulle moontlik die aanvaarding van 3D sal teenwerk omdat hulle ’n minderwaardige produk sal uitreik.| ''Avatar''-regisseur James Cameron<ref name="deadline.com">{{cite web |last=Fleming |first=Mike |url=http://www.deadline.com/2010/03/michael-bay-james-cameron-skeptical-of-3d-conversions-the-jury-is-out/ |title=Michael Bay And James Cameron Skeptical Of 3D Conversions: "The Jury Is Out" – |website=Deadline.com |date=23 Maart 2010 |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810090424/http://www.deadline.com/2010/03/michael-bay-james-cameron-skeptical-of-3d-conversions-the-jury-is-out/ |archive-date=10 Augustus 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>}} Die meeste van die seine wat nodig is om mense van relatiewe diepte-inligting te voorsien, is reeds in tradisionele 2D-rolprente teenwoordig. Nadere voowerpe skerm byvoorbeeld verafgeleë voorwerpe af, ver voorwerpe is gedesatureer en wasig in verhouding tot nadere voorwerpe, en die brein "weet" onbewustelik wat die afstand van baie voorwerpe is as die hoogte bekend is (’n menslike figuur wat net ’n klein deel van die skerm beslaan, is byvoorbeeld meer waarskynlik 2&nbsp;m lank en ver weg as 10&nbsp;cm lank en naby). Eintlik is net twee van hierdie diepteseine nie reeds in 2D-prente aanwesig nie: [[stereopse]] (of parallaks) en die fokus van die oogbal ([[Akkommodasie (oog)|akkommodasie]]). 3D-rolprente gee ’n akkurate voorstelling van stereopse, maar nie van akkommodasie nie, en verskaf dus nie ’n volledige 3D-illusie nie. Pogings om hierdie tekortkoming te oorbrug toon egter belowende resulate.<ref>{{cite web |url=http://www.stereoscopic.org/2010/program.html |title=Stereoscopic Displays and Applications XXI (2010) |publisher=Stereoscopic.org |access-date=14 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327185034/http://www.stereoscopic.org/2010/program.html |archive-date=27 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Beeld:Roger Ebert (cropped).jpg|thumb|links|150px|Roger Ebert in 2006]] [[Beeld:James Cameron October 2012.jpg|thumb|links|150px|James Cameron in 2012.]] Die rolprentresensent Mark Kermode<ref>Mark Kermode. [http://www.bbc.co.uk/blogs/markkermode/2009/12/come_in_number_3d_your_time_is.html "Come in Number 3D, your time is up"]. BBC News, 23 Desember 2009.</ref> dink nie 3D voeg "soveel waarde" by ’n prent nie en het gesê hoewel hy van ''Avatar'' gehou het, het baie van die indrukwekkende goed wat hy in die prent gesien het niks met 3D te doen nie. Kermode is ’n groot teenstander van 3D-prente; hy beveel aan ’n mens gebruik twee regter- of linkerlense van ’n 3D-bril om stereoskopiese visie uit te skakel, hoewel dié tegniek nie die gebrek aan helderheid in 3D-prente uitskakel nie.<ref>Mark Kermode. [http://www.bbc.co.uk/blogs/markkermode/2010/01/how_to_enjoy_a_3d_movie.html]. BBC News, 15 Januarie 2010.</ref> Weergawes van sulke brille is al gemaak.<ref>Browning, Skylar (15-23 Junie 2011). "[http://missoulanews.bigskypress.com/missoula/two-ds-better-than-three/Content?oid=1470342 Two D's Better Than Three: Hank Green Finds a Place in Hollywood's Excesses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701144603/https://missoulanews.bigskypress.com/missoula/two-ds-better-than-three/Content?oid=1470342 |date= 1 Julie 2017 }}", ''Missoula Independent'', Vol. 22, No. 24, bl. 8.</ref> Die regisseur [[Christopher Nolan]] het die idee gekritiseer dat ’n tradisionele prent nie dieptewaarneming toelaat nie: "Ek dink dis verkeerd om van 2D teenoor 3D te praat. Die hele punt van kinematografiese beelding is dat dit driedimensioneel is{{nowrap| . . .}} Jy weet, 95% van ons diepteseine kom van afskerming, resolusie, kleur, ensovoorts, en om ’n 2D-fliek ’n '2D-fliek' te noem is effens misleidend."<ref name="Playlist">{{cite news |title=Christopher Nolan Tested 3D Conversion For 'Inception,' Might Use Process For 'Batman 3' |work=The Playlist |date=14 Junie 2010 |url=http://theplaylist.blogspot.com/2010/06/christopher-nolan-tested-3d-conversion.html |access-date=22 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015144702/http://theplaylist.blogspot.com/2010/06/christopher-nolan-tested-3d-conversion.html |archive-date=15 Oktober 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy reken ook die beeldgehalte is nie goed genoeg nie.<ref name="Weintraub">{{cite news |last=Weintraub |first=Steve |title=Christopher Nolan and Emma Thomas Interview |work=Collider |date=25 Maart 2010 |url=http://www.collider.com/2010/03/25/director-christopher-nolan-and-producer-emma-thomas-interview-inception-they-talk-3d-what-kind-of-cameras-they-used-pre-viz-wb-and-a-lot-more/ |access-date=6 April 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215044206/http://www.collider.com/2010/03/25/director-christopher-nolan-and-producer-emma-thomas-interview-inception-they-talk-3d-what-kind-of-cameras-they-used-pre-viz-wb-and-a-lot-more |archive-date=15 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Wyle [[Roger Ebert]], ’n bekende resensent, het ook 3D-prente as "te dof" beskryf en gereken dit is ’n duur tegnologie wat niks bydra tot die waarde van ’n fliekondervinding nie (aangesien 2D-prente reeds genoeg illusie van 3D skep).<ref name=ebert>Roger Ebert. [http://www.newsweek.com/2010/04/30/why-i-hate-3-d-and-you-should-too.html "Why I Hate 3-D (And You Should Too)"]. ''Newsweek'', 10 Mei 2010 (op 29 April 2010 aanlyn gepubliseer).</ref> Hoewel Ebert nie teen 3D as ’n opsie was nie, was hy daarteen as ’n vervanging van tradisionele rolprente en het hy 2D-tegnologie soos MaxiVision48 verkies wat beeldoppervlak/resolusie en raampies per sekonde verhoog.<ref name=ebert/> ===Helderheid=== Die meeste 3D-stelsels sal die helderheid van die beeld aansienlik verlaag – die ligverlies kan tot 88% wees. Sterker of helderder projektorlampe kan vir ’n deel daarvan vergoed.<ref>{{Cite web |url=http://www.harkness-screens.com/pdfs/publications/3d_light_losses_CinemaTechnology.pdf |title=3D light losses examined |access-date=2 Desember 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424172224/http://www.harkness-screens.com/pdfs/publications/3d_light_losses_CinemaTechnology.pdf |archive-date=24 April 2014 |df=mdy-all }}</ref> Die helderheidstandaard met ’n 2D-prent is 48 [[kandela]] (cd) per vierkante meter. Daar is geen amptelike standaard vir 3D-prente nie. Volgens die rolprentbedryf se de facto-standaard kan dit egter so laag as 12&nbsp;cd/m² wees – net 25% van dié van 2D.<ref name="variety-3D">{{cite news |last=Cohen |first=David S. |url=http://www.variety.com/article/VR1118024215?refcatid=3996 |title=3D requires the best and brightest |work=Variety |date=16 September 2010 |access-date=12 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212001219/http://www.variety.com/article/VR1118024215?refCatId=3996 |archive-date=12 Februarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ===Omskakelings=== Nog ’n groot beswaar is dat baie rolprente van die 21ste eeu nie in 3D geskiet is nie, maar ná verfilming van 2D na 3D omgeskakel is. Rolprentmakers het die gehalte van sulke prente veroordeel, onder andere [[James Cameron]] (wie se fliek ''Avatar'' van die begin af in 3D vervaardig is, met net dele wat in 2D geskiet is,<ref>{{cite web |url=https://www.fxguide.com/featured/art-of-stereo-conversion-2d-to-3d/ |title=Art of stereo conversion: 2D to 3D |date=11 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412185926/https://www.fxguide.com/featured/art-of-stereo-conversion-2d-to-3d/ |archive-date=12 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en wat algemeen die krediet kry vir die oplewing in 3D).<ref name="deadline.com"/> Hy meen egter gehalte-omskakelings kan gedoen word as die nodige tyd daarvoor gebruik word en die regisseur betrokke is.<ref>{{cite news |url=http://www.thewrap.com/titanic-3d-team-dishes-re-release-everything-makes-conversion-difficult-was-there-36855/ |title='Titanic 3D': How James Cameron Became a Convert to 3D Conversion |date=9 April 2012 |work=TheWrap |access-date=20 April 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927022519/https://www.thewrap.com/titanic-3d-team-dishes-re-release-everything-makes-conversion-difficult-was-there-36855/ |archive-date=27 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In teenstelling hiermee kan rekenaargeanimeerde prente waarvan die oorspronklike rekenaarmodelle nog beskikbaar is, maklik na 3D omgeskakel word omdat die diepte-inligting steeds beskikbaar is en nie opgemaak of geskat hoef te word nie. Dit is onder meer met ''Toy Story'' gedoen.<ref name="Dimension">{{cite news |first=Mekado |last=Murphy |title=Buzz and Woody Add a Dimension |url=https://www.nytimes.com/2009/10/04/movies/04murp.html |date=1 Oktober 2009 |work=The New York Times |access-date=18 Februarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207122913/https://www.nytimes.com/2009/10/04/movies/04murp.html |archive-date=7 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{cite journal|title=How They Make Movies Leap at You|journal=Popular Science|date=April 1953|pages=97–99|url=https://books.google.com/books?id=3y0DAAAAMBAJ&pg=PA97#v=onepage&q=popular%20science%201951%20atomic%20aircraft|accessdate=23 Desember 2016|language=en}} *{{CommonsKategorie-inlyn|3D films}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:3D film|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rolprentgenres]] 1u0pytoyfx3rsd2dodq4io8meyc1lzk 0 260976 2970724 2927596 2026-09-25T18:36:44Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970724 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster | naam= Alphekka {{Rooi sirkel | x = 155 | y = 165 }} | beeld= Corona Borealis constellation map.svg | onderskrif= Alphekka se ligging (in die rooi sirkel). | sterrebeeld= [[Noordelike Kroon]] | bayernaam= Alpha Coronae Borealis | spektraaltipe= A0V/G5V<ref name="aj91" /> | soort= [[Dubbelster]] | RK= {{RK|15|34|41.268}}<ref name="van Leeuwen2007"/> | Dek= {{Dek|+26|42|52.89}}<ref name="van Leeuwen2007"/> | magnitude= | skynmagnitude= 2,23<ref name="clpl4"/> (2,21&nbsp;-&nbsp;2,32)<ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/gcvs. Oorspronklik gepubliseer in: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=02025|author1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009|display-authors=etal}}</ref> | absolute magnitude= 0,16/5,05<ref name="aj91" /> | B-V = -0,02<ref name="clpl4">{{cite journal | author=Johnson, H. L. | author2=Iriarte, B. | author3=Mitchell, R. I. | author4=Wisniewskj, W. Z. | title=UBVRIJKL photometry of the bright stars | journal=Communications of the Lunar and Planetary Laboratory | volume=4 | issue=99 | pages=99 | date=1966 | bibcode=1966CoLPL...4...99J }}</ref> | U-B = -0,03<ref name="clpl4" /> | massa= '''α CrB A:''' 2,58<ref name="aj91" /><br>'''α CrB B:''' 0,92<ref name="aj91" /> | radius= '''α CrB A:''' 2,89-3.04<ref name="aj91" /><ref name="aaa403" /><br>'''α CrB B:''' 0.90<ref name="aj91" /><ref name="aaa403" /> | ligsterkte= '''α CrB A:''' 74<ref name="aj91" /><br>'''α CrB B:''' 0,81<ref name="aj91" /> | ouderdom= '''α CrB A:''' 0,314 miljard | temperatuur= '''α CrB A:''' 9 700<ref name="aj91" /><br>'''α CrB B:''' 5 800<ref name="aj91" /> | afstand= | rotasiespoed= '''α CrB A:''' 139<ref>{{cite journal | author=Royer, F. | author2=Grenier, S. | author3=Baylac, M.-O. | author4=Gómez, A. E. | author5=Zorec, J. | title=Rotational velocities of A-type stars in the northern hemisphere. II. Measurement of v sin i | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=393 | issue=3 | pages=897–911 |date=Oktober 2002 | doi=10.1051/0004-6361:20020943 | bibcode=2002A&A...393..897R |arxiv = astro-ph/0205255 }} Table 8.</ref><br>'''α CrB B:''' <14<ref name="aaa403" /> | fe-h= | veranderlik= | veelvoudig= 2 | planete= | name= Alpha Coronae Borealis, Gemma, Alphecca, Gnosia, 5&nbsp;CrB, BD&nbsp;+27°2512, GCTP&nbsp;3519.00, FK5&nbsp;578, [[Henry Draper-katalogus|HD]]&nbsp;139006, [[Hipparcos|HIP]]&nbsp;76267, HR&nbsp;5793, SAO&nbsp;83893 }} '''Alphekka''' of '''Alphecca''' is ’n [[dubbelster]] in die [[sterrebeeld]] [[Noordelike Kroon]] (Corona Borealis). Dit is sowat 75&nbsp;[[ligjare]] van die [[Son]] af en bestaan uit twee [[hoofreeks]]sterre, ’n [[Sterreklassifikasie#Klas A|A-tipe]] en [[Sterreklassifikasie#Klas G|G-tipe]] ster. Die dubbelster is ook bekend as '''Alpha Coronae Borealis''' (afgekort as '''α CrB'''). ==Eienskappe== [[Beeld:Alpha Coronae Borealis.jpg|thumb|links|220px|Alphekka in optiese lig.]] Alpha Coronae Borealis is ’n dubbelster waarvan die twee komponente elke 17,36 dae in ’n [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke]] wentelbaan om mekaar wentel. Die periodiese eklipse veroorsaak ’n wisseling in [[skynbare magnitude]] van tussen 2,21 en 2,32, wat skaars met die blote oog sigbaar is. Die primêre komponent is ’n wit hoofreeksster van [[spektraaltipe]] A0V en met ’n massa van 2,6 keer dié van die Son. Ramings van sy radius wissel tussen 2,89 en 3,04 keer die Son s’n.<ref name="aj91">{{cite journal | author=Tomkin, J. | author2=Popper, D. M. |date=Junie 1986 | title=Rediscussion of eclipsing binaries. XV - Alpha Coronae Borealis, a main-sequence system with components of types A and G | journal=Astronomical Journal | volume=91 | pages=1428 | doi = 10.1086/114121 | bibcode = 1986AJ.....91.1428T }}</ref><ref name="aaa403">{{cite journal | author=Güdel, M. | author2=Arzner, K. | author3=Audard, M. | author4=Mewe, R. | title=Tomography of a stellar X-ray corona: alpha Coronae Borealis | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=403 | pages=155–171 |date=Mei 2003 | doi=10.1051/0004-6361:20030257 | bibcode=2003A&A...403..155G }}</ref> ’n Oormaat [[infrarooi]]bestraling by 24&nbsp;μm en 70&nbsp;μm is waargeneem.<ref>{{cite journal | author=Su, K. Y. L. |date=Desember 2006 | title=Debris Disk Evolution around A Stars | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-12-10_653_1/page/675 | journal=The Astrophysical Journal | volume=653 | issue=1 | pages=675–689 | doi=10.1086/508649 | bibcode=2006ApJ...653..675S |arxiv = astro-ph/0608563 |display-authors=etal}}</ref> Dit dui op die teenwoordigheid van ’n groot skyf [[Ruimtestof|stof]] om Alphekka, asook die moontlikheid van ’n [[protoplanetêre skyf]] soortgelyk aan die een wat vermoedelik om [[Vega]] voorkom. Die skyf strek uit tot op ’n afstand van sowat 60&nbsp;[[AE]] van die ster af.<ref name="Pawellek 2014">{{cite journal|display-authors=6|author=Pawellek, Nicole|author2=Krivov, Alexander V.|author3=Marshall, Jonathan P.|author4=Montesinos, Benjamin|author5=Ábrahám, Péter|author6=Moór, Attila|author7=Bryden, Geoffrey|author8=Eiroa, Carlos|date=2014|title=Disk Radii and Grain Sizes in Herschel-resolved Debris Disks|journal=The Astrophysical Journal|volume=792|issue=1|id=65|pages=19|bibcode=2014ApJ...792...65P | doi=10.1088/0004-637X/792/1/65|arxiv = 1407.4579 }}</ref> Die sekondêre komponent is ’n geel hoofreeksster met ’n geraamde klassifikasie van G5 en ’n massa van 0,92 keer dié van die Son en ’n radius van 0,9 keer die Son s'n. Sy [[X-straal]]ligsterkte is {{nowrap|6 × 10²⁸ [[erg]] s^-1}}, wat 30 keer groter is as die topaktiwiteit van die Son. Hierdie hoër aktiwiteit is te wagte van ’n jong ster van hierdie klas. Sy [[korona]] het ’n temperatuur van sowat 5&nbsp;miljoen&nbsp;K, wat baie warmer as die Son s’n is. Alphekka is vermoedelik lid van die [[Ursa Major]]-groep sterre wat saam deur die ruimte beweeg.<ref>{{cite journal | author=King, Jeremy R. | author2=Villarreal, Adam R. | author3=Soderblom, David R. | author4=Gulliver, Austin F. | author5=Adelman, Saul J. | title=Stellar Kinematic Groups. II. A Reexamination of the Membership, Activity, and Age of the Ursa Major Group | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-04_125_4/page/1980 | journal=The Astronomical Journal | volume=125 | issue=4 | pages=1980–2017 |date=April 2003 | doi=10.1086/368241 | bibcode=2003AJ....125.1980K }}</ref> ==Name== Die ster se [[Bayer-naam]] is "Alpha Coronae Borealis". Die tradisionele name is onder meer "Alphekka" (of "Alphecca"), "Gemma" en "Gnosia". Alphekka is [[Arabies]], kort vir نير الفكّة ''nayyir al-fakka'' "die helder (ster) van die gebroke (ring sterre)". Gemma is [[Latyn]] vir "juweel". Gnosia is ook Latyn, kort vir ''Gnōsia stella corōnæ'' "ster van die kroon van [[Knossos]]".<ref name=allen98crb/> Die [[Internasionale Astronomiese Unie]] se sternaamwerkgroep het "Alphekka" gekies as die amptelike naam.<ref name="IAU-CSN">{{cite web |url=http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/IAU-CSN.txt |title=IAU Catalog of Star Names |access-date=28 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318025258/http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/IAU-CSN.txt |archive-date=18 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As die helderste ster van die Noordelike Kroon het dit sy naam verleen aan [[Meridiana|Alphekka Meridiana]], die helderste ster van die [[Suidelike Kroon]]. == Verwysings == {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="van Leeuwen2007">{{cite journal | title=Validation of the new Hipparcos reduction | url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=bibcode&Itemid=129&bibcode=2007A%2526A...474..653VFUL | last1=van Leeuwen | first1=F. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | date=2007 | arxiv=0708.1752 | bibcode=2007A&A...474..653V | doi=10.1051/0004-6361:20078357 }} [http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I/311/hip2&recno=76018 In die Vizierkatalogus ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207150403/https://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=bibcode&Itemid=129&bibcode=2007A%26A...474..653VFUL |date= 7 Desember 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207150403/https://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=bibcode&Itemid=129&bibcode=2007A%26A...474..653VFUL |date= 7 Desember 2019 }}</ref> <ref name=allen98crb>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Topics/astronomy/_Texts/secondary/ALLSTA/Corona_Borealis*.html|title=Corona Borealis, the Northern Crown, Star Names — Their Lore and Meaning|last = Allen|first1=Richard Hinckley}}</ref> }} ==Eksterne skakels== *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Alpha Coronae Borealis|Engelse Wikipedia]] {{Lug3|15|34|41.268|+|26|42|52.89}} [[Kategorie:Dubbelsterre]] [[Kategorie:Bayer-voorwerpe]] [[Kategorie:Flamsteed-voorwerpe]] [[Kategorie:Henry Draper-voorwerpe]] [[Kategorie:Sterre met eiename]] [[Kategorie:A-tipe hoofreekssterre]] [[Kategorie:G-tipe hoofreekssterre]] [[Kategorie:Noordelike Kroon]] 3unh3bdb56h1tkh8ehwr3cn5bg8e2nt 0 278951 2970741 2510130 2026-09-25T19:18:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970741 wikitext text/x-wiki [[Lêer:André Cluytens 1965.jpg|duimnael|André Cluytens, 1965]] '''André Cluytens''' ([[Frans]]e uitspraak: ɑ̃ːdʁe klɥitɑ̃s, [[Nederlands]]e uitspraak: ɑn'dreː 'klœ.ytəns; gebore '''Augustin Zulma Alphonse Cluytens'''; [[26 Maart]] [[1905]]{{spaced ndash}}[[3 Junie]] [[1967]])<ref name="Baeck">Baeck E. ''André Cluytens: Itinéraire d’un chef d’orchestre.'' Editions Mardaga, Wavre, 2009.</ref> was 'n Belgies-gebore Franse [[dirigent]] wat aktief was in konsertsale, operahuise en opname-ateljees. Sy repertorium het uit die Weense klassieke werke, die werk van Franse komponiste, en werke uit die [[20ste eeu]] bestaan. Alhoewel hy 'n groot deel van sy loopbaan in Frankryk spandeer het, het hy in 1955 die eerste Franse dirigent geword om in [[Bayreuth]] te dirigeer. Hy het ook die ''Ring-siklus'' en ''Parsifal'' by [[La Scala|La Scala, Milaan]] gedirigeer.<ref>André Cluytens. In: ''The New Grove Dictionary of Music.'' Macmillan, London and New York, 2001.</ref> ==Lewe en loopbaan== ===België=== Cluytens was in [[Antwerpen]] in 'n musikale gesin gebore: sy oupa aan vaderskant, vader en ooms was almal professionele musici. Sy moeder was 'n sopraan by die [[opera]], en nadat sy in 1906 oorlede is het sy vader weereens met 'n sanger getrou.<ref name="Baeck"/> Hy het op 9-jarige leeftyd by die Koninklike Konservatorium van Antwerpen ingeskryf, en op 16 jaar gegradueer met eerste pryse in [[harmonie]], [[kontrapunt]] en [[klavier]].<ref name="Sanders">Sanders A. Liner notes to Andre Cluytens – A French Collection CDs. Londen, Testament, 2002.</ref> Sy vader Alphonse, te wete die dirigent van die ''Bourlaschouwburg'', het sy seun by sy aktiwiteite betrek as koormeester en afrigter. Hy het by sy vader aangesluit en produksies aldaar gedirigeer, en sy buiging op 14 Desember 1926 gemaak met ''Les pêcheurs de perles''.<ref name="Baeck"/> In Januarie 1927 het hy met Germaine Gilson, 'n sopraansolis in die geselskap van die Théâtre Royal Français, in die huwelik getree. Hulle het 'n seun genaamd Michel (1943–69) gehad.<ref name="Baeck" /> Hy is tot huisdirigent bevorder vir die 1927–28 seisoen, en oor die volgende vyf jaar het Cluytens 'n breë en formidabele opera (en [[ballet]]) repertorium in Antwerpen opgebou: ''Mireille'', ''Madama Butterfly'', ''La traviata'', ''La fille du régiment'', ''La Basoche'', ''Ma mère l'oye'', ''Manon'', ''La poupée de Nuremberg'', ''Resurrection'', ''Lucia di Lammermoor'', ''Werther'', ''Jeux'', ''Le domino noir'', ''Le voyage en Chine'', ''Les Huguenots'', ''Schwanda the Bagpiper'', ''Salome'' en ''Angélique''.<ref name="Baeck" /> ===Frankryk=== In 1932 het hy die hoofdirigent by die ''Théâtre du Capitole'' van [[Toulouse]] geword, en daar verdere uitbreidings tot sy repertorium bygevoeg, met die dirigeer van operas soos ''Boris Godoenof (opera)'', ''Lohengrin'', ''Ernani'', ''Tannhäuser'', ''Otello'', ''Die Walküre'' en ''Die huwelik van Figaro'' sowel as verskeie operettas.<ref name="Baeck"/> In 1935 het hy aanbeweeg na die ''Opéra National de Lyon'' waar hy as hoofdirigent aangestel is, en meer Wagner werke tot sy repertorium bygevoeg het. (''Das Rheingold'' en ''Siegfried''). In 1942 het hy die musiekdirekteur van laasgenoemde operahuis geword. Cluytens het in September 1939 ingewillig om in die Franse Leër te dien, en na 'n mediese ondersoek was hy ontplooi as 'n Franse vegter, alhoewel hy nooit by enige konfrontasies betrokke was nie. Hy het op 14 Mei 1940 'n Franse burger geword.<ref name="Baeck"/> Na die bevryding van Frankryk het bewerings vanuit Bordeaux dat hy saam met die Nazi owerhede gewerk het daartoe gelei dat hy gevonnis is as deel van die épuration; na 'n appèl was sy vonnis egter op 24 Mei 1946 ter syde gestel.<ref name="Baeck"/> In 1947 was hy aangestel as musiekdirekteur by die ''Opéra-Comique'' waar hy sou voortgaan om tussen 1947 en 1953 veertig werke te dirigeer, insluitende eerste uitvoerings van ''La carosse du Saint Sacrement'', ''Marion'' en ''Le Oui des jeunes filles''. Sy hoogaangeskrewe werk by die ''Opéra-Comique'' het 'n suksesvolle hernuwing van ''Die Verhale van Hoffmann'' ingesluit in 'n vars produksie in April 1948;<ref>Wolff, Stéphane. ''Un demi-siècle d'Opéra-Comique (1900–1950).'' André Bonne, Paris, 1953.</ref> Francis Poulenc was verheug met sy bydrae aan die hoof van die Opéra-Comique in verband met die opname van Poulenc se ''Les mamelles de Tirésias''. Ook van noemenswaardige belang was die hernuwing na 180 jaar se verwaarlosing van ''Blaise le savetier'' (as 'n inleidende vertoning vir ''La boheme'', ''Werther'' en ''La traviata''), en die Franse buiging van ''The Rake's Progress'' in Junie 1953. Sy hernuwing van ''Manon'' was hoog aangeprys – en ook tekenend van wat Paryse kritici beskou het as 'n uiters suksesvolle tyd by die Opéra-Comique; hy het ook aan die hoof gestaan van verskeie vertonings wat slegs uit die werke van [[Maurice Ravel|Ravel]] bestaan het. Cluytens het in Desember 1953 uit die Opéra-Comique bedank en sy laaste uitvoering (''Manon'') daar gedirigeer op 30 September 1954. In 1953 is hy vereer (Chevalier gemaak) met Franse [[Nasionale Orde van die Erelegioen|Légion d'honneur]].<ref name="Baeck"/> Nadat hy op 20 Desember 1942 sy buiging met die Paryse Konservatoria-orkes gemaak het, het hy in 1949 vir [[Charles Munch]] as hoofdirigent opgevolg, welke pos hy tot 1960 sou hou. Sy kontrak het van hom vereis om die helfte van die orkes se konserte te dirigeer, en hy het ook die orkes op buitelandse toere gelei. Cluytens was, na die skande van sy ''Vichy'' aktiwiteite, van voorneme om die eerste konsert deur [[Alfred Cortot]] in 1947 in [[Parys]] te dirigeer; in die omstandighede was die konsert egter gekanselleer; en Cluytens het geweier om Cortot erkenning te gee terwyl hy en die orkes die verhoog verlaat het sodat Cortot 'n solo-optrede kon gee.<ref>Spotts F. ''The Shameful Peace''. Yale University Press, New Haven and London, 2008, {{ISBN|0300132905}}.</ref> Cluytens het die [[Paryse Konservatoria-orkes]] gedirigeer tydens 'n [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]-simfoniesiklus en ook tydens die orkes se toer van [[Japan]] in 1964.<ref>[http://hector.ucdavis.edu/Sdc/01ProgramsTP.htm Holoman DK. Société des concerts du Conservatoire website] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110927211933/http://hector.ucdavis.edu/Sdc/01ProgramsTP.htm |datum=27 September 2011}} </ref> Hy het op sy eie voortgegaan om die [[Sydney Simfonieorkes]], [[Suid-Australiese Simfonieorkes]], [[Wes-Australiese Simfonieorkes]], [[Melbourne Simfonieorkes]] en [[Queensland Simfonieorkes]] te dirigeer tot en met Julie van daardie jaar. ===Internasionale loopbaan=== Cluytens het 'n bekroonde uitvoering van [[Richard Wagner|Wagner]] se [[opera]] ''Tannhäuser'' by die Bayreuth-fees op 23 Julie 1955 gelewer, synde die eerste dirigent van [[Frankryk|Franse]] nasionaliteit (en slegs die derde nie-Duitser om daar te dirigeer, na [[Arturo Toscanini|Toscanini]] en de Sabata) wat daar opgetree het. Sy ander werk by Bayreuth tot en met 1965 het bestaan uit ''Die Meistersinger von Nürnberg'' (1956, 1957, 1958), ''Parsifal'' (1957, 1965) en ''[[Lohengrin (opera)|Lohengrin]]'' (1958), met 'n terugkeer na die fees vir 'n opvoering van ''Tannhäuser'' in 1965. Volgens Wolfgang Wagner was Cluytens "onthou vir sy vriendelikheid en oop gemoed"; [[Hans Knappertsbusch]] was verheug gewees toe Cluytens versoek het dat die ouer [[dirigent]] hom bekendstel aan ''Parsifal''.<ref>Wagner, Wolfgang. ''Acts'' (autobiography). Orion, London, 1994.</ref> Hy het Régine Crespin aan Wieland Wagner bekendgestel, wat daarna talle betrekkings by Bayreuth vanaf 1958 gehad het.<ref>Tommasini, Anthony [https://www.nytimes.com/2007/07/06/arts/music/06crespin.html?_r=0 Régine Crespin, French Soprano, Dies at 80 ]. ''New York Times'', 6 Julie 2007.</ref> Nadat Cluytens 'n ringsiklus in [[Lyon]] in 1959 gedirigeer het, het hy voortgegaan om drie siklusse by [[La Scala]], Milaan in 1963 te dirigeer. (met [[Birgit Nilsson]] en Hans Hotter). Cluytens het in 1948 sy buiging met die [[Weense Filharmoniese Orkes]] gemaak, en later in 1956 saam met die orkes deur die [[Verenigde Koninkryk]], [[VSA]] en Kanada getoer.<ref>Obituary – André Cluytens. ''Gramophone'', August 1967.</ref> Hy het ook saam met die [[Berliner Philharmoniker|Berlynse Filharmoniese Orkes]] as gasdirigent gewerk. Cluytens was behendig en bedrewe in die Duitse repertorium, en was veral bekend om sy gesaghebbende interpretasies van [[Maurice Ravel|Ravel]] en ander moderne Franse [[komponis|komponiste]]. Hy het vanaf 1964 'n naby verhouding met Anja Silja gehad wat hy in Bayreuth ontmoet het,<ref>[http://www.abeillemusique.com/dossiers/dossier.php?nomdossier=cluytens&rg=1&tit_dos=André%20Cluytens ''André Cluytens par Anja Silja'', onderhoud met Cécile Remy, Abeille Musique, 22 Maart 2002.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310012422/http://abeillemusique.com/dossiers/dossier.php?nomdossier=cluytens&rg=1&tit_dos=andr%c3%a9%20cluytens |date=10 Maart 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310012422/http://abeillemusique.com/dossiers/dossier.php?nomdossier=cluytens&rg=1&tit_dos=andr%c3%a9%20cluytens |date=2016-03-10 }} Besoek op 16 Februarie 2011.</ref> en vir die eerste keer gelei het in die opera ''Salome'' by die Paryse Opera. Sy afsterwe op die ouderdom van twee-en-sestig jaar het saamgeval met sy groeiende reputasie nie slegs as dirigent van die Franse klassieke werke nie, maar as 'n interpreteerder van die standaard Duitse/Oostenrykse repertorium. Cluytens het in 1967 by [[Neuilly-sur-Seine]], Frankryk beswyk. Anja Silja het sy voormalige tuiste gekoop en woon sedertdien daar.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/4725788/A-femme-fatale-faces-the-music.html |title=A femme fatale faces the music |newspaper=Telegraph |author=Michael White |date=27 September 2001 |access-date=18 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024065226/https://www.telegraph.co.uk/culture/4725788/A-femme-fatale-faces-the-music.html |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Opnames== {{Main|André Cluytens diskografie}} Cluytens was 'n bedrywige opnamekunstenaar en het 'n kontrak met die Franse tak van [[EMI]], Pathé-Marconi, in 1946 geteken. Hy het 'n uitgebreide reeks volledige Franse operas saam met die ''Opéra-Comique'' en die ''Opéra National de Paris'' opgeneem. Hy het ook 'n wye reeks orkeswerke deur die Franse meesters, twee deurkruisings van die orkeswerke van Ravel, en 'n volledige siklus van [[Beethoven]] se nege simfonieë met die [[Berliner Philharmoniker|Berlynse Filharmoniese Orkes]] vanaf 1957 tot 1960 opgeneem. Baie van sy plate, en sommige lewendige uitvoerings, is sedertdien op [[CD]] heruitgereik,<ref name="Sanders"/><ref>[[Rob Cowan|Cowan R]]. Replay – Rob Cowan rediscovers the art of conductor Andre Cluytens. ''Gramophone'', Mei 2002, 104–5.</ref> terwyl 'n rolprent van hom waar hy besig is om Ravel en Tsjaikofski te dirigeer (met [[Emil Gilels]]) ook sedertdien op [[DVD]] beskikbaar gemaak is.<ref>EMI IMG Classic Archive DVA4 90124-9, 2003.</ref> Hy kan ook gesien word tydens die ouverture van die rolprent ''Le Barbier de Séville.'' ==Verwysings== {{Verwysings}} == Bronne == * Holomon, D. Kern. ''The Société des Concerts Du Conservatoire, 1828–1967''. bladsy 476-7. ==Eksterne skakels== {{Commons category|André Cluytens}} *[https://web.archive.org/web/20070514034255/http://hector.ucdavis.edu/SdC/ Société des concerts du Conservatoire] *[{{Allmusic|class=artist|id=q18099/biography|pure_url=yes}} Biografie] by All Music.com *[https://web.archive.org/web/20101212040250/http://fischer.hosting.paran.com/music/Cluytens/cluytens-e.htm Kort biografie, Opnames en diskografie], Youngrok Lee's Classical Music *[http://www.frantisekslama.com/en/conductors-and-a-few-more-recollections-besides František Sláma Argief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190914071051/http://www.frantisekslama.com/en/conductors-and-a-few-more-recollections-besides |date=14 September 2019 }}. Meer oor die geskiedenis van die Tsjeggiese Filharmoniese Orkes tussen die 1940's en die 1980's: ''Dirigente'' {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cluytens, Andre}} [[Kategorie:Geboortes in 1905]] [[Kategorie:Sterftes in 1967]] [[Kategorie:Franse dirigente]] n2mw7jsrf0cseggt07o088qws5zzsrc 0 280398 2970794 2955973 2026-09-25T23:14:40Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970794 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Benjamin Radford | bynaam = | beeld = Ben Radford.jpg | breedte = | beeldbeskrywing = Ben Radford doseer by CFI West oor Paranormale ondersoeke, 18 Junie 2011 | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1970|10|02}} | geboorteplek = [[New York]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | familie = | titel = | nasionaliteit = | alma_mater = Universiteit van Buffalo, New York<br/>Universiteit van Nieu-Meksiko<br/>Magister in [[Onderwys]]<br/>Baccalaureus in [[Sielkunde]] | beroep = Skrywer, ondersoeker, [[Podsending|Potgooiuitsaaier]], navorsingsgenoot | ander = | bekend = media- en wetenskapgeletterdheidsopvoeder, wetenskaplike paranormale ondersoek, MonsterTalk-potgooi, Squaring the Strange-potgooi | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | kleinkinders = | webblad = http://www.BenjaminRadford.com/ | handtekening = Ben Radford Signature.jpg }} '''Benjamin Radford''' (gebore op 2 Oktober 1970) is 'n Amerikaanse skrywer, ondersoeker en skeptikus. Hy het al meer as twintig boeke geskryf of bydrae aan gelewer en meer as 'n duisend artikels en kolomme geskryf oor 'n wye verskeidenheid onderwerpe, waaronder stedelike legendes, onverklaarbare raaisels, die paranormale, kritiese denke, massahisterie en mediageletterdheid. Sy boek, ''Mysterious New Mexico: Miracle, Magic, and Monsters in the Land of Enchantment'', is in die somer van 2014 gepubliseer en is 'n wetenskaplike ondersoek na beroemde legendes en volksoorleweringe in die staat [[Nieu-Meksiko]]. In 2016 het Radford ''Bad Clowns'', 'n 2017 Independent Publisher Book Awards-bronspryswenner, gepubliseer<ref name="IPB"/> en hy word beskou as 'n kenner van slegte narre.<ref name="Kob"/> Radford het verskyn op Good Morning America,[[CNN]], die Geskiedeniskanaal, National Geographic Channel, die Leerkanaal, CBC, [[BBC]], ABC-nuus, [[The New York Times]], en vele ander afsetpunte. Radford karakteriseer homself as een van die wêreld se min wetenskapsgebaseerde, paranormale ondersoekers, en het eerstehandse navorsing gedoen oor psigiese mense, [[Spook|spoke]],<ref name="Amherst"/> eksorcismes, wonderwerke, Bigfoot, stigmata, meermonsters, [[Vreemde vlieënde voorwerp|VVV-]] waarnemings, [[reïnkarnasie]], gewassirkels en ander onderwerpe. "Ek is oopkop. Ek het nooit gesê dat ek nie glo dat daar spoke bestaan nie. Maar ek kan sê dat ek na die navorsing wat gedoen is, gekyk het en dat ek persoonlike ondersoeke gedoen het. In elke spesifieke geval is daar is geen goeie, dwingende bewyse, en tot dusver het ek dit nog nie gesien nie."<ref name="SFNM"/> Hy praat gereeld op universiteite en konferensies regoor die land oor sy navorsing, en oor wetenskap en skeptisisme.<ref name="MCSSKEPTICAMP"/> Radford se boeke en ondersoeke is opgeneem in verskeie universiteitskursusse oor kritiese denke, waaronder die Universiteit van Wes-Washington en die Universiteit van Nieu-Meksiko.<ref name="SPIBook"/> Radford lewer ook 'n bydrae tot die webwerf Snopes.com, waar hy valse mitologie en 'n verskeidenheid gewilde mites, insluitend The Amityville Horror,<ref name="Amity"/> en die bewering dat mense slegs 10% van hul breine gebruik, ondersoek het en artikels oor geskryf het.<ref name="Tien"/> == Vroeë lewe == Radford het as kind belanggestel in "die geheimsinnige en die onverklaarbare" uit die lees van boeke oor, "monsters en drake, die Bermuda-driehoek, siegiese mense in Rusland wat karre met hul brein kon beweeg", ens. Hy het ook deur televisieprogramme soos ''That's Incredible'' en ''Ripley's Believe It or Not'' in die soort goed begin belangstel. Hy het ontevrede geraak met die gebrek aan wetenskaplike noukeurigheid in die boeke en televisieprogramme omdat daar min of geen ondersoek of die regte verwysings was nie. "Soos baie jongmense, is baie van my kinderjare opgevreet deur strokiesprente en televisie. My skeptisisme is die eerste keer deur Superman aangepak. . . Ek het die meeste geïnteresseerd in Superman se vliegvermoë. Hoe het hy dit gedoen? Hoe het hy homself eintlik laat vlieg? Het die handeling van sy vuis hom laat vlieg? Of het hy net daaraan gedink en van die grond af opgerys? Het hy 'n gelokaliseerde beheer oor swaartekrag gehad? Ek wou weet; Ek wou verstaan." Sy gunsteling-strokiesprentheld, Spider-Man het hom geïnspireer om vrae te stel oor die meganismes van die werking van die superheld. "My eerste vraag was hoe hy teen mure vasgesit het. Goed, ek kon glo dat hy teen 'n muur kon spring en daaraan vashou. Maar hoe het hy dit regtig laat gebeur? Het hy aan alles vasgehou, of net aan mure? Waarom het papier, potlode, geld en al ander dinge ook nie aan sy hande vasgeklou nie?" As tiener was hy gefassineer deur boeke oor die vreemde en geheimsinnige. Benewens die koop van gebruikte boeke soos ''Doc Savage'', ''Tom Swift'' en ''Encyclopedia Brown'', en sou hy sy sakgeld spandeer aan "Ware geheimenis"-versamelings met titels soos "Vreemder as Wetenskap". Hierdie is geskryf deur skrywers soos Frank Edwards en het "volledig gedokumenteerde verhale wat uit die lewe geneem is en wat moderne wetenskap magteloos is om te verklaar!" belowe. Hy het ook opgemerk dat die teks "wetenskap ..... nie kan verklaar nie" baie gewild was, en hy het ook opgemerk dat hierdie boeke nie bronne, verwysings of dokumentasie bevat het om die wilde aansprake wat daarin gemaak word te ondersteun nie. {{Aanhaling|text="Ek het aangehou om al hoe meer van hierdie boeke te versamel, en tussen die biblioteek en die boekwinkel was ek 'n paar somers 'n woedende leser. Ek het boeke oor [[waarsêery]], [[astrologie]] en die [[Bermudadriehoek]] gehad. Ek het boeke gehad oor demoniese besitting, eksorcisme, palmkunde en [[waterwiggelary]]. Ek het boeke oor geheimsinnige wesens, psigiese magte, [[Spook|spoke]], [[Vreemde vlieënde voorwerp|vlieënde pierings]] en monsters in donker uithoeke van die wêreld gehad. Ek het aanvaar dat hierdie verhale almal (of meestal) waar was - die skrywers het gesaghebbend gelyk. Dit was geleerde mans en vroue wat geheimsinnige en ongewone gebeure bestudeer het, ander soortgelyke boeke geskryf het en blykbaar goed gekwalifiseerd was om die feite van hierdie ongelooflike verhale te rapporteer. Maar ek het wel opgemerk dat daar min werklike ondersoek was; in plaas daarvan het die meeste van die berigte bloot uit ander, ouer bronne gekopieër. Daar was baie teorieë en naakte stellings, maar geen werklike wetenskaplike ondersoek nie, niemand het 'n werklikheidstoets gedoen oor die verhale nie. En daar was 'n ontkoppeling tussen wat ek gelees het en my ervarings."}} Radford se eerste ontmoeting met formele skeptisisme het gekom as gevolg van 'n vrugtelose soeke na bier in 'n 'droë' provinsie in Utah. Hy het 'n streeksopstelwedstryd gewen terwyl hy aan die Universiteit van Nieu-Meksiko studeer het. Hy is gevlieg om sy opstel by 'n universiteitsdorp in Utah voor te lê. Hy en sy kollegas het 'n klein gebruikte boekwinkel teëgekom waar hy 'n ou uitgawe van ''[[Skeptical Inquirer]]'' bekom het met 'n artikel oor die profesieë van [[Nostradamus]] wat deur niemand anders nie as [[James Randi]] geskryf is. Hy vertel dat dit die eerste artikel was wat hy gelees het waarin Nostradamus gekritiseer is en "skeptiese, logiese en redelike verklarings vir die skynbare akkuraatheid van die profesieë" aangebied het.<ref name="Radford 2010 42–51"/> Hy het in 2022 aan die Geisel School of Medicine in Dartmouth gegradueer en 'n Meestersgraad in Openbare Gesondheid verwerf. Hy is opgeneem in die Delta Omega Erevereniging in Openbare Gesondheid, en was die ontvanger van 'n 2022 Sosiale geregtigheidstoekenning van die Dartmouth-instituut.<ref name="Dartmouth"/> == Opvoeding en loopbaan == === Opvoeding === Radford het 'n baccalaureusgraad in sielkunde (graduandi magna cum laude) met 'n geringe graad in professionele skryfkuns aan die Universiteit van Nieu-Meksiko, waar hy in 1993 in die Phi Beta Kappa-erevereniging opgeneem is. Hy het ook 'n meestersgraad in onderwys aan die Universiteit van Buffalo, New York, waar sy fokus op wetenskap en die publiek was, en sy meestersgraadstitel was ''Misinformation in Eating Disorder Communications: Implications for Science Communications Policy''.<ref name="Buffalo"/> Radford het verklaar dat hy hierdie onderwerp gekies het omdat dit "verskeie van my jarelange belangstellings behels het, soos mites en verkeerde inligting ... eetversteurings ('n onderwerp waarby ek eers betrokke geraak het toe ek 'n eksmeisie help wie met [[bulimie]] sukkel); en die nuusmedia".<ref name="Anorexia"/> === Joernalistiek === Radford was vanaf 1997 tot vroeg in 2011 as besturende redakteur van die wetenskapstydskrif ''[[Skeptical Inquirer]]'', toe hy tot adjunkredakteur bevorder is. Hy is ook 'n gereelde rubriekskrywer by die tydskrif. Totdat die publikasie in 2009 opgeskort is, was hy hoofredakteur van die Spaanse-tydskrif ''Pensar'', gepubliseer in [[Buenos Aires]], Argentinië.<ref name="Pensar"/> Radford is ook 'n gereelde rubriekskrywer vir ''Discovery News'', ''LiveScience.com'' en die nuusbrief ''Skeptical Briefs''. Radford is 'n medestigter en voormalige mede-gasheer van ''MonsterTalk'', 'n [[Podsending|potgooi]], wat die wetenskap en die volksoorleweringe agter kriptosoologiese (en legendariese) wesens soos Bigfoot, die Loch Ness-monster en [[Weerwolf|weerwolwe]] krities ondersoek.<ref name="SkepticMag"/> ''MonsterTalk'' het die 2012 Parsec-potgooitoekenning gewen vir die kategorie “Beste feit agter die fiksie”.<ref name="Parsec"/> Radford is 'n navorsingsgenoot met die nie-winsgewende opvoedkundige organisasie Committee for Skeptical Enquiry,<ref name="CSI"/> en het tydens die American Folklore Society se jaarlikse konferensie in 2011 oor ''Folklore of the Chupacabra'' aangebied.<ref name="AFS"/> Radford se geskrifte fokus ook op onderwerpe wat verband hou met vroue en minderhede, veral in Suid-Amerika en Afrika. Deur sy boeke, artikels, blogplasings en potgooi het hy bewus geword van baie sosiale probleme wat vroue meer affekteer insluitend moderne [[heks]]ery in [[Indië]], [[Nepal]] en [[Pakistan]];<ref name="witchcraft"/> die Chibok-skoolmeisies wat in 2014 ontvoer is;<ref name="Boko"/> slagoffers in suuraanvalle in [[Pakistan]];<ref name="Acid"/> en sekshandel.<ref name="Sekshandel"/> === Wetenskaplike paranormale ondersoeker === Radford word beskryf as 'n "professionele skeptikus", werk by die ''"Committee for Skeptical Inquiry"'' (CSI) en ondersoek allerlei ongewone eise en gebeure. Sy werk sluit ondersoek, verslaggewing, joernalistiek, wetenskapgeletterdheidsopvoeding en openbare praatjies in.<ref name="Monterey"/> Radford verduidelik sy benadering deur te sê: "Ek word nie betaal om dinge te betwyfel nie; ek word betaal om die wetenskap te bevorder en ongewone eise te ondersoek. Ons benadering is empiries, bewys- en wetenskaplik-gebaseer. [[Wetenskap|Die wetenskap]] het hom ongelooflik suksesvol bewys met die uitleg en ontdekking van die wêreld. As ons wil weet waarom 'n sekere siekte een persoon en nie 'n ander tref nie, gaan ons na medisyne in plaas van 'n toordokter. As ons wil weet hoe om 'n brug te bou wat oor 'n rivier kan strek, wend ons ons tot fisika in plaas van psigiese kragte. Paranormale of 'onverklaarbare' onderwerpe kan deur die wetenskap getoets word: óf die voorspelling van 'n psigiese verhoogkunstenaar word waar, óf dit word nie; óf spoke bestaan in die regte wêreld, óf hulle bestaan nie. My taak is om nie te twyfel of te ontrafel nie; dit is om te ondersoek. Ek het geen belang by die bewys of weerlê van onverklaarbare verskynsels nie; Ek word in elkgeval betaal. Maar die kardinale reël is dat 'n ondersoeker al die natuurlike verklarings moet uitskakel voordat hy bonatuurlike verklarings aanvaar, en dat hy egte wetenskap moet gebruik."<ref name="Radford 2010 42–51"/> Toe u gevra word: "Is u al ooit deur 'n geheimsinnige eis verwar?" Radford het geantwoord: "Nee". Hy het meer volledig geantwoord dat daar tye is waar beweeringe nie genoeg inligting bevat nie, of dat die inligting wat aan hom gegee is, nie korrek was nie. Radford vergelyk hierdie ondersoeke met 'n misdaadtoneelondersoek waar daar "'n positiewe korrelasie bestaan tussen die kwaliteit van die beskikbare bewyse en die oplossing van die raaisel." Radford sê hy het 'n "hoë balk vir wat hy bereid is om te erken as "onverklaarbaar of werklik geheimsinnig."<ref name="Para"/> Paranormale navorser Brian D. Parsons het in 'n resensie vir die boek ''Investigating Ghosts'' verklaar dat hy wens dat 'n boek van hierdie gehalte bestaan het toe hy (Parsons) begin het. Radford probeer om elkeen wat waarlik goeie spooknavorsing wil doen, te help deur wetenskaplike metodes en instrumente te gebruik vir die doel wat hulle geskep het. "Radford sê nie spoke bestaan nie. Hy verduidelik en demonstreer bloot dat spooknavorsers al baie lank verkeerd gaan oor dinge wat verkeerd is."<ref name="Parsons Review"/> === Toekennings === Sedert 2019 is Radford 'n finalis of wenner van ses boekpryse. Sy boek ''Scientific Paranormal Investigation'' was 'n finalis vir die 2012 New Mexico-Arizona Book Awards;<ref name="NMB"/> sy boek ''Tracking the Chupacabra'' was 'n finalis vir die 2011 New Mexico Book Award<ref name="NMB2011"/> en die 2011 Foreword Reviews Book of the Year-toekenning.<ref name="FBA2011"/> Sy boek ''Bad Clowns'' het die brons verower tydens die 2017 Independent Publisher Book Awards,<ref name="IP2017"/> en in November 2018 het Radford se boek ''Investigating Ghosts: The Scientific Search for Spirits'' die New Mexico-Arizona Book Awards gewen in die wetenskapskategorie.<ref name="nmb2018"/> === ''Squaring the Strange'' === In April 2017 het Radford en Pascual Romero die ''Squaring the Strange-''[[Podsending|potgooi]] begin met bewysgebaseerde ontleding en kommentaar op 'n verskeidenheid onderwerpe wat wissel van die paranormale tot die politieke.<ref name="Square"/> Die gereelde bydraer en inhoudprodusent Celestia Ward is later as 'n mede aanbieder bygevoeg.<ref name="GSoW"/><ref name="Palmer"/> Die potgooi bevat besprekings oor 'n wye verskeidenheid onderwerpe, waaronder sielkunde, mites, misleiding, volksoorleweringe en wetenskap.<ref name="Radford Square"/> Dit bevat Radford se gedetailleerde ontleding van die [[Blue Whale Challenge]]-skrik en sy hartstogtelike kritiek op die History Channel se [[Amelia Earhart]]-dokumentêr en die gediskrediteerde fotografiese bewyse daarvan.<ref name="Palmer2"/> == Ondersoeke == Radford het talle ondersoeke na "onverklaarbare" verskynsels gedoen. Hier volg 'n paar van sy bekendste gevalle: === Pokémonpaniek (1997) === In 2001 het Radford die geheimsinnige voorval van 1997 ondersoek waarin duisende Japanese kinders oënskynlik epileptiese aanvalle gekry het terwyl hulle na ''Dennō Senshi Porygon'' gekyk het, 'n episode van die Pokémon-animasieprent. Alhoewel baie dokters teorieë gevorder het, insluitend fotosensitiewe epilepsie, het Radford bewys dat die voorval in massahisterie gewortel is. Die gevolglike artikel, met mede-outeur Robert Bartholomew, is in die ''Southern Medical Journal'' in Februarie 2001 gepubliseer. "Ons het 'n siekte-uitbraak wat op 16 Desember 1997 plaasgevind het bestudeer, waarby meer as 12&nbsp;000 Japannese kinders betrokke was met verskillende tekens en simptome van siekte gehad het nadat hulle 'n episode van 'n gewilde animasieprent, Pokémon, gekyk het. Hoewel fotosensitiewe epilepsie gediagnoseer is in 'n klein fraksie van diegene wat geraak is, kan hierdie verduideliking nie die breedte en patroon van die gebeure verreken nie. Die algemene kenmerke van die episode stem ooreen met die diagnose van epidemiese histerie, wat veroorsaak word deur skielike angs ná dramatiese berigte in die massamedia waarin 'n relatiewe klein aantal aanvalle van fotosensitiewe-epilepsie beskryf word. Die belangrikheid van die massamedia in die neerslag van uitbrake van massapsigogeniese siektes word bespreek."<ref name="SMJ"/> [[Lêer:Radford BW 2.jpg|duimnael|250px| Ben Radford doseer by CFI-wes oor Paranormale ondersoeke, 18 Junie 2011]] === Die spook in Santa Fe se hof (2007) === In 2007 het Radford die raaisel van die "Santa Fe se Hofhuisspook" ondersoek. Dit was 'n geheimsinnige, gloeiende, wit kol wat op 15 Junie op videoband vasgelê is deur 'n sekuriteitskamera by 'n hofgebou in [[Santa Fe, Nieu-Meksiko]]. Terwyl die hofpersoneel wat die verwarrende beeld gesien het nie geweet het wat om daarvan te maak nie, het ander gou hul eie verduidelikings aangebied en 'n spook was een van die gewildste. Radford het 'n paar dae van die veldondersoeke by die hofgebou gedoen en na verskeie eksperimente het hy die "spook"-effek gedupliseer deur insekte op die videokamera te plaas wat gebruik was om die oorspronklike gebeurtenis opteneem.<ref name="Spook1"/><ref name="Spook2"/> Die "spookvideo" het 'n landswye treffer geword en is al meer as 85&nbsp;000 keer op die YouTube-webwerf gesien.<ref name="YouTubeSpook"/> Wat begin het met 'n plaaslike nuuskierigheid, het vinnig internasionaal versprei, aangesien [[CBS|CBS-nuus]], ABC-nuus en koerante dwarsoor die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] van die ''Boston Globe'' tot die ''San Francisco Chronicle'' die verhaal van die "hofhuisspook" gedra het.   === Los Angeles se VVV / geheime missiel (2010) === In November 2010 is 'n [[Vreemde vlieënde voorwerp|VVV]] deur 'n helikopterkameraman in die lug oor [[Los Angeles]] gesien en opgeneem.<ref name="Discovery"/> Die voorwerp het 'n vuurpylagtige [[Kondensasiespore|kondensasiespoor]] geskep ongeveer 35&nbsp;myl (56&nbsp;km) van die Kaliforniese kus af wat soos 'n pilaar in die sonsondergang gelyk het. Die Amerikaanse weermag beweer geen kennis van militêre missiele of kommersiële satellietlanserings nie, wat 'n raaisel aangevuur het en internasionale nuus gemaak het. Teorieë het gewissel van onaardse ruimtetuie tot Chinese missiele tot top-geheime Amerikaanse militêre eksperimente. Baie kenners, waaronder die afgetrede luitenant-generaal Thomas G. McInerney van die Amerikaanse lugmag en Michio Kaku, 'n fisikaprofessor aan die City University of New York, het in die nuusmedia verskyn en gesê dat die VVV waarskynlik 'n missiel van een of ander aard was. Kaku het later van mening omgekeer.   In 'n kolom vir Discovery News was Radford een van die eerste joernaliste wat die video krities ontleed het en die VVV of 'geheime missiel' as 'n vliegtuigkondensasiespoor korrek geïdentifiseer het.<ref name="Discovery2"/> === Die Wit Heks van Roos-saal (2007) === ''Rose Hall'' (Roos-saal) is 'n herehuis naby [[Montego Bay|Montegobaai]] in [[Jamaika]] wat in die 1770's gebou is en het 'n reputasie as "een van die mees spookagtige plekke in die Westelike Halfrond." Dit is die tuiste van die beweerde ''White Witch of Rose Hall'' (Wit [[Heks]] van Roos-saal). Volgens die storie is die spook in die huis 'n vrou met die naam Annie Palmer, wat na bewering drie mans vermoor het, swart towerkuns geken het, en bekend was vir haar wreedheid en sadisme. Legende sê sy was in 1831 vermoor deur 'n [[Slawerny|slaaf]], en begrawe in 'n graf nie ver van die huis af nie. Psigiese verhoogkunstenaars en toeriste op die terrein beweer dat hulle bewyse van Annie Palmer se gees in die vorm van "ligballe" en "spookfoto's" vind.   In 2007 is Radford na die terrein en hy het die verhaal agter die vermeende Wit Heks ondersoek. Deur noukeurige ondersoek en ontleding het hy gewys dat die verhale oor Annie Palmer se spook nie waar kan wees nie, omdat sy 'n fiktiewe karakter was.   In die tydskrif ''Fortean Times'' en sy boek ''Scientific Paranormal Investigation'', het Radford sy herskeppings van die "spookfoto's" wat in Rose Hall geneem is, gepubliseer, wat wys dat dit eerder kamera-artefakte was en flitse weerspieël, en nie 'n spook nie.<ref name="FT"/> [[Lêer:Ben Radford and James Randi at The Amazing Meeting 2012.jpg|duimnael|300x300px| Ben Radford met [[James Randi]] in 'n paneelbespreking tydens ''The Amaz!ng Meeting'' 2012 ]] === Spookvideo van Kansas City-gimnasium (2008) === Radford het die raaisel ondersoek van 'n beweerde "spookvideo" wat in 2008 in Anytime Fitness, 'n 24-uur fiksheidsklub in Overland Park, [[Kansas]], geneem is. Bewakingskameras het die gloeiende, vaag lig in 'n oefensessie-omgewing opgevang en dit sien oor die gewigbanke en fiksheidsmasjiene rond dwaal. Die video is op YouTube gesirkuleer en het is deur mmer as 100&nbsp;000 mense gesien.<ref name="Kansas"/> Radford het tot die gevolgtrekking gekom dat die skuldige party bloot 'n insek op die kameralens was. Sy gevolgtrekkings was gebaseer op verskeie feite: 1) die beeld verskyn slegs op een van die verskillende kameras wat die gebied bedek, 2) die vaag- en uit-fokus-beeld het aangedui dat die voorwerp nader aan die beveiligingskamera geleë was en die kamera is ontwerp om op langer afstande te fokus, 3) die beeld lyk of dit lig weerkaats eerder as om lig uit te gee, en 4) dit lyk asof die beeld oor voorwerpe in die kamer gaan eerder as om om hulle te gaan.<ref name="LiveScience"/><ref name="CFI"/> === Die "Champ"-foto (1977) === Nadat hy die bewerings van 'n monster in die [[Champlainmeer]], met die bynaam "Champ", ondersoek het, het Radford saam met Joe Nickell na die gevolgtrekking gekom dat die voorwerp op die beroemde foto byna sekerlik 'n drywende stuk hout of boomstomp was. Die foto, wat in 1977 deur Sandra Mansi geneem is, het ondersoek na en nasionale belang in wese wat na bewering in Champlainmeer woon laat ontstaan. John Kirk skryf in sy boek ''In the Domain of the Lake Monsters'' dat "Die monster van Champlainmeer ... die onderskeiding het dat dit die enigste meermonster van wie daar 'n redelike duidelike foto is. Dit is 'n uiters goeie bewys van 'n ongeïdentifiseerde dier wat in die meer woon."<ref name="Kirk"/> Joe Zarzynski, skrywer van ''Champ: Beyond the Legend'' (1984), noem die foto "die beste enkele bewysstuk oor Champ." Nadat die oorspronklike foto wat selde gesien is, ondersoek is, het Radford en Nickell deur eksperiment bewys dat al die vorige ramings van die grootte van die voorwerp dramaties oorbeklemtoon is, en tot die gevolgtrekking gekom dat die voorwerp slegs ongeveer 2&nbsp;m (6&nbsp;ft) lank is eerder as die oorspronklike ramings van tussen 4,5&nbsp;m en 20&nbsp;m (15&nbsp;ft - 66&nbsp;ft). Die voorwerp "sink" eerder as "duik" volgens die verslag, en die posisie van die "kop" relatief tot die res van die "bult" op die foto het nie genoeg ruimte vir 'n "nek" gemaak nie. Ondanks die feit dat hy 'n "kop" op die foto gehad het, het die voorwerp geen waarneembare sintuigorgane of 'n mond nie. Volgens Mansi se verslag het die voorwerp, terwyl hulle dit fotografeer het, nie op die geluid van kinders wat in die nabyheid van die water speel of op geskree gereageer het nie. Boonop het die oppervlak, volgens Mansi se eie rekening, "soos bas" gelyk.   Die resultate van die Champ en Mansi-foto-ondersoek is in die boek ''Lake Monster Mysteries'', sowel as in die tydskrif ''Skeptical Inquirer'' en die tydskrif ''Fortean Times'' gepubliseer. Radford en Nickell het hul eksperimente en ondersoeke vir die Discovery Channel in 1995 heropgestel.<ref name="FT2"/><ref name="SI"/> === Chupacabra (2010) === Radford het vyf jaar aan die ondersoek van die geheimsinnige monster ''El Chupacabra'' deurgebring en tot die gevolgtrekking gekom dat die waarnemings van die monster geïnspireer is deur die 1995-film ''Species'', en is gehelp deur foutiewe hervertelling van gebeure deur die ooggetuies, 'n gebrek aan forensiese kennis en massahisterie. Sy weergawe van die ondersoek word in sy boek van 2011 ''Tracking the Chupacabra: The Vampire Beast in Fact, Fiction and Folklore'' uiteengesit. Die ondersoek het onderhoude met ooggetuie, forensiese en volksoorleweringe navorsing, en "'n veldekspedisie na die oerwoude van [[Nicaragua]]" ingesluit op soek na die legendariese monster.<ref name="FT3"/><ref name="SI2"/> Soortgelyke media-geïnspireerde monsterwaarnemings is aangebied om vir Loch Ness Monster te verduidelik (geïnspireer deur tonele wat 'n plesiosourus-agtige monster uitbeeld in die [[King Kong]]-film uit 1933)<ref name="Abominable"/> en vir die fiktiewe ''bogey-man'' wat op die radiostasie ''Coast to Coast'' na verwys word.<ref name="C2C"/> Die boek ''Tracking the Chupacabra'' was 'n finalis vir twee toekennings vir boeke, insluitend Boek van die Jaar.<ref name="BOTY2011"/> Volgens ''Outside Magazine'' het Radford tot die gevolgtrekking gekom dat die chupacabra "niks anders as 'n filmkoorsdroom was nie."<ref name="OutOn"/> === Sterftes in Dyatlovpas (2014) === Die spesiale program ''Russian Yeti: The Killer Lives'' is deur Discovery Channel in 2014 uitgesaai en het die bewerings dat die Dyatlov-groep deur 'n woedende [[Rusland|Russiese]] yeti vermoor is ondersoek. Radford het op 1 Junie 'n diepgaande oorsig van die reeks op die webwerf ''Doubtful News'' geskryf. Hy merk op dat “''Russiese Yeti: The Killer Lives'' begin met die veronderstelling dat die beserings wat die skiërs opgedoen het so ernstig en buitengewoon was dat dit slegs deur 'n onmenslik sterk wese kon veroorsaak word." Die program maak 'n groot deel van Ludmila Dubinina se verlore tong uit en beweer dat iets dit van haar moes “uitgeruk” het. Radford verklaar egter: "Soos dit gebeur, is 'n Yeti wat tonge eet, selfs al is dit aanvaarbaar, verreweg die minste moontlike verklaring. Die 'verlore dele' aspek van hierdie saak is bekend onder skeptici, en word in talle ander 'onopgeloste' raaisels ingeroep, insluitend die chupacabra, beeste verminking, Sataniese diere-offers en wesens van ander planete. Tipies word 'n raaisel aangebied deur diegene wat nie vertroud is met gewone predasie en ontbinding nie, of wat dié met opset ignoreer. Baie diere, groot sowel as klein, aas op die sagte dele van dooie liggame. 'n Ander moontlikheid is dat Dubinina in 'n sneeustorting vasgevang is en die krag van die sneeu en rotse veroorsaak het dat sy haar tong afgebyt het toe sy skree en in die kloof val waar sy uiteindelik gevind is."<ref name="Radford"/> Radford noem dat “''Russiese Yeti: The Killer Lives'' en [gasheer] Mike Libecki sou hê dat ons glo dat die nege skiërs 'n ontmoeting met 'n Yeti gehad het, wat hulle nie net gesien en gefotografeer het nie, maar hulle agtervolg het. En tog het geeneen van die skiërs iets anders oor die Yeti genoem nie, of hul skok oor die feit dat hulle die dier afgeneem het nie. In werklikheid, as Libecki geglo moet word, was hul ontmoeting met 'n Yeti so 'n onbeduidende gebeurtenis dat hulle dit glad nie in hul dagboeke genoem het nie, en hulle reis ononderbroke voortgesit het.'<ref name="Radford"/> Na afloop van die vervaardigde drama en rondhardlopery, het Libecki erken dat hy geen werklike bewyse gevind het dat die Yeti bestaan nie, minder dan dat dit verantwoordelik was vir die dood van nege Russiese skiërs in 1959. Radford se teorie “is dat die groep daardie noodlottige nag in paniek wakker geword het en hul weg uit die tent gesny het, óf omdat 'n sneeustorting die ingang van hul tent bedek het, óf omdat hulle bang was dat 'n sneeustorting dreigend was en dit die vinnigste manier was vir almal om uit die tent te kom (beter om 'n potensieel herstelbare spleet in 'n tent te hê as die risiko te loop om onder tonne sneeu begrawe te word). Hulle was sleg aangetrek vir die weer omdat hulle geslaap het en na die veiligheid van die nabygeleë bos gehardloop het, waar bome hulle sou help om die sneeustorting te oorleef. In die donkerte van die nag het hulle in twee of drie groepe geskei; een groep het 'n vuur gemaak (vandaar die gebrande hande), terwyl die ander probeer het om na die tent terug te keer om hul klere te gaan haal, aangesien die gevaar blykbaar verbygegaan het. Maar dit was te koud, en hulle het almal dood gevries voordat hulle hul tent in die duisternis kon opspoor. Op 'n sekere punt is sommige van die klere moontlik van die dooie mense teruggevind of omgeruil, maar in elk geval is die groep van vier wie se liggame die ergste beskadig is, in 'n sneeustorting vasgevang en onder 13&nbsp;ft (3,9&nbsp;m) sneeu begrawe (meer as genoeg om die 'dwingende natuurlike krag' te wees wat die mediese ondersoeker beskryf het). Dubinina se tong is waarskynlik deur aasdiere en gewone predasie verwyder. Ons sal natuurlik nooit weet wat presies gebeur het nie, maar ... die oorsaak van die skiërs se dood is nie geheimsinnig of 'onbekend' nie, soos dikwels voorgestel word. Dit blyk inderdaad uit die verslag van die mediese ondersoeker: [[hipotermie]], of vries tot die dood. Daar is regtig geen rede om die gevolgtrekking te bevraagteken van die ondersoekers wat destyds eerstehandse toegang tot al die beskikbare getuienis gehad het nie. Daar kan oneindelik bespiegel word oor wat hulle uit hul tent laat vlug het, maar daar is geen rede om aan te neem dat iets onbekends of geheimsinnigs dit veroorsaak het nie. Weens die gebrek aan bewyse is die een wilde teorie net so goed (of sleg) as die ander."<ref name="Dyatlov"/> == Rolprente == [[Lêer:Clicker Clatter poster.png|duimnael| ''Clicker Clatter-'' plakkaat ]] Benewens sy skeptiese werk, het Radford verskeie geanimeerde kortrolprente geskryf en geregisseer. In ''Sirens'' (2009), "'n Jong seun in 'n klein biblioteek vermy sy wiskunde-huiswerk en word eerder ingetrek in die wêreld van die mitologiese sirene, pragtige vroue wat matrose na hul straf lok."<ref>{{IMDb-titel|1391119|Sirens}}</ref> Radford se 2007-rolprent, ''Clicker Clatter'', is 'n satire wat beskryf word as "'n geanimeerde kortstuk wat televisie en televisie-joernalistiek blootstel vir die woestyn wat dit is. Niks is veilig in hierdie skerp satire nie, van skrik-vir-die-week-programmering tot Katie Couric se dom onderhoudsvrae, verspotte dwelmadvertensies, 'borsterrorisme' en die frustrasie van geskarrelende pornografie."<ref>{{IMDb-titel|1071781|Clicker Clatter}}</ref> Albei films is op filmfeeste regoor die wêreld vertoon, en ''Clicker Clatter'' het die prys "Beste tradisionele animasie" tydens die 2007 California International Animation Festival gewen. ''Clicker Clatter'' het 'n aanlyn verspreider en kan gesien word op SnagFilms.com.<ref name="Click"/> == Bordspeletjies == === God speel === In 2008 het Radford ''Playing Gods: The Board Game of Divine Domination'', 'n satiriese bordspeletjie wat hy geskep het en gebaseer op die tema van gode wat veg oor die beheer van die gelowiges, gepubliseer. Die speletjie word beskryf as 'n 'teologiese weergawe van ''[[Risk|Risiko]]'' ' en bevat figure gebaseer op Jesus, Moses, Boeddha en baie ander gelowe, waaronder satiriese godsdienste soos die [[Vlieënde Spaghettimonster]] en JR Bob Dobbs. Die spel het sy wêreldpremière op die New York Toy Fair in Maart 2009 gemaak en op Dragon*Con in [[Atlanta]], [[Georgia]] verskyn. ''Playing Gods'' word vervaardig deur Radford se maatskappy, Balls Out Entertainment.<ref name="PlayingGodsWebsite"/><ref name="USAToday"/> Australië se ''Synergy Magazine'' het berig dat ''Play Gods'' "van die lekkerste pionne wat ek nog ooit in 'n bordspeletjie gesien het ... 'n uitstekende spel is en 'n slim, siniese en satiriese toon het. ''Play Gods'' is godslastery met styl en bied 'n wonderlike bordspeletjie met 'n goeie dosis insig en baie plesier aan!"<ref>Synergy Magazine / Australia (Vol. 1 No. 4, pp. 56-57)</ref> Ander spelers het die spel geprys as "een van die 'koelste' en belangrikste dinge wat met bordspeletjies moet gebeur",<ref name="ZombieBacon"/> en "awesome, en verdomp snaaks .. dit is ''Candyland'' vir mense wat die sneltrein na die hel wil hê".<ref name="Drake"/> Carl Raschke, professor in godsdiensstudies aan die Universiteit van Denver, het Radford se bordspeletjie gekritiseer en vir ''USA Today'' gesê dat die speletjie "te dom klink om ver te gaan".<ref name="USAToday"/> === Undead Apocalypse === In 2013 het Radford planne bekendgestel vir 'n opvolg van die ''Playing Gods''-bordspel, getiteld ''Undead Apocalypse: War of the Damned''.<ref name="undeadboardgame"/><ref name="UndeadYouTube"/> Dit sou opregte leerstellings rakende [[Weerwolf|weerwolwe]], [[Vampier]]e en zombies in die bordspeletjie geïntegreer het.<ref name="Monster"/> 'n Kickstarter-veldtog om die spel te finansier, is in Junie 2013 van stapel gestuur, maar dit is gekanselleer toe dit duidelik geword het dat dit nie ten volle sou finansier nie.<ref name="Kickstarter"/> == Geselekteerde bibliografie == *{{Cite book| last1 =Bartholomew| first1 = Robert| last2 = Radford | first2 = Benjamin| title = Hoaxes, Myths, and Manias: Why We Need Critical Thinking | place = Amherst, NY | publisher = Prometheus Books | year = 2003 | pages = 229 | isbn = 978-1591020486| url = http://benjaminradford.com/books-by-ben-radford/hoaxes-myths-and-manias/ }} *{{Cite book | last =Radford| first = Benjamin| title = Media Mythmakers : How Journalists, Activists, and Advertisers Mislead Us | place = Amherst, NY | publisher = Prometheus Books | year = 2003 | pages = 324| isbn = 978-1591020721 | url = http://benjaminradford.com/books-by-ben-radford/media-mythmakers/ }} *{{Cite book | last1 =Radford| first1 = Benjamin | last2 = Nickell| first2 = Joe | title = Lake Monster Mysteries : Investigating the World's Most Elusive Creatures | place = Lexington, KY| publisher = University Press of Kentucky| year = 2006| pages = 208| isbn = 978-0813123943 | url = http://benjaminradford.com/books-by-ben-radford/lake-monster-mysteries/ }} *{{Cite book| last =Radford | first = Benjamin| title = Scientific Paranormal Investigation: How to Solve Unexplained Mysteries | publisher = Rhombus Publishing Company| year = 2010 | pages = 312| isbn = 978-0936455112| url = http://benjaminradford.com/books-by-ben-radford/scientific-paranormal-investigation/ }} *{{Cite book| last =Radford| first = Benjamin| title = Tracking the Chupacabra: The Vampire Beast in Fact, Fiction, and Folklore| publisher = University of New Mexico Press| year = 2011| pages = 288| isbn = 978-0826350152 | url=http://benjaminradford.com/books-by-ben-radford/buy-tracking-the-chupacabra/ }} *{{Cite book| last1 = Bartholomew | first1= Robert| last2 = Radford| first2 = Benjamin | title = The Martians Have Landed! A History of Media-Driven Panics and Hoaxes| publisher = McFarland and Co.| year = 2011 | pages = 254 | isbn = 978-0786464982| url = http://benjaminradford.com/books-by-ben-radford/the-martians-have-landed/ }} *{{Cite book | last = Radford | first = Benjamin | title = Mysterious New Mexico: Miracles, Magic, and Monsters in the Land of Enchantment | publisher = University of New Mexico Press | year = 2014 | pages = 304 | isbn = 978-0826354501}} *{{Cite book | last = Radford | first = Benjamin| title = Bad Clowns | publisher = University of New Mexico Press | year = 2016 | pages = 188| isbn = 978-0-8263-5666-6| url = http://smile.amazon.com/Bad-Clowns-Benjamin-Radford-ebook/dp/B01BJ90AHS/ref=dp_kinw_strp_1 }} *{{Cite book | last = Radford | first = Benjamin| title = Investigating Ghosts: The Scientific Search for Spirits| publisher = Rhombus Publishing Company| year = 2017| pages = 396 (Kindle edition)| asin = B0788YCFHP | url = https://www.amazon.com/INVESTIGATING-GHOSTS-Scientific-Search-Spirits-ebook/dp/B0788YCFHP/ref=sr_1_3?ie=UTF8&qid=1513998767&sr=8-3&keywords=investigating%20ghost }} == Verwysings == {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="Abominable">{{cite book | last = Prothero | first = Donald | last2 = Loxton | first2 = Daniel | title = Abominable Science: The Origin of Yeti, Nessie, and Other Cryptids | publisher = Columbia Univ. Press | year = 2013 | location = New York | isbn = 978-0231153201 | url = https://archive.org/details/abominablescienc0000loxt | language=Engels }}</ref> <ref name="Acid">{{cite web |url=http://www.centerforinquiry.net/blogs/entry/oscar-winning_film_highlights_acid_attack_domestic_violence |title=Oscar-Winning Film Highlights Acid Attack Domestic Violence |last=Radford |first=Benjamin |date=28 Februarie 2012 |work=Center For Inquiry |access-date=26 September 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927000033/http://www.centerforinquiry.net/blogs/entry/oscar-winning_film_highlights_acid_attack_domestic_violence |archive-date=27 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="AFS">{{webaanhaling|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.afsnet.org/resource/resmgr/AM11/AM_2011_Program_9_26.pdf|titel=American Folklore Society 2011 Annual Meeting| werk=www.afsnet.org| uitgewer=American Folklore Society| bladsy=22| taal= Engels| argiefdatum=5 Julie 2018| argiefurl= https://web.archive.org/web/20180705213921/https://c.ymcdn.com/sites/www.afsnet.org/resource/resmgr/AM11/AM_2011_Program_9_26.pdf| toegangsdatum=1 Februarie 2017}}</ref> <ref name="Amherst">{{cite web |last=Radford |first=Benjamin |date=29 Januarie 2004 |access-date=26 Maart 2009 |title=Investigating a Haunted House – Amherst, New York |publisher=GhostVillage.com |url=http://www.ghostvillage.com/resources/2004/resources_01292004.shtml |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025205433/http://www.ghostvillage.com/resources/2004/resources_01292004.shtml |archive-date=25 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="Amity">{{webaanhaling | laaste=Radford | eerste=Benjamin | datum=15 April 2005 | toegangsdatum=16 Februarie 2014 | titel= The Amityville Horror| uitgewer=[[Snopes.com]]| url=http://www.snopes.com/horrors/ghosts/amityville.asp |taal=Engels}}</ref> <ref name="Anorexia">{{cite journal |last=Radford |first=Ben |title=Medical Misinformation in the Media: Is Anorexia on the Rise? |journal=[[Skeptical Inquirer]]|publisher=[[Center for Inquiry]]|date=2018 |volume=42 |issue=1 |pages=46–49 |language=Engels}}</ref> <ref name="Boko">{{cite web |url=https://www.seeker.com/bring-back-our-girls-boko-haram-and-the-forgotten-captives-1769093143.html |title=Bring Back Our Girls? Boko Haram and the Forgotten Captives |last=Radford |first=Ben |date=17 September 2014 |work=Seeker.com |access-date=26 September 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407140952/https://www.seeker.com/bring-back-our-girls-boko-haram-and-the-forgotten-captives-1769093143.html |archive-date=7 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="BOTY2011">{{cite web |title=BOTYA 2011 Finalists in Social Sciences (Adult Nonfiction) |access-date=7 Augustus 2012 |url=https://botya.forewordreviews.com/finalists/2011/social-science/ |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222005231/https://botya.forewordreviews.com/finalists/2011/social-science/ |archive-date=22 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Buffalo">{{cite web |url=https://ubir.buffalo.edu/xmlui/handle/10477/50272 |title=Misinformation in eating disorder communications: Implications for science communication policy |last=Radford |first=Benjamin |date=2013 |publisher=University of Buffalo |access-date=25 April 2019 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425204655/https://ubir.buffalo.edu/xmlui/handle/10477/50272 |archive-date=25 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="C2C">{{cite web |url=http://www.coasttocoastam.com/show/2009/11/06 |title=Ghost Cats & Open Lines |publisher=Coast to Coast AM |date=6 November 2009 |access-date=21 Februarie 2014 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311122106/https://www.coasttocoastam.com/show/2009/11/06 |archive-date=11 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="CFI">{{cite news|publisher=Center for Inquiry| issn=0194-6730| date=Januarie–Februarie 2009 | volume=33 | issue=1 | last=Radford | first=Benjamin | title=Kansas Gym Ghost Video Mystery Solved | language=Engels }}</ref> <ref name="Click">{{webaanhaling| url=http://www.snagfilms.com/films/title/clicker_clatter| titel=''Clicker Clatter''| laaste=Radford | eerste=Ben| argiefurl=https://web.archive.org/web/20120523130814/http://www.snagfilms.com/films/title/clicker_clatter| argiefdatum=23 Mei 2012| toegangsdatum=7 Augustus 2012| taal=Engels}}</ref> <ref name="CSI">{{cite web |url=http://www.csicop.org/about/csi_fellows_and_staff |title=CSI Fellows and Staff - CSI |work=www.csicop.org |access-date=1 Februarie 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403094910/https://www.csicop.org/about/csi_fellows_and_staff |archive-date=3 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Dartmouth">{{Cite web |last=Dean |first=Timothy |date=15 Junie 2022 |title=The Dartmouth Institute Celebrates Class of 2022 |url=https://geiselmed.dartmouth.edu/news/2022/the-dartmouth-institute-celebrates-class-of-2022/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615171145/https://geiselmed.dartmouth.edu/news/2022/the-dartmouth-institute-celebrates-class-of-2022/ |archive-date=15 Junie 2022 |access-date=15 Junie 2022 |website=Dartmouth Geisel School of Medicine |language=en}}</ref> <ref name="Discovery">{{cite web |url=http://news.discovery.com/space/mystery-rocket-launched-off-californian-coast.htm |title=Mystery Rocket Launched Off Californian Coast |date=9 November 2010 |publisher=news.discovery.com |access-date=7 Februarie 2014 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20140805083818/http://news.discovery.com/space/mystery-rocket-launched-off-californian-coast.htm |archive-date=5 Augustus 2014 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> <ref name="Discovery2">{{cite web |title=Examining Official Explanation of the Mystery 'Missile' |publisher=Discovery News |access-date=7 Augustus 2012 |url=http://news.discovery.com/space/examining-official-explanation-of-the-mystery-missile.html |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118115335/http://news.discovery.com/space/examining-official-explanation-of-the-mystery-missile.html |archive-date=18 Januarie 2012 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> <ref name="Drake">{{cite web |url=http://drakesflames.blogspot.com/2008/11/board-game-review-playing-gods.html |title=Drake's Flames: Board Game Review - Playing Gods |first=Matt |last=Drake |date=19 November 2008 |work=drakesflames.blogspot.com |access-date=8 Maart 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719211016/http://drakesflames.blogspot.com/2008/11/board-game-review-playing-gods.html |archive-date=19 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Dyatlov">{{cite web |last1=Korbus |first1=Jason | last2=Nelson| first2=Bobby |title=SFR 291: The Russian Yeti of Dyatlov Pass w/ Benjamin Radford |url=https://strangefrequenciesradio.wordpress.com/2014/06/01/sfr-291-the-russian-yeti-of-dyatlov-pass-w-benjamin-radford/ |work=Strange Frequency Radio |access-date=19 September 2015 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417011742/https://strangefrequenciesradio.wordpress.com/2014/06/01/sfr-291-the-russian-yeti-of-dyatlov-pass-w-benjamin-radford/ |archive-date=17 April 2020 |df=dmy-all}}</ref> <ref name="FBA2011">{{webaanhaling| url=https://www.librarything.com/bookaward/Foreword+Reviews+Indiefab+Book+of+the+Year+Award+Finalist| titel=Book awards: Foreword Reviews Indiefab Book of the Year Award Finalist| werk=LibraryThing.com| toegangsdatum=17 September 2019| taal=Engels}}</ref> <ref name="FT">{{cite news | title=The White Witch of Rose Hall | first=Benjamin | last=Radford | newspaper=[[Fortean Times]] | date=September 2008 | issue=239 | issn=0308-5899 | language=Engels}}</ref> <ref name="FT2">{{cite news |newspaper=Fortean Times |issn=0308-5899 |issue=182 |date=April 2004 |last=Radford |first=Benjamin |title=Lake Champlain Monster |url=http://www.forteantimes.com/features/articles/157/lake_champlain_monster.html |access-date=20 Februarie 2014 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812223628/http://www.forteantimes.com/features/articles/157/lake_champlain_monster.html |archive-date=12 Augustus 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="FT3">{{cite web |url=http://www.forteantimes.com/features/fbi/5044/hr_gigers_reel_alien.html |title=HR Giger's Reel Alien |author=Benjamin Radford |work=Fortean Times |date=Januarie 2011 |access-date=10 Maart 2011 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20141207130332/http://www.forteantimes.com/features/fbi/5044/hr_gigers_reel_alien.html |archive-date= 7 Desember 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="GSoW">{{cite web |url=https://www.csicop.org/specialarticles/show/gsow_in_the_land_of_enchantment |title=GSoW in the Land of Enchantment |last=Gerbic |first=Susan |author-link=Susan Gerbic |work=scicop.org |publisher=Center for Inquiry |access-date=3 Junie 2018 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522163657/https://www.csicop.org/specialarticles/show/gsow_in_the_land_of_enchantment |archive-date=22 Mei 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> <ref name="IP2017">{{cite web |url=http://www.independentpublisher.com/article.php?page=2172 |title=2017 Independent Publisher Book Awards National Medalists |work=IndependentPublisher.com |access-date=17 September 2019 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024071510/http://www.independentpublisher.com/article.php?page=2172 |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="IPB">{{cite web |url=http://independentpublisher.com/article.php?page=2172&urltitle=2017%20Independent%20Publisher%20Book%20Awards%20National%20Medalists |title=2017 Independent Publisher Book Awards National Medalists |publisher=Independent Publisher |access-date=19 Mei 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024071510/http://www.independentpublisher.com/article.php?page=2172 |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="Kansas">{{cite web |title=Is Light Caught On Camera A Ghost? |publisher=Youtube.com |date=24 September 2008 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eLkntRQbEKU |access-date=20 Februarie 2014 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522132325/https://www.youtube.com/watch?v=eLkntRQbEKU |archive-date=22 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Kickstarter">{{cite web |url=http://kickstarter.com/projects/968171274/undead-apocalypse-war-of-the-damned |title=Undead Apocalypse: War of the Damned |access-date=21 Februarie 2014 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407140708/https://www.kickstarter.com/projects/968171274/undead-apocalypse-war-of-the-damned |archive-date=7 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Kirk">{{cite book | title=In the Domain of the Lake Monsters | url=https://archive.org/details/indomainoflakemo0000kirk | first=John | last=Kirk | year=1998 | page=[https://archive.org/details/indomainoflakemo0000kirk/page/133 133] | location=Toronto | publisher=Key Porter Books | isbn=978-1-55263-010-5 | language=Engels}}</ref> <ref name="Kob">{{cite web |url=http://www.kob.com/albuquerque-news/recent-scary-clown-trend-nothing-new-expert-benjamin-radford-bad-clowns-author-book-creepy/4291893/?cat=500 |title=Recent scary clown trend nothing new, expert said |last=Shone |first=Colton |work=KOB 4 |access-date=20 Oktober 2016 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706075030/https://www.kob.com/albuquerque-news/recent-scary-clown-trend-nothing-new-expert-benjamin-radford-bad-clowns-author-book-creepy/4291893/?cat=500 |archive-date=6 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="LiveScience">{{cite news |newspaper=LiveScience |date=14 Oktober 2008 |title=Kansas Gym Ghost Mystery Solved |last=Radford |first=Benjamin |url=http://www.livescience.com/strangenews/081014-ghost-video.html |access-date=26 Maart 2009 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120162424/http://www.livescience.com/strangenews/081014-ghost-video.html |archive-date=20 November 2008 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> <ref name=MCSSKEPTICAMP>{{cite web |title=Local Skeptical Outreach & Activism: Monterey County Skepticamp |url=https://www.csicop.org/specialarticles/show/mcs_skepticamp |first=Susan |last=Gerbic |author-link=Susan Gerbic |date=3 Februarie 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214132809/https://www.csicop.org/specialarticles/show/mcs_skepticamp |archive-date=14 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Monster">{{cite AV media |title=Undead Apocalypse | people=Blake Smith |publisher=MonsterTalk |url=http://monstertalk.skeptic.com/title |date=5 Junie 2013 |accessdate=19 Junie 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130917132550/http://monstertalk.skeptic.com/title |archivedate=17 September 2013 | language=Engels}}</ref> <ref name="Monterey">{{cite web |url=http://www.montereyherald.com/events/20170106/national-author-to-keynote-monterey-county-skeptics-third-annual-skepticamp |title=National author to keynote Monterey County Skeptics' third annual SkeptiCamp |last=Mayberry |first=Carly |work=Montereyherald.com |publisher=Monterey Herald |access-date=7 Januarie 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706022729/http://www.montereyherald.com/events/20170106/national-author-to-keynote-monterey-county-skeptics-third-annual-skepticamp |archive-date=6 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="NMB">{{webaanhaling| url=http://nmbookcoop.com/BookAwards/page/2012-finalists/2012-finalists.html| titel=2012 New Mexico-Arizona Book Awards| werk=The New Mexico Book Co-op| argiefurl=https://web.archive.org/web/20160929212808/http://nmbookcoop.com/BookAwards/page/2012-finalists/2012-finalists.html| argiefdatum=29 September 2016| toegangsdatum=17 September 2019| taal=Engels}}</ref> <ref name="NMB2011">{{webaanhaling| url=http://nmbookcoop.com/page8/page14/page14.html| titel=2011 New Mexico Book Awards| werk=The New Mexico Book Co-op| argiefurl= https://web.archive.org/web/20110926224707/http://www.nmbookcoop.com/page8/page14/page14.html| argiefdatum=26 September 2011| toegangsdatum= 17 September 2019| taal=Engels}}</ref> <ref name="nmb2018">{{webaanhaling| url=http://nmbookcoop.com/WinnersList2018.pdf| titel=New Mexico-Arizona Book Awards 2018 Winners| werk=New Mexico Book Co-op| toegangsdatum=19 Februarie 2019| taal=Engels}}</ref> <ref name="OutOn">{{cite web |last=Heaney |first=Katie |title=Monster Hunt: The Chupacabra |publisher=Outside Magazine |url=http://www.outsideonline.com/adventure-travel/north-america/united-states/minnesota/Monster-Hunt-The-Chupacabra.html |access-date=12 Maart 2013 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20140224193338/http://www.outsideonline.com/adventure-travel/north-america/united-states/minnesota/Monster-Hunt-The-Chupacabra.html |archive-date=24 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Palmer">{{webaanhaling |titel=Squaring the Skeptic with Celestia Ward (Part 1) |laaste=Palmer| eerste=Rob| werk=Skeptical Inquirer| uitgewer=Center for Inquiry| taal=Engels | toegangsdatum=25 April 2019| url= https://skepticalinquirer.org/exclusive/squaring_the_skeptic_with_celestia_ward_part_1/?/specialarticles/show/squaring_the_skeptic_with_celestia_ward_part_1 }}</ref> <ref name="Palmer2">{{webaanhaling| laaste=Palmer| eerste=Rob| werk=Skeptical Inquirer| uitgewer=Center for Inquiry| toegangsdatum=25 April 2019| url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/squaring_the_skeptic_with_celestia_ward_part_2/?/specialarticles/show/squaring_the_skeptic_with_celestia_ward_part_2 |titel=Squaring the Skeptic with Celestia Ward (Part 2)| taal=Engels}}</ref> <ref name="Para">{{cite journal |last=Radford |first=Ben |title=Caught Between the Possible and the Paranormal |journal=Skeptical Inquirer|publisher=Center for Inquiry|date=2018 |volume=42 |issue=5 |pages=30–31 |language=Engels}}</ref> <ref name="Parsec">{{cite web |url=http://www.parsecawards.com/2012-parsec-awards/2012-parsec-awards-winners-finalists/ |title=2012 Parsec Awards Winners & Finalists |publisher=Parsec Awards |access-date=5 September 2012 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116173545/http://www.parsecawards.com/2012-parsec-awards/2012-parsec-awards-winners-finalists/ |archive-date=16 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Parsons Review">{{cite journal |last=Parsons |first=Brian D. |title=A Friendly Guide Showing How Ghost Hunters Go Wrong |journal=Skeptical Inquirer |date=2019 |volume=43 |issue=4 |pages=62-63 |publisher=Center for Inquiry| language=Engels}}</ref> <ref name="Pensar">{{cite web |url=http://www.pensar.org/quienes-somos.html |title=Pensar - Quiénes Somos |website=www.pensar.org |access-date=1 Februarie 2017 |language=Spaans |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009195541/http://www.pensar.org/quienes-somos.html |archive-date= 9 Oktober 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> <ref name="PlayingGodsWebsite">{{cite web |url=http://www.playinggods.com/ |title=Playing Gods - The Board Game of Divine Domination |access-date=26 Maart 2009 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906184824/http://playinggods.com/ |archive-date=6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Radford">{{webaanhaling| laaste=Radford| eerste=Benjamin| outeurskakel=Benjamin Radford| titel=Dyatlov Pass and Mass Murdering Yeti? A DN Exclusive| url=http://doubtfulnews.com/2014/06/dyatlov-pass-and-mass-murdering-yeti-a-dn-exclusive/| werk=Doubtful News| toegangsdatum=19 September 2015| argiefurl=https://web.archive.org/web/20150909145715/http://doubtfulnews.com/2014/06/dyatlov-pass-and-mass-murdering-yeti-a-dn-exclusive/| argiefdatum=9 September 2015| taal=Engels}}</ref> <ref name="Radford 2010 42–51">{{cite book |last=Radford |first=Benjamin |title=Scientific Paranormal Investigation |url=https://archive.org/details/scientificparano0000radf |publisher=Rhombus Publishing |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/scientificparano0000radf/page/42 42]–51| language=Engels}}</ref> <ref name="Radford Square">{{cite web |url=http://benjaminradford.com/2017/04/27/new-podcast-squaring-strange/ |title=My New Podcast: Squaring the Strange! |last=Radford |first=Benjamin |work=Benjamin Radford |access-date=25 April 2019 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624175056/http://benjaminradford.com/2017/04/27/new-podcast-squaring-strange/ |archive-date=24 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Sekshandel">{{cite web |url=https://www.seeker.com/witchcraft-used-to-fight-sex-trafficking-in-africa-1769543334.html |title='Witchcraft' Used to Fight Sex Trafficking in Africa |last=Radford |first=Ben |date=25 Februarie 2015 |work=Seeker |access-date=26 September 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926235933/https://www.seeker.com/witchcraft-used-to-fight-sex-trafficking-in-africa-1769543334.html |archive-date=26 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="SFNM">{{cite journal|last=Nott|first=Robert|title=Things that go bump in the night|journal=Santa Fe New Mexican|date=31 Oktober 2014|url=http://www.santafenewmexican.com/pasatiempo/books/new-mexico-s-portal-to-the-otherworldly-skeptic-benjamin-radford/article_1950396e-3ab5-5a2c-9637-3eeb1d3d5975.html|language=Engels|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428074727/https://www.santafenewmexican.com/pasatiempo/books/new-mexico-s-portal-to-the-otherworldly-skeptic-benjamin-radford/article_1950396e-3ab5-5a2c-9637-3eeb1d3d5975.html|archive-date=28 April 2020|access-date=31 Oktober 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="SI">{{cite news |last=Radford |first=Benjamin |newspaper=Skeptical Inquirer |publisher=Center for Inquiry |issn=0194-6730 |date=Jul–Aug 2003 |volume=27 |issue=4 |title=The Measure of a Monster - Investigating the Champ Photo |url=http://www.csicop.org/si/2003-07/monster.html |access-date=26 Maart 2009 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821141900/http://www.csicop.org/si/2003-07/monster.html |archive-date=21 Augustus 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> <ref name="SI2">{{cite journal| last = Radford| first = Ben| authorlink = Benjamin Radford| title = Slaying the Vampire: Solving the Chupacabra Mystery| magazine=Skeptical Inquirer| publisher=Center for Inquiry| volume = 35 |issue = 3| pages = 45| date = Mei 2011 | isbn = | language=Engels}}</ref> <ref name="SkepticMag">{{webaanhaling|url=http://www.skeptic.com/eskeptic/09-10-28/|titel=Monster Talk| datum=28 Oktober 2008| uitgewer=[[Skeptic (U.S. magazine)|Skeptic Magazine]]| argiefurl=https://web.archive.org/web/20110605081155/http://www.skeptic.com/eskeptic/09-10-28/| argiefdatum=5 Junie 2011 | toegangsdatum=22 Julie 2011| taal=Engels}}</ref> <ref name="SMJ">{{cite journal |last=Bartholomew| first=Robert PhD | last2=Radford |first2=Benjamin |authorlink1=Robert Bartholomew (sociologist)|date=Februarie 2001 |title=Pokémon Contagion: Photosensitive Epilepsy or Mass Psychogenic Illness? |journal=Southern Medical Journal |volume=94 |issue=2 |pages=197–204 |issn=0038-4348 |pmid=11235034 |oclc=1766196 |url=https://sma.org/southern-medical-journal/article/pokmon-contagion-photosensitive-epilepsy-or-mass-psychogenic-illness/ |accessdate=25 April 2019 |doi=10.1097/00007611-200194020-00005 | language=Engels}}</ref> <ref name="SPIBook">{{cite book |last=Radford |first=Benjamin |title=Scientific Paranormal Investigation |url=https://archive.org/details/scientificparano0000radf |publisher=Rhombus Publishing |year=2010 |page=[https://archive.org/details/scientificparano0000radf/page/192 192]| language=Engels}}</ref> <ref name="Spook1">{{cite news |newspaper=Skeptical Inquirer |publisher=Center for Inquiry |volume=31 |issue=5 |date=Sep–Okt 2007 |issn=0194-6730 |url=http://www.csicop.org/si/show/santa_fe_courthouse_ghost_mystery_solved/ |last=Radford |first=Benjamin |title=Santa Fe 'Courthouse Ghost' Mystery Solved |access-date=23 Oktober 2010 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713103800/http://www.csicop.org/si/show/santa_fe_courthouse_ghost_mystery_solved |archive-date=13 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="Spook2">{{cite news |newspaper=LiveScience |date=21 Junie 2007 |url=http://www.livescience.com/strangenews/070621_santafe_ghost.html |access-date=26 Maart 2009 |title=EXCLUSIVE: Courthouse 'Ghost' Video Mystery Solved |last=Radford |first=Benjamin |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708223739/http://www.livescience.com/strangenews/070621_santafe_ghost.html |archive-date=8 Julie 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Square">{{cite web |url=http://squaringthestrange.libsyn.com/website |title=Squaring the Strange |work=squaringthestrange.libsyn.com |publisher=Squaring the Strange |access-date=15 Oktober 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329011459/http://squaringthestrange.libsyn.com/website |archive-date=29 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Tien">{{webaanhaling | laaste=Radford | eerste=Benjamin | datum=21 July 2007 | toegangsdatum=16 Februarie 2014 | titel= The Ten Percent Myth| uitgewer=Snopes.com| url=http://www.snopes.com/science/stats/10percent.asp |taal=Engels}}</ref> <ref name="undeadboardgame">{{webaanhaling |url=http://www.undeadboardgame.com/ |titel=Undead Apocalypse — The Board Game | togangsdatum=9 Junie 2013 | argiefurl=https://web.archive.org/web/20130818083351/http://www.undeadboardgame.com/ | argiefdatum=18 Augustus 2013 | taal=Engels}}</ref> <ref name="UndeadYouTube">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=oQKMoHFLsWQ |title=Undead Apocalypse Game Trailer |access-date=18 Februarie 2014 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528062210/https://www.youtube.com/watch?v=oQKMoHFLsWQ |archive-date=28 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="USAToday">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/religion/2008-11-17-playing-gods-game_N.htm |title='Playing Gods' satirizes religious violence |last=Grossman |first=Cathy Lynn |date=18 November 2008 |access-date=26 Maart 2009 |newspaper=USA Today |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426124543/http://www.usatoday.com/news/religion/2008-11-17-playing-gods-game_N.htm |archive-date=26 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> <ref name="witchcraft">{{cite web |url=https://www.livescience.com/47129-nepalese-woman-killed-for-witchcraft.html |title=Indian Woman Beaten to Death for 'Witchcraft' |last=Radford |first=Benjamin |date=31 Julie 2014 |work=Live Science |access-date=26 September 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022094849/https://www.livescience.com/47129-nepalese-woman-killed-for-witchcraft.html |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="YouTubeSpook">{{YouTube|hWHRnjFCgd4|SFNM: What was it at the Santa Fe Courthouse?}}</ref> <ref name="ZombieBacon">{{cite web |last=Zombie Bacon |title=In Gods We Trust |url=http://zombiebacon.wordpress.com/2009/01/02/in-gods-we-trust/ |access-date=25 November 2011 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815120927/https://zombiebacon.wordpress.com/2009/01/02/in-gods-we-trust/ |archive-date=15 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [https://www.youtube.com/watch?v=-S8-_tWMSbU Toneelstukke van Clicker Clatter] * {{Imdb naam|2727023|Benjamin Radford}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Radford, Benjamin}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Amerikaanse polemici]] 0ulkbox3rejtxy5jztrj8ss2a3ky4hg 0 282742 2970693 2882895 2026-09-25T15:44:21Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970693 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen | name = 8,8&nbsp;cm-Flak 18-36 | image = [[Lêer:Flak18-36.jpg|280px]] | caption = 8,8&nbsp;cm-Flak 36 met Flak Rohr 18-loop by die Imperiale Oorlogsmuseum in [[Londen]] | origin = {{vlagland|Nazi-Duitsland}} | type = Lugafweer- en antitenkkanon | is_ranged = Ja | is_artillery = Ja | service = 1936–1945 (Nazi-Duitsland) | used_by = {{vlagland|Nazi-Duitsland}}<br /> {{vlagland|Italië}}<br /> {{vlagland|Bulgarye}}<br /> {{vlagland|Spanje}}<br /> {{vlagland|Finland}}<br /> {{vlagland|Frankryk}}<br /> {{vlagland|Griekeland}}<br /> {{vlagland|Sowjetunie}}<br /> {{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br /> {{vlagland|Republiek China}}<br /> {{vlagland|Brasilië}}<br /> {{vlagland|Noord-Viëtnam}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.historynet.com/13703647.htm|title=The Rise of North Vietnam's Air Defenses|last=Schuster|first=Carl O.|date=2016-07-27|website=HistoryNet|accessdate=6 Januarie 2020}}</ref> | wars = [[Spaanse Burgeroorlog]]<br />[[Tweede Chinees-Japannese Oorlog]]<br />[[Tweede Wêreldoorlog]]<br />[[Viëtnamoorlog]]<ref name="auto" /> | designer = Krupp | design_date = 1928 | manufacturer = [[Krupp]], [[Rheinmetall]] | unit_cost = 33&nbsp;600 RM<ref name="lexikon-der-wehrmacht">{{Cite web|url=http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Waffen/flugabwehrwaffen.htm|title=Lexikon der Wehrmacht – Fugabwehrwaffen (Flak)|website=www.lexikon-der-wehrmacht.de|accessdate=6 Mei 2020}}</ref> | production_date = 1933–1945 | number = 21&nbsp;310<ref name="lexikon-der-wehrmacht" /> | variants = | spec_label = Flak 36<ref name=ls>{{cite web|url=http://www.lonesentry.com/manuals/88mm-antiaircraft-gun/|title=TM E9-369A: German 88-mm Antiaircraft Gun Materiel – Technical Manual, U.S. War Department, June 29, 1943 (Lone Sentry)|publisher=|accessdate=23 Desember 2014}}</ref> | weight = 7&nbsp;407&nbsp;kg in gewapende posisie | length = 5,791&nbsp;m | part_length = 4,938&nbsp;m (56 kalibers) | width = 2,3&nbsp;m<ref name=":0" /> | height = 2,10&nbsp;m (afvurend) | diameter = | crew = 10<ref name=":0">{{Cite book|title=Jane's pocket book of towed artillery|last=Foss|first=Christopher|date=1977|publisher=Collier |page=49|isbn=0-02-080600-0|location=New York|oclc=911907988}}</ref> | cartridge = Vaste QF 88×571mmR<ref name=":0" /> | caliber = 88&nbsp;mm (3,46&nbsp;dm) | barrels = Een, 32 groewe met toenemende regshandige draai van 1/45 na 1/30 | action = | rate = 15–20&nbsp;rpm | velocity = 840&nbsp;m/s (2&nbsp;690&nbsp;vt/s) | range = 14&nbsp;860&nbsp;m grondteiken<br />8&nbsp;000&nbsp;m effektiewe plafon | max_range = 9&nbsp;900&nbsp;m maksimum plafon | feed = | sights = ZF.20 | breech = Horisontale halfoutomatiese skuifblok | recoil = Hidro-pneumaties<ref name=":0" /> | carriage = ''Sonderanhänger'' 201 (Flak 18) en ''Sonderanhänger'' 202 (Flak 36, 37, 41) | elevation = −3° tot +85° | traverse = 360° }} Die '''8,8&nbsp;cm-Flak 18/36/37/41''' is 'n [[Duitsland|Duitse]] lugafweer- en antitenkkanon wat in die 1930's ontwikkel is. Dit was een van [[Nazi-Duitsland]] se mees gebruikte kanonne regdeur die [[Tweede Wêreldoorlog]] en van hul mees gevreesde en herkenbare wapens tydens die oorlog. Die ontwikkeling van die oorspronklike ontwerp het gelei tot die daarstelling van 'n groot verskeidenheid kanonne. Die naam het betrekking op 'n verskeidenheid kanonne; die eerste een was amptelik die 8,8 cm-Flak 18, die verbeterde weergawe van die 8,8&nbsp;cm-Flak 36 en later die 8,8&nbsp;cm-Flak 37 genoem.{{refn|In Afrikaans word die komma gebruik as die desimale skeier, dus is die amptelike spelling "8,8 cm-" en nie "8.8 cm" nie. In Duits is na die kanon in die spreektaal verwys as ''Acht-komma-acht Zentimeter''.|group=N}} Die woord ''Flak'' is 'n [[akroniem]] in Duits vir '''''Fl'''ugzeug'''a'''bwehr'''k'''anone''<ref>{{cite book|title=Die deutsche Sprache als Spiegel deutscher Kultur|year=1923|publisher=Frommannsche Buchhandlung|author=W. Biedermann|page=38|quote=Flak (Flugzeugabwehrkanone)}}</ref>{{refn|Verskeie bronne stel dat die woord ''Flak'' 'n afkorting is vir ''Flugabwehrkanone''<ref>''Oberkommando des Heeres H.Dv.481/541 – Merkblatt für die Munition der 8,8&nbsp;cm Flugabwehrkanone 18 (8,8&nbsp;cm-Flak 18) und der 8,8&nbsp;cm Flugabwehrkanone 36 (8,8&nbsp;cm-Flak 36)''; Berlin: Oberkommando des Heeres, 1942.</ref> of ''Fliegerabwehrkanone'' of ''Flugzeug-Abwehr-Kanone'' is.<ref>Wilhelm Oppermann, 1928.</ref> In alle gevalle, insluitend die laaste verwysings, was die letter "k" in "Flak" nooit as 'n hoofletter geskryf nie, omrede dit nie 'n afkorting vir die Duitse woord ''Kanone'' is nie.|group=N}} en beteken lugafweerkanon, die oorspronklike doel vir die ontwerp van die kanon. In Engels het die woord ''Flak'' 'n generiese term geword vir enige lugafweervuur vanaf die grond. Informeel is na die kanonne verwys as ''Acht-acht'' (agt-agt) deur die Duitsers en die ''eighty-eight'' deur die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes]].{{refn|Die Geallieerdes se ''slang'' vir lugafweervuur, ''ack-ack'', is nie afkomstig van ''Acht-acht'' nie, maar is afkomstig uit die [[Eerste Wêreldoorlog]] waar dit die seiners se fonetiese spelling vir die letters "AA" was.<ref>{{cite web|url=http://diki.cwahi.net/greatwarslang.htm|title=Great war slang| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720220235/http://diki.cwahi.net/greatwarslang.htm|archivedate=20 Julie 2011}}</ref>|group=N}} Die beweegbare, goed ontwerpte kanonwa het daartoe bygedra dat die lugafweerkanon direk in 'n beperkte antitenkrol gebruik kon word terwyl dit net so op sy wiele gestaan het.<ref name="ls" /> Dit kon binne twee en 'n halwe minuut geskuif word. Die kanon se sukses in die geforseerde antitenkrol het tot gevolg gehad dat 'n kanon vir tenks ontwikkel is uit die lugafweerkanon, die 8,8 cm-KwK 36; ''KwK'' beteken ''Kampfwagen-Kanone'' (letterlik oorlogsvoertuigkanon of gevegsvoertuigkanon) en is ontwerp om as die primêre wapen in die skiettoring van 'n tenk gebruik te word. Die [[Tiger I-tenk|Tiger I-swaartenk]] was toegerus met die 8,8 cm-KwK 36-kanon. Benewens hierdie [[Krupp]]-ontwerpe het [[Rheinmetall]] later 'n kragtiger lugafweerkanon, die 8,8&nbsp;cm-Flak 41, ontwerp waarvan maar relatief min vervaardig is. Krupp het hierop gereageer met 'n prototipe van die langloop- 8,8&nbsp;cm-kanon, wat later ontwikkel is as die 8,8 cm-PaK 43-kanon wat vir tenkvernietiging gebruik is in die ''Elefant'' en ''Jagdpanther''-tenkvernietiger. Dit is ook in die skiettoring van die [[Tiger II-tenk]] geïnstalleer, wat dit 'n ware swaargewigtenk gemaak het. == Ontwikkelingsgeskiedenis == === Agtergrond === [[Lêer:88 Flak 16 3397921.jpg|duimnael|links|Troepe van die Gemenebeslande in die [[Eerste Wêreldoorlog]] met 'n verowerde Duitse ''8,8 cm-Flak 16''-lugafweerkanon, Augustus 1918]] Aanvanklik tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] was lugafweerkanonne aangepaste mediumkaliberwapens, so gemonteer dat hulle teen 'n veel groter hoek kon vuur. Teen 1915 het die Duitse bevelvoerders egter besef dat die aksie nutteloos was en miskien net as 'n afskrikmiddel dien, selfs teen die lugballonne en stadig bewegende vliegtuie van die tyd.<ref name=w>{{cite book|last=Westermann|first=Edward B.|title=''Flak: German Anti-aircraft Defenses 1914–1945''|year=2005–2009|origyear=2001|publisher=University Press of Kansas|pages=19, 36–38, 44, 53, 58, 83, 90, 108, 128–129|isbn=978-0-7006-1420-2|series=Modern War Studies}}</ref> Namate die vermoë van vliegtuie verbeter het, het weermagte doelgerigte lugafweerkanonne met hoë [[Trompsnelheid|trompsnelhede]] ontwerp wat projektiele tot hoër hoogtes kon skiet. Dit was juis die hoë trompsnelheid, gekoppel met die projektiel se swaar massa, wat die 8,8&nbsp;cm-Flak een van die beste antitenkwapens van die Tweede Wêreldoorlog gemaak het.<ref>{{cite web|url=http://www.achtungpanzer.com/88mm-flak-series-flugabwehrkanone.htm|title=88mm Flak Series – Flugabwehrkanone|publisher=|accessdate=23 Desember 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217005314/http://www.achtungpanzer.com/88mm-flak-series-flugabwehrkanone.htm|archive-date=17 Desember 2014|url-status=dead}}</ref> Die eerste sodanige Duitse kanon is in 1917 in diens gestel en het die 8,8&nbsp;cm-kaliber gebruik, wat 'n standaardkaliber in die [[Duitse Vloot]] was.<ref name=w /> Ná die Duitse nederlaag in die Eerste Wêreldoorlog is hulle volgens die bepalings van die [[Verdrag van Versailles]] verbied om nuwe wapens van die meeste tipes aan te skaf. Tog het die Krupp-maatskappy begin om 'n nuwe lugafweerkanon saam met [[Bofors]] van [[Swede]] te ontwikkel. Die ontwerp was 'n 75&nbsp;mm-model.<ref name=w /> Gedurende die prototipefase het die Duitse Leër gevra vir 'n kanon met groter slaankrag; die ontwerpers het toe weer van voor af begin en die 88&nbsp;mm-kaliber gebruik. Prototipes van die 88 is in 1928 vervaardig. Die eerste model, die Flak 18, het oor 'n enkelloop met 'n lengte van 56 kalibers{{refn|56 kalibers: die loop se interne diameter van 88&nbsp;mm vermenigvuldig met 56 |group=N|name=kaliber}} beskik, wat gelei het tot die algemene benaming van L/56. === Eerste generasie: Flak 18, 36 en 37 === [[Lêer:Bundesarchiv Bild 101I-724-0135-16, Flak-Stellung in Russland.jpg|duimnael|links|8,8cm Flak 36 besig om opgestel te word met beide stelle wiele reeds ontkoppel.]] Die Flak 18 was gemonteer op 'n kruisvormige kanondraer. Dit kanon het oor 'n eenvoudige halfoutomatiese herlaaistelsel beskik wat die dop van die pas gevuurde skoot uitskop sodat die volgende projektiel gelaai kan word. Die kanon vuur die volgende skoot en die terugslag vind plaas. Gedurende die terugslag word die leë dop deur middel van hefbome terugwaarts uitgewerp en dan skop 'n nokas in en die kanon word oorgehaal. Dit verseker dat 15 tot 20 skote per minuut gevuur kon word, wat beter was as die meeste soortgelyke wapens van die era. Hoëplofkragammunisie is gebruik teen vliegtuie en soldate en pantserammunisie teen tenks en ander pantservoertuie. Namate die [[Nazi-Duitsland|Nazi's]] in 1933 begin beheer oorneem het, is daar wydverspreid met produksie begin en die Flak 18 was in klein hoeveelhede beskikbaar toe Duitsland aan die [[Spaanse Burgeroorlog]] deelgeneem het. Dié kanon het homself gou bewys as die beste lugafweerkanon wat toe beskikbaar was. Die afdeling wat die Flak 18 gebruik het, het bewys dat die kanon akkuraat is en ook in ander rolle gebruik kan word, byvoorbeeld teen landteikens. Die hoë trompsnelheid en groot kaliber het verseker dat dit 'n uitstekende langafstandteenvoertuig- en teenbunkerwapen was. Die aksie in die oorlog het ook 'n aantal klein probleme geïdentifiseer en ook waar moontlik verbeteringe aangebring kon word. Die beweegbare, goed ontwerpte kanondraer het tot gevolg gehad dat die lugafweerkanon direk in 'n beperkte antitenkrol gebruik kon word terwyl dit net so op sy wiele gestaan het sonder dat die ekstra bene uitgeplaas word. Daar was egter beperkings op die hoogte en afstand wat behaal kon word in dié modus.<ref name=ls /> Vir normale werking is die voorste en agterste wiel- en asstelle ontkoppel, die ekstra bene is vanaf die vertikale posisie na die grond oopgevou en die proses het slegs twee en 'n halwe minuut geduur.<ref name=ls /> Albei modusse het verseker dat die kanon gebruik kon word in vinnig bewegende operasies, tipies soos met die [[Blitzkrieg]]. Omrede die kanon swaar was, kon slegs groot voertuie dit sleep; die ''Sd.Kfz. 7''-voertuig met rusperbande agter was die beste keuse. Elke battery het uit vier kanonne bestaan met 'n teikenaanwyser elk, wat aan die sentrale beheerder gekoppel is wat gekoördineerde vuur moontlik maak. Met 'n outomatiese herlaaistelsel was die kanonrigter se taak om die kanon se loop op die teiken te hou met die seine vanaf die sentrale beheerder. Die laaiers moes net seker maak dat die wapen gevoer word met lewendige ammunisie wat gevuur is sodra dit gelaai is; die kanonrigter moes die kanon mik volgens die data. [[Lêer:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-19, Nordafrika, Zugkraftwagen mit Flak (cropped).jpg|duimnael|links|Noord-Afrika, 8,8 cm-Flak 18 gesleep deur 'n ''Sd.Kfz. 7'', met die kantbene gelig.]] Baie verbeteringe is aangebring aan die Flak 36; dit is toegerus met 'n loop wat uit twee stukke bestaan het om geslyte voerings makliker te vervang. Die Flak 36 was ook somtyds toegerus met 'n pantserskerm om beperkte beskerming aan die bemanning te verleen. Hierdie skerms kon ook aan die Flak 18's geheg word. Die latere model Flak 37 se instrumentasie is opgegradeer sodat die kanonrigters die aanwysings vanaf die sentrale beheerder makliker kon volg. Sommige bronne berig verkeerdelik dat die Flak 37 nie in 'n teenpantserrol gebruik kon word nie. Die feit is dat alle 8,8&nbsp;cm-Flak-kannone in staat was om vir beide die rolle van lugafweer en teenpantser gebruik te word.<ref name="track-link.com">Chow, Roy "Mistakes and Myths in German 8,8&nbsp;cm Flak Identification" [https://web.archive.org/web/20180207213118/http://www.track-link.com/articles/1203] Troy, MI, 6 Februarie 2012. Besoek op op 8 Oktober 2014.</ref> Die onderdele van die verskeie modelle was uitruilbaar en dit was nie ongewoon dat onderdele gemeng word nie. Beide die Flak 18 en die Flak 36 het dieselfde permanente tydbuis<!--fize setter. Nie lont nie--> met twee "Zünderstellbecher" gehad. Die Flak 37/41 het 'n eenvoudiger tydbuis gehad. === Tweede generasie: Flak 41 === [[Lêer:8.8 cm Flak 41 1.jpg|duimnael|regs|8,8 cm-Flak 41 by die Amerikaanse Leërartilleriemuseum]] So vroeg as 1939 reeds het die ''Lutfwaffe'' 'n versoek gerig vir wapens met 'n nog beter vermoë om die bedreiging van vliegtuie wat aanvalle vanaf hoë hoogtes doen, die hoof te bied. Rheinmetall se antwoord was die nuwe 88&nbsp;mm ontwerp met 'n langer projektiel en loop.<ref name=norris>{{cite book|page=15|url=https://books.google.com/books?id=zAnFlaDTfdEC&pg=PA15|title=88 Mm FlaK 18/36/37/41 & PaK 43, 1936–1945: 1936–45|isbn=978-1-84176-341-5|author1=Norris|first1=John|date=2002-01-01}}</ref> 'n Prototipe was reeds vroeg in 1941 beskikbaar<ref name=norris /> wat aanleiding gegee het tot die naam 8,8&nbsp;cm-Flak 41. Hierdie nuwe kanon het 'n 9,4-kilogram projektiel gevuur met 'n trompsnelheid van 1&nbsp;000&nbsp;m/s wat verseker het dat dit hoogtes van 11&nbsp;300&nbsp;m kon bereik en 14&nbsp;700&nbsp;m ver kon skiet. Die generaal van lugafweerartillerie Otto Wilhelm von Renz het opgemerk dat dié kanon se vermoë amper gelyk is aan die ''12,8 cm-FlaK 40''-kanon.<ref name=w /> Die Flak 41 op sy draaibare voetstuk het 'n laer silhoeët gehad as die 8,8&nbsp;cm-Flak 18/36/37 op sy vaste voetstuk. Die loop was aanvanklik ontwerp as 'n driestuk met 'n lengte van 74-kalibers maar is later herontwerp na 'n tweestuk met lengte van 72-kalibers.<ref name=norris /> Verbeteringe aan die herlaaistelsel het tot gevolg gehad dat die vuurtempo verbeter het, met 20 tot 25 rondtes wat in een minuut gevuur kon word.<ref name=w /> Omrede die kanon meer kompleks was het dit meer instandhouding geverg en ook meer probleme opgelewer. Hulle was hoofsaaklik in Duitsland gebruik omrede dit makliker was om hulle te onderhou en te diens. Van die probleme was dat die leë projektieldoppe vasgehaak het wanneer dit uitgeskop word tydens die terugslag. Weens die hoë koste en kompleksiteit van die kanon was daar maar relatief min van hulle vervaardig, slegs 556 in totaal. Die eerste eenhede is in Maart 1943 afgelewer;<ref name=norris /> vanaf Augustus 1944 was daar slegs 157 eenhede in bedryf en in Januarie 1945 slegs 318.<ref name=Gander /> As gevolg van die lae produksie-uitsette en -probleme met die Flak 41 is daar probeer om die Flak 41 se loop op ander kanonwaens te bou. Gedurende 1942 was die Flak 41 se loop op die Flak 37 se onderstel gemonteer maar dit het gou geblyk dat die onderstel nie die kragte kon absorbeer nie, selfs nadat dit versterk is. Daar is toe probeer om die Flak 37 se loop groter te maak vir 'n Flak 41 projektiel en 'n blitsbreker ook te installeer. Nadat ander onderdele versterk is, was die oplossing suksesvol. Die suksesvolle ontwerp was 74 kalibers lank of 78 met die blitsbreker ingesluit. Daar is egter probleme ondervind met die Flak 37 se multi-onderdeelloop en 'n nuwe loop, gebaseer op die Flak 18 wat uit een stuk bestaan het, is ontwerp. Produksie was egter in elk geval gekanselleer nadat slegs dertien eenhede vervaardig is omrede die hulpbronne wat benodig is dieselfde is om 'n ware Flak 41 te vervaardig. Die hulpbronne was egter nie beskikbaar nie.<ref name=Gander /> Daar is ook geëksperimenteer om die Flak 41 se loop op die onderstel van die 10,5&nbsp;cm FlaK 39 te monteer. Dié produk het die 105&nbsp;mm oortref en is die 8,8&nbsp;cm-Flak 39/41 genoem. Dit het egter nooit in produksie gegaan nie omrede geen Flak 41-lope beskikbaar was nie.<ref name="Gander">{{cite book|last1=Gander|first1=Terry|title=German 88|publisher=Sword and Pen|isbn=978-1-84884-832-0}}</ref> == Produksiegeskiedenis == Daar is duisende 88&nbsp;mm kanonne geproduseer gedurende die oorlog in verskeie modelle en onderstelle. {|class="wikitable" border="1" width=75% style="text-align:right;" |+ Swaar-Flak produksiehoeveelhede ! || Voor-oorlogs || 1939 || 1940 || 1941 || 1942 || 1943 || 1944 || 1945 || Totaal |- ! 8,8&nbsp;cm-Flak 18/36/37<ref name="lexikon-der-wehrmacht" /><ref name=sv>{{Cite web|title=German Weapon and Ammunition Production |url=http://orbat.com/site/sturmvogel/GermWeapProd.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614075846/http://orbat.com/site/sturmvogel/GermWeapProd.html |archivedate=14 Junie 2011}}</ref> | 2 459 || 183 || 1 130 || 1 998 || 3 052 || 4 712 || 6 482 || 738 || '''20 754''' |- ! 8,8&nbsp;cm-Flak 41<ref name=w /> | 0 || 0 || 0 || 0 || 48 || 122 || 290 || 96? || '''556''' |- ! 10,5&nbsp;cm Flak 38/39<ref name=sv /> | ? || 38 || 290 || 509 || 701 || 1 220<ref name=w /> || 1 331<ref name=w /> || 92 || meer as '''4 181''' |- ! 12,8 cm-Flak 40 (insluitend tweeling)<ref name=w /><ref name=sv /> | 0 || 0 || 0 || 0 || 65 || 298 || 664 || 98 || '''1 125''' |} In vergelyking met ander tipe [[artillerie]] het die Duitse oorlogsindustrie 570 swaar (kaliber 88–128&nbsp;mm) lugafweerkanonne, 1&nbsp;020 veldartillerie eenhede en 1&nbsp;300 tenkkanonne, antitenkkanonne en selfaangedrewe kanonne in Desember 1943 gebou. == Krygsgeskiedenis == {{cquote|American troops knew that the greatest single weapon of the war, the atomic bomb excepted, was the German 88&nbsp;mm flat-trajectory gun, which brought down thousands of bombers and tens of thousands of soldiers. The Allies had nothing as good, despite one of them designating itself the world's greatest industrial power.|Paul Fussell, 1989<ref name="fussell198908">{{Cite magazine |last=Fussell |first=Paul |date=August 1989 |title=The Real War 1939–1945 |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1989/08/the-real-war-1939-1945/306374/ |magazine=The Atlantic |language=en-US |access-date=2019-07-10}}</ref><ref name="fussell1989">{{Cite book |title=Wartime: Understanding and Behavior in the Second World War |last=Fussell |first=Paul |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=0-19-503797-9 |pages=[https://archive.org/details/wartimeunderstan00paul/page/267 267–268] |lccn=89002875 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/wartimeunderstan00paul/page/267 }}</ref>}} === Duitse gebruik === Die 88&nbsp;mm is in twee rolle gebruik: as swaarlugafweerkanon en as 'n antitenkkanon. Ander gebruike sluit in ondersteuningsvuur vir die troepe aan die front en in 'n statiese lugafweerrol op die Duitse tuisfront. ==== Lugverdediging van die Duitse Ryk ==== [[Lêer:Kommandogerat 40 director helsinki 2.jpg|duimnael|regs|''Kommandogerät 40'', die afstandmeter en meganiese analoogrekenaar wat die lugafweerkanonne beheer, Manege Militêre Museum, Helsinki, Finland (2006)]] Ná 1935 is die lugafweerverdediging van Duitsland deur die ''Luftwaffe'' beheer.<ref name=w /> Toe die Tweede Wêreldoorlog uitbreek het die ''Luftwaffe'' oor 6&nbsp;700 (2&nbsp;cm en 3,7&nbsp;cm) ligte en 2&nbsp;628 swaar Flakkanonne beskik. Die meeste van laasgenoemde was 8,8&nbsp;cm-Flak 18s, 36s of 37s; daar was ook 'n klein aantal 10,5&nbsp;cm Flak 38's of 39's.<ref name=w /> Dit was tweekeer soveel as die aantal lugafweerkanonne waaroor die Britse lugverdeging beskik het, terwyl Frankryk en Amerika selfs nog minder gehad het.<ref name=w /> Die meeste van die 88&nbsp;mm kanonne is regdeur die oorlog vir lugafweer gebruik, waarvoor hulle ontwerp was. Die kanonne was gewoonlik toegerus met 'n Kommandogerät-stelsel, wat 'n analoogskietrekenaar was. Die Kommandogerät-stelsels was sedert 1925 in gebruik, en die Kommandogerät p40 was die standaardstelsel gedurende meeste van die oorlog. Dit het uiters presiese vuur toegelaat, en sou selfs in ag neem hoe ver die kanonne van mekaar en die mikbemanning was, wat die afset uitgekanselleer het en alle wapens op dieselfde punt gerig het. Dit het toegelaat dat veelvuldige kanonne presies op dieselfde teiken gerig word deur 'n enkele bevelbemanning van vyf man, in plaas daarvan om opgeleide spanne op elke kanon te vereis.<ref>{{cite book |last=Nijboer |first=Donald |date=2019 |title=German Flak Defences vs Allied Heavy Bombers: 1942–45 |location=New York City |publisher=Random House |isbn=978-1-4728-3671-7}}</ref> Radar-rigstelsels is ook ontwikkel om hierdie stelsels aan te vul. Derduisende van die Würzburg-radarreeks is vervaardig en wyd gebruik. Dit het vuur in die algemeen sonder siglyn toegelaat, maar het swak akkuraatheid in vergelyking met die visuele stelsels gehad. Dit het gelei tot die ''Giant Würzburg'', wat voldoende akkuraatheid gehad het om kanonne presies te beheer sonder direkte visuele kontak. Die lugafweerkanonne was nie goedkoop nie, veral as dit vergelyk word met die kostes van [[vegvliegtuie]].<ref name=w /> In Januare 1943, op die tydstip toe Duitsland in 'n desperate geveg gewikkel was tydens die [[Slag van Stalingrad]] in die Ooste en strawwe bombarderings moes verduur van die Geallieerdes in die Weste, was uitgawes op lugafweerkanonne 39 miljoen ryksmark, terwyl die res van die uitgawes gespandeer op ammunisie en wapens slegs 93 miljoen mark was; dit sluit 20 miljoen vir die [[Duitse Vloot]] in en slegs 9 miljoen vir vliegtuie.<ref name=w /> In Augustus 1944 was daar 10&nbsp;704 Flak 18, 36 en 37 kanonne in diens, hul getalle is aangevul deur die 10,5&nbsp;cm Flak 38 en 39 kanonne asook die gedugte 12,8&nbsp;cm-Flak 40. Die rede vir die toename was die verskerpte bomaanvalle deur die [[Royal Air Force|Britse]] en [[United States Army Air Forces|Amerikaanse lugmagte]] gedurende 1943 en 1944. Daar was klagtes dat die lugverdedigingprogram nie doeltreffend was nie en dat die kanonne verskuif moes word na waar dit in 'n antitenkrol gebruik kon word. Hierdie polities-ongewilde oorplasing het nooit plaasgevind nie. ==== Ondersteuning van troepe ==== [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-B21685, Russland, Flak bei Panzerabwehr.jpg|duimnael|'n 88&nbsp;mm kanon in 'n direkte vuurrol, USSR, 1942]] Die 8,8&nbsp;cm-Flak het goed gevaar in sy oorspronklike rol as 'n lugafweerkanon en het homself ook in 'n antitenkrol bewys. {{r|fussell198908}} 'n Amerikaanse tenkbemanningslid wat drie tenkvoltreffers oorleef het, het aan die [[Chrysler]]korporasie (waar die tenks vervaardig is) geskryf na D-dag en bevestig dat die ''88 hulle vinnig verwoes het en deur die tenks gaan asof dit papier was.''<ref name="stout1946">{{Cite book |url=https://archive.org/details/tanmightyfi00stou/page/n129 |title="Tanks are Mighty Fine Things" |last=Stout |first=Wesley W. |publisher=Chrysler Corporation |year=1946 |pages=116–118 |access-date=2019-07-11}}</ref> Die sukses van die kanon was toe te skryf aan sy bruikbaarheid, die loop kon laat sak word sodat dit onder die horison kon mik. Geen ander lugafweerkanon kon dit doen nie. Soos die Tweede Wêreldoorlog gevorder het, het dit duidelik geword dat bestaande antitenkwapens nie die pantser van groter en swaarder vyandelike tenks kon deurdring nie, en bevelvoerders het meer en meer die 8,8&nbsp;cm-Flakkanon teen tenks gebruik. Die 8,8&nbsp;cm-Flak is ontplooi teen tenks in 'n antitenkrol net soos in sy lugafweerrol, hulle is saam geplaas in batterye, gewoonlik vier elk. Die hoërvlak taktiese eenheid was gewoonlik 'n mengsel van lugafweerkanonne (''gemischte Flak-Abteilung'').{{refn|Die ligte lugafweer bataljonne was gewoonlik nooit toegerus met die 8,8 cm-Flak-kanonne nie, die swaar bataljonne was min gebruik in die praktyk.|group=N}} Die bataljonne het gemiddeld uit 12 kanonne bestaan, ondersteun deur kleiner kanonne. Die Duitse Condor Legioen het hoofsaaklik die 8,8&nbsp;cm-Flak 18 kanon tydens die Spaanse Burgeroorlog gebruik, waar sy gebruik as 'n antitenkwapen sy rol as 'n lugafweerkanon oorskadu het. Vir die [[Slag van Frankryk]] was die Duitse Leër ondersteun deur 8,8 cm-Flak-kanonne van 24 gemengde lugafweerbataljonne.<ref name=w /> Die 8,8&nbsp;cm-Flak was gebruik teen die swaar gepantserde tenks soos die [[Char B1]] ''bis'' en [[Matilda II]], wie se voorste pantser nie deur die standaard ligte 3,7&nbsp;cm antitenkkanon deurdring kon word nie. Die 8,8&nbsp;cm-Flak was kragtig genoeg om deur 84&nbsp;mm pantser te dring op 'n afstand van 2&nbsp;km en maak dit 'n ongeëwenaarde antitenkwapen gedurende die vroeë dae van die oorlog en steeds gedug teen alles behalwe die swaarste tenks aan die einde van die oorlog.<ref>Penetration of the Pzgr. 39 ammunition against a 30-degree sloped steel plate: http://www.panzerworld.net/armourpenetration</ref> [[Erwin Rommel]] het die kanon gebruik tydens die Slag van Arras in 1940 om die Britse teenaanval te stuit en daarmee hulle enigste kans om uit die omsingeling te breek, verydel. Gedurende die Slag van Frankryk het dit 152 tenks en 151 bunkers vernietig.<ref name=w /> Tydens die Slag van Frankryk is die voertuiggemonteerde 8,8&nbsp;cm-Flak 18s ook vir die eerste keer gebruik, die sogenaamde "Bunkerknacker" van die Sd.Kfz. 8 swaarvoertuig. [[Lêer:Bundesarchiv Bild 101I-724-0135-13, Schwere Flak in Russland.jpg|duimnael|'n 8,8&nbsp;cm kanon word verskuif op die Russiese front]] Gedurende die Noord-Afrikaveldtog het Rommel dié kanon uiters effektief aangewend deur die Britse tenks van die Agste Leër in lokvalle te lei. Hy het gemaak of sy eie tenks terugval en dit gebruik as aas. Slegs twee flak-bataljonne het 264 Britse tenks vernietig in 1941.<ref name=w /> Tydens die slae by Halfaya-pas het die 8,8&nbsp;cm-Flakkanonne soveel tenks vernietig dat dit later die ''Hellfire-pas'' genoem is. Later in dieselfde omgewing, tydens die Slag van Faid in [[Tunisië]], het Rommel 'n aantal 8,8&nbsp;cm-Flaks (tesame met 7,5&nbsp;cm Pak 40s en 5&nbsp;cm Pak 38's) in die kaktusomgewing [[Kamoeflering|gekamoefleer]]. Die onervare Amerikaanse tenkbevelvoerders het hulle in die vallei van Faid ingehaas net om uitgewis te word. Toe die Amerikaanse Leër ''M3 Stuart'' en ''M4 Sherman'' tenks stuur om die kanonne te vernietig, het versteekte Duitse kanonne die tenks uitgewis, op afstande wat langer was as die reikafstand van die Amerikaanse 37&nbsp;mm en 75&nbsp;mm tenkkanonne. Tydens [[Operasie Barbarossa]], die inval van die [[Sowjetunie]], het die Duitsers die 8,8&nbsp;cm-Flak in 51 gemengde lugafweer-bataljonne gebruik.<ref>{{cite web |url=http://www.operationbarbarossa.net/OBTCMS/Part-V/German-Deployment-matrix.pdf |title=Archived copy |access-date=2011-07-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317165842/http://www.operationbarbarossa.net/OBTCMS/Part-V/German-Deployment-matrix.pdf |archive-date=2012-03-17 }}</ref> Die bataljonne<ref name=w /> is hoofsaaklik deur die ''Luftwaffe'' beheer en verbind met die ''Heer'' op korps- of leërvlak, met ongeveer een bataljon per korps toegeken.<ref>{{cite web|url=http://www.sturmvogel.orbat.com/BarbarossaOB.html|title=Barbarossa Order of Battle|access-date=23 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418223937/http://sturmvogel.orbat.com/BarbarossaOB.html|archive-date=18 April 2012}}</ref> Die wapen was deurentyd gebruik op die Oostelike front. [[Lêer:Bundesarchiv Bild 101I-496-3469-24, Flak-Stellung in Frankreich.jpg|duimnael|88 met bemanning, Frankryk, 1944]] Die gebruik van die 8,8&nbsp;cm-Flak in 'n antitenkrol was meer effektief in die plat en oop terrein van [[Libië]], Egipte en die Oostelike Front. Die digbebosde terrein in [[Italië]] en Noord-Frankryk was minder geskik vir die gebruik van die kanon, met sy langafstandvermoë, in 'n antitenkrol. Die sukses van die gebruik van die kanon in 'n antitenkrol het die Geallieerdes genoop om nuwe tenkontwerpe te ontwerp as 'n verdedigingsmaatreël. Op 18 en 19 Julie 1944 is 'n ''Luftwaffe'' 8,8&nbsp;cm lugafweerbattery deur majoor Hans von Luck gebruik om Britse tenks naby Cagny aan te val. Die tenks was deel van Operasie Goodwood. Twintig tenks is vernietig deur die kanonne in die eerste paar sekondes van die aanval en ten minste 40 tenks is vernietig deur 8,8&nbsp;cm-Flaks tydens die aanval.<ref>[[Hans von Luck]] (1989). ''Panzer Commander'', Dell Books. pp 193-198. {{ISBN|0-440-20802-5}}</ref> Die sukses van die 8,8&nbsp;cm-Flaks het die ontwikkeling van die doelgerigte 8,8&nbsp;cm kaliber PAK's tot gevolg gehad. Die PAK's was selfs beter in 'n antitenkrol as gevolg van hulle laeprofielontwerp. Teen Februarie 1945 was daar 327 swaarlugafweerbatterye in gebruik teen die Russiese Leër. Dit was 21% van alle kanonne wat gebruik was vir lugafweerdoeleindes.<ref name=w /> ==== Kusverdediging ==== Op 14 September 1942 het Flak-Abt. I./43 (majoor Wegener) die kanonne gebruik teen 'n kommando-inval van die [[Britse Vloot]] genaamd ''Operasion Agreement'' naby [[Tobroek]]. Tussen majoor Wegener en die Italiaanse 155&nbsp;mm (6-duim) kusbatterye het hulle die [[torpedojaer]] HMS ''Sikh'' so ernstig beskadig dat dit gesink het terwyl die skip op sleeptou geneem is deur HMS ''Zulu''. === Gebruik deur ander weermagte === ==== Italië ==== In Junie 1939 het Italië 'n krediet van ongeveer 300 miljoen Italiaanse liere met Nazi Duitsland teen die verkope van verwerkte materiale gehad. Die Italiaanse Oorlogministerie het voorgestel dat die krediete afgelos kan word met 50 batterye 8,8 Flak (88/55 – Italiaanse nommertoewysing) se kanonne, wat ongeveer gelyk was aan 300 kanonne tesame met ammunisie. Die beginsel was oor die algemeen aanvaar maar die Duitse owerhede het gesê dat hulle nie oor so 'n hoeveelheid van die betrokke wapen beskik nie; hulle het die skuld afgelos met 'n gedeelte 8,8&nbsp;cm-Flak en gedeeltelik met die 7,5&nbsp;cm kanon (75/50 in Italiaanse terme).<ref name="Cappellano p. 211.">Cappellano 1998, p. 211.</ref> Die Duitse owerhede het ook voorsien dat hulle meganiese onderdele van Italië gaan bestel vir hulle lugafweer en antitenkkanonne en het dit in die voorstelling ingesluit met die gevolg dat produksie van die komponente by die werkswinkels van Ansaldo, in [[Genoa]] en Pozzuoli, en OTO begin is.<ref name="Cappellano p. 216.">Cappellano 1998, p. 216.</ref> Die batterye is afgelewer, kompleet met 'n Zeiss-vuurbeheerstelsel Mod. 36, en die relevante hulptoerusting. Die batterye het in Italië gearriveer 'n paar dae nadat hulle tot die oorlog toegetree het. Die battery was aanvanklik gedeeltelik afgelewer aan die ''Milizia Volontaria per la Sicurezza Nazionale'' (Militêre Vrywilligers vir Nasionale Sekuriteit) vir beskerming van die Italiaanse hoofstede en die ander gedeelte is na [[Libië]] gestuur om hul hawens te beskerm. Ander batterye is later afgelewer aan die mobiele motorfietsseksies. Dit was gou duidelik dat die Italiaanse Koninklike Weermag nie oor 'n geskikte voertuig of trekker beskik het om die kanonne te trek nie. Hulle die Lancio 3Ro gebruik wat nie oor vierwielaandrywingvermoë beskik het nie. Teen die einde van 1940 was 44 kanonne en die vuurstasies beskikbaar. Vanaf Oktober 1942 is verskeie batterye, terwyl dit steeds die eiendom van Duitsland was, deur Italiaanse magte gebruik vir die beskerming van militêre [[infrastruktuur]] en stede. Hierdie praktyk is meer intensief gebruik in 1943 toe tot 100 batterye so gebruik is.<ref name="Cappellano">Cappellano 1998, p. 217.</ref> Nadat die eerste toerusting in 1940 afgelewer is, is nog 24 kanonne en hulle sleepvoertuie na Italië oorgeplaas met die doel om hul ''1ste Pantserdivisie "M"'' toe te rus. Die 88/55 kanon in die ''Regio Esercito'' was in sy natuurlike rol as lugafweerkanon gebruik. Sy gebruik as 'n antitenkwapen was beperk tot gebruik in die verskillende Noord-Afrikafronte (Libië en Tunisië) en slegs deur 'n paar selfaangedrewe veldartilleriegroepe (''gruppi autocampali''). ==== China ==== In 1937 het die Chinese Nasionale Regering 20 Flak 18 kanonne ingevoer en hulle gebruik om die verdediging langs die [[Yangtze]]rivier te versterk. Hierdie kanonne is intensief gebruik gedurende die Japannese lugaanval tydens die Slag van Chongqing en Chengdu.<ref>{{Cite web |last=讲武堂 |first=hawk26 |date=2020-03-22 |title=In Defense of The Chongqing Sky: Chinese Anti-Aircraft Units Operating German Anti-Aircraft Guns in 1941 |url=https://3g.163.com/dy/article/EAS58MGD0515974E.html/ |url-status=live |language=zh |access-date=2020-12-08|website=网易 NetEase |quote=In Maart 1941 het Carl Mydans, fotograaf van die Amerikaanse tydskrif "Life", baie beelde van China se oorlogstydse hoofstad Chongqing, wat jare lank wreed deur die Japannese gebombardeer is, vasgelê. Deur sy foto's het die wêreld 'n blik gekry van hoe Chinese soldate en burgerlikes gely het onder die massiewe om-die-klok terreurbomaanvalle deur die Imperiale Japannese... dit is van die foto's van die Chinese elite lugafweerartillerie-eenhede.}}</ref> ==== Finland ==== In 1943–1944 het Finland ook 90 8,8&nbsp;cm-Flak 37-kanonne van Duitsland gekoop en gebruik vir lugverdediging in die grootste Finse stede. Hierdie kanonne het 'n groot rol gespeel teen die Sowjetunie se lugaanvalle teen Helsinki in Februarie 1944. Na die oorlog was die kanonne steeds gebruik deur die Finse magte as lugafweerkanonne tot in 1977 en is daarna vir kusverdediging gebruik tot vroeg in die 2000's.<ref>{{cite web |url=http://www.jaegerplatoon.net/AA_GUNS3.htm |title=Finnish Army 1918–1945: AntiAircraft Guns Part 3 |website=Jaegerplatoon.net |access-date=23 December 2014}}</ref> Die Finne het na die kanonne as ''Rämäpää'' (roekeloos) verwys, na aanleiding van vervaardiger se voorletters RMB op die kanonne. Verskeie van die Finse kanonne word bewaar in museums en ook as gedenktekens. ==== Spanje ==== In 1936, tydens die Spaanse Burgeroorlog, is vier Flak 18 88&nbsp;mm batterye (16 kanonne) na Spanje gestuur vir gebruik as lugafweerkanonne deur die Duitse Condor Legioen maar hulle het dit gebruik vir antitenkaksie, bunkervernietiging en selfs om vyandelike batterye uit te wis. Daar is later meer kanonne na hulle gestuur en 'n aantal 88&nbsp;mm kanonne is ook verskaf aan die Spaanse weermageenhede. Teen die einde van die oorlog het die Spaanse Leër al 52, van die Flak 18 eenhede ontvang, gebruik. Artillerietoerusting was skaars vir die Spaanse Nasionalistiese magte en die lae vaardigheidsvlak van die Spaanse kanonbemannings het tot gevolg gehad dat die Flak 18 kanon gebruik is in 'n verskeidenheid rolle, antitenk en as 'n tradisionele, artilleriekanon. Met die regte ammunisie was die kanon effektief in beide rolle.<ref>{{cite web |url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/wwIIspec/number10.pdf |title=U.S. Military Intelligence Report: German Anti-Aircraft Artillery |page=37 |date=February 8, 1943 |access-date=February 4, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001060302/https://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/wwIIspec/number10.pdf |archive-date= 1 Oktober 2018 |url-status=dead}}</ref> Die oorlog in Spanje se fronte het wild gefluktueer en daar is ook Russiese tenks gebruik deur die Republikeine, wat die Duitse magte gedwing het om die Flak 18 teen teikens op die grond te gebruik. Teen die einde van die oorlog was die Flak 18 kanonne meer gebruik in 'n antitenk- en tradisionele artillerierol as vir die lugafweerrol waarvoor dit oorspronklik ontwerp is. Die kanon is 377 keer gebruik in gevegsaksie, maar slegs 31 keer teen vyandelike vliegtuie. Die gebruik van die Flak kanon in 'n direkte ondersteuningsrol van die infanterie het tot gevolg gehad dat die kanonbemannings onderhewig was aan vyandelike infanterievuur. Die slagoffers van die Flakbatterye was die tweede meeste naas dié van die bomwerpervlieëniers. Vroeg in 1937 was daar gevegte rondom Malaga en 'n battery Flak 18-kanonne is bevel gegee om ondersteunende vuur te verskaf aan die infanteriebrigade. Slegte weer het tot gevolg gehad dat die bomwerpers nie kon opstyg nie, maar die aanval was steeds 'n sukses, hoofsaaklik omrede die kanonne akkurate en gekonsentreerde ondersteuningsvuur verskaf het. Flak 18-batterye is ook gebruik deur die Nasionaliste tydens die Slag van Ebro, as direkte vuur teen veldbunkers asook indirekte ondersteuningsvuur vir die aanslag op Barcelona. Na die burgeroorlog was nog 88 Flak 36 modelle aan Spanje gelewer in 1943 en na 1943 is dit onder lisensie vervaardig in Trubia volgens ooreenkoms FT 44; ongeveer 200 kanonne is vervaardig. ==== Geallieerdes ==== Laat in 1944 is verowerde Flak 36-kanonne vir 'n kort tydperk aan die Amerikaanse Sewende Weermag uitgereik vir gebruik. Die 79ste Veldartilleriebataljon (Voorlopig) is gevorm uit personeel van die 79ste en 179ste Veldartilleriegroepe om verowerde Duitse artillerie te gebruik tydens 'n ammunisietekort. Soortgelyk was die 244ste Veldartilleriebataljon tydelik toegerus met 'n verskeidenheid verowerde Duitse 88&nbsp;mm kanonne en 105&nbsp;mm en 150&nbsp;mm houwitsers. Teen 31 Desember 1944 het die 244ste Veldartilleriebataljon reeds 10&nbsp;706 rondes gevuur met verowerde Duitse wapentuig.<ref>{{cite web |url=http://244thfieldartillerybattalion.com/history-1944-december |title=History: December 1944 |website=244th Field Artillery Battalion |access-date=23 December 2014}}</ref> ==== Frankryk ==== In Maart 1945 het Frankryk sy 401ste en 403de Lugafweerartillerieregimente van verowerde Duitse 88&nbsp;mm kanonne voorsien wat met die Britse GL Mk. I en GL Mk. III radars toegerus was.<ref>{{Cite web |last=Petit |first=Jean-Pierre |title=Chapitre 7 – Les FTA françaises dans la Reconquête |url=https://artillerie.asso.fr/basart/article.php3?id_article=744 |access-date=2020-07-17 |website= Base de données Artillerie |language=fr}}</ref>Die kanonne was tot in 1953 deur sekondêre eenhede gebruik en toe nog vir 'n paar jaar vir opleiding.<ref>{{Cite web |last=Petit |first=Jean-Pierre |title=Chapitre 9 – Équipements et recherches techniques d'après-guerre, en France |url=https://artillerie.asso.fr/basart/article.php3?id_article=746 |access-date=2020-07-17 |website= Base de données Artillerie |language=fr}}</ref> ==== Joego-Slawië ==== Gedurende die Joego-Slawiese oorloë van die 1990's was verskeie Flak kanonne gebruik, hoofsaaklik deur die vlootartillerie van die Joego-Slawiese Volksweermag (JNA). Die Joego-Slawiese Weermag (VJ) het ook die Flak kanonwaens gebruik wat toegerus is met dubbele 262&nbsp;mm vuurpyllanseerbuise van die M-87 Orkan vuurpyllanseerder nadat die 88&nbsp;mm kanon verwyder is. Dit kon ook trosbomme afvuur sowel as antipersoneel- en antitenklandmyne; sover as 50&nbsp;km. Daar was egter net 'n paar gebou in 1993; die hele projek is as 'n mislukking beskou.<ref>"Kalibar" No. 106, August 2005</ref> ==== Griekeland ==== Griekeland het oor ten minste 24 Flak kanonne beskik wat teen die ''Regia Aeronautica'' gebruik is tydens die Italiaanse inval van Griekeland in 1940. Hierdie kanonne is later, in April 1941, teen invallende Duitse Magte gebruik. ==== Viëtnam ==== Aan die begin van 1954 het die Demokratiese Republiek van Viëtnam 'n aantal Flak 88-kanonne van die Sowjetunie ontvang. Dié kanonne is gebruik teen Amerikaanse vegvliegtuie in die vroeëre 1960's. == Vergelyking met soortgelyke lugafweerkanonne == Die Flak 18/36/37 kon min of meer vergelyk word met die Italiaanse en Geallieerdes se lugafweerkanonne. Dit het 'n projektiel van 9,2 kilogram gevuur met 'n [[trompsnelheid]] van 840&nbsp;m/s tot op 'n effektiewe hoogte van 8 000 meter<ref>{{Cite book |last=Askey |first=Nigel |date=2014 |title=Operation Barbarossa: the Complete Organisational and Statistical Analysis, and Military Simulation Volume IIB |publisher=Lulu Publishing |page=90 |isbn=978-1-312-41326-9}}</ref> en met 'n maksimum hoogte van 9 900 meter.<ref name=ls /> Dit was effektief vir gebruik teen die Amerikaanse daglig-lugaanvalle wat gewoonlik op hoogtes van 6 400 tot 7 600&nbsp;m gevlieg het. Sommige vliegtuie kon hoër as die kanon se effektiewe hoogte vlieg. Sommige lugafweerkanonne was al verweer, die kanonne het reeds meer skote gevuur as waarvoor dit ontwerp was, en dit het hulle hoogte beperk tot ongeveer 7 470&nbsp;m.<ref>{{Cite book |last=Westermann |first=Edward B. |date=2001 |title=Flak: German Anti Aircraft Defenses 1914–45 |publisher=University Press of Kansas |page=293 |isbn=978-0-7006-1420-2}}</ref> In teenstelling het die Britse QF 3,7-duim Merk III kanon 'n 13&nbsp;kg projektiel gevuur met 'n trompsnelheid van 790&nbsp;m/s tot op 'n effektiewe hoogte van 10 600&nbsp;m en die Amerikaanse 90&nbsp;mm M1 het 'n projektiel met 'n trompsnelheid van 820&nbsp;m/s tot op dieselfde hoogte geskiet. Die Italiaanse Cannone da 90/53 het 'n 10,33&nbsp;kg projektiel met 'n trompsnelheid van 830&nbsp;m/s tot op 'n effektiewe hoogte van 12 000&nbsp;m gevuur. Die wapens van die Geallieerdes was meer effektief omrede hulle oor 'n nabyheidsbuis{{refn|'n Ontstekingmeganisme|group=N}} vir hulle wapens beskik het. Die Geallieerde en Italiaanse wapens was egter swaarder en minder mobiel terwyl die Geallieerdes se wapens slegs vir grondvuur gebruik kon word indien verskeie modifikasies aangebring is. Die Geallieerde en Italiaanse 90&nbsp;mm was ook gebruik vir teentenkaksie in hulle M36 tenkvernietiger en [[M26 Pershing]]-tenks, maar die gebruik in sodanige rol was beperk omrede die Duitse tenks op daardie stadium van die oorlog in 'n verdedigende rol en die Geallieerdes se tenks in 'n aanvallende rol gebruik is. == Verwante ontwikkelings == === 8,8 cm-KwK 36 === Die KwK 36 (''Kampfwagenkanone 36'') was 'n kanon wat vir tenks ontwikkel en gebou is deur Krupp, terselfdertyd as die Flak 36. Die KwK 36 het dieselfde ammunisie en ballistiek gebruik as die Flak 36. Hierdie kanon was die hoofwapen van die [[Tiger I-tenk]]. === 8,8 cm-PaK 43 en KwK 43 === [[Lêer:PaK43-41 base borden military museum 4.jpg|duimnael|Die PaK 43/41 gebruik 'n tussenliggende gesplete spoor-montering met kanonskild, in plaas van die kruisvormige platform.]] Terselfdertyd dat Rheinmetall die Flak 41 ontwikkel het, het Krupp probeer meeding deur hulle '''8,8&nbsp;cm Gerät 42''' te ontwikkel, die kanon was egter nooit aanvaar as 'n produksiemodel nie. Krupp het egter aangehou met ontwikkeling en die dodelike 8,8 cm-PaK 43-teentenkkanon en die verwante 8,8&nbsp;cm-KwK 43-kanon die lig laat sien. Die PaK 43 (''Panzerjägerkanone 43''<ref>''D 2030 – 8,8&nbsp;cm Panzerjägerkanone 43/2 (L/71)'', Beschreibung, 28 January 1944. Berlin.</ref><ref>''D97/1+ Gerätliste'', Oberkommando des Heeres, Heereswaffenamt, s.45, Berlin 1.7.43</ref>) is gebruik op 'n nuwe kruisvormige platform met die kanon baie nader aan die grond, wat dit makliker gemaak het om die kanon weg te steek en ook moeiliker gemaak het om te tref. Dit was ook toegerus met sterker pantserskild wat teen 'n groter hoek geïnstalleer was, dit het beter beskerming aan die bemanning gebied. Behalwe die standaard kanonwatipe was daar ook 'n selfaangedrewe weergawe. Die ''Nashorn'' was liggepantser en die ''Elefant'' en ''Jagdpanther'' was swaarder gepantserde tenkvernietigers. Alle weergawes kon 200&nbsp;mm pantser deurdring op 'n afstand van 1 000&nbsp;m. Dit kon dus enige tenk vernietig. Die hoofwapen van die [[Tiger II-tenk]] was die 8,8 cm-KwK 43-kanon, 'n PaK 43 aangepas vir gebruik deur tenks wat ook oorweeg is vir gebruik op die Panther III-tenk. == Variante == === Kanonne wat die 88×571R mm projektiel gebruik === [[Lêer:2001gun88mmwiki.jpg|duimnael|regs|'n 8,8&nbsp;cm Flak 37 word tentoon gestel by die ''Imperial War Museum'', Duxford, Groot-Brittanje.]] * '''8,8&nbsp;cm-Flak 18:''' Toegerus met 'n nuwe semi-outomatiese agterlaaier, wat dit die status van 'n snelvuurkanon gee. Daar is begin met produksie in Duitsland in 1933 en dit het die ''Sonderanhänger'' 201 kanonwa gebruik. Die kanon het sewe ton geweeg. Die kanon kon 15 tot 20 rondtes per minuut vuur. Dit was later met 'n kanonskerm toegerus om die bemanning te beskerm wanneer grondteikens aangeval word. Die kanon is deur Krupp vervaardig . ** '''Modifikasie 1938 II''': Ongeveer 50 kanonne was verbeter sodat een persoon die elevasie en rigting kon verander. * '''8,8&nbsp;cm-Flak 36:''' Dit is in diens gestel in 1936–37. Dit het die herontwerpte ''Sonderanhänger'' 202 kanonwa gebruik wat dit moontlik gemaak het om vinniger in aksie te bring, vanaf die oomblik wat dit tot stilstand gekom het. Die ''SdAnh'' 202 kanonwa het oor dubbelwiele beskik op soortgelyke onderstelle. Dit kon na grondteikens vanuit die vervoerposisie vuur. Dit het ook sewe ton geweeg en kon 15 tot 20 rondtes per minuut vuur. Die kanon is vervaardig deur Krupp. Dit was later met 'n kanonskerm toegerus om die bemanning te beskerm wanneer grondteikens aangeval word. * '''8,8&nbsp;cm KwK 36''': Die hoofwapen van die Tiger I (PzKw VI ''Ausf''. E) tenk. Sommige historici beskou dié ontwikkeling eerder as 'n parallelle ontwikkeling instede van 'n ontwikkeling uit die Flak 36 * '''8,8&nbsp;cm-Flak 37''': Dit is 'n verbeterde weergawe van die Flak 36, die grootste verskil is die ''Übertragungser'' 37 ('n datatransmissiestelsel). Dit is deur Krupp vervaardig, === Kanonne wat die 88×855R mm projektiel gebruik === * '''8,8&nbsp;cm-Flak 41''': Hierdie wapen is ontwikkel en vervaardig deur Rheinmetall-Borsig om saam met die 855&nbsp;mm projektiel gebruik te word.<ref name="cartridge">{{cite web |last=Williams |first=Anthony G. |title=78-100 mm Calibre Cartridges |url=http://www.quarry.nildram.co.uk/ammotable10.htm |work=Ammunition Data Tables |access-date=30 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124062607/http://www.quarry.nildram.co.uk/ammotable10.htm |archive-date=24 November 2011}}</ref> Dit was geïnstalleer op die bestaande ''Sonderanhänger'' 202 kanonwa as 'n standaardmodel en is in 1943 in diens gestel. Die loop was aanvanklik ontwikkel in drie stukke met 'n lengte van 74 kalibers, en is later herontwerp as 'n tweestuk met 'n lengte van 72 kalibers.<ref name=norris /> * '''8,8&nbsp;cm-Flak 37/41''': Hierdie kanon is ontwikkel in 'n poging om die Flak 18/36/37-familie die kragtiger projektiel van die Flak 41 te laat gebruik. Slegs dertien is gebou. == Museumstukke == Die volgende museums beskik oor 'n 8,8&nbsp;cm-Flak kanon in hulle uitstallings: {{div col}} ; {{vlag|Argentinië}} * Nasionale Vlootmuseum van Tigre, [[Buenos Aires]] ; {{vlag|Australië}} * Australiese Pantser- en Artilleriemuseum, [[Cairns]] * Koninklike Australiese Pantserkorpsgedenk- en Leërtenkmuseum, Puckapunyal * Australiese Oorlogsgedenkmuseum, [[Canberra]] ; {{vlag|België}} * Koninklike Museum van die Weermags- en Militêre Geskiedenis, [[Brussel]]. ; {{vlag|Denemarke}} * Deense Oorlogsmuseum, [[Kopenhagen]]. ; {{vlag|Duitsland}} * ''Deutsches Panzermuseum'', [[Münster]] * ''Luftfahrtmuseum'' Hannover-Laatzen * ''Wehrtechnische Studiensammlung'' [[Koblenz]] * ''Luftwaffenmuseum der Bundeswehr'', Berlyn-Gatow * ''Deutsches Technikmuseum'', [[Berlyn]] ; {{vlag|Finland}} * ''Ilmatorjuntamuseo'', Hyrylä * ''Kuivasaari Artilleriemuseum'', [[Helsinki]] * ''Kauppi forest, bo-op Tuomikallio as 'n gedenkstuk'', Tampere * ''Lohtaja'', Leëropleidingsgebied ; {{vlag|Frankryk}} * ''Le Grand Blockhaus'', Batz-sur-Mer * ''Le Grand Bunker "Musée du Mur de l´Atlantique"'', Ouistreham * ''Musée de la Résistance bretonne'', Sint Marcel, Morbihan (Flak 18) * ''Musée du Débarquement'', Arromanches-les-Bains * ''Musée des blindés'', Saumur ; {{vlag|Indië}} * Kavallerietenkmuseum, Ahmednagar ; {{vlag|Kanada}} * Kanadese Oorlogsmuseum, [[Ottawa]]. * Die Ontario-regimentsmuseum, Oshawa. * Koninklike Militêre Kollege van Kanada, [[Kingston, Ontario|Kingston]] (PAK 43 en Flak 37). ; {{vlag|Nederland}} * ''Oorlogsmuseum Overloon'', Overloon * ''Atlantikwall-museum'', Hoek van Holland * ''Bevrijdende Vleugels Museum'', Best ; {{vlag|Nieu-Seeland}} * ''The Vintage Aviator'' (privaat eiendom van Peter Jackson), Masterton ; {{vlag|Noorweë}} * ''Trondenes fort'', [[Harstad]] ; {{vlag|Oostenryk}} * ''Heeresgeschichtliches Museum'', [[Wene]] ; {{vlag|Pole}} * Kusverdedigingsmuseum, Świnoujście * Silesiese Museum, [[Katowice]], [[Pole]] ; {{vlag|Roemenië}} * Nasionale Militêre Museum, [[Boekarest]] ; {{vlag|Serwië}} * Militêre Museum, [[Belgrado]] ; {{vlag|Slowenië}} * Pivka- Militêre Museum, Pivka {{div col end}} == Galery == <gallery> Lêer:FLAK36-37L56.jpg|Flak 37 kanon by die ''Deutsches Panzermuseum'', Munster, Duitsland Lêer:8,8-cm-Flugabwehrkanone 37.8.8 cm anti-aircraft cannon 37.JPG|Flak 37 kanon by die Lugafweermuseum in Hyrylä, Finland Lêer:88 mm AT shell Wings over Wine Country 2007.JPG|8,8&nbsp;cm Hoëplofkragprojektiel Lêer:Bundesarchiv Bild 101I-443-1574-26, Nordafrika, Flakgeschütz.jpg|Flak 36 kanon in posisie te Bir Hakeim, Noord-Afrika, Junie 1942 Lêer:Bundesarchiv Bild 101I-635-3999-24, Deutschland, Flak-Batterie in Feuerstellung.jpg|Flak 36 battery in vuurposisie, Duitsland, 1943 Lêer:Bundesarchiv Bild 101I-356-1845-08, Frankreich, Radar an der Kanalküste.jpg|FuMG 39 "Würzburg" radar by die lugafweerposisie op die Atlantiese Muur, Frankryk, 1942 Lêer:8.8 cm Flak in Spain.jpg|8,8&nbsp;cm-Flak 37 in Madrid, Spanje Lêer:8.8 cm Flak.jpg|8,8&nbsp;cm-Flak 37 in Tampere, Finland Lêer:8.8 cm Flak 2.jpg|8,8&nbsp;cm-Flak 37 in Tampere, Finland </gallery> == Notas == {{Verwysings|group=N}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Verdere leesstof == * Chant, Christopher. ''Artillery of World War II''. London: Brown Partworks, 2001. {{ISBN|1-84044-088-0}}. * Gander, Terry, and Peter Chamberlain. ''Weapons of the Third Reich: An Encyclopedic Survey of All Small Arms, Artillery and Special Weapons of the German Land Forces 1939–1945''. New York: Doubleday, 1979. {{ISBN|0-385-15090-3}}. * Hogg, Ian V. ''German Artillery of World War Two''. 2nd corrected edition. Mechanicsville, Penn.: Stackpole Books, 1997. {{ISBN|1-85367-480-X}}. * {{cite book | author = Piekalkiewicz, Janusz (vertaal deur Edward Force) | title = The German 88 Gun in Combat: The Scourge of Allied Armor| publisher = Schiffer Military History | year = 1992 | isbn = 978-0-88740-341-5 }} * Gander, Terry. "German 88: The Most Famous Gun of the Second World War" Pen and Sword Books Ltd, {{ISBN|1848840403}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|8.8 cm FlaK 18/36/37/41}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Artillerie]] [[Kategorie:Wapentuig]] 03olkedd7pqdjit9xptmq82d92et31u 0 285464 2970732 2958720 2026-09-25T19:00:45Z SpesBona 2720 Ontmoeting met Italië in 2025 bygevoeg 2970732 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Chili | beeld = Kenteken van die Chileense nasionale rugbyspan.png | unie = [[Nasionale Rugbysportfederasie]] (FDNR) | bynaam = ''Los Condores'' (“die kondors”) | embleem = die [[Andiese kondor]] | stadion = [[Estadio Municipal de La Pintana]], [[Santiago de Chile]] | kapasiteit = 6&nbsp;000 | kaptein = [[Clemente Saavedra]] | afrigter = {{vlagikoon|Uruguay}} [[Pablo Lemoine]] <small>(sedert 2018)</small> | patroon_la1 = | patroon_b1 = _chlrugby24h | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = FF0000 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = 001A80 | kouse1 = 001A80 | patroon_la2 = _blueborder | patroon_b2 = _chlrugby24a | patroon_ra2 = _blueborder | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _bluetop | linkerarm2 = 001A80 | liggaam2 = 001A80 | regterarm2 = 001A80 | broek2 = 001A80 | kouse2 = 001A80 | statistiek = Statistiek | toetse = [[José Larenas]] (50)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=28;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=25 September 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Santiago Videla]] (268)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=28;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=25 September 2026}}</ref> | meestedrieë = [[José Larenas]] (11)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=28;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=25 September 2026}}</ref> | jongstespeler = | eerste = {{CHIru}} 0–29 {{ARGru-r}}<br />([[Valparaíso]], [[Chili]]; 20 September 1936) | grootwen = {{CHIru}} 102–0 {{PARru-r}}<br />([[Montevideo]], [[Uruguay]]; 3 Mei 2003) | grootverloor = {{ARGru}} 89–6 {{CHIru-r}}<br />(Montevideo, Uruguay; 20 Mei 2009) | Wêreldbekerverskynings = 1/10 | jaar = 2023 | beste = Groepfase in [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] | url = | unieurl = chile.rugby }} Die '''Chileense nasionale rugbyspan''' ([[Spaans]]: ''Selección de rugby de Chile'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Chili]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''Los Cóndores'' (Spaans vir: “die kondors”), ontleen aan die [[Andiese kondor]] (''Vultur gryphus''), die nasionale [[voël]] van dié [[Suid-Amerika]]anse land. Rugby word in Chili geadministreer deur die [[Nasionale Rugbysportfederasie]] (''Federación Deportiva Nacional de Rugby'', FDNR) wat in 1953 gestig is. Chili word as die vyfde beste rugbyspan in die [[Amerikas]] beskou (ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]], [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]]) en deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Chileense rugbyspan is tans (September 2025) 17de op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=25 September 2026}}</ref> Twee voormalige Chileense rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Chili het in 1936 sy eerste toetswedstryd teen Argentinië gespeel. In 2022 het Chili vir die eerste keer vir die [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en daarmee die derde Suid-Amerikaanse land geword wat daarin kon slaag; hulle het egter tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023|2023-toernooi]] al hul groepwedstryde verloor. Die span het tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap een titel ingepalm, twaalf keer tweede en 28-keer in die derde plek geëindig. Sedert 2016 neem Chili ook aan die jaarlikse Amerikaanse Rugbykampioenskap deel, saam met die tweede Argentynse span, [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan|Brasilië]], Kanada, Uruguay en die Verenigde State. Chili speel tradisioneel in rooi truie met blou kleuraksente, blou broeke en blou-rooi-gestreepte sokkies. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nasionale Rugbysportfederasie}} Die beheerliggaam vir rugby in Chili is die Nasionale Rugbysportfederasie (Spaans: ''Federación Deportiva Nacional de Rugby'', FDNR). Die beheerliggaam is in 1953 onder die naam Chileense Rugbyfederasie (''Federación Chilena de Rugby'', FCR) gestig en het in 1991 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/south-america/chile |title=Chile |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=25 September 2026}}</ref> Daarbenewens was die Chileense beheerliggaam in 1988 ’n stigterslid van CONSUR (''Confederación Sudamericana de Rugby'', “Suid-Amerikaanse Rugbykonfederasie”; nou [[Suid-Amerika Rugby]], SAR).<ref name="SAR">{{es}} {{cite web |url=https://sudamerica.rugby/espanol/sudamerica-rugby-7#consejo-directivo |title=Historia |publisher=[[Suid-Amerika Rugby]] |date=2021 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die hoogste rugbyliga in die land is die ''Primera Nacional TOP 10'' wat in 1948 gestig is en tans deur tien spanne beslis word, waarvan die meeste uit die hoofstad [[Santiago de Chile]] of die metropolitaanse gebied. In die verlede was die meeste spelers van die Chileense nasionale span uit dié amateurliga afkomstig. Sedert 2020 draf die meeste Chileense spelers egter uit vir die keurspan [[Selknam]] wat aan die professionele Superrugby Amerikas deelneem. Hieraan neem ook spanne uit [[Argentinië]], [[Brasilië]], [[Paraguay]] en [[Uruguay]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2026/03/10/focus-for-super-rugby-americas-expansion/ |title=Focus for Super Rugby Americas Expansion |publisher=Americas Rugby News |date=10 Maart 2026 |accessdate=7 Augustus 2026}}</ref> Van die ander spelers is veral op professionele vlak in [[Frankryk]] of die Noord-Amerikaanse [[Major League Rugby]] aktief. Naas die amptelike nasionale span roep die Nasionale Rugbysportfederasie ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Chili oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-trofee]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/trophy |title=World Rugby U20 Trophy |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die ''Chile Sevens'' is die Chileense [[sewesrugby]]span en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker en [[Olimpiese Somerspele]] deel. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === Die [[Inheemse volke|inheemse volk]] [[Huilliche]] in die ''Los Lagos''-streek en veral in die [[Chiloé-argipel]], wat tot die [[Mapuche]] behoort, beoefen sedert eeue ’n spel genaamd ''Linao'', wat sekere ooreenkomste met rugby toon. By dié spel probeer tussen 15 en 30 spelers elk, ’n met wol of lappe toegedraaide bal uit [[seewier]] te beweeg na die oorkantse doel wat sowat twee meter wyd is en deur ’n doelwagter verdedig word. Die baldraende spelers moet oor genoeg vaardighede en uithouvermoë beskik om alle vorme van aanvalle te keer en te trotseer.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.rugbychile.cl/2018/03/07/linao-rugby-los-pueblos-originarios-chile/ |title=Linao: el «rugby» de los pueblos originarios del sur de Chile |publisher=Rugby Chile |date=7 Maart 2018 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Net soos in ander Suid-Amerikaanse lande is rugby aan die einde van die laat 19de eeu deur [[Verenigde Koninkryk|Britse]] immigrante na Chileense hawestede saamgebring.<ref>{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |date=1997 |ISBN=1-86200-013-1 |pages=65}}</ref> Dekades lank is dit as ’n feit beskou dat die eerste bekende rugbywedstryd op Chileense bodem in 1894 in [[Iquique]] in die verre noorde van die land gespeel is. Dié wedstryd is deur die bemanning van ’n Britse vragskip teen [[Salpeter]]mynwerkers gespeel. Daarna het die spel glo na die suide na [[Santiago de Chile]] en [[Valparaíso]] versprei. Volgens onlangse navorsings is die eerste wedstryd reeds op 16 Junie 1892 in [[Coronel (Chili)|Coronel]] gespeel. Die bemanning van die Britse oorlogskip ''HMS Warspite'' het teen plaaslike seelui uit die buurdorp [[Concepción]] gespeel.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.rugbychile.cl/2020/05/05/en-la-semana-del-rugby-chileno-se-reescribe-la-historia-de-su-origen/ |title=Antecedentes históricos podrían reescribir el origen del rugby en Chile |publisher=Rugby Chile |author=Giovanni Quintrel |date=5 Mei 2020 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tot in die 1930’s is rugby in Chili veral deur afstammelinge van die Britse immigrante gespeel en ook daarna is dit veral deur die hoërklas beoefen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Tony Collins |title=The Oval World: A Global History of Rugby |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4088-4370-3 |edition=Eerste |url=https://books.google.de/books?id=sTRJCgAAQBAJ&pg=PT226&lpg=PT226&dq=rugby+in+chile&source=bl&ots=nA7LKhBdgo&sig=xAyNtyA_qrXGLnbBlj5Bfu_c7mw&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=rugby%20in%20chile&f=false |date=1 September 2015 |accessdate=25 September 2026}}</ref> === Eerste internasionale ontmoetings === [[Lêer:Uruguay v chile rugby 1951.jpg|duimnael|Chili teen Uruguay tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1951]] Die Chilene se eerste toetswedstryd was op 20 September 1936 teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], wat hulle met 0–29 verloor het; dit was die eerste toetswedstryd tussen twee Suid-Amerikaanse spanne. ’n Week later het die tweede toetswedstryd gevolg, waarin hulle met 31–3 geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/85 |title=1936 Argentina tour to Chile |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 1938 het die Chilene hul eerste toer na die buurland onderneem en die Argentynse nasionale span twee keer ontmoet, maar albei wedstryde is nie as toetswedstryde geag nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/90 |title=1938 Chile tour to Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Teen [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] het hulle eers op 5 Augustus 1948 te staan gekom. Dié toetswedstryd is op neutrale bodem in [[Buenos Aires]] gespeel en het in die eerste Chileense oorwinning geëindig. Die organisasievlak het toegeneem, toe in 1948 die plaaslike beheerliggame in Santiago de Chile en Valparaíso gestig is; in dieselfde jaar het hulle saam die eerste Chileense kampioenskap ''Primera Nacional TOP 10'' van stapel gestuur. In 1953 is die nasionale beheerliggaam Chileense Rugbyfederasie (''Federación Chilena de Rugby'', FCR) gestig, wat in 2015 in [[Nasionale Rugbysportfederasie]] (''Federación Deportiva Nacional de Rugby'', FDNR) hernoem is.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://rugbyarrv.cl/historia/ |title=Historia |publisher=Asociación Regional de Rugby Valparaíso |date=2012 |accessdate=28 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528031548/http://rugbyarrv.cl/historia/ |archive-date=28 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Februarie 1951 sou die ''Condores'' aan die eerste Pan-Amerikaanse Spele in Buenos Aires deelneem, maar die rugbytoernooi is om organisatoriese redes nie beslis nie. Dit moes tot in September uitgestel word en is onder die naam ABCU-toernooi aangebied (genoem na die vier deelnemende lande). Tydens die eerste Suid-Amerikaanse vastelandse rugbytoernooi het die Chilene in die derde plek geëindig. Hulle het maklik teen [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan|Brasilië]] gewen, maar naelskraap teen Uruguay en Argentinië verloor.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.sudamerica.rugby/espanol/el-panamericano-de-1951-3?nid=363 |title=El Panamericano de 1951 |publisher=[[Suid-Amerika Rugby]] |author=Martín Bassino |date=23 Maart 2020 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Sewe jaar later is dié toernooi terugwerkend erken as eerste Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.clarin.com/deportes/Argentina-campeon-sudamericano_0_B1qbTkGpv7e.html |title=Argentina, campeón sudamericano |publisher=Clarín |date=25 Mei 2011 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 1952 het die [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierse nasionale span]] tydens hul Suid-Amerikaanse toer ook Santiago de Chile besoek en die gasheer met 30–0 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/112 |title=1952 Ireland tour to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 1954 het met [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] nog ’n [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasiesspan]] Suid-Amerika besoek en met 34–3 teen die ''Condores'' geseëvier; vanweë die klasverskil het albei Europese beheerliggame aan dié wedstryde nie amptelike toetsstatus toegeken nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/121 |title=1954 France tour to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 1958 het Chili tydens die eerste amptelike Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap in die tweede plek geëindig ná oorwinnings oor [[Peruaanse nasionale rugbyspan|Peru]] en Uruguay, asook ’n nederlaag teen Argentinië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1958 |title=Sudamericano de Rugby 1958 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 1959 het die [[Junior Bokke]], die [[Suid-Afrika]]anse o/20-span, ’n Suid-Amerika-toer onderneem, waartydens hulle ook Santiago de Chile besoek het. Soos verwag was die ''Condores'' sonder enige kans en hulle is met 73–0 verneder.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/150 |title=1959 Junior Springboks tour to South America |publisher=rugbyarchiv.net |date=2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In die volgende jaar het ’n tuiswedstryd teen die Franse op ’n soortgelyke manier verloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/156 |title=1960 France tour to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1961 het Chile naelskraap teen die Argentynse span verloor, waarop maklike oorwinnings oor Uruguay en Brasilië gevolg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1961 |title=Sudamericano de Rugby 1961 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Daarteenoor het die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1964 teleurstellend verloop ná ’n gelykop teen Brasilië, maar ook nederlae teen Uruguay en Argentinië, waarvolgens hulle in die vierde en daarmee laaste plek geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1964 |title=Sudamericano de Rugby 1964 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 1966 het hulle die ''[[Opkomende Springbokke|Gaselle]]'' gehuisves, ’n Suid-Afrikaanse o/23-keurspan van spelers wat nie in opmerking gekom het vir die amptelike nasionale span nie. Maar ook dié reserwespan het die ''Condores'' oorheers en hulle is met 73–3 oorrompel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/183 |title=1966 South African Gazelles to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Aan die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1967 het slegs drie spanne deelgeneem, waarby Chili Uruguay kon klop en soos gewoon deur Argentinië verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1967 |title=Sudamericano de Rugby 1967 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1969 het op ’n soortgelyke manier verloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1969 |title=Sudamericano de Rugby 1969 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> === Popularisering van die rugbyspel === Met uitsondering van die ''Junior Bokke'' se besoek in 1975 het Chili in die 1970’s slegs Suid-Amerikaanse spanne ontmoet. Tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1971, waaraan vir die eerste keer vyf spanne deelgeneem het, is Chili deur Argentinië geklop en het Uruguay verslaan, waarna hulle vir die eerste keer teen [[Paraguaanse nasionale rugbyspan|Paraguay]] te staan gekom en met 40–0 geseëvier het; daarop het ’n maklike oorwinning oor Brasilië gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1971 |title=Sudamericano de Rugby 1971 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1973 het Chili naelskraap teen Uruguay en swak teen Argentinië verloor, waarna hulle ná oorwinnings oor Brasilië en Paraguay met die derde plek tevrede moes wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1973 |title=Sudamericano de Rugby 1973 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1975 het die ''Condores'' ná oorwinnings oor Brasilië, Paraguay en Uruguay, asook ’n nederlaag teen Argentinië in die tweede plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1975 |title=Sudamericano de Rugby 1975 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Ná oorwinnings oor Paraguay en Brasilië, maar ook nederlae teen Argentinië en Uruguay het die Chilene die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1977 in die derde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1977 |title=Sudamericano de Rugby 1977 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1979 was hulle ná oorwinnings oor Brasilië en Paraguay, asook ’n gelykop teen Uruguay gelyk op punte met laasgenoemde span ná Argentinië, maar hulle het ’n swakker punteverskil gehad.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1979 |title=Sudamericano de Rugby 1979 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 1978 het die Fransman Jean-Pierre Juanchich die leisels van die nasionale span oorgeneem. Daarbenewens het hy die missie gehad om met baie entoesiasme die rugbyspel in Chili tot meer gewildheid te verhef en dit van sy sosiale nisbestaan te ontneem. Ten einde hiervan het hy deur die hele land gereis, rugby aan baie mense bekend gestel en hulle ook oor die gepaardgaande waardes ingelig. Tydens sy termyn van ses jaar het die aantal klubs van 14 na 120 gegroei. Die nasionale span se destydse [[Kaptein (sport)|kaptein]], Fernando Paulsen, het oor Juanchich gesê: “Hy was ’n nuwe ou wat die parameters verander het; hy het na Chili gekom met ’n heel ander spelstelsel; al die afrigters het aangepas by sy spelstyl.”<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.latercera.com/el-deportivo/noticia/adios-grande-los-78-anos-muere-jean-pierre-juanchich-revolucionario-la-ovalada-chilena/51652/ |title=Adiós a un grande: a los 78 años muere Jean Pierre Juanchich, el revolucionario de la ovalada chilena |publisher=[[La Tercera]] |author=Sebastián Varela |date=30 Januarie 2018 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die militêre diktatuur onder [[Augusto Pinochet]] het Chili noue bande met die Suid-Afrikaanse [[apartheid]]sregering aangeknoop – maar nie vanweë ideologiese oorwegings nie, eerder weens hul gemeensame status as ’n internasionaal verworpe [[Pariastaat]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-11-28-declassified-apartheid-profits-pals-with-pinochet/ |title=Declassified: Apartheid Profits –Pals with Pinochet |publisher=[[Daily Maverick]] |date=28 November 2017 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Nadat die buurland [[Argentinië]] ’n verbod op alle sportiewe ontmoetings met Suid-Afrika geplaas het, is in 1980 die “skaduspan” Sudamérica XV (ook ''Jaguares Sudamericanos'' genoem) gestig. Hoewel die meeste van die spelers Argentyne was, het ook ’n aantal Chilene vir die span uitgedraf. Die altesaam vyf betrokke beheerliggame het die span nie amptelik erken nie, maar in die geheim geduld. Gedurende die volgende vier jaar het die Sudamérica XV agt keer teen die [[Springbokke]] gespeel, maar hulle kon slegs een wedstryd wen (op 3 April 1982 in [[Bloemfontein]]).<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=[[Parys]] |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=611–612}}</ref> Toe die ''Condores'' in Maart en April 1983 hul eerste toer buite Suid-Amerika aangepak het, het hulle die op sportiewe vlak geïsoleerde Suid-Afrika besoek. Hulle het tien wedstryde teen verskeie keurspanne gespeel, waarvan hulle drie kon wen; toetswedstryde was egter nie op die program nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/384 |title=1983 Chile tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> ’n Halwe jaar later het die [[Namibiese nasionale rugbyspan|Suidwes-Afrikaanse span]] (nou [[Namibië]]) se teenbesoek in Santiago de Chile gevolg; dié wedstryd is ook nie as ’n toetswedstryd geag nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/20?Stagione=1983 |title=1983 Minor Tests & Friendly Matches |publisher=rugbyarchive.net |date=2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Argentinië, die onoorwonne wenner van al die vorige vastelandse rugbykampioenskappe, het in 1981 nie aan die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap deelgeneem nie, waardeur die ander deelnemers die kans gehad het om dié toernooi vir die eerste keer ooit te wen. Die Chilene het maklik gewen teen Brasilië en Paraguay, maar hulle is verslaan deur Uruguay, wat met sy eerste Suid-Amerikaanse titel weggestap het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1981 |title=Sudamericano de Rugby 1981 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Twee jaar later het Argentinië weer aan die toernooi deelgeneem en Chili kon slegs die derde plek ná Argentinië en Uruguay beklee; twee jaar later het hulle dieselfde uitslag behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1983 |title=Sudamericano de Rugby 1983 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1985 |title=Sudamericano de Rugby 1985 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In dieselfde jaar het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]), wat destyds baie eksklusief was en slegs agt lede gehad het, op die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi besluit. Vir die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die IRVR nege spanne vir deelname genooi, maar Chili het geen uitnodiging ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskappe in 1987 en 1989 het die ''Condores'' weer ná Argentinië en Uruguay in die derde plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1987 |title=Sudamericano de Rugby 1987 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1989 |title=Sudamericano de Rugby 1989 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens Suidwes-Afrika se tweede besoek in 1988 is die gasheer met 36–15 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1828 |title=1988 South West Africa tour to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In Oktober dieselfde jaar was die Chileense beheerliggaam in [[Asunción]] een van die vastelandse beheerliggaam CONSUR (''Confederación Sudamericana de Rugby'', “Suid-Amerikaanse Rugbykonfederasie”; nou [[Suid-Amerika Rugby]], SAR) se stigterslede; die ander was [[Argentynse Rugbyunie|Argentinië]], [[Brasiliaanse Rugbykonfederasie|Brasilië]], [[Paraguaanse Rugbyunie|Paraguay]] en [[Uruguaanse Rugbyunie|Uruguay]].<ref name="SAR" /> Aan die [[Rugbywêreldbeker 1991]]-kwalifisering het Chili nie deelgeneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> === Eerste rugbywêreldbekerkwalifiseringtoernooie === [[Lêer:Camiseta de reserva de la Selección de Rugby de Chile.jpg|duimnael|’n Chileense rugbytrui in 2008]] Die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1991 het die Chilene weer in die derde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1991 |title=Sudamericano de Rugby 1991 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die Chileense beheerliggaam het in November dieselfde jaar ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad geword, waarmee die nasionale span aan rugbywêreldbekerkwalifiseringtoernooie kon deelneem.<ref name="Wêreldrugby" /> Twee jaar later was dit vir die eerste keer die geval, toe die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1993 gelyktydig as eerste kwalifiseringsrondte vir die [[Rugbywêreldbeker 1995]] gedien het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Aangesien die Chilene slegs die vierde plek kon behaal, hul swakste prestasie sedert 1964, het hulle die volgende rondte misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1993 |title=Sudamericano de Rugby 1993 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 1995 het [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] die eerste nie-Suid-Amerikaanse span geword om Chili vir ’n amptelike toetswedstryd te besoek; die gasheer kon dié wedstryd met 28–23 wen. Daarteenoor het die daaropvolgende Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1995 teleurstellend verloop, aangesien hulle in die vierde plek geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1995 |title=Sudamericano de Rugby 1995 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die Chilene het die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering in [[herfs]] 1997 met maklike oorwinnings oor [[Bermudaanse nasionale rugbyspan|Bermuda]], [[Trinidad en Tobago se nasionale rugbyspan|Trinidad en Tobago]] en Paraguay afgeskop. Ná ’n 14–20-nederlaag in April 1998 teen Uruguay het hulle egter die volgende rondte misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskappe in 1997 en 1998 het Chili soos gewoon die derde plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1997 |title=Sudamericano de Rugby 1997 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=1998 |title=Sudamericano de Rugby 1998 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Van 2000 af is die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap jaarliks beslis, maar die magsbalans op die vasteland het vir eers nie verander nie. Tot in 2011 het Chili twaalf agtereenvolgende keer na Argentinië en Chili in die derde plek geëindig.<ref name="sudamericano">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compsoverview/40 |title=Sudamericano de Rugby – Overview |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die 2000-toernooi was die Chilene drie punte kort van hul eerste oorwinning oor Argentinië wat egter met ’n reserwespan pleks van die nasionale span uitgedraf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=2000 |title=Sudamericano de Rugby 2000 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In April 2002 het die ''Condores'' die [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering met maklike oorwinnings oor Brasilië en Paraguay afgeskop, waarvolgens hulle die volgende rondte gehaal het. Hier het hulle teen Uruguay en vir die eerste keer ooit teen beide [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] te staan gekom. Hulle kon twee tuisoorwinnings oor Uruguay en die Verenigde State aanteken, maar ná altesaam vier nederlae het hulle in die vierde en laaste plek geëindig, waarmee hulle uitgeskakel is. Hulle was gelyk op punte met die Verenigde State, wat die interkontinentale uitspeelrondte teen Spanje gehaal het, maar hulle het minder [[Drie (sport)|drieë]] gedruk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2003 |title=2003 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 2004 en 2005 het Chili aan albei toernooie van die kortstondige Interkontinentale Beker deelgeneem. Die eerste toernooi in Suid-Amerika het hulle ná Uruguay in die tweede plek afgesluit. Tydens die tweede en laaste toernooi, waartydens hulle vir die eerste keer Europa besoek het, het hulle ná nederlae teen [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] en [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] in die vierde en laaste plek geëindig. In Oktober 2005 het hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering se eerste rondte ná oorwinnings oor Paraguay en Brasilië in die eerste plek afgesluit, tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2006, wat gelyktydig as tweede rondte gedien het, kon hulle egter geen oorwinning aanteken nie en het sodoende die interkontinentale uitspeelrondte misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2007 |title=2007 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In April 2009 het Chili in die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering se derde rondte begin, maar hul deelname was net van ’n kort duur. Hoewel hulle Brasilië weer kon klop, is hulle ná die daaropvolgende nederlaag teen Uruguay uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2011 |title=2011 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> === Eerste rugbywêreldbekerdeelname === [[Lêer:2016 South American Rugby Championship - Uruguay vs Chile - 14.JPG|duimnael|Chili teen Uruguay tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2016]] [[Lêer:2023 Rugby World Cup warm-up matches - Uruguay vs Chile - 21.jpg|duimnael|Opwarmingswedstryd voor die Rugbywêreldbeker 2023 teen Uruguay in [[Montevideo]]]] [[Lêer:Italy Chile rugby test match 2025 02.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Chili en Italië in [[Genua]] in 2025]] In 2010 was die Chilene op die punt van ’n verrassing, toe hulle die besoekende [[eilandstaat]] [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] amper verslaan het, maar hulle het dié wedstryd met 30–32 verloor.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.rugbynoticias.cl/2010/09/chile-30-tonga-32/ |title=Chile 30 – Tonga 32 |publisher=rugbynoticias.ci |date=29 September 2010 |accessdate=24 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724082256/http://rugbynoticias.cl/2010/09/chile-30-tonga-32/ |archive-date=24 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die daaropvolgende jaar kon hulle Uruguay vir die eerste keer in nege jaar klop, waarmee hulle die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2011 in die tweede plek afgesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=2011 |title=Sudamericano de Rugby 2011 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In 2012 het hulle soos gewoon die derde plek beklee, maar hulle het nogtans die volgende rondte gehaal. Hier kon hulle Brasilië klop, maar hulle het teen Uruguay verloor, waarmee hulle uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2015 |title=2015 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Argentinië het vanweë sy oorskakeling na die Suidelike Halfrond se [[Die Rugbykampioenskap|Rugbykampioenskapstoernooi]] van 2014 af nie meer met sy dominerende nasionale span aan die jaarlikse vastelandse toernooi deelgeneem nie. Die ''Condores'' kon die kans nie benut nie en het hul laagtepunt bereik, toe hulle tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2014 deur beide Brasilië en Paraguay verslaan is en in die laaste plek geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=2014 |title=Sudamericano de Rugby 2014 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> ’n Jaar later kon hulle herstel en tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2015 ná oorwinnings oor Brasilië, Paraguay en Uruguay hul eerste Suid-Amerikaanse titel inpalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=2015 |title=Sudamericano de Rugby 2015 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die in 2009 ingestelde Amerikaanse Rugbykampioenskap, waaraan voorheen sekere nasionale reserwespanne deelgeneem het, het in 2016 ’n fundamentele verandering ondergaan. Sedertdien het die Amerikas se vyf leidende spanne na die voorbeeld van die Europese [[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] in ’n jaarlikse rondomtalie ontmoet. Slegs Argentinië het ten einde van ’n meer gebalanseerde toernooi slegs sy reserwespan (die ''Jaguares'') laat deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2015/09/04/americas-six-nations-start-february/ |title=Americas Six Nations to Start in February |publisher=Americas Rugby News |date=4 September 2015 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die eerste toernooi in Februarie en Maart 2016 het Chili ’n tuisoorwinning oor Brasilië aangeteken, voordat hulle ’n aanvanklik noue wedstryd teen Argentinië in die laaste 20 minuut uit die hand laat glip en met 15–52 verloor het. Daarop het nederlae teen die Verenigde State, Uruguay en Kanada gevolg, waarmee hulle die toernooi in die laaste plek afgesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/108?Stagione=2016 |title=Americas Rugby Championship 2016 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2016 het hul titelverdediging misluk en Chili het in die tweede plek ná Uruguay geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=2016 |title=Sudamericano de Rugby 2016 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die Amerikaanse Rugbykampioenskap 2017 het ná vyf nederlae ook teleurstellend verloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/108?Stagione=2017 |title=Americas Rugby Championship 2017 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die daaropvolgende Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap 2017 het gelyktydig gedien as deel van die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering; Chili kon Brasilië en Paraguay klop, maar hulle is deur Uruguay verslaan, waarmee die span in die tweede plek geëindig en weereens vroeg uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2019 |title=2019 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In dieselfde jaar het die Chilene deelgeneem aan die laaste Nasiesbeker, ’n ontwikkelingstoernooi vir spanne van die tweede en derde vlak; ná ’n oorwinning oor [[Keniaanse nasionale rugbyspan|Kenia]] en ’n nederlaag elk teen [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] en [[Hongkongse nasionale rugbyspan|Hongkong]] het hulle die derde plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/94?Stagione=2017 |title=Cup of Nations 2017 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Tydens beide die omskepte Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskappe in 2018 en 2019 het die Chilene die derde plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=2018 |title=Sudamericano de Rugby 2018 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/40?Stagione=2019 |title=Sudamericano de Rugby 2019 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In albei jare het die Amerikaanse Rugbykampioenskap ná vyf nederlae elk ook teleurstellend verloop. Ná die uitbreek van die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] aan die begin van 2020 kon vir anderhalf jaar geen toetswedstryd gespeel word nie. In Julie 2021, met die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2023]]-kwalifisering, het die ''Condores'' weer aan die internasionale speelprogram deelgeneem. Hulle het die eerste rondte oorspring, aangesien [[Colombiaanse nasionale rugbyspan|Colombia]] weens ’n aantal [[Covid-19-pandemie|Covid-19-besmettings]] nie kon speel nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2021/07/02/chile-advance-in-rwc-qualifiers-after-colombia-match-is-cancelled/ |title=Colombia match cancelled, Chile advance in RWC qualifiers |publisher=Americas Rugby News |date=2 Julie 2021 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In rondte 2 het hulle in ’n driehoekige toernooi die tweede plek tussen Uruguay en Brasilië beklee. Daarmee het hulle die uitspeelwedstryd teen Kanada gehaal. Op ’n naelskraapse 21–22-wegnederlaag het ’n 33–24-tuisoorwinning gevolg, wat hulle na rondte 3 teen die Verenigde State geneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2023 |title=2023 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchives.net |date=2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die uitslag in hierdie deurslaggewende uitspeelwedstryd was baie naelskraap: Terwyl hulle die tuiswedstryd in Santiago de Chile met 21–22 verloor het, kon hulle die wegwedstryd in [[Glendale, Colorado|Glendale]], [[Colorado]], met 31–29 wen. Sodoende het die Chilene met een wedstrydpunt teen die gunsteling geseëvier en vir die eerste keer in hul agtste probeerslag vir ’n rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/733127/rugby-world-cup-2023-americas-2-play-off-recap |title=Chile secure Rugby World Cup debut with dramatic defeat of the USA |publisher=rugbyworldcup.com |date=17 Julie 2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Deskundiges was dit voor die toernooi eens, dat die Chilene wenloos sou bly, aangesien hulle reeds hul moontlikhede uitgeput het deur te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/38294581/rugby-world-cup-2023-pool-d-preview-england-argentina-japan-samoa-chile |title=RWC 2023 Pool D Preview: Everything you need to know |publisher=ESPNscrum |author=Sam Bruce |date=31 Augustus 2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Soos verwag het hulle vier swak nederlae gely teen [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] (met 12–42), [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] (met 10–43), [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] (met 0–71) en Argentinië (met 5–59), waarvolgens hulle in die groepfase uitgeskakel is. Teen Japan, Samoa en Engeland het die Chilene vir die eerste keer te staan gekom, terwyl die wedstryd teen Argentinië die eerste Suid-Amerikaanse ontmoeting tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi ooit was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862914/rugby-world-cup-2023-argentina-chile-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Argentina v Chile |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 September 2023 |accessdate=14 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014044701/https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862914/rugby-world-cup-2023-argentina-chile-preview |archive-date=14 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Suid-Amerikaanse [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering het die span in Augustus 2024 in die tweede rondte afgeskop, waar hulle ná twee maklike oorwinnings oor Paraguay en Brasilië die derde rondte gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=2027 |title=2027 Rugby World Cup – South American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2025 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Daar het die Chilene in Julie 2025 die weg- en tuiswedstryde, wat gelyktydig as Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap geag is, weer teen die Brasiliane gewen, waarna hulle in twee uitspeelwedstryde teen die Uruguane volgens algehele telling naelskraap verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/09/07/only-three-places-remain-at-rugby-world-cup-2027 |title=Only Three Places Remain at Rugby World Cup 2027 |publisher=Rugby Americas News |author=Paul Tait |date=7 September 2025 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Daarna het die span in die Suid-Amerika-Stille-Oseaan-uitspeelrondte teen Samoa te staan gekom, waar die eerste wedstryd met 32–32 gelykop geëindig het, terwyl Chili die tweede wedstryd tuis met 31–12 gewen en sodoende vir sy tweede agtereenvolgende rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/09/27/sublime-chile-write-history-by-beating-samoa-in-rwc-qualifier |title=Sublime Chile Write History by Beating Samoa in RWC Qualifier |publisher=Rugby Americas News |date=27 September 2025 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Dit was die Chilene se eerste oorwinning oor dié span en ook hul eerste oorwinning oor ’n [[Stille Oseaan]]-[[eilandstaat]] ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/chile-defeat-samoa-in-front-of-bumper-home-crowd-to-qualify-for-2027-rugby-world-cup-2025928 |title=Chile defeat Samoa in front of bumper home crowd to qualify for 2027 Rugby World Cup |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nick Wasiliev |date=28 September 2025 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Dié prestasie het ’n bykomende, onverwagte newe-effek gehad: aangesien Samoa in die kwalifisering nog ’n rondte moes speel, is hulle tydens die 2025-eindjaarrugbytoetsreeks met Chili vervang, wat gevolglik vir die eerste teen [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] te staan gekom het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/10/09/italy-to-face-chile-for-the-first-time-ever-in-november-2025/ |title=Italy to face Chile for the first time ever in November 2025 |publisher=Americas Rugby News |date=9 Oktober 2025 |accessdate=25 September 2026}}</ref> In dié wedstryd het die Chilene verrassend goed meegeding en is redelik naelskraap met 34–19 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/11/22/chile-put-up-a-fight-against-italy/ |title=Chile put up a fight against Italy |publisher=Americas Rugby News |date=22 November 2025 |accessdate=25 September 2026}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:Andean condor (Vultur gryphus) at Colca Canyon.jpg|duimnael|Die [[Andiese kondor]], embleem van die Chileense nasionale rugbyspan]] Chili speel tradisioneel in ’n rooi trui met blou kleuraksente, blou broeke en blou-rooi-gestreepte sokkies. Hul alternatiewe trui is wit met blou kleuraksente, wit broeke en rooi-wit-gestreepte sokkies. Die huidige truiverskaffer is die Engelse sportuitruster [[Umbro]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.umbro.com/en/rugby/club-kits/chile-rugby-21-22-home-and-away-kits/ |title=Chile Rugby X Umbro |publisher=[[Umbro]] |date=23 Mei 2021 |accessdate=25 September 2026}}</ref> en die truiborge is Inversiones Latam asook [[Peugeot]].<ref>{{es}} {{cite web |url=https://inversioneslatam.cl/confirmado-dos-anos-mas-como-sponsor-oficial-de-la-seleccion-chilena-de-rugby/ |title=¡Confirmado! Dos años más como sponsor oficial de Los Cóndores Rugby |publisher=Inversiones Latam |author=Catalina Espinoza |date=11 Februarie 2022 |accessdate=18 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718213301/https://inversioneslatam.cl/confirmado-dos-anos-mas-como-sponsor-oficial-de-la-seleccion-chilena-de-rugby/ |archive-date=18 Julie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.rugbychile.cl/2022/06/07/el-leon-se-suma-al-vuelo-de-los-condores-peugeot-firma-alianza-con-la-federacion-deportiva-nacional-de-rugby-de-chile/ |title=El león se suma al vuelo de los ‘Cóndores’: Peugeot firma alianza con la Federación Deportiva Nacional de Rugby de Chile |publisher=Rugby Chile |author=Jorge Aldunate |date=7 Junie 2022 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel. Die beheerliggaam [[Nasionale Rugbysportfederasie]] se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n [[Andiese kondor]] op ’n rooi agtergrond. Die nasionale span se bynaam ''Los Condores'' (“die kondors”) is ontleen aan die Spaanse naam van dié voël uit die [[Familie (biologie)|familie]] [[nuwewêreldse aasvoël]]s wat wydverspreid in Suid-Amerika voorkom. == Tuisstadion == [[Lêer:Estadio La Pintana 1.JPG|duimnael|Die [[Estadio Municipal de La Pintana]] in [[Santiago de Chile]], tuisstadion van die Chileense nasionale rugbyspan]] Chili se tuisstadion is die [[Estadio Municipal de La Pintana]] in die hoofstad [[Santiago de Chile]] met ’n kapasiteit van 6&nbsp;000. Dit is in besit van die munisipaliteit [[La Pintana]] wat dit aan die rugbyunie beskikbaar stel vir gebruik.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://chile.as.com/chile/2017/12/27/masdeporte/1514408349_808659.html |title=El Municipal de La Pintana será sede de los Cóndores en 2018 |publisher=Diario AS |date=27 Desember 2017 |accessdate=25 September 2026}}</ref> Hier word amper al die nasionale span se tuiswedstryde, die [[Selknam]]-konsessie,<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.emol.com/noticias/Deportes/2023/02/18/1087128/selknam-debut-super-rugby-americas.html |title=Selknam tuvo un contundente estreno triunfal en el Súper Rugby Américas |publisher=EMOL |date=18 Februarie 2023 |accessdate=25 September 2026}}</ref> die meeste wedstryde tydens die nasionale rugbykampioenskap en ander rugbybyeenkomste aangebied. Die tweede hoofgebruiker is die sokkerklub [[CD Santiago Morning]] en ook die Chileense nasionale vrouesokkerspan gebruik die stadion vir hul tuiswedstryde. Ander tuisstadions sluit in die [[Estadio Elías Figueroa Brander|Estadio Playa Ancha]] in [[Valparaíso]], Club Everton en die [[Estadio Sausalito]] in [[Viña del Mar]], Old John’s in [[Concepción]] en die [[Estadio La Granja]] in [[Curicó]]. Tot op hede het die nasionale span slegs elf tuiswedstryde buite die hoofstad gespeel, mees onlangs in 2023 in Valparaíso. == Toetswedstryde == Chili het 88 van sy 207 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 42,51%. Chili se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=28;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Chile |publisher=ESPNscrum |accessdate=25 September 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 31 || 0 || 31 || 0 || 0,00 |- | {{BELru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BMUru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BRAru}} || 33 || 26 || 5 || 2 || 78,79 |- | {{ENGru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{GERru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{GEOru}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00 |- | {{HKGru}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00 |- | {{ITAru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{JPNru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{CANru}} || 9 || 2 || 7 || 0 || 22,22 |- | {{KENru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{KORru}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00 |- | {{NAMru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{NEDru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{PARru}} || 30 || 29 || 1 || 0 || 96,67 |- | {{PERru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{ROMru}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 33,33 |- | {{RUSru}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{SAMru}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 33,33 |- | {{SCOru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{ESPru}} || 6 || 2 || 4 || 0 || 33,33 |- | {{TGAru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{TTOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{URUru}} || 55 || 12 || 42 || 1 || 21,82 |- | {{VENru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 8 || 2 || 6 || 0 || 25,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''207''' || '''88''' || '''115''' || '''4''' || '''42,51''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Chili het tot dusver vir een [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer. Hulle is tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023|2023-toernooi]] egter sonder ’n oorwinning in die groepfase uitgeskakel. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap === Sedert die eerste toernooi in 1951 neem Chili aan die Suid-Amerikaanse Rugbykampioenskap deel. Hulle het die toernooi een keer gewen en twaalf keer as naaswenner geëindig. * Titeloorwinnings (1): 2015 === Amerikaanse Rugbykampioenskap === Chili het vier keer aan die sedert 2009 jaarliks besliste Amerikaanse Rugbykampioenskap (oftewel “Amerikaanse Sesnasies”) deelgeneem, waar hulle teen Brasilië, Kanada, Uruguay en die Verenigde State asook die Argentynse tweede span speel. By al die vier deelnames het hulle die sesde plek behaal. === Ander toetswedstryde === In teenstelling met ander tradisionele rugbylande het die Chileense nasionale rugbyspan tydens die amateurtydperk nie oorsese toere onderneem nie en tot in die middel-1990’s slegs wedstryde in Suid-Amerika gespeel. Daarteenoor het hulle deur Suid-Amerika toerende nasionale spanne gehuisves. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die [[Noordelike Halfrond]] tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se midjaarrugbytoetsreeks tree Chili as gasheer op en gedurende Novembermaand se eindjaarrugbytoetsreeks reis Chili na Europa. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Chili nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Chileense span gevorm tydens die Suid-Amerikaanse [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/06/12/chile-roster-named-for-romania-and-rugby-world-cup-qualifiers/ |title=Chile Roster Named for Romania and Rugby World Cup Qualifiers |publisher=Americas Rugby News |author=Paul Tait |date=12 Junie 2025 |accessdate=25 September 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(zagueros)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Lucas Berti]] || [[Skrumskakel]] || [[Montpellier Hérault Rugby|Montpellier]] || style="text-align:center" | {{0}}3 |- | [[Juan Cruz Reyes]] || Skrumskakel || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}5 |- | [[Manuel Bustamante]] || Skrumskakel || Chile Sewes || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Rodrigo Fernández]] || [[Losskakel]] || [[Rugby Colorno|Colorno]] || style="text-align:center" | 30 |- | [[Tomás Salas]] || Losskakel || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Rodrigo Araya]] || [[Senter]] || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Clemente Armstrong]] || Senter || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Matías Garafulic]] || Senter || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 19 |- | [[Nicolás Saab]] || Senter || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Santiago Videla]] || Senter || [[Miami Sharks]] || style="text-align:center" | 36 |- | [[Cristóbal Game]] || [[Vleuel]] || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |- | [[Nicolás Garafulic]] || Vleuel || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 27 |- | [[Federico Kennedy]] || Vleuel || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Iñaki Ayarza]] || [[Heelagter]] || [[RC Vannes|Vannes]] || style="text-align:center" | 21 |- | [[Lucas Strabucchi]] || Heelagter || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(delanteros)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Diego Escobar]] || [[Haker]] || [[Racing 92]] || style="text-align:center" | 13 |- | [[Salvador Lues]] || Haker || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 21 |- | [[Benjamín Moreno]] || Haker || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Norman Aguayo]] || [[Stut]] || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}3 |- | [[Javier Carrasco]] || Stut || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 30 |- | [[Matías Dittus]] || Stut || Sarlat || style="text-align:center" | 32 |- | [[Baltazar Gurruchaga]] || Stut || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Iñaki Gurruchaga]] || Stut || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 21 |- | [[Emilio Shea]] || Stut || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Javier Eissmann]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[SU Agen|Agen]] || style="text-align:center" | 30 |- | [[Santiago Pedrero]] || Slot || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 17 |- | [[Bruno Sáez]] || Slot || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}5 |- | [[Augusto Villanueva]] || Slot || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Alfonso Escobar]] || [[Losvoorspeler]] || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 28 |- | [[Raimundo Martínez]] || Losvoorspeler || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 22 |- | [[Joaquin Milesi]] || Losvoorspeler || [[Selknam]] || style="text-align:center" | {{0}}6 |- | [[Clemente Saavedra]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Selknam]] || style="text-align:center" | 32 |- | [[Santiago Valenzuela]] || Losvoorspeler || [[Club Deportivo Universidad Católica|Universidad Catolica]] || style="text-align:center" | {{0}}1 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Rodrigo Fernández 2023.jpg|duimnael|upright|Rodrigo Fernández (2023)]] Twee voormalige Chileense spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=25 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Donald Campbell]] || [[Senter]] || 2012 |- | [[Ian Campbell (rugbyspeler)|Ian Campbell]] || Senter || 2012 |} === Spelerstatistieke === Vervolgens die belangrikste statistieke van Chili se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen: September 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=28;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=25 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[José Larenas]] || 2012–2023 || 50 |- | {{0}}2 || [[Benjamin Madrigal]] || 2012–2019 || 43 |- | {{0}}3 || [[Tomás Dussaillant]] || 2016–2023 || 40 |- | {{0}}4 || [[Ignacio Silva]] || 2010–2023 || 38 |- | {{0}}5 || [[Martín Sigren]] * || 2016–2025 || 37 |- | {{0}}6 || [[Santiago Videla]] * || 2017–2025 || 36 |- | {{0}}7 || [[José Williams]] || 2012–2019 || 34 |- | {{0}}8 || [[Ignacio Aninat]] || 2010–2021 || 34 |- | {{0}}9 || [[Nikola Bursic]] || 2013–2021 || 30 |- | 10 || [[Beltran Sandoval]] || 2016–2019 || 29 |} <!-- | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=28;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=25 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} --> |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=28;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=25 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Santiago Videla]] * || 2017–2025 || 268 |- | {{0}}2 || [[Javier Valderrama]] || 2008–2015 || 239 |- | {{0}}3 || [[Tomás Vergara]] || 2016–2019 || 130 |- | {{0}}4 || [[Matías Torrico]] || 2014–2017 || 104 |- | {{0}}5 || [[Francisco Moller]] || 2011–2019 || {{0}}73 |- | {{0}}6 || [[Rodrigo Fernández]] * || 2016–2025 || {{0}}57 |- | {{0}}7 || [[José Larenas]] || 2012–2023 || {{0}}55 |- | {{0}}8 || [[Italo Penaloza]] || 2014–2018 || {{0}}40 |- | {{0}}9 || [[Nicolás Garafulic]] * || 2019–2025 || {{0}}35 |- | 10 || [[Benjamin Madrigal]] || 2012–2019 || {{0}}35 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=28;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=25 September 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[José Larenas]] || 2012–2023 || 11 |- | {{0}}2 || [[Rodrigo Fernández]] * || 2016–2025 || 10 |- | {{0}}3 || [[Santiago Videla]] * || 2017–2025 || {{0}}9 |- | {{0}}4 || [[Italo Penaloza]] || 2014–2018 || {{0}}8 |- | {{0}}5 || [[Felipe Valdivia]] || 2010–2017 || {{0}}8 |- | {{0}}6 || [[Nicolás Garafulic]] * || 2019–2025 || {{0}}7 |- | {{0}}7 || [[Tomás Vergara]] || 2016–2019 || {{0}}7 |- | {{0}}8 || [[Benjamin Madrigal]] || 2012–2019 || {{0}}7 |- | {{0}}9 || [[Matias Garafulic]] * || 2021–2025 || {{0}}6 |- | 10 || [[Julio Blanc]] || 2019–2019 || {{0}}5 |} |} == Afrigters == [[Lêer:2015 Rugby World Cup - Repechage qualifier - Uruguay vs Russia - Pablo Lemoine.jpg|duimnael|upright|Pablo Lemoine (2015)]] Die volgende persone het al as hoofafrigters van die Chileense nasionale rugbyspan gedien: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Argentinië}} Jorge Navesi || 2002–2006 |- | {{vlagikoon|Chili}} Cristian Iga || 2007 |- | {{vlagikoon|Argentinië}} Gonzolo Balbontin || 2007 |- | {{vlagikoon|Argentinië}} Daniel Graco || 2008–2012 |- | {{vlagikoon|Argentinië}} Omar Turcumán || 2012–2014 |- | {{vlagikoon|Australië}} Paul Healy || 2014–2015 |- | {{vlagikoon|Chili}} Elías Santillán || 2016 |- | {{vlagikoon|Frankryk}} Bernard Charreyre || 2016–2017 |- | {{vlagikoon|Argentinië}} Omar Turcuman || 2017 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Mark Cross || 2017–2018 |- | {{vlagikoon|Uruguay}} Pablo Lemoine || sedert 2018 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Chileense nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1}} * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Chile national rugby union team|Chileense nasionale rugbyspan}} * {{es}} [https://chile.rugby/ Amptelike webwerf van die Chileense Rugbyfederasie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/south-america/chile Chili by Wêreldrugby] * {{es}} [https://www.rugbychile.cl/ Chileense rugbygemeenskap] * {{es}} [https://rugbynoticias.cl/ Chileense rugbynuus] * {{en}} [https://www.americasrugbynews.com/category/chile/ Chili op Americas Rugby News] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Chili]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Suid-Amerika]] 8iyocmzhbs6gy0nksyu3eza2x4vvw6u 0 293216 2970680 2955851 2026-09-25T14:45:49Z BurgertB 2401 Skakel 2970680 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Wes-Kaapse topografie.jpg|duimnael|280px|Kaart van die [[Wes-Kaap]] waarop die Kaapse Plooiberge aangedui word. Dit is nie deel van die [[Groot Eskarp, Suider-Afrika|Groot Eskarp]] nie (dié word in blou aangetoon). Die Kaapse Plooigordel strek so ver oos as [[Gqeberha]], sowat 150&nbsp;km buite die regterkant van die kaart.]] Die '''Kaapse Plooigordel''' is ’n plooi-en-oorskuiwingsgordel uit die laat [[Paleosoïkum]] wat die opeenvolging van die lae afsetselgesteentes van die Kaapse Supergroep in die suidwestelike hoek van [[Suid-Afrika]] beïnvloed het.<ref name="Shone_Booth">{{cite journal | title=The Cape Basin, South Africa: A review | author=Shone R.W. & Booth P.W.K. | journal=Journal of African Earth Sciences | year=2005 | volume=43 | issue=1–3 | pages=196–210 | doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.013}}</ref> Die gesteentes is hoofsaaklik [[skalie]] en [[sandsteen]], met die skalie (Bokkeveld-groep) in die valleibodems terwyl die erosiebestande sandsteen (Skiereiland-formasie) die parallelle [[bergreeks]]e van die '''Kaapse Plooiberge''' vorm. Dié berge bereik ’n maksimum hoogte van 2&nbsp;325&nbsp;m by die [[Seweweekspoortpiek]]. Die Kaapse Plooiberge vorm ’n reeks parallelle bergreekse wat 850&nbsp;km ver al langs die suidwestelike kuslyn van Suid-Afrika afloop, vanaf die [[Sederberg (berg)|Sederberg]] 200&nbsp;km noord van die [[Kaapse Skiereiland]], en dan al langs die suidkus tot so ver as [[Gqeberha]] (Port Elizabeth), 650&nbsp;km oos van die skiereiland. (Sien kaart regs.) ==Geologiese oorsprong== [[Beeld:Aarde - geologiese tydlyn.svg|thumb|450px|links|’n Tydlyn van die [[aarde]] se [[geologie]]se geskiedenis, met nadruk op die gebeure in [[Suider-Afrika]]. Die '''geel blokkie''' wat '''C''' gemerk is, dui aan wanneer die Kaapse Supergroep afgeset is in verhouding tot die [[Karoo-supergroep]], '''K''', net daarna. Die '''W''' dui aan wanneer die [[Witwatersrand-supergroep]] afgeset is, baie vroeër.]] [[Beeld:Suid-Gondwana.jpg|thumb|links|320px|Suid-Gondwana tydens die [[Kambrium]] tot [[Ordovisium]]. Die kontinente waarin die superkontinent eindelik opgebreek het, word in bruin aangedui. Die skeur wat Suider-Afrika en die Falklandplato geskei het, is oorvloei en het die Agulhassee gevorm.]] [[Beeld:Vorming van Kaapse Plooiberge.jpg|thumb|320px|links|’n Noord-suid-deursnee van die Agulhassee. Die bruin strukture is kontinentale plate, die dik swart laag links is die paleo-Pasifiese plaat, rooi dui die boonste [[aardmantel]] aan en blou die oorstroomde gebiede of oseaan. Op die boonste skets word die geologie van sowat 510&nbsp;miljoen jaar gelede uitgebeeld, met die afsettings wat eindelik die Kaapse Supergroep sou vorm wat in die Agulhassee afsak. Die middelste skets wys die Falklandplato wat weer noordwaarts dryf om die Agulhassee toe te maak, wat veroorsaak dat die Kaapse Supergroep in ’n reeks plooie gedruk word, wat hoofsaaklik tussen wes en oos loop. Die onderste skets wys hoe die subduksie van die paleo-Pasifiese plaat onder die Falklandplato tydens die vroeë Perm ’n enorme bergreeks laat ontstaan. Dit is eindelik weggevreet om die Karoo-binnesee te vorm.]] [[Beeld:SwartbergPICT3193.JPG|thumb|240px|Geplooide rotsformasies van die Swartberg]] [[Beeld:Kaapse erosie.svg|thumb|240px|’n Geologiese deursnee van wes tot oos deur tafelberg, die Kaapse Vlakte (die landengte wat die skiereiland met die vasteland verbind) en die [[Hottentots-Hollandberge]] op die vasteland. Dit wys hoe die Kaapse Plooiberge in hierdie streek deur erosie weggevreet is en net Tafelberg met sy plat bokant, wat eens die bodem van ’n vallei was, agtergelaat het.<ref name=compton/>]] [[Beeld:Table Mountain Cape Town South Africa 19Mar2018 SkySat.jpg|thumb|240px|’n Satellietfoto van Tafelberg en Kaapstad.]] Die rotse is afgeset as sediment in ’n [[skeurvallei]] wat tydens die [[Periode (geologie)|periodes]] [[Kambrium]] en [[Ordovisium]] (sowat 510&nbsp;miljoen tot 330-350&nbsp;miljoen jaar gelede) in die suide van die superkontinent [[Gondwana]] ontstaan het, net suid van die huidige [[Suider-Afrika]].<ref name=compton>Compton, J.S. (2004).''The Rocks and Mountains of Cape Town''. p. 24-26, 44–70. Double Storey Books, Cape Town.</ref><ref name=McCarthy>McCarthy, T., Rubridge, B. (2005). ''The Story of Earth and Life.'' pp. 159–161, 182, 187–199, 202–207, 247–248, 267–269, 302. Struik Publishers, Cape Town</ref><ref name=Truswell>Truswell, J.F. (1977). ''The Geological Evolution of South Africa''. pp. 93–96, 114–159. Purnell, Cape Town.</ref> (Sien die geel blokkie wat '''C''' gemerk is op die [[aarde]] se geologiese tydlyn links.) ’n Laag afsetting van 8&nbsp;km dik, bekend as die '''Kaapse Supergroep''' (sien onder), het op die bodem van die skeurvallei versamel.<ref name=McCarthy /> Die sluiting van die skeurvallei, wat 330&nbsp;miljoen jaar gelede begin het, is veroorsaak deur die ontwikkeling van ’n [[subduksie]]sone aan die suidgrens van Gondwana en die daaropvolgende verskuiwing van die Falklandplato terug na [[Afrika]] tydens die periodes [[Karboon]] en vroeë [[Perm (geologie)|Perm]]. Die Kaapse Supergroep is in ’n reeks parallelle plooie gedruk wat hoofsaaklik tussen oos en wes loop. Ná die sluiting van die skeurvallei het die voortgesette subduksie van die paleo- Pasifiese Plaat onder die Falklandplato en die daaropvolgende botsing van laasgenoemde met Suider-Afrika ’n enorme bergreeks suid van die vorige skeurvallei opgestoot. Die geplooide Kaapse Supergroep het die noordelike voorheuwels van hierdie hoë bergreeks gevorm. Die gewig van die berge van die Falkland-Kaapse Supergroep het veroorsaak dat die kontinentale kors van Suider-Afrika gesak het, en so is ’n [[bekken]] gevorm waarin die [[Karoo-supergroep]] afgeset is.<ref name="Shone_Booth"/><ref name=McCarthy /><ref name="Catuneanu">{{cite journal | url=http://research.eas.ualberta.ca/catuneanu/files/Papers_PDF%20files/2004_Catuneanu_Forelands_JAES.pdf | title=Retroarc foreland systems––evolution through time | author=Catuneanu O. | journal=Journal of African Earth Sciences | year=2004 | volume=38 | issue=3 | pages=225–242 | doi=10.1016/j.jafrearsci.2004.01.004}}</ref> Eindelik is ’n groot deel van die Kaapse Supergroep onder hierdie Karoo-afsettings begrawe, maar dit het weer as berge verskyn met die styging van die subkontinent sowat 180&nbsp;miljoen jaar gelede, en weer 20&nbsp;miljoen jaar gelede. Hiermee is ’n tydperk van aanhoudende [[erosie]] begin wat baie kilometers van die oppervlak van Suider-Afrika verwyder het.<ref name=McCarthy /> Hoewel die bokant van die oorspronklike Kaapse Plooiberge deur erosie weggevreet is, het dit stadiger verloop as met die aansienlik sagter Karoo-afsetting noord daarvan. Dus het die Kaapse Plooigordel uit die weggevrete Afrika-landskap verrys en die parallelle bergreekse gevorm wat vandag 800&nbsp;km ver aan die suidelike en suidwestelike kuslyn van die [[Wes-Kaap]] loop. Eintlik vorm hulle die kuslyn – hulle loop óf steil af tot in die see óf hulle word deur ’n relatief smal kusvlakte van die see geskei. Die grootste deel van die Falklandbergreeks was waarskynlik teen die middel van die [[Jura]] deur erosie weggevreet, en dit het suidwes begin verskuif kort ná die verbrokkeling van Gondwana 150&nbsp;miljoen jaar gelede. Dit het veroorsaak dat die Kaapse Plooigordel die suidekant van die nuut gevormde kontinent Afrika gevorm het. Hoewel die berge baie oud is in vergelyking met die [[Andes]] en [[Alpe]], het hulle steil en ru gebly vanweë hulle [[kwarts]]sandsteengeologie (sien onder), wat hulle bestand teen verwering maak. [[Tafelberg]] vorm deel van die Kaapse Plooigordel – dit bestaan uit strata van die Kaapse Supergroep wat hier die laagste (oudste) is. Dit word gevorm deur hoofsaaklik kwartssandsteen wat die indrukwekkende, feitlik vertikale kranse skep wat die berg en die res van die reeks wat die ruggraat van die [[Kaapse Skiereiland]] vorm, kenmerk.<ref name=compton>Compton, J.S. (2004).''The Rocks and Mountains of Cape Town''. p. 24-26, 44–70. Double Storey Books, Cape Town.</ref><ref>{{Cite web |url=http://web.uct.ac.za/depts/geolsci/cape.htm |title=Geology of the Cape Peninsula – Cape Fold Belt |access-date=19 Julie 2012 |archive-date=14 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214183219/http://web.uct.ac.za/depts/geolsci/cape.htm |url-status=dead }}</ref> Die mate waarin die oorspronklike Kaapse Plooiberge (wat tydens die Karboon en vroeë Perm ontstaan het) deur erosie weggevreet is, word bewys deur die feit dat die 1&nbsp;km hoë Tafelberg op die Kaapse Skiereiland ’n [[plooidal]]berg is, wat beteken dit het deel gevorm van die bodem van ’n vallei toe die Kaapse Supergroep aanvanklik geplooi is. Die [[plooirug]], of hoogste deel van die plooi tussen Tafelberg en die [[Hottentots-Hollandberge]] (1,2 tot 1,6&nbsp;km hoog), aan die ander kant van die landengte wat die skiereiland met die vasteland verbind, is deur erosie weggevreet. Die Malmesbury-skalie en granietgesteente waarop hierdie plooirug gelê het, het ook ’n plooirug gevorm, maar omdat dit uit baie sagter gesteentes bestaan het, is dit weggevreet tot ’n 50&nbsp;km breë, plat vlakte (wat nou deur sand bedek is), bekend as die [[Kaapse Vlakte]].<ref name=compton /> Die berge van die Kaapse Plooigordel strek van omtrent [[Clanwilliam]] (sowat 200&nbsp;km noord van [[Kaapstad]]) tot by omtrent [[Gqeberha]] (sowat 650&nbsp;km oos van Kaapstad). Die afsetting van die Kaapse Supergroep buite hierdie punte is nie in berge geplooi nie, maar vorm plek-plek steil kranse of klowe, waar die omringende afsetting weggevreet is (’n voorbeeld is die [[Oribiravyn]] in die suide van [[KwaZulu-Natal]]).<ref name=McCarthy /><ref name=Truswell /> Hoewel die berge nie baie hoog is nie, is hulle majestueus en dramaties. Dit is danksy verskeie geologiese faktore. Die reeks het gewoonlik min of geen voorheuwels nie en styg direk vanuit die valleie omhoog. Die basis van die berge is gewoonlik op of naby die seevlak.<ref>{{Cite web |url=http://web.uvic.ca/~stj/Assets/PDFs/STJ%20JAES%2000.pdf |title=The Cape Fold Belt |access-date=21 Februarie 2020 |archive-date=18 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918135823/http://web.uvic.ca/~stj/Assets/PDFs/STJ%20JAES%2000.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Kaapse Supergroep== Die berge van die Kaapse Plooigordel bestaan uit gesteentes wat tot die Kaapse Supergroep behoort; laasgenoemde strek veel verder as die plooigordel. Die supergroep word in verskeie [[Litostratigrafiese eenheid|groepe]] verdeel. Die westelike en suidelike dele van die supergroep is in ’n reeks berge geplooi deurdat die Falklandplato gebots het teen wat later Suid-Afrika sou word (sien sketse links). Die hele supergroep in hierdie streek loop egter laer na die noorde en ooste, sodat die oudste gesteentes in die suide en weste blootgelê is en die jongste gesteentes in die noorde, waar die hele Kaapse Supergroep onder die [[Karoo-supergroep|Karoogesteentes]] verdwyn. Boorwerk in die [[Karoo]] het onthul die Kaapse Supergroep se gesteentes word onder die oppervlak aangetref, tot sowat 150&nbsp;km noord van die noordelikste punt waar hulle selfs op die oppervlak gesien kan word.<ref name=Truswell /> Die Kaapse Supergroep strek tot buite die plooigordel, tot in die [[Oos-Kaap]] en Noord-[[KwaZulu-Natal]], waar geen plooiing plaasgevind het nie.<ref name=Truswell /> ===Klipheuwel- en Natal-groep=== Die aanvanklike afsetting in die skeurvallei wat in Suid-Gondwana ontstaan het (sien diagram links bo) was beperk tot die westelike en oostelike punte van die skeur. [[Rivier]]e wat hier uitgeloop het, het sand en gruis vervoer wat die Klipheuwel-groep in die weste en die Natal-groep in die ooste gevorm het.<ref name=McCarthy /><ref name=Truswell /> Hierdie formasies bevat geen [[fossiel]]e nie. Vandag is die Klipheuwel-groep op verskeie klein kolle naby [[Lambertsbaai]], [[Piketberg]] en die suidwestelike [[Paarl]]rots blootgelê.<ref name=geologicalmap>''Geological Map of South Africa, Lesotho and Swaziland''. (1970). Council for Geoscience, Geological Survey of South Africa.</ref> Die Natal-groep, wat soortgelyk aan die Tafelberg-groep is (sien onder), word aangetref in verskeie lang stroke naby die kus van die noordelike [[Oos-Kaap]] en [[KwaZulu-Natal]]. Dit word die indrukwekkende kranse van die [[Oribiravyn]], en kan ook gesien word aan die kant van ’n pad tussen [[Durban]] en [[Pietermaritzburg]], veral by die Marian Hill-tolplaza.<ref name=McCarthy /> Die grootste deel van die groep is weggevreet deur talle riviere, wat die getande plato's en eskarpe in die Durban-Pietermaritzburg-omgewing geskep het.<ref name=Truswell /><ref name=tankard>Tankard, A.J., Jackson, M.P.A., Erikson, K.A., Hobday, D.K., Hunter, D.R., Minter, W.E.L. (1982) ''Crustal Evolution of Southern Africa: 3.8 Billion Years of Earth History. '' pp. 333–363. Springer-Verlag. New York.</ref> ===Tafelberg-groep=== Namate die skeurvallei breër en dieper geword het, is die hele suidelike deel van wat Suid-Afrika sou word, oorstroom tot so ver as ’n lyn tussen [[Calvinia]] in die weste en [[Oos-Londen]] in die ooste, plus die KwaZulu-Natalse kuslyn.<ref name=Truswell /> Dit het gelei tot ’n seestraat oor die suidelike en oostelike dele van die land wat die Agulhassee genoem word.<ref name=McCarthy /> Die seebodem het bestaan uit die Klipheuwel-groep in die weste, die Natal-groep in die ooste en geërodeerde pre-[[Kambrium|Kambriese]] gesteentes tussenin.<ref name=McCarthy /> [[Beeld:Nuweland Graafwater.jpg|thumb|230px|Van die oostelike kranse van Tafelberg, bo die [[Universiteit van Kaapstad]]. Twee van die lae van die Tafelberg-groep wat op die Kaapse Skiereiland voorkom, die Graafwater- en die Tafelbergsandsteen- of Skiereiland-formasie, kan duidelik onderskei word. Die ander laag, die Pakhuis-formasie, vorm ’n klein oorblyfsel op Tafelberg en is nie op die foto sigbaar nie. Die granietfondament waarop die Tafelberg-groep lê, word deur die bome voor verberg.]] Die eerste afsetsel in die aanvanklik vlak, en moontlik binnelandse, see was wisselende lae maroenkleurige moddersteen en seemkleurige sandsteen, elk meestal tussen 10 en 30&nbsp;cm dik.<ref name=compton /> Die moddersteeneenhede toon gewoonlik rimpelmerke van die eb en vloed van die [[gety]]strome, sowel as veelhoekige sandgevulde modderkrake wat dui op sporadiese blootstelling aan verdroging.<ref name=compton /> Hierdie laag, bekend as die Graafwater-formasie, bereik ’n maksimum diepte van 400&nbsp;m,<ref name=tankard /> maar op die Kaapse Skiereiland is dit net 60-70&nbsp;m dik.<ref name=compton /> Geen fossiele is in die Graafwater-gesteentes aangetref nie, maar vlakwaterdierespore is gevind.<ref name=McCarthy /><ref name=tankard /> ’n Besonder goeie voorbeeld van hierdie spore kan gesien word in die foyer van die departement geologie van die [[Universiteit Stellenbosch]], waar ’n stuk Graafwater-rots van die [[Sederberg (berg)|Sederberg]] in die muur ingebou is.<ref name=Truswell /> [[Beeld:Ou Kaapse weg af.jpg|thumb|230px|links|Die rots aan die kant van ’n deel van Ou Kaapse Weg. Die oorgang tussen die onderste laag van die Tafelberg-groep op die Kaapse Siereiland – die Graafwater-formasie – en die laag daarbo – die Skiereiland-formasie – kan duidelik gesien word.]] [[Chapmanspiek-rylaan]] loop deur die Graafwater-formasie wat op ’n basis van Kaapse Graniet onder die pad lê. Die Graafwater-formasie kan duidelik gesien word in ’n deel van [[Ou Kaapse Weg]] tussen Westlake en die Silvermineplato. Die skielike oorgang na die Skiereiland-formasie daarbo kan ook gesien word. Met die verdere sinking van die bodem van die skeurvallei, moontlik tot in die oseaan, het die afsetting sanderiger geword, wat dui op ’n skielike toename in die diepte van die Agulhassee. Sediment is afgeset wat bestaan het uit dik lae kwartssandsteen, tot ’n maksimum dikte van 2&nbsp;000&nbsp;m. Dit is bekend as die Skiereiland-formasie, ook genoem die Tafelbergsandsteen-formasie. Hierdie sandsteen is baie hard en bestand teen erosie. Dit vorm dus die grootste deel van die berge, steil kranse en ruwe rotse van die Kaapse Plooigordel, insluitende die boonste 600&nbsp;m van die 1&nbsp;km hoë Tafelberg. Dit bevat geen fossiele nie. Die Skiereiland-formasie kan nagespeur word van 300&nbsp;km noord van Kaapstad (of sowat 50&nbsp;km noord van [[Vanrhynsdorp]] aan die [[Weskus]]) suidwaarts tot by Kaapstad en van daar ooswaarts tot by Noord-[[KwaZulu-Natal]], ’n algehele afstand van sowat 1&nbsp;800&nbsp;km, rofweg al met die Suid-Afrikaanse kuslyn langs.<ref name=geologicalmap /> Net die deel tussen Clanwilliam en Port Elizabeth is in die Kaapse Plooiberge gedruk. Tydens die afsetting van die sediment van die Skiereiland-formasie is die westelike deel van die streek vir ’n rukkie met [[gletser]]s bedek. Die [[diamiktiet]]sediment wat deur die gletsers afgeset is, of in glasiale mere, is bekend as die Pakhuis- en die Sederberg-formasie.<ref name=McCarthy /> ’n Klein stuk Pakhuis-[[tilliet]] kom op Tafelberg voor,<ref name=compton /> maar die grootste deel van dié twee formasies word in ’n dun laag (gemiddeld net 60&nbsp;m dik)<ref name=Truswell /> aangetref in die gesteentes van die Skiereiland-formasie van die berge meer na die binneland, wes van ’n lyn tussen [[Swellendam]] en Calvinia.<ref name=Truswell /> Hierdie diamiktietgesteentes bestaan uit fyngemaalde modder, wat ’n mengelmoes [[skulp]]e bevat wat in vlakkies geslyp is. Hulle kan dikwels op ’n afstand uitgeken word omdat hierdie formasie maklik weggevreet word tot vrugbare groen hellings in ’n landskap waar dit duidelik uitstaan teen die kaal kwartsrotse daarbo.<ref name=Truswell /> Die Pakhuisformasie is ook duidelik te sien op die pad van [[Michellspas]] net onder die tolhuis,<ref name=compton /> en veral op die [[Pakhuispas]] naby Clanwilliam, van waar die formasie sy naam kry.<ref name=Truswell /> Die gletsers wat die Pakhuis- en Sederberg-formasie gevorm het, het uit die noordweste gekom, in die rigting van die [[Suidpool]], wat in dié tyd in die omgewing van [[Kameroen]] geleë was.<ref name=tankard /> Die Bo-Skiereiland-formasie, bo die Pakhuis- en Sederberg-formasie, bestaan uit sagter sandsteen as die onderste Skiereiland-formasie en word dikwels die Nardouw-formasie genoem.<ref name=Truswell /><ref name=whitfield>{{cite book |last1= Whitfield |first1= Gavin | title=In: 50 Must-see geological sites in South Africa. |chapter= Stadsaal Caves. Cederberg Conservancy. |location= Century City |publisher= Struik Nature|date= 2015 |pages= 64–67 |isbn= 978-1-92057-250-1 }}</ref> In die Sederberg is dié formasie deur wind weggevreet tot ’n groot verskeidenheid "beelde", grotte en ander betowerende strukture waarvoor die berg bekend is.<ref name=whitfield /> ===Bokkeveld-groep=== Sowat 400&nbsp;miljoen jaar gelede (in die vroeë [[Devoon]]) het die skeurvallei se bodem verder afgesak. Terselfdertyd is die fyn sediment van die Bokkeveld-groep in die dieper water afgeset. Dit is in skerp teenstelling met die hoofsaaklik sanderige afsetting van die Tafelberg-groep. Die Bokkeveld-groep bestaan hoofsaaklik uit moddersteen.<ref name=McCarthy /> Nadat die Kaapse Supergroep in die Kaapse Plooiberge ineengedruk is, is hierdie sagte moddersteen vinnig van die berge af gespoel en het dit net in die valleie oorgebly. Hier het hulle die vrugbare grond gevorm waarin die wingerde en vrugteboorde van die Wes-Kaap floreer met behulp van [[besproeiing]] uit die riviere wat in die omringende berge ontstaan het.<ref name=McCarthy /> Die Bokkeveld-groep strek nie tot by die Kaapse Skiereiland of sy landengte (die Kaapse Vlakte) nie. Hier by [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], [[Paarl]], [[Durbanville]], [[Tulbagh]] en [[Constantia]] is wingerde geplant in die grond van die Kaapse Graniet en Malmesbury-skalie, wat die fondament vir die Kaapse Supergroep vorm. Die Bokkeveld-groep strek ooswaarts tot by [[Port Alfred]] (naby [[Grahamstad]]), sowat 120&nbsp;km anderkant die oostelike deel van die Kaapse Plooigordel.<ref name=geologicalmap /> Die meeste fossiele wat in die Kaapse Supergroep ontdek is, is in die Bokkeveld-moddersteen aangetref. Dit sluit ’n verskeidenheid [[Brachiopoda|bragiopodes]] in, sowel as [[trilobiet]]e, [[weekdier]]e, [[stekelhuidiges]] (insluitende [[seester]]re en die uitgestorwe [[Blastoidea|blastoïede]]), [[Foraminifera]] en [[vis]]se met kakebene ([[Placodermi]]).<ref name=McCarthy /><ref name=Truswell /><ref name=tankard /> ===Witteberg-groep=== Die boonste lae van die Bokkeveld-groep het al hoe sanderiger geword en die sandsteen gevorm van die Witteberg-groep, wat genoem is na die bergreeks suid van [[Matjiesfontein]] en [[Laingsburg]] in die Suid-Karoo. Hierdie gesteentes is 370-330&nbsp;miljoen jaar gelede afgeset in die toegeslikte, en dus vlak, mariene toestande van wat van die Agulhassee oorgebly het.<ref name=McCarthy /> Dié groep bevat minder fossiele as die Bokkeveld-groep, maar sluit wel primitiewe visse, ’n uitgestorwe [[haai]]spesie, bragiopodes, [[tweekleppige]]s en ’n meter lange [[seeskerpioen]] in. Daar is ook plantfossiele en talle dierespore.<ref name=McCarthy /><ref name=Truswell /> Die Witteberg-groep lê onder die [[Karoo-supergroep#Dwyka-groep|Dwyka-afsetting]] van glasiale oorsprong. Laasgenoemde vorm deel van die [[Karoo-supergroep]]. Die Witteberg-groep is dus die heel boonste laag van die Kaapse Supergroep en vorm dikwels die dele van laasgenoemde supergroep wat meer na die binneland geleë is. Dit strek so ver as die Bokkeveld-groep (dus tot by Port Alfred), sowat 120&nbsp;km buite die Kaapse Plooigordel.<ref name=Truswell /><ref name=geologicalmap /> Die Bokkeveld- en Witteberg-groep kom nie in die noordoostelike deel van die Oos-Kaap en KwaZulu-Natal voor nie; hier word die Kaapse Supergroep net verteenwoordig deur die Natal-groep en ’n deeltjie van die Skiereiland-formasie (sonder die tussenliggende Graafwater-formasie).<ref name=geologicalmap /> ===Vorming van die plooiberge=== [[Beeld:Agulhas Bank NOAA ETOPO1.jpg|thumb|250px|Die [[Agulhasbank]] is die breë, vlak deel van die Suider-Afrikaanse [[kontinentale plat]] wat tot 250&nbsp;km suid van [[Kaap Agulhas]] strek voordat dit in die dieptes afsak. Dit verteenwoordig die oorblyfsel van die Falklandplato wat nog aan Suider-Afrika vas is. Die Agulhasrif, wat 1&nbsp;200&nbsp;km ver van die suidoostelike hoek van die bank suidwes oor die Suid-Atlantiese Oseaan loop, is die transformbreuk waarlangs die res van die Falklandplato na die suidelike punt van Suid-Amerika gedryf het, kort nadat Gondwana 110&nbsp;miljoen jaar gelede verbrokkel het.<ref name=McCarthy />]] Die Witteberg-sediment is afgeset in wat oorgebly het van die Agulhassee – ’n vlak, kleiner waterliggaam in vergelyking met wat dit was tydens die Bokkeveld-tydperk.<ref name=Truswell /> Onmiddellik ná die Witteberg-tydperk (sowat 330&nbsp;miljoen jaar gelede) is ’n groot deel van Gondwana (veral wat nou Afrika en [[Antarktika]] is, maar ook dele van [[Suid-Amerika]] en [[Indië]]) bedek met ’n kilometers dik laag ys terwyl die superkontinent oor die Suidpool geskuif het.<ref name=McCarthy /><ref name=Truswell /><ref name=norman>Norman, N., Whitfield, G. (2006). "Geological Journeys. A Traveller’s Guide to South Africa’s Rocks and Landforms". pp. 28, 208–212. Struik, Kaapstad. {{ISBN|1-77007-062-1}}.</ref> Die diamiktietafsettings wat deur hierdie gletsers agtergelaat is, vorm die eerste laag van die Karoo-supergroep, die [[Karoo-supergroep#Dwyka-groep|Dwyka-groep]]. Tydens die vergletseringstydperk het die Falklandplato noordwaarts begin skuif na die huidige Suider-Afrika en die depressie wat die Agulhassee was, gesluit. Dit het terselfdertyd die Kaapse Supergroep aan die huidige suidwestelike en suidelike kuslyn van Suid-Afrika in plooie gedruk. Hierdie bergvorming het voortgeduur tot in die volgende fase van die Karoo-afsetting, wat sowat 260&nbsp;miljoen jaar gelede begin het, nadat die yslae gesmelt en ’n groot meer (die Karoo-binnesee) gevorm het wat ’n groot deel van Suid-Afrika bedek het. Die afsetting daaruit vorm die Karoo se [[Karoo-supergroep#Ecca-groep|Ecca-groep]]. Voortdurende botsings van die Falklandplato teen Suider-Afrika en die subduksie van die oseaankors onder die plato het ’n bergreeks so groot soos die [[Himalaja]] suid van Suid-Afrika gevorm.<ref name=McCarthy /> In dié tyd het die Kaapse Plooiberge ten volle gevorm en die noordelike voorheuwels van hierdie enorme bergreeks geword. Die plooiing wat in dié tyd plaasgevind het, het dus nie net die afsetting van die Kaapse Supergroep ingesluit nie, maar ook die suidelike deel van die Dwyka- en Ecca-groep van die Karoo-supergroep.<ref name=McCarthy /><ref name=Truswell /> Teen die tyd dat Gondwana verbrokkel het, was die Falklandberge feitlik heeltemal deur erosie weggevreet voordat dit suidwes gedyf het na hulle huidige posisie aan die kus van suidelike Suid-Amerika, naby [[Kaap Hoorn]]. Net die ondersese Agulhasbank het aan die suidelike kuslyn van Afrika oorgebly. Die plooiberge het uitwissing deur erosie waarskynlik vrygespring danksy hulle uiters harde gesteentes (die sandsteen van die Skiereiland-formasie), maar moontlik ook omdat hulle begrawe is onder die Karoo-afsettings uit die Falklandberge. Spore van Karoo-afsettings word byvoorbeeld nog aangetref in die [[Worcester]]-[[Robertson]]-vallei in die middel van die plooigordel.<ref name=geologicalmap /><ref name=norman2>{{cite book |last1= Norman |first1=Nick | title=In: Geology off the beaten track. Exploring South Africa's hidden treasures. |url= https://archive.org/details/geologyoffbeaten0000norm |chapter= N15/R62: Worcester to Zoar.|location= Century City |publisher= Struik Nature|date= 2013 |pages=[https://archive.org/details/geologyoffbeaten0000norm/page/67 67]–71 |isbn= 978-1-43170-082-0 }}</ref> Hoewel die Dwyka- en Ecca-afsettings langs die Kaapse Plooiberge aan dieselfde kompressiekragte onderwerp is, het hulle nie dieselfde soort bergreekse gevorm nie. Dit is omdat hulle uit baie sagter gesteentes bestaan as die sandsteen van die Skiereiland-formasie, en hulle is dus weggevreet tot die plat vlaktes van die Karoo. Net waar hulle deur harde, erosiebestande [[doleriet]] van die [[Karoo-supergroep#Drakensberg- en Lebombo-groep|Drakensberg- en Lebombo-groep]] of [[turbidiet]] van die Ecca-groep beskerm is, het hulle alleenstaande koppies gevorm wat uit die vlaktes verrys.<ref name=McCarthy /><ref name=norman2 /> ==Voorkoms== [[Beeld:SW-NO-deursnee SA.jpg|thumb|300px|’n Geologiese deursnee van Suid-Afrika van suidwes tot noordoos, met die [[Kaapse Skiereiland]] (en [[Tafelberg]]) heel links, en Noordoos-[[KwaZulu-Natal]] regs. Dit is net rofweg volgens skaal. Die verskil in beide samestelling en struktuur tussen die Kaapse Plooiberge en die [[Karoo-supergroep|Sentrale Plato]], omring deur die [[Groot Eskarp, Suider-Afrika|Groot Eskarp]], veral die [[Drakensberge]], kan duidelik gesien word.]] [[Beeld:NS-deursnee Suid-Kaap.jpg|thumb|300px|’n Deursnee van 400&nbsp;km van noord na suid deur die suidelike deel van Suid-Afrika omtrent 21°&nbsp;30'&nbsp;O (dus naby [[Calitzdorp]] in die [[Klein-Karoo]]), wys die verhouding tussen die Kaapse Plooiberge (en hulle geologiese struktuur) en die [[Karoo-supergroep|geologie van die Klein- en Groot-Karoo]], sowel as die ligging van die Groot Eskarp. Die kleurkode vir die geologiese lae is dieselfde as in die diagram hier bo. Die dik swart lyn met pyle is die breuk wat byna 300&nbsp;km ver strek langs die suidelike hoek van die [[Swartberg]]e. Die Swartbergreeks se hoogte is te danke aan die opheffing met dié breuk langs. Die strukture onder die oppervlak is nie volgens skaal nie.]] Die berge is nie besonder antiek nie, al lyk hulle oud. Hulle het in geologiese terme ’n gemiddelde ouderdom. Hulle is gevorm toe die Falklandplato met Suider-Afrika gebots het terwyl die superkontinent [[Pangaea]] gevorm het tydens die [[Kambrium]] en [[Ordovisium]] (van 510&nbsp;miljoen tot 330-350&nbsp;miljoen jaar gelede).<ref name="compton"/><ref name=McCarthy /><ref name="Truswell"/> Hulle grootte, met hoogtes wat wissel tussen 1&nbsp;000&nbsp;m en 2&nbsp;300&nbsp;m, is veral danksy die weerbestande gesteentes van kwartssandsteen van die Skiereiland-groep. Hulle kom voor in lang, parallelle stroke wat elk nie veel meer as 10&nbsp;km breed is nie, en word geskei deur ewe lang valleie met ’n maksimum breedte van sowat 50&nbsp;km (meestal net 15-30&nbsp;km breed). Feitlik al hierdie reekse bestaan uit harde, erosiebestande gesteentes van die Skiereiland-formasie. Die bodems van die valleie bestaan gewoonlik uit moddersteen van die Bokkeveld-groep. ’n Merkwaardige eienskap van hierdie reekse is dat baie smal, feitlik vertikale klowe deur die 1&nbsp;500&nbsp;m hoë berge (van die basis tot die kruin) loop. Hulle is onder nie veel meer as 50-70&nbsp;m breed nie, en riviere vloei deur hulle van die binnelandse Groot Eskarp na die see. Dit is van binne dié smal klowe, waardeur ’n mens dikwels per pad kan reis, dat ’n mens ’n dwarsdeursnee van die berge en die intense plooiing en verwringing kan sien. Hulle oorsprong is soos volg: Nadat die plooiberge gevorm het, is hulle begrawe onder sediment van die enorme Falklandberge suid van die Kaapse Plooigordel.<ref name=McCarthy /><ref name=Norman >Norman, N., Whitfield, G. (2006). ''Geological Journeys''. pp. 300–311. Struik, Kaapstad.</ref> Materiaal wat van hierdie berge weggevreet is, het die grootste deel van die 6&nbsp;km dik [[Karoo-supergroep#Beaufort-groep|Beaufort-sediment]] in die Karookom gevorm,<ref name=McCarthy /> maar hulle het ook die Kaapse Plooigordel bedek en die berge so teen erosie beskerm. Aan die einde van die Karoo-tydperk, sowat 180&nbsp;miljoen jaar gelede, was die subkontinent bedek met ’n dik laag Drakensberg-lawa. Dit het gepaard gegaan met die opstoting van Suider-Afrika, en dit het ’n aaneenlopende tydperk van erosie tot gevolg gehad wat tot vandag voortduur. Daardeur is kilometers van die oppervlak van die hele subkontinent weggevreet.<ref name=McCarthy /> Riviere wat van hierdie opgestote binneland af in die seë geloop het wat om Suid-Afrika ontstaan het terwyl Gondwana verbrokkel het, het eindelik rotsagtige riwwe getref namate die beskermende laag oor die Kaapse Plooigordel weggevreet en die bopunt van die berge ontbloot is. Die riviere het deur hierdie riwwe gebreek, nadat hulle moontlik vir ’n kort tyd opgedam het, en dit het smal deurgange deur die lae, rotsagtige versperrings gevorm. Voortgesette erosie het al hoe meer van hierdie kwartsbergreekse ontbloot, maar die riviere het deur elke versperring bly breek terwyl die omringende landskap al hoe laer weggevreet is, veral gedurende die afgelope 20&nbsp;miljoen jaar.<ref name=McCarthy /> Hierdie 150&nbsp;miljoen jaar oue riviere het dus die poorte en klowe wat vandag kenmerkend van die berge is, geskep deur eers oor die versperrings te vloei en eindelik daarin te sny. Die bekendste klowe is: [[Meiringspoort]], [[Seweweekspoortpiek|Seweweekspoort]], [[Tradouwpas]], [[Kogmanskloofpas|Kogmanskloof]], [[Garciapas]], [[Gouritsrivier]]kloof, en [[Michellspas]]. ’n Aantal parallelle breuke loop steeds rofweg parallel met die kus; hulle het gevorm terwyl Gondwana opgebreek en Suid-Amerika en die Falklandplato van Afrika geskei geraak het. [[Patagonië]] was wes van Kaapstad en die [[Falklandeilande]] suid daarvan tydens die Jura, net voor die verbrokkeling. Die meeste van die breuke is vandag onaktief, maar op 29 September 1969 is die dorpe [[Ceres]] end [[Tulbagh]], sowat 160&nbsp;km noordoos van Kaapstad, erg deur ’n groot [[aardbewing]] beskadig – dit het ontstaan weens die beweging van die noordelike punt van die Worcesterbreuk.<ref name=McCarthy /><ref name=Truswell /> Nog ’n onaktiewe breuk loop 300&nbsp;km ver al langs die suidelike punt van die [[Swartberg]]. Die Swartberg is met dié breuk langs opgelig, in so ’n mate dat die gesteentes wat die basis van die Kaapse Supergroep vorm, in die [[Oudtshoorn]]-omgewing blootgelê is. Dit is plaaslik bekend as die "Kango-groep", maar loop waarskynlik aaneen met die Malmesbury-groep wat die basis vorm van Tafelberg en soortgelyke dele van die [[Wes-Kaap]].<ref name=McCarthy /> In die Klein-Karoo bestaan die gesteentes uit [[kalksteen]]. ’n Ondergrondse stroom het die indrukwekkende [[Kangogrotte]] daarin uitgekalwe.<ref name=geologicalmap /><ref name=Norman /><ref name=Readers>''Reader’s Digest Illustrated Guide to Southern Africa''. (5th Ed. 1993). pp. 78–89. Reader’s Digest Association of South Africa Pty. Ltd., Cape Town.</ref><ref name=Bulpin>Bulpin, T.V. (1992). ''Discovering Southern Africa''. pp. 271–274, 301–314. Discovering Southern Africa Productions, Muizenberg.</ref> ==Die bergreekse== [[Beeld:Buffelshoek-pano.jpg|senter|duimnael|700px|Die Hexrivierberge, met Buffelshoekpiek (2&nbsp;060&nbsp;m) en Milnerpiek (1&nbsp;995&nbsp;m).]] Hier volg ’n lys van die grootste individuele bergreekse in die Kaapse Plooigordel, van wes na oos: [[Beeld:Suráfrica, Piketberg 4.jpg|duimnael|200px|Piketberg.]] [[Beeld:Du toitskloof Pass02.jpg|duimnael|200px|Deel van die Du Toitskloofpas.]] [[Beeld:Outeniqua Pass02.jpg|duimnael|200px|Die Outeniekwapas.]] *[[Sederberg (berg)|Sederberg]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Olifantsrivierberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Piketberg]]e – ''Tafelberg-groep'' *[[Groot-Winterhoekberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Skurweberg, Wes-Kaap|Skurweberg]] – ''Witteberg-groep'' *[[Hexrivierberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Kaapse Skiereiland]] en [[Tafelberg]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Du Toitskloofpas|Du Toitskloofberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Drakenstein]]berge – ''Tafelberg-groep'' *[[Simonsberg]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Hottentots-Hollandberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Kogelberg]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Stettynsberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Langeberg]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Riviersonderendberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Kleinrivierberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Witteberge]] – ''Witteberg-groep'' *[[Swartberg]]e – ''Tafelberg-groep'' *[[Outeniekwaberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Langkloofberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Kougaberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Tsitsikammaberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Baviaanskloofberge]] – ''Tafelberg-groep'' *[[Suurberge]] – ''Witteberg-groep'' ==Sien ook== * [[Kaapse Skiereiland]] * [[Tafelberg]] * [[Karoo-supergroep]] * [[Groot Eskarp, Suider-Afrika|Groot Eskarp]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Cape Fold Belt}} {{vertaaluit| taalafk = en| il = Cape Fold Belt}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{Sjabloon:Bergreekse van die Kaapse Plooigordel}} [[Kategorie:Berge van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Wes-Kaap]] [[Kategorie:Oos-Kaap]] [[Kategorie:Tafelberg]] h1mz7fyap4i1c5c0eaz1w2mgxvsogr5 0 298045 2970649 2953349 2026-09-25T13:49:43Z Aliwal2012 39067 /* Politieke loopbaan */ 2970649 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Watty Watson | beeld = Watty Watson.jpg | beeldonderskrif = Watson in 2011 | geboortenaam = Armiston Watson | geboortedatum = {{Geboortedag|1944|11|26}} | geboorteplek = [[Matatiele]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1944|11|26|2014|10|12}} | sterfplek = [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] | party = [[Demokratiese Alliansie]] | orde = Hoofsweep van die Amptelike Opposisie | termynaanvang = 27 Oktober 2011 | termyneinde = 6 Mei 2014 | voorganger = [[Ian Davidson]] | opvolger = [[John Steenhuisen]] | eggenoot = Madeleine | kinders = 2 | alma_mater = Port Natal Skool<br/>[[Universiteit van Pretoria]] | religie = | handtekening = | militer = <!-- Indien die persoon militêre diens gedoen het moet in hierdie veld “Militêre Diens” ingevoer word --> | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Armiston Watson''' (26 November 1944 – 12 Oktober 2014), ook bekend as '''Watty Watson''', was 'n Suid-Afrikaanse politikus en lid van die [[Demokratiese Alliansie]] (DA). Hy was hoofsweep van die amptelike opposisie in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] van 2011 tot 2014 onder die leiding van [[Lindiwe Mazibuko]]. Hy is as 'n LP vir die [[Nasionale Party]] in 1994 verkies. Hy was ook 'n stigterslid van die DA en die party se leier in die [[Nasionale Raad van Provinsies]] voor hy as 'n lid van die Nasionale Vergadering inhuldig is. Watson het uit die politiek getree in Mei 2014 en gesterf in Oktober van dieselfde jaar.<ref name="press">[https://www.pressreader.com/south-africa/sunday-times/20141019/282230893946351 Watty Watson: DA chief whip who could be 'too nice']. Besoek op 16 April 2020.</ref> ==Biografie== ===Vroeë jare=== Watson is in [[Matatiele]] gebore. Toe hy agt jaar oud was, het hy en sy familie na [[Lesotho]] getrek. Hulle het later teruggekeer na [[Suid-Afrika]]. Watson het aan Port Natal Skool gematrikuleer en by die [[Universiteit van Pretoria]] handel en bestuur gestudeer. Hy het tot 1965 vir die mielieraad gewerk. Hy het toe vir Paragon Besigheidsvorms gewerk waar hulle hom van verkoopsverteenwoordiger tot hoof van bemarking en verkope bevorder het. Van 1981 tot 1997 het Watson vir die Kontra Groep gewerk.<ref name="press" /> ===Politieke loopbaan=== Watson het gou na sy studies 'n lid van die [[Nasionale Party]] geword. Voordat hy tot die parlement verkies is, was hy betrokke in die plaaslike politiek van die [[Oos-Transvaal]] ([[Mpumalanga]]). Hy het op die Transvaal Padraad en die Bewaringskomitee gedien. Later aan is hy verkies as die adjunkburgemeester van [[Marlothpark]]. Hy was toe tot die Onderberg-raad verkies en daarna is hy aangestel as 'n lid van die Laeveld- en Platorand-streeksdiensteraad. Hy was die leier van die opposisie toe hy op die [[Metsweding-distriksmunisipaliteit|Metsweding Distriksraad]] gedien het. Hy het 'n LP na die 1994-verkiesing geword. Hy het die Nasionale Party en kort daarna die [[Nuwe Nasionale Party]] verteenwoordig. Hy het 'n lid van die nuutgestigte DA in 2000 geword. Hy het toe die DA se leier in die [[Nasionale Raad van Provinsies]] geword.<ref name="press" /> In 2011 is hy aangestel tot die pos van hoofsweep in die Nasionale Vergadering. Hy het afgetree in 2014 voor daardie jaar se algemene verkiesing.<ref>[https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2014-10-13-da-mourns-the-passing-of-party-stalwart-watty-watson/ DA mourns the passing of party stalwart 'Watty' Watson]. Besoek op 16 April 2020.</ref> ===Dood en nalatenskap=== Watson is op 12 Oktober 2014 oorlede. Hy was 69.<ref>[https://www.enca.com/south-africa/former-da-chief-whip-watty-watson-dies Former DA Chief Whip Watty Watson dies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426201403/https://www.enca.com/south-africa/former-da-chief-whip-watty-watson-dies |date=26 April 2019 }}. Besoek op 16 April 2020.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Watson, Watty}} [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1944]] [[Kategorie:Sterftes in 2020]] rucos9kdhzzd8lwih8zccsvde8hybad 0 307134 2970651 2719188 2026-09-25T13:56:25Z Oesjaar 7467 Skakel 2970651 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = NT | status_system = iucn3.1 | name = Tsitsikammatolbos | image = | image2 = | taxon = Leucadendron uliginosum glabratum | authority = I.Williams, (1972) | synonyms = }} Die '''tsitsikammatolbos''' (''Leucadendron uliginosum'' subsp. ''glabratum'') is 'n [[Blom|blomdraende]] [[struik]] en [[subspesie]] van ''L. uliginosum'', wat tot die [[genus]] ''[[Leucadendron]]'' behoort en deel van die [[fynbos]]-[[bioom]] vorm. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Wes-Kaap]] en [[Oos-Kaap]] waar dit voorkom in die [[Tsitsikammaberge]] en [[Langkloofberge]] tussen [[Avontuur]] en [[Kareedouw]]. In Engels staan dit as die ''Tsitsikamma conebush'' bekend. Daar is ook 'n ander subspesie, ''[[Leucadendron uliginosum subsp. uliginosum]]''. Die boom se FSA-nommer is 82.5<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=794-150 REDLIST Sanbi] * [http://biodiversityexplorer.info/plants/proteaceae/leucadendron_uliginosum.htm Biodiversityexplorer] * [https://www.proteaatlas.org.za/sle_ld.htm Protea Atlas] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:888746-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Leucadendron]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] nen1v7z17cwqwi6otbv50ibems6cx64 0 310858 2970645 2956619 2026-09-25T13:42:24Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970645 wikitext text/x-wiki Die '''Yayoi-tydperk''' (弥生時代, ''Yayoi jidai''), begin in die [[Neolitikum]] van Japan, en dit het deur die [[Bronstydperk]] voortgegaan, en kom tot 'n einde in Japan se [[Ystertydperk]].<ref name="Silberman2012"/><ref name="SchirokauerBrown2012"/><ref name="Shinya"/><!-- Ek sê "Japan se brons/ystertydperk" omdat die datums nie in lyn is met die "algemene brons/ystertydperk" is nie. Die samelewing in Japan gedurende daai jare was in hul eie brons/ystertydperke. --> Sedert die 1980s, het wetenskaplikes aangevoer dat 'n tydperk wat voorheen geklassifiseer is as 'n oorgang van die Jōmon-tydperk moet herklassifiseer word as vroeë-Yayoi.<ref name="Habu" /> Die datum van die begin van hierdie oorgang is kontroversieel, met ramings wat wissel van die 10de tot die 6de eeu vC.<ref name="Shinya" /><ref name="Mizoguchi" /> Die tydperk is vernoem na die Yayoi-distrik in [[Tokio]], waar [[Argeoloog|argeoloë]] vir die eerste keer artefakte en kenmerke uit daardie era ontdek het.<ref name="Imamura" /> Onderskeidende kenmerke van die Yayoi-tydperk sluit in die voorkoms van nuwe Yayoi-pottebakkery style en die begin van 'n intensiewe ryslandbou in rysvelde. 'n Hiërargiese sosiale klassestruktuur dateer uit hierdie tydperk en het sy oorsprong in [[China]]. Tegnieke in [[metallurgie]] gebaseer op die gebruik van [[brons]] en [[yster]] is ook in hierdie tydperk vanaf China via [[Korea]] na Japan ingevoer. Die Yayoi het die Jōmon-tydperk gevolg (14 000 v.C. - 1 000 v.C.) en die Yayoi-kultuur het in 'n geografiese gebied van suid [[Kioesjoe]] tot noordelik [[Honsjoe]] gefloreer. Argeologiese bewyse ondersteun die gedagte dat 'n toestroming van boere (Yayoi mense) van die Koreaanse Skiereiland na Japan gedurende hierdie tyd die inheemse [[jagter-versamelaar]] bevolking (Jomon mense) oorweldig, doodgemaak en / of saam vermeng het. Die moderne Japannese bevolking is afstammelinge van die [[Yayoi-mense]] (hoofsaaklik van die Koreaanse Skiereiland), met 'n baie klein tot matige invloed van die voormalige Jōmon-jagter-versamelaars, afhangende van die streek.<ref name="nhk-555" /> == Kenmerke == [[Lêer:YoshinogariIseki.jpg|duimnael| herkonstruksie van 'n Yoshinogari nedersetting.]] Die Yayoi-tydperk word algemeen aanvaar tussen [[300 v.C.]] en [[300|300 n.C.]]<ref name="keally-yayoi" /> Maar radio-koolstof bewyse dui op 'n datum tot 500 jaar vroeër, tussen [[1000 v.C.]] en [[800 v.C.]]<ref name="Silberman2012" /><ref name="SchirokauerBrown2012" /><ref name="Shinya"/> Gedurende hierdie tydperk Japan oorgegaan na 'n gevestigde landbou gemeenskap.<ref name="Picken" /><ref name="Imamura" /> Die vroegste argeologiese bewyse van die Yayoi word gevind in die noorde van [[Kioesjoe]],<ref name="rekihaku2004" /> maar daar word steeds gedebatteer. Die Yayoi-kultuur het vinnig na die hoofeiland Honshū versprei, en meng met die inheemse Jōmon-kultuur.<ref name="Kobayashi" /> 'n Onlangse studie waarin versneller-[[massaspektrometrie]] gebruik is om koolstofhoudende oorblyfsels op pottebakkery en houtstake te ontleed, dui daarop dat dit dateer uit die 9de eeu vC, 500 jaar vroeër as wat voorheen geglo is.<ref name="Shinya"/> Die naam ''Yayoi'' is vernoem na die Yayoi-distrik in [[Tokio]], waar [[Argeoloog|argeoloë]] vir die eerste keer artefakte en kenmerke uit die era ontdek het.<ref name="Imamura" /> Yayoi [[pottebakkery]] is eenvoudig versier en vervaardig volgens dieselfde spoeltegniek wat voorheen in Jōmon-pottebakkery gebruik is.<ref name="metmuseum" /> Yayoi-vakkundiges het [[brons]] seremoniële klokkies (''dōtaku''), [[Spieël|spieëls]] en [[Wapen|wapens]] gemaak. Teen die 1ste eeu nC het Yayoi-mense begin om [[yster]] landbougereedskap en wapens te gebruik. Namate die Yayoi-bevolking toegeneem het, het die samelewing meer gestratifiseer en ingewikkeld geword. Hulle het [[Tekstiel|tekstiele]] geweef, in permanente boeredorpe gewoon en geboue met hout en klip opgerig. Hulle het ook rykdom opgebou deur grondbesit en graanopslag. Sulke faktore het die ontwikkeling van verskillende sosiale klasse bevorder. Kontemporêre Chinese bronne het die mense beskryf as mense met [[Tatoeëermerk|tatoeëermerke]] en ander liggaamsmerke wat die verskille in sosiale status aandui.<ref name="Lock" /> In sommige dele van Kioesjoe blyk dit dat die Yayoi hoofmans handel in brons en ander prestige-voorwerpe geborg en politiek gemanipuleer het.<ref name="Pearson" /> Dit is moontlik gemaak deur die bekendstelling van 'n besproeide nat-rys-landbou vanaf die [[Yangtze]]-monding in die suide van [[China]] via die [[Ryukyu-eilande]] of Koreaanse Skiereiland.<ref name="keally-yayoi" /><ref name="sciencemag" /> Die nat-rys-landbou het gelei tot die ontwikkeling en groei van 'n sittende, agrariese samelewing in Japan. Plaaslike politieke en sosiale ontwikkelings in Japan was belangriker as die aktiwiteite van die sentrale gesag in 'n gestratifiseerde samelewing.{{feit|datum=Augustus 2020‎}} Direkte vergelykings tussen Jōmon- en Yayoi-geraamtes toon dat die twee volke merkbaar onderskeibaar is.<ref name="IPA-joe100" /> Die Jōmon was geneig om korter te wees, met relatief langer voorarms en onderbene, meer breë oë, korter en breër gesigte, en baie meer prominente gesigs-topografie. Hulle het ook opvallend opgewek voorkop rante, neuse, en neus brûe. Aan die ander kant was Yayoi-mense gemiddeld 2,5 cm - 5 cm langer, met nou oë, hoë en smal gesigte, en plat wenkbroue en neuse. Teen die [[Kofun-tydperk]] is byna alle geraamtes wat in Japan opgegrawe, behalwe dié van die [[Ainoe|Ainoe-mense]], van die Yayoi-tipe, waarvan sommige klein Jomon-mengsels het,<ref name="ryukyu.ac-123456789" /> wat lyk soos dié van hedendaagse Japannese.<ref name="JapaneseRoots" /> == Geskiedenis == === Oorsprong van die Yayoi mense === [[Lêer:Yayoi people attires.JPG|duimnael|Yayoi mense se klere.]] [[Lêer:Yayoi ritual in Yoshinogari.jpg|duimnael|Uitbeelding van 'n Yayoi-ritueel in Yoshinogari.]] [[Lêer:Korea Strait.png|duimnael|links|Noordelike Kioesjoe is die deel van Japan wat die naaste aan die Asiatiese vasteland is.]] Die oorsprong van die Yayoi-kultuur en die [[Yayoi-mense]] is lank gedebatteer. Die vroegste argeologiese terreine is Itazuke of Nabata in die noordelike deel van Kioesjoe. Kontakte tussen vissersgemeenskappe aan hierdie kus en die suidkus van Korea dateer uit die Jōmon-tydperk, soos gesien word deur die uitruil van handelsitems soos vishoeke en obsidiaan.<ref name="Mizoguchi-54" /> Gedurende die Yayoi-tydperk het kulturele kenmerke van Korea en China op verskillende tye oor etlike eeue in hierdie gebied aangekom en later na die suide en ooste versprei.<ref name="Kidder" /> Dit was 'n tydperk van mengsel tussen immigrante en die inheemse bevolking, en tussen nuwe kulturele invloede en bestaande praktyke.<ref name="Mizoguchi-53" /> Chinese invloed was opvallend in die brons- en koperwapens, bronsspieëls (dōkyō), [[dōtaku]], asook die besproeiing van padie-rys verbouing. Drie belangrike simbole van die Yayoi-kultuur is die bronspieël, die bronswaard en die koninklike seëlsteen. Tussen 1996 en 1999 het 'n span onder leiding van Satoshi Yamaguchi, 'n navorser aan die Japanse National Museum of Nature and Science, Yayoi-oorblyfsels wat in Japan se [[Yamaguchi-prefektuur]] en [[Fukuoka-prefektuur]] gevind is vergelyk met dié uit China se [[Jiangsu|Jiangsu-provinsie]], en het gevind dat baie ooreenkomste tussen die Yayoi en die Jiangsu oorbly.<ref name="kahaku" /><ref name="trussel" /> [[Lêer:DotakuBronzeBellLateYayoi3rdCenturyCE.jpg|duimnael|links|'n Yayoi-tydperk ''dōtaku'' klokkie, 3de eeu n.C.]] Sommige geleerdes beweer dat Koreaanse invloed bestaan het. Mark J. Hudson het argeologiese bewyse aangehaal wat die volgende ingesluit het: "afgesperde padie-rys-velde, nuwe soorte gepoleerde klipwerktuie, houtboerdery-implemente, ysterwerktuie, weeftegnologie, keramiekopbergkaste, buitebindings van kleispoele in pottebakkery, nedersettings met slote, mak varke en kakebeenrituele".<ref name="Hudson" /> Die teorie van migrantoortapping uit die Koreaanse skiereiland neem sterkte toe omdat die Yayoi-kultuur aan die noordkus van Kioesjoe, waar Japan die naaste aan Korea is, begin het. Yayoi-pottebakkery, grafhope en voedselbewaring is gevind wat baie ooreenstem met die pottebakkery in Suid-Korea.<ref name="Diamond" /> [[Lêer:Bronze Mirror in Ancient Japan.jpg|duimnael|regs|Bronspieël opgegrawe in Tsubai-otsukayama kofun, Yamashiro, Kioto]] Sommige geleerdes meen egter dat die vinnige toename van ongeveer vier miljoen mense in Japan tussen die Jōmon- en Yayoi-tydperke nie net deur migrasie verklaar kan word nie. Hulle skryf die toename hoofsaaklik toe aan die verskuiwing van 'n jagter-versamelaar na 'n landbou-dieet op die eilande met die bekendstelling van rys. Dit is waarskynlik dat die verbouing van rys en die daaropvolgende vergoddeliking dit moontlik gemaak vir 'n stadige en geleidelike toename in die bevolking.<ref name="Mizoguchi-119" /> Ongeag daarvan is daar argeologiese bewyse wat die idee ondersteun dat daar 'n toestroming van boere van die kontinent na Japan was wat die inheemse jagter-versamelaarbevolking opgeneem of oorweldig het.<ref name="Diamond" /> Sommige stukke Yayoi-pottebakkery toon duidelik die invloed van Jōmon-keramiek. Daarbenewens het die Yayoi in dieselfde soort put of sirkelhuis gewoon as dié van die Jōmon. Ander voorbeelde van algemeenheid is gekapte klipwerktuie vir jag, beenwerktuie vir hengel, skulpe in armbandkonstruksie, en lakversiering vir vaartuie en bykomstighede. === Tale === Volgens verskeie taalkundiges was 'n Vroee-Japanese taalfamilie op groot dele van die Suid-Koreaanse skiereiland teenwoordig. Hierdie "Skiereiland Japanese tale" is vervang deur Koreaanse tale (wat moontlik tot die Han-tale behoort) wat waarskynlik die Yayoi-migrasie veroorsaak het.<ref name="Janhunen" /><ref name="Vovin" /> Op dieselfde manier dui Whitman (2012) aan dat die Yayoi nie verband hou met die proto-Koreane nie, maar dat hulle gedurende die Mumun-pottebakkeryktydperk op die Koreaanse skiereiland teenwoordig was. Volgens hom het die Japanese taalfamilie omstreeks [[1500 v.C.]] in die Koreaanse skiereiland aangekom en omstreeks [[950 v.C.]] deur die Yayoi na die [[Japanse Argipel]] gebring. Die taalfamilie wat verband hou met die Mumun- en Yayoi-kultuur is Japanees. Die Koreaanse taalfamilie het later omstreeks [[300 v.C.]] van Manchuria na die Koreaanse skiereiland aangekom en het naasbestaan met die nasate van die Japoniese Mumun-landbouers (of hulle geassimileer). Albei het 'n invloed op mekaar gehad en 'n latere stigtereffek het die interne verskeidenheid van beide taalfamilies verminder.<ref name="Whitman" /> Meeste [[Taalwetenskappe|taalkundiges]] en argeoloë stem saam dat [[Japannese tale]] gedurende die Yayoi-tydperk deur die argipel bekendgestel en versprei is. == Sien ook == * [[Ainoe|Ainoe-mense]] * [[Geskiedenis van Japan]] == Verwysings == {{Verwysings|3|verwysings= <ref name="Silberman2012">Silberman et al., 154–155.</ref> <ref name="SchirokauerBrown2012">Schirokauer et al., 133–143.</ref> <ref name="Habu">{{cite book |surname=Habu |given=Junko |title=Ancient Jomon of Japan |url=https://archive.org/details/ancientjomonofja0000habu |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77670-7 |page=[https://archive.org/details/ancientjomonofja0000habu/page/258 258]}}</ref> <ref name="Shinya">{{cite journal |url=http://www.seaa-web.org/bul-essay-01.htm |title=A Comment on the Yayoi Period Dating Controversy |journal=Bulletin of the Society for East Asian Archaeology |surname=Shōda |given=Shinya |year=2007 |volume=1 |access-date= 6 Augustus 2020 |archive-date= 1 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801234503/http://www.seaa-web.org/bul-essay-01.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Mizoguchi">{{cite book |title=The Archaeology of Japan: From the Earliest Rice Farming Villages to the Rise of the State |url=https://archive.org/details/archaeologyofjap0000mizo |given=Koji |surname=Mizoguchi |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-521-88490-7 |pages=[https://archive.org/details/archaeologyofjap0000mizo/page/35 35]–36 }}</ref> <ref name="Mizoguchi-54">{{cite book |title=The Archaeology of Japan: From the Earliest Rice Farming Villages to the Rise of the State |url=https://archive.org/details/archaeologyofjap0000mizo |given=Koji |surname=Mizoguchi |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-521-88490-7 |pages=[https://archive.org/details/archaeologyofjap0000mizo/page/54 54] }}</ref> <ref name="Mizoguchi-53">{{cite book |title=The Archaeology of Japan: From the Earliest Rice Farming Villages to the Rise of the State |url=https://archive.org/details/archaeologyofjap0000mizo |given=Koji |surname=Mizoguchi |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-521-88490-7 |pages=[https://archive.org/details/archaeologyofjap0000mizo/page/53 53] }}</ref> <ref name="Mizoguchi-119">{{cite book |title=The Archaeology of Japan: From the Earliest Rice Farming Villages to the Rise of the State |url=https://archive.org/details/archaeologyofjap0000mizo |given=Koji |surname=Mizoguchi |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-521-88490-7 |pages=[https://archive.org/details/archaeologyofjap0000mizo/page/119 119] }}</ref> <ref name="nhk-555">{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/555/|title='Jomon woman' helps solve Japan's genetic mystery {{!}} NHK WORLD-JAPAN News|website=NHK WORLD|language=en|access-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426044803/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/555/|archive-date=2020-04-26|url-status=dead}}</ref> <ref name="keally-yayoi">{{cite web |url=http://www.t-net.ne.jp/~keally/yayoi.html |title=Yayoi Culture |first=Charles T. |last=Keally |date=2006-06-03 |work=Japanese Archaeology |publisher=Charles T. Keally |accessdate=2010-03-19}}</ref> <ref name="Picken">{{cite book | given = Stuart D. B. | surname = Picken | pages = [https://archive.org/details/historicaldictio0p53pick/page/13 13] | title = Historical Dictionary of Japanese Business| year = 2007 | url = https://archive.org/details/historicaldictio0p53pick | publisher = Scarecrow Press}}</ref> <ref name="Imamura">{{cite book | given = Keiji | surname = Imamura | pages = [https://archive.org/details/prehistoricjapan0000imam/page/13 13] | title = Prehistoric Japan: New Perspectives on Insular East Asia | year = 1996 | url = https://archive.org/details/prehistoricjapan0000imam | publisher = University of Hawaii Press}}</ref> <ref name="rekihaku2004">{{cite web|url=http://www.rekihaku.ac.jp/e_kenkyuu/report2004.html|title=Annual Report on Research Activity 2004|author=|date=|website=www.rekihaku.ac.jp|access-date= 6 Augustus 2020|archive-date= 9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909141855/http://www.rekihaku.ac.jp/e_kenkyuu/report2004.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Kobayashi">{{cite web |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewLêer/255/245 |title=Eastern Japanese Pottery During the Jomon-Yayoi Transition: A Study in Forager-Farmer Interaction |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090923052256/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewL%C3%AAer/255/245 |archivedate=2009-09-23 |url-status=dead |author=Seiji Kobayashi |publisher=Kokugakuin Tochigi Junior College |access-date=2021-08-13 }}</ref> <ref name="metmuseum">http://www.metmuseum.org/toah/hd/yayo/hd_yayo.htm</ref> <ref name="Lock">{{cite encyclopedia |last=Lock |first=Margaret |title=Japanese |encyclopedia=The Encyclopedia of World Cultures CD-ROM |url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/135b/japan.htm |access-date=July 10, 2015 |year=1998 |publisher=Macmillan Publishers |location= |id= }}</ref> <ref name="Pearson">[[Richard J. Pearson]] Chiefly Exchange Between Kyushu and Okinawa, Japan, in the Yayoi Period. ''Antiquity'' 64(245)912–922, 1990.</ref> <ref name="sciencemag">[http://www.sciencemag.org/news/2003/05/earlier-start-japanese-rice-cultivation Earlier Start for Japanese Rice Cultivation], Dennis Normile, Science, 2003 ([https://web.archive.org/web/20160707223555/http://www.sciencemag.org/news/2003/05/earlier-start-japanese-rice-cultivation argief])</ref> <ref name="IPA-joe100">[http://www2.edu.ipa.go.jp/gz/k-kda1/k-kca1/k-ksa1/IPA-joe100.htm 縄文人の顔と骨格-骨格の比較] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223125145/http://www2.edu.ipa.go.jp/gz/k-kda1/k-kca1/k-ksa1/IPA-joe100.htm |date=2007-12-23 }}, Information-technology Promotion Agency</ref> <ref name="ryukyu.ac-123456789">{{cite web|url=http://ir.lib.u-ryukyu.ac.jp/bitstream/123456789/146/2/04_doi.pdf|title=: University of the Ryukyus Repository|author=|date=|website=ir.lib.u-ryukyu.ac.jp|access-date= 6 Augustus 2020|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925135212/http://ir.lib.u-ryukyu.ac.jp/bitstream/123456789/146/2/04_doi.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="JapaneseRoots">{{cite journal |author= Jared Diamond|date=June 1, 1998 |title=Japanese Roots |journal=Discover Magazine |volume=19|issue=6 June 1998 |url=http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455/ |accessdate=<!--08:36 (UTC)--> 14 December 2013|author-link=Jared Diamond }}</ref> <ref name="Kidder">{{cite book | chapter = The earliest societies in Japan | given = J. Edward, Jr. | surname = Kidder | pages = 48–107 | title = Cambridge History of Japan, vol. 1: Ancient Japan | editor-given = Delmer | editor-surname = Brown | editor-link = Delmer Brown | publisher = Cambridge University Press | year = 1993 | isbn = 978-0-521-22352-2}} p. 81.</ref> <ref name="kahaku">{{cite web|url=http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-14.html|title=Long Journey to Prehistorical Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421054014/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-14.html|archive-date=21 April 2015|publisher=National Science Museum of Japan|language=Japanese}}</ref> <ref name="trussel">{{cite web|url=http://www.trussel.com/prehist/news111.htm |title=Yayoi linked to Yangtze area: DNA tests reveal similarities to early wet-rice farmers|newspaper=The Japan Times|date=March 19, 1999}}</ref> <ref name="Hudson">{{cite book | author=Mark J. Hudson | title=Ruins of Identity Ethnogenesis in the Japanese Islands | url=https://archive.org/details/ruinsofidentitye0000huds | publisher =University Hawai'i Press | year=1999 | isbn=0-8248-2156-4}}</ref> <ref name="Diamond">{{cite journal |author= Jared Diamond|date=June 1, 1998 |title=Japanese Roots |journal=Discover Magazine |volume=19|issue=6, June 1998 |url=http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455/ |accessdate=2008-05-12 | quote = Unlike Jomon pottery, Yayoi pottery was very similar to contemporary South Korean pottery in shape. Many other elements of the new Yayoi culture were unmistakably Korean and previously foreign to Japan, including bronze objects, weaving, glass beads, and styles of tools and houses.|author-link=Jared Diamond }}</ref> <ref name="Janhunen">{{Cite journal|last=Janhunen |first=Juha |date=2010 |title=RReconstructing the Language Map of Prehistorical Northeast Asia |journal=Studia Orientalia |number=108|quote=... there are strong indications that the neighbouring Baekje state (in the southwest) was predominantly Japonic-speaking until it was linguistically Koreanized.}}</ref> <ref name="Vovin">Vovin, Alexander (2013). "From Koguryo to Tamna: Slowly riding to the South with speakers of Proto-Korean". ''Korean Linguistics''. '''15''' (2): 222–240.</ref> <ref name="Whitman">{{Cite journal|last=Whitman|first=John|date=2011-12-01|title=Northeast Asian Linguistic Ecology and the Advent of Rice Agriculture in Korea and Japan|journal=Rice|language=en|volume=4|issue=3|pages=149–158|doi=10.1007/s12284-011-9080-0|issn=1939-8433|doi-access=free}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|弥生時代}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/yayo/hd_yayo.htm Yayoi Culture], Department of Asian Art, The Metropolitan Museum of Art * [http://www.yamasa.org/history/english/yayoi_jidai.html Yayoi period] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203818/http://www.yamasa.org/history/english/yayoi_jidai.html |date= 3 Maart 2016 }} at [http://www.yamasa.org/history/english/index.html Japanese History Online (under construction)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923071955/https://www.yamasa.org/history/english/index.html |date=23 September 2020 }} * [http://www.wsu.edu:8080/~dee/ANCJAPAN/YAYOI.HTM An article] by Richard Hooker on the Yayoi and the Jōmon. * [http://sitereports.nabunken.go.jp/en Comprehensive Database of Archaeological Site Reports in Japan], Nara National Research Institute for Cultural Properties * [http://www.trussel.com/prehist/news146.htm Article "Japanese Roots Surprisingly Shallow" from Japan Times] {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] p9ubh3ol3j2kmcolvncudwhs29o3x1n 0 310916 2970748 2547586 2026-09-25T19:44:44Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970748 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|Vlag wat deur Ansar al-Sunna gebruik word.]] '''Ansar al-Sunna''' ([[Afrikaans]]: Ondersteuners van die tradisie), '''al-Shabaab''', '''Ahlu al-Sunna''' en '''Swahili Sunna'''<ref name="foothold">{{cite web |url=https://www.voanews.com/extremism-watch/gaining-foothold-mozambique |title=Is IS Gaining Foothold in Mozambique? |author1=Sirwan Kajjo |author2=Salem Solomon |work=Voice of America |date=7 Junie 2019 |accessdate=15 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610210802/https://www.voanews.com/extremism-watch/gaining-foothold-mozambique |archive-date=10 Junie 2019 |url-status=dead}}</ref> is 'n Islamitiese militante groep wat in die [[Cabo Delgado (provinsie)|provinsie Cabo Delgado]], [[Mosambiek]], bedrywig is. Die groep het veiligheidsmagte en burgerlikes aangeval in 'n poging om 'n Islamitiese staat in die gebied te vestig.<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201712050740.html|title=Mozambique: Islamist Raids Continuing in Mocimboa Da Praia|date=5 Desember 2017|website=AllAfrica.com|accessdate=27 Desember 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234748/http://allafrica.com/stories/201712050740.html|archivedate=26 Desember 2017}}</ref> Die [[terrorisme|terroriste]] groep is volgens berigte in Cabo Delgado gevorm deur aanhangers van die radikale Keniaanse geestelikes Aboud Rogo Mohammed, wat ná sy dood in 2012, hervestig is in Mosambiek. Die groep het in 2017 toenemend gewelddadig geword en aanvalle op regerings- en burgerlike teikens uitgevoer.<ref name="jamestown140618">{{cite web|url=https://jamestown.org/program/ansar-al-sunna-a-new-militant-islamist-group-emerges-in-mozambique/|title=Ansar al-Sunna: A New Militant Islamist Group Emerges in Mozambique|date=14 Junie 2018|website=Jamestown Foundation|accessdate=15 September 2018}}</ref> Die groep word befonds uit onwettige smokkelary, godsdienstige netwerke en mensehandelaars, wat die groep gebruik om rekrute na [[Tanzanië]], [[Kenia]] en [[Somalië]] te stuur vir militêre en ideologiese opleiding.<ref name="bbc020618">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-44320531|title=How Mozambique's smuggling barons nurtured jihadists |date=2 Junie 2018|website=BBC News|accessdate=15 September 2018}}</ref> Na berig word is lede van Ansar al-Sunna meestal Mosambiekers uit die distrikte Mocimboa da Praia, [[Palma (Mosambiek)|Palma]] en Macomia, maar sluit ook buitelandse burgers van Tanzanië en Somalië in. [[Portugees]], Kimwane en [[Swahili]] word almal deur die groeplede gepraat.<ref>{{cite web|url=http://www.verdade.co.mz/newsflash/63770-populacao-captura-supostos-membros-do-grupo-armado-que-atacou-mocimboa-da-praia-|title=População captura supostos membros do grupo armado que atacou Mocímboa da Praia|website=Verdade.co.mz|accessdate=27 Desember 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234801/http://www.verdade.co.mz/newsflash/63770-populacao-captura-supostos-membros-do-grupo-armado-que-atacou-mocimboa-da-praia-|archivedate=26 Desember 2017}}</ref> Die groep werf aktief jong Mosambiekers aan wat haatdraend is teenoor die regering as gevolg van hoë [[werkloosheid]] en 'n gebrek aan ekonomiese geleenthede.<ref name="foothold"/> == Verwysings == {{ Verwysings|2}} {{en-vertaal| Ansar al-Sunna (Mozambique)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Terrorisme]] a3b0isazwu7rsussgd4v9l0izj6665g 0 315581 2970874 2271969 2026-09-26T10:34:15Z Jesper Vire 154310 Picture update 2970874 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Peter Franzén | Beeld = Peter Franzén at THE FREYAS – Nordic Film & TV Awards in Helsinki (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1971|8|14}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Finland|Fins]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en regisseur | Aktiewe jare = 1992–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0291918 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Peter Franzén''' (gebore 14 Augustus 1971) is 'n [[Finland|Finse]] akteur en regisseur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Bad Boys'' (2003), ''Priest of Evil'' (2010), ''Above Dark Waters'' (2013), en ''The Gunman'' (2015). == Filmografie == === Rolprente === * 1993: ''Matokuningas'' * 1996: ''Tie naisen sydämeen'' * 1997: ''Good Deeds'' * 1997: ''Jäänmurtaja'' * 1999: ''Ambush'' * 2000: ''Badding'' * 2001: ''Rollo and the Woods Sprite'' * 2001: ''On the Road to Emmaus'' * 2002: ''Lovers & Leavers'' * 2003: ''Bad Boys'' * 2004: ''Dog Nail Clipper'' * 2004: ''Set Point'' * 2006: ''Matti: Hell Is for Heroes'' * 2007: ''Red Is the Color of'' * 2007: ''The Matriarch'' * 2009: ''Rally On!'' * 2010: ''Priest of Evil'' * 2010: ''Princess'' * 2011: ''Body of Water'' * 2012: ''Vares: The Path of the Righteous Men'' * 2012: ''Purge'' * 2013: ''Above Dark Waters'' * 2013: ''Open Up to Me'' * 2013: ''Heart of a Lion'' * 2015: ''The Gunman'' * 2015: ''Homecoming'' * 2016: ''The Mine'' * 2021: ''Omerta 6/12'' * 2022: ''Omerta 7/12'' * ''Meander'' === Televisiereekse === * 1997: ''Verisiskot'' * 1997: ''Ota ja omista'' * 1997: ''Hollywood Xpress'' * 1998: ''Vastanaineet'' * 2000: ''Mustan kissan kuja'' * 2002: ''Madventures'' * 2003: ''Irtiottoja'' * 2005: ''Bettina S - Borta bra'' * 2006: ''Studio Impossible'' * 2007: ''Karjalan kunnailla'' * 2008: ''Världens härligaste män'' * 2013: ''[[Vikings (televisiereeks)|Vikings]]'' === Televisierolprente === * 1996: ''Pohjalla'' * 1999: ''Jakkulista feministi'' === Video's === * 2001: ''Jewel of the Sahara'' * 2002: ''Kurkistus Kuutamolla-elokuvaan'' * 2003: ''Making of 'Pahat pojat''' * 2014: ''Lohtu'' * 2015: ''Johan Falk: Slutet'' * 2020: ''Cartoon Network: Anti Bullying campaign'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0291918|Peter Franzén}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Franzen, Peter}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Finse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Finse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1971]] 3ydfyxjoev6k01twwqizbfuxvrf4v4x 0 365191 2970755 2506605 2026-09-25T20:04:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970755 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Antonio Pappano | beeld = Antonio Pappano.JPG | beeldgrootte = | beeldonderskrif = Pappano (regs) ontvang die Vittorio de Sica-prys van [[Giorgio Napolitano|President Napolitano]] (''2010'')<ref>{{cite web|url=http://presidenti.quirinale.it/elementi/Continua.aspx?tipo=Foto&key=14480|title=Palazzo del Quirinale 23/11/2010 |work=Fotografia – Primo Mandato|publisher= Presidenza della Repubblica|accessdate=24 November 2016}}</ref> | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1959|12|30}} | geboorteplek = Epping, Essex, Enegland | alma_mater = Royal Academy of Music, Londen | beroep = Dirigent | bekend_vir = Dirigent van die Royal Opera House en [[Orchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia]] | huweliksmaat = Pamela Bullock | webwerf = }} '''Antonio Pappano''' (gebore [[30 Desember]] [[1959]]) is 'n Engels-Italiaanse [[dirigent]] en [[pianis]]. Hy is sedert 2002 musiekdirekteur van die [[Royal Opera House]].<ref>{{Cite journal|url = http://www.operanews.com/Opera_News_Magazine/2013/2/Features/Balancing_Act.html|title = Balancing Act|last = Duchen|first = Jessica|date = Februarie 2012|journal = Opera News|pages = 18–22}}</ref> In 2015 ontvang hy 'n goue medalje van die Koninklike Filharmoniese Genootskap.<ref>{{Cite web|title = Antonio Pappano, Andris Nelsons and Mary Bevan among RPS Awards winners|url = http://www.classicfm.com/music-news/latest-news/rps-awards-2015-winners/#bxBb4oMFt8csZMM5.97|accessdate = 18 September 2015}}</ref> == Vroeë lewe == Pappano is gebore in Epping, Essex. Pappano se familie het in 1958 vanaf Castelfranco in Miscano naby Benevento, Italië, na Engeland verhuis. Ten tyde van sy geboorte was sy ouers werksaam in die restourantbedryf. Sy vader Pasquale Pappano was van beroep 'n sangonderwyser.<ref name=":0">{{Cite web|url = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/classical/features/sir-antonio-pappano-i-had-no-ambition-to-conduct-8687380.html|title = Sir Antonio Pappano: 'I had no ambition to conduct'|date = 6 Julie 2013|accessdate = 8 November 2014|website = The Independent|publisher = Independent News and Media|last = Tonkin|first = Boyd}}</ref> Toe Pappano dertien jaar oud was het hy en sy familie na [[Connecticut]] verhuis. Na musikale opleiding in klavier en komposisie word hy op 21-jarige leeftyd 'n répétiteur (repetisie-begeleier) by die New York Stad Opera.<ref name="Picard">{{cite news | author=Anna Picard | title=Antonio Pappano: Local hero | url=http://arts.independent.co.uk/music/features/article2035338.ece | work=The Independent | date=3 Desember 2006 | accessdate=7 September 2007 | archive-date=30 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930155347/http://arts.independent.co.uk/music/features/article2035338.ece | url-status=dead }}</ref> == Loopbaan == Pappano het onder die aandag gekom van sy mede pianis en – dirigent [[Daniel Barenboim]] en is aangestel as Barenboim se assistent by die Bayreuth-fees.<ref>{{cite news | author=Rupert Christiansen | title=High octane, high hopes | url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2002/09/02/bmpap02.xml | work=The Telegraph | date=2 September 2002 | accessdate=7 September 2007 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hy het in [[Barcelona]] en [[Frankfurt]] gewerk en gedien as assistent tot [[Michael Gielen]].<ref>{{cite news | author=Peter Conrad | title=Lightning conductor | url=http://observer.guardian.co.uk/review/story/0,,900794,00.html | work=The Observer | date=23 Februarie 2003 | accessdate=7 September 2007}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sy eerste optrede as dirigent by die Den Norske Opera was in 1987. In 1990 het hy musiekdirekteur van dié operageselskap geword.<ref name=":0" /> In 1992 is Pappano aangestel as musiekdirekteur van La Monnaie, die Belgiese Koninklike Operahuis, welke pos hy tot 2002 behou het. In die dié jaar is hy aangestel as musiekdirekteur van die [[Royal Opera House]] (ROH), [[Covent Garden]].<ref name=":0" /> Hy en Kasper Holten, die ROH se direkteur van opera, was mede verantwoordelik vir opvoerings.<ref name="Christiansen">{{cite news | author=Rupert Christiansen | title=Antonio Pappano: the unstoppable maestro | url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/09/08/bmpappano108.xml | work=The Observer | date=8 September 2008 | accessdate=8 September 2008 | archive-date=17 September 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080917212120/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F09%2F08%2Fbmpappano108.xml | url-status=dead }}</ref> Sy huidige kontrak strek tot 2017, en is verleng tot 2023.<ref>{{cite news | title=Appointments | url=http://www.exacteditions.com/read/opera/may-2014-38799/28/3 | work=Opera | date=Mei 2014 | accessdate=1 Oktober 2014}}</ref> Pappano was die jongste dirigent van die ROH, en het vir beide die Royal Opera en Royal Ballet gedirigeer. Pappano was ook 'n hoof gasdirigent van die Israelse Filharmoniese Orkes. In 2005 is hy aangestel as musiekdirekteur van die [[Orchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia]]. Pappano is in 2012 tot ridder geslaan vir sy dienste aan musiek;<ref>{{London Gazette |issue=60009 |date=31 Desember 2011 |page=1 |supp=y}}</ref> hy is ook 'n ridder (Groot Kruis) van Italië se orde van verdienstelikheid gemaak.<ref name=":0" /> Op 17 Januarie 2013 ontvang hy die ''"Incorporated Society of Musicians' Distinguished Musician Award"''.<ref>{{cite web|title=Sir Antonio Pappano receives prestigious ISM Distinguished Musician Award |url=http://www.ism.org/news/article/sir-antonio-pappano-presented-with-prestigious-distinguished-musician-award |publisher=Incorporated Society of Musicians |accessdate=18 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108183121/http://www.ism.org/news/article/sir-antonio-pappano-presented-with-prestigious-distinguished-musician-award |archivedate=8 November 2014 }}</ref> In 2015 ontvang hy die goue medalje van die Koninklike Filharmoniese Genootskap. == Persoonlike lewe == Pappano is getroud met Pamela Bullock, 'n Amerikaanse stemafrigter.<ref name="Christiansen" /> == Opnames == Pappano maak gereeld opnames vir Warner Classics. Sy opname sluit in: * Harrison Birtwistle: ''The Minotaur'' * Philippe Boesmans: ''Wintermärchen'' * [[Jules Massenet]]: ''Manon'', ''Werther'' * [[Giacomo Puccini]]: ''Il Trittico'', ''La Bohème'', ''La Rondine'', ''Tosca'', ''Madame Butterfly'' * [[Gioachino Rossini]]: ''Stabat Mater'', ''Willem Tell'' * [[Giuseppe Verdi]]: ''Don Carlo'', ''Il Trovatore'', ''Messa da Requiem'', ''Aida'' * [[Richard Wagner]]: ''Tristan und Isolde'' * Hugo Wolf: ''Lieder'', met die tenoor Ian Bostridge * [[Antonín Dvořák]]: ''Simfonie No. 9'' & ''Tjelloconcerto'' * [[Sergei Rachmaninoff]]: ''Simfonie No. 2'' * [[Sergei Rachmaninoff]]: ''Klavierconcerto No. 1'' & ''Klavierconcerto No. 2'', met [[Leif Ove Andsnes]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == Maeckelbergh, Lucrèce, ''Antonio Pappano: Con Passione''. Snoeck, 2006. {{ISBN|9053495274}}. == Eksterne skakels == {{Commonskat|Antonio Pappano}} * [http://www.warnerclassics.com/search?q=pappano Pappano opnames] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111165250/http://www.warnerclassics.com/search?q=pappano |date=11 Januarie 2018 }} op Warner Classics * [http://www.deutschegrammophon.com/en/cat/result?SearchString=pappano&SEARCH_OPTIONS=&ART_ID=&COMP_ID=&ALBUM_TYPE=&IN_XXSERIES=&GENRE=&IN_XXPQ=&sort=newest_rec&ADD_OTHER=1 Pappano recordings] on [[Deutsche Grammophon]] * [http://www.bruceduffie.com/pappano.html Onderhoud met Antonio Pappano], 8 Desember 1996 {{s-start}} {{s-culture}} {{succession box | title=[[La Monnaie|Musiekdirekteur, Théâtre de la Monnaie, Brussel]] | before=Sylvain Cambreling | years=1992–2002 | after= Kazushi Ono}} {{succession box | title=[[Royal Opera House|Musiekdirekteur, Royal Opera House, Covent Garden]] | before=[[Bernard Haitink]] | years=2002–tans | after=ingesetene}} {{s-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pappano, Antonio}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Britse pianiste]] [[Kategorie:Britse dirigente]] s4eca6i51h1nl62r5amfvwhd0xd4geu 0 372365 2970630 2502305 2026-09-25T13:04:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970630 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rolprent | naam = Wolf Totem<!-- | beeld = Wolf Totem film poster.jpg | beeldonderskrif = Chinese theatrical release poster--> | inheemse_naam = {{Film name|simplified=狼图腾|traditional=狼圖騰|translation=wolf totem|pinyin=láng túténg}} | regisseur = Jean-Jacques Annaud | ontwikkelaar = {{Plainlist| * Jean-Jacques Annaud * Xavier Castaño * La Peikang * Bill Kong }} | draaiboek = {{Plainlist| * Jean-Jacques Annaud * Alain Godard * John Collee * Lu Wei }} | based_on = {{based on|''[[Wolf Totem]]''|Jiang Rong}} | rolverdeling = {{Plainlist| * Feng Shaofeng * Shawn Dou * Ankhnyam Ragchaa * Batdorj-in Baasanjab * Yin Zhusheng }} | temamusiek = James Horner | kinematografie = Jean-Marie Dreujou | redigeerder = Reynald Bertrand | verspreider = {{Plainlist| * China Film Group <small>(China)</small> * Mars Distribution <small>(Frankryk)</small> }} | vrystellingsdatum = {{Plainlist| * 19/02/2015 (China) * 25/02/2015 (Frankryk) }} | looptyd = 121 minute | land = {{Plainlist| * China * Frankryk }} | taal = {{Plainlist| * Standaard Chinees * [[Mongools]] }} | begroting = VS$38 miljoen<ref name="VV">{{cite magazine | url =https://variety.com/2015/film/news/jackie-chans-dragon-blade-scores-55-million-to-head-chinas-new-year-box-office-1201440089/|title=Jackie Chan's 'Dragon Blade' Scores $55 Million to Head China's New Year Box Office|author=Patrick Frater | magazine=Variety|date=23 Februarie 2015 | access-date = 24 Februarie 2015}}</ref> | bruto = VS$125.7 miljoen<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=wolftotem.htm|title=Wolf Totem (2015) Box office Mojo|publisher=Box office Mojo|access-date=13 Junie 2015}}</ref> }} '''''Wolf Totem''''' ({{zh|狼图腾}}, [[Frans]]: ''Le dernier loup'', "Die Laaste Wolf") is 'n dramafilm uit [[2015]] wat gebaseer is op Jiang Rong se gelyknamige [[Chinees]]talige semi-[[outobiografie]]se roman uit [[2004]]. Die Chinees-Franse mede-produksie staan onder regie van die Franse regisseur Jean-Jacques Annaud, en handel oor 'n Chinese student wat na [[Binne-Mongolië]] gestuur word om herders te onderrig, maar in pleks hiervan oor die wolfpopulasie, wat deur 'n regerings[[apparatsjik]] bedreig word, leer. Die Beijing Forbidden City Film Corporation het aanvanklik probeer om 'n Chinese regisseur in diens te neem, maar die verfilming van mense saam met wilde wolwe is as te moeilik beskou. Die Nieu-Seelandse regisseur Peter Jackson is genader, maar die produksie het nie plaasgevind nie. [[Volksrepubliek China|China]] het Annaud, wie se film ''Seven Years in Tibet'' in 1997 in China verbied is, se reisverbod opgehef, en hy is hierna aangestel om die regie van ''Wolf Totem'' waar te neem. Die film is vervaardig deur China Film Group en die Frans-gebaseerde Reperage. Die Franse regisseur, wat reeds in ander rolprente saam met diere gewerk het, het 'n dosyn wolfhondjies in China aangeskaf en hulle laat oplei deur Andrew Simpson, 'n Kanadese dierekenner. Annaud het met 'n produksiebegroting van VS $38 miljoen meer as 'n jaar lank aan ''Wolf Totem'' in [[Binne-Mongolië]], waar die boek ook afspeel, geskiet. Die film het sy Europese première op 7 Februarie 2015 gehad. Dit is op 19 Februarie 2015 in China uitgereik, betyds vir die begin van die [[Chinese Nuwejaar]], en op 25 Februarie 2015 in Frankryk. Daar is oorspronklik berig dat die film gekies is as die Chinese inskrywing vir die Oscar vir beste film in 'n buitelandse taal. <ref name="HWR">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/china-confirms-wolf-totem-as-825676 |title=China Confirms 'Wolf Totem' as Oscar Submission Amid Controversy |last=Brzeski |first=Patrick |work=The Hollywood Reporter |date=22 September 2015 |access-date=22 September 2015}}</ref> Toe die finale lys egter deur die Akademie aangekondig is, was China se voorlegging ''Go Away Mr. Tumor'' deur Han Yan. <ref name="Final">{{cite web|url=http://www.oscars.org/news/81-countries-competition-2015-foreign-language-film-oscar |title=81 Countries In Competition For 2015 Foreign Language Film Oscar |work=AMPAS |date=9 Oktober 2015 |access-date=9 Oktober 2015}}</ref> Dit was ook die laaste film wat deur James Horner uitgereik is voor sy dood 4 maande later in Junie 2015. == Rolverdeling == {{Div col|colwidth=30em}} * Feng Shaofeng as Chen Zhen * Shawn Dou as Yang Ke * Ankhnyam Ragchaa as Gasma * Batdorj-in Baasanjab as Bilig * Yin Zhusheng as Bao Shungui * Baoyingexige * Tumenbayar * Xilindule * Bao Hailong {{div col end}} ==Vervaardiging== [[Lêer:Inner Mongolia in China (+all claims hatched).svg|duimnael|regs|Binne-Mongolië (hierbo in rooi) is 'n outonome streek van China. Die roman speel af in Binne-Mongolië, waar die film ook vervaardig is.]] [[Lêer:Jean-Jacques Annaud par Claude Truong-Ngoc février 2015.jpg|upright|duimnael|regs|Die Franse rolprentregisseur Jean-Jacques Annaud (bo) in 2015]] [[Lêer:Le dernier loup - Les coulisses - l'entraînement des loups 2.png|duimnael|regs|Mongoolse wolwe ([[Canis lupus chanco]]), wat in die rolprent gebruik is]] ''Wolf Totem'' is gebaseer op die semi-outobiografiese roman ''[[Wolf Totem]]'' deur Jiang Rong. Die Franse regisseur Jean-Jacques Annaud het die film, wat vervaardig is deur China Film Group, Edko Films en Reperage, ondanks sy geskiedenis met China verwerk. Chinese sensors het toegelaat dat die boek gepubliseer word en dit het 'n topverkoper in China geword. Die ''[[Los Angeles Times]]'' het berig dat baie verbaas was oor die gebrek aan sensuur. Die koerant het gesê: "Die protagonis spreek minagting uit vir die groepsdenke wat China se meerderheidssprekende Han-etnisiteit op etniese minderhede afdwing, en verag die [[Konfusianisme|Konfusiaanse]] beginsels wat die Kommunistiese Party onlangs in sy politieke retoriek van die [[21ste eeu]] laat herleef het." <ref name="landreth">{{cite news | last=Landreth | first=Jonathan | url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/06/shanghai-film-fest-qa-wolf-totem-with-director-jean-jacques-annaud.html | title=Shanghai Film Fest: Q&A with director Jean-Jacques Annaud | work=Los Angeles Times | date=15 Junie 2012 | access-date=13 Februarie 2015 }}</ref>Regte op die roman is in 2004 deur Beijing Forbidden City Film Corporation verkry. <ref name=":0">{{Cite news|last=Qin|first=Amy|date=2015-02-23|title=China Looks West to Bring ‘Wolf Totem’ to Screen (Published 2015)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2015/02/24/arts/international/china-looks-west-to-bring-wolf-totem-to-screen.html|access-date=2020-11-18|issn=0362-4331}}</ref> Die [[hoof uitvoerende beampte|HUB]], Zhang Qiang, het Chinese regisseurs genader om die boek vir film aan te pas, maar die verfilming van mense saam met wilde wolwe is as te uitdagend beskou. In 2005 het die maatskappy 'n kontrak met die Nieu-Seelandse regisseur [[Peter Jackson]] en sy onderneming Weta Digital aangegaan om 'n filmverwerking daarvan te vervaardig. <ref>{{cite news | author=Staff | url=http://news.xinhuanet.com/english/2005-06/13/content_3078717.htm | title=Peter Jackson to produce 'The Wolf Totem' | work=Xinhua | date=13 Junie 2005 | access-date=14 Junie 2013 | archive-date= 4 Maart 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114048/http://news.xinhuanet.com/english/2005-06/13/content_3078717.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | last=French | first=Howard W. | url=https://www.nytimes.com/2005/11/03/books/03jian.html | title=A Novel, by Someone, Takes China by Storm | work=The New York Times | date=3 November 2005 | access-date=13 Februarie 2015 }}</ref> Jackson se produksie het egter nie plaasgevind nie, en Beijing Forbidden City het gesukkel om 'n nuwe regisseur te vind vir die filmverwerking. Volgens Annaud wou filmvervaardigers die film betyds uitbring vir die [[Olimpiese Somerspele 2008|Olimpiese Somerspele]] in [[Beijing]]. Jiamin en sy vriende by die produksiemaatskappy was vertroud met Annaud se films en het die regisseur genader vir die taak. <ref name="landreth"/> Annaud het, betreffende hulle keuse van 'n Franse regisseur, die volgende gesê: "Hulle het gesê 'n Chinese regisseur sal nie hierdie tipe dinge kan sê nie omdat dit te sensitief is; en hulle wou nie 'n Amerikaner hê nie. Ek is soort van neutraal. En ek het baie films met diere gemaak." Die regisseur het die boek in [[Frans]] gelees en die verhaal het hom aangegryp. <ref name="landreth"/> Hy het 'n aanbod van die hand gewys om ''Life of Pi'' (2012) te verfilm <ref name="lin">{{cite news | last=Lin | first=Lilian | url=https://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/05/27/to-film-wolf-totem-french-director-raised-chinese-wolves/ | title=To Film 'Wolf Totem,' French Director Raised Chinese Wolves | work=The Wall Street Journal | date=27 Mei 2014 | access-date=13 Februarie 2015 }}</ref> en eerder 'n kontrak met Qiang onderteken. <ref name="tsui">{{cite journal | last=Tsui | first=Clarence | url=https://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-french-production-wolf-totem-508228 | title=Cannes: French Co-Production 'Wolf Totem' Casts Chinese Stars in Lead Roles | journal=The Hollywood Reporter | date=7 Mei 2013 | access-date=13 Februarie 2015 }}</ref> ==Toekennings== {| class="wikitable" |- ! Seremonie ! Kategorie ! Ontvanger ! Resultaat |- | rowspan="3"| Beijing Internasionale Filmfees | Beste Prent | ''Wolf Totem'' | {{nom}} |- | Beste Regisseur | Jean-Jacques Annaud | {{won}} |- | Beste Visuele Effekte | Christian Rajaud en Jianquan Guo | {{won}} |- | rowspan="2"| Beijing Kollege Studentefilmfees | Beste Film | ''Wolf Totem'' | {{nom}} |- | Beste Regisseur | Jean-Jacques Annaud | {{won}} |- | rowspan="2"| Camerimage | Hoofkompetisie (Goue Padda) | rowspan="2"| Jean-Marie Dreujou | {{nom}} |- | Beste 3D Film | {{nom}} |- | Chinese Film-Regisseursgilde Toekennings | Beste Draaiboek | Wei Lu | {{nom}} |- | Goue Perd Filmfees en -toekennings | Beste Visuele Effekte | Christian Rajaud en Jianquan Guo | {{nom}} |- | rowspan="3"| Goue Haan-toekennings | Toekenning vir Beste Prent | ''Wolf Totem'' | {{won}} |- | Beste Kunsregisseur | Rongzhe Quan | {{won}} |- | Beste Klank | Wang Gang | {{nom}} |- | Hong Kong Film-toekennings | Beste Film | ''Wolf Totem'' | {{nom}} |- | Honderd Blomme-toekennings | Beste Akteur | Feng Shaofeng | {{won}} |- | rowspan="3"|Internasionale Filmkritici-toekennings | Beste Oorspronklike Klankbaan vir 'n Dramafilm | rowspan="3"| James Horner | {{won}} |- | Film-klankbaan van die jaar | {{nom}} |- | Film-musiek komposisie van die jaar | {{nom}} |- | rowspan="3"| Macau Internasionale Filmfees | Beste Prent | rowspan="2"| Jean-Jacques Annaud | {{won}} |- | Beste Regisseur | {{won}} |- | Beste Kinematografie | Jean-Marie Dreujou | {{won}} |- | Saturn-toekenning | Beste DVD- of Blu-ray vrystelling | rowspan="2"| ''Wolf Totem'' | {{nom}} |- | Sjanghai Filmkritici-toekenning | Film van Verdienstelikheid |{{won}} |} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== *{{IMDb title|2909116|Wolf Totem}} *{{Metacritic film|wolf-totem}} *[https://www.youtube.com/watch?v=AQleTwrfiBw Amptelike lokprent] {{Normdata}} [[Kategorie:Franse rolprente]] g01tgmmwyek9skcu0e5lfhu7qzd1j2k 0 372643 2970761 2969565 2026-09-25T20:23:19Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970761 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Broken Hill Skull (Replica01).jpg|thumb|''[[Homo rhodesiensis]]'' dateer van óf 130&nbsp;000 óf 600&nbsp;000 tot 800&nbsp;000 jaar gelede (na gelang van die dateringsmetode wat gebruik word).]] ’n Paar soorte ''[[Homo]]'' word geklassifiseer in die breë kategorie '''argaïese mense''' – hulle kom uit die tydperk voor en tydens die opkoms van die [[vroeë moderne mense]] (''Homo sapiens'') omstreeks 300&nbsp;000 jaar gelede. [[Omo-Kibish I]] (Omo I) uit Suid-[[Ethiopië]] (sowat 196&nbsp;000 jaar gelede)<ref name=":0">{{Cite journal|last=Hammond|first=Ashley S.|last2=Royer|first2=Danielle F.|last3=Fleagle|first3=John G.|date=Jul 2017|title=The Omo-Kibish I pelvis|journal=Journal of Human Evolution|volume=108|pages=199–219|doi=10.1016/j.jhevol.2017.04.004|issn=1095-8606|pmid=28552208}}</ref> en die oorblyfsels uit [[Jebel Irhoud]] in [[Marokko]] (sowat 315&nbsp;000 jaar gelede) en [[Florisbad-skedel|Florisbad]] in [[Suid-Afrika]] (259&nbsp;000 jaar gelede) is van die oudste oorblyfsels van ''Homo sapiens''.<ref name="stringer">{{cite journal|pmid=27298468|pmc=4920294|year=2016|last1=Stringer|first1=C.|title=The origin and evolution of Homo sapiens|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=371|issue=1698|pages=20150237|doi=10.1098/rstb.2015.0237}}</ref><ref name=":0" /><ref name="White03">{{Cite journal |last1=White |first1=Tim D. |last2=Asfaw |first2=B. |last3=DeGusta |first3=D. |last4=Gilbert |first4=H. |last5=Richards |first5=G. D. |last6=Suwa |first6=G. |last7=Howell |first7=F. C. |year=2003 |title=Pleistocene ''Homo sapiens'' from Middle Awash, Ethiopia |journal=Nature |volume=423 |issue=6491 |pages=742–47 |doi=10.1038/nature01669 |pmid=12802332 |bibcode=2003Natur.423..742W |s2cid=4432091 }}</ref> Die term sluit gewoonlik die volgende in: ''[[Homo neanderthalensis]]'' (430&nbsp;000 ± 25 jaar gelede),<ref name="HublinOrigin">{{cite journal |doi=10.1073/pnas.0904119106 |title=The origin of Neandertals |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-09-22_106_38/page/16022 |year=2009 |last1=Hublin |first1=J. J. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=38 |pages=16022–7 |pmid=19805257 |jstor=40485013 |bibcode=2009PNAS..10616022H |pmc=2752594}}</ref> [[Denisova-hominien]]e, ''[[Homo rhodesiensis]]'' (300&nbsp;000 - 125&nbsp;000), ''[[Homo heidelbergensis]]'' (600&nbsp;000 - 200&nbsp;000), ''[[Homo naledi]]'', ''[[Homo ergaster]]'' en ''[[Homo antecessor]]''. Daar is gewoonlik nie algehele konsensus oor die terminologie nie; variëteite van "argaïese mense" word soms ingesluit onder die [[binomiale naam]] ''Homo sapiens'' en soms onder ''[[Homo erectus]]''. Argaïese mense se brein was gemiddeld 1&nbsp;200 tot 1&nbsp;400&nbsp;cm³ groot, wat oorvleuel met dié van moderne mense. Argaïese mense word van [[anatomie]]s moderne mense onderskei deurdat hulle ’n dik [[skedel]], prominente wenkbrouboë en geen prominente ken gehad het nie.<ref name="dawkins">{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rR9XPnaqvCMC&printsec=frontcover#PPA62,M1|chapter=Archaic homo sapiens|last=Dawkins|title=The Ancestor's Tale|year=2005|isbn=978-0-618-61916-0|publisher=Mariner|location=Boston|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ancestorstale00rich_0}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c4BZ7vu0WRsC&pg=RA1-PA783|title=Companion Encyclopedia of Archaeology|first=Graeme|last=Barker|date=1 Januarie 1999|publisher=Routledge|via=Google Books|isbn=978-0-415-21329-5}}</ref> Anatomies moderne mense het sowat 300&nbsp;000 jaar gelede in [[Afrika]]<ref name="stringer" /><ref name=":0" /><ref name="White03"/><ref name="NAT-20170607a">{{cite journal |last=Callaway |first=Ewan |title=Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history |url= http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114 |date=7 Junie 2017 |journal=Nature |doi=10.1038/nature.2017.22114 |access-date=11 June 2017 }}</ref> en 70&nbsp;000 jaar gelede verskyn. Hulle het die argaïese variëteite geleidelik vervang. Niemoderne variëteite van ''Homo'' het beslis tot ná 30&nbsp;000 gelede nog bestaan en dalk tot so onlangs as 12&nbsp;000 jaar gelede. Watter van hulle, indien enige, onder "argaïese mense" ingesluit word, is ’n kwessie van definisie en verskil van skrywer tot skrywer. Onlangse [[Genetika|genetiese]] studies het aangetoon moderne mense het "met minstens twee groepe" antieke mense gekruisteel: die [[Neanderdaller]]s en Denisova-hominiene.<ref name="NYT-01302012">{{cite news |last=Mitchell |first=Alanna |title=DNA Turning Human Story Into a Tell-All |url=https://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html |date=30 Januarie 2012 |work=The New York Times |access-date=31 Januarie 2012 }}</ref> Ander studies trek dié feit in twyfel en dui daarop die gemengde gene het ’n oorsprong in voorouers van beide groepe van 500&nbsp;000 - 800&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{cite news|last1=Telegraph Reporters|title=Neanderthals did not interbreed with humans, scientists find|url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/9474109/Neanderthals-did-not-interbreed-with-humans-scientists-find.html|work=Telegraph.co.uk|date=14 Augustus 2012|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2013/feb/04/neanderthals-modern-humans-research|title=Neanderthals 'unlikely to have interbred with human ancestors'|first=Press|last=Association|date=4 Februarie 2013|via=The Guardian|newspaper=The Guardian}}</ref> Nog ’n groep, die [[Edelhert-grotmense]] van [[China]], het dalk 11&nbsp;500 jaar gelede nog bestaan.<ref name="bbc20120314">{{cite news |last=Amos |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17370170 |title=Human fossils hint at new species |date=14 Maart 2012 |publisher=BBC |access-date=14 Maart 2012 }}</ref> Chris Stringer van die Natuurhistoriese Museum in [[Londen]] het voorgestel dié mense het ontstaan uit ’n kruising tussen die Denisova-hominiene en moderne mense.<ref name="Barras2012">{{cite web | title = Chinese human fossils unlike any known species | first = Colin | last = Barras | url = https://www.newscientist.com/article/dn21586-chinese-human-fossils-unlike-any-known-species.html | date = 2012-03-14 | access-date = 2012-03-15 | publisher = New Scientist}}</ref> Ander wetenskaplikes is egter skepties daaroor en meen die unieke eienskappe is te verwagte binne die variasies van die moderne menslike bevolkings.<ref name="NG">{{cite news |author=James Owen |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/03/120314-new-human-species-chinese-plos-science-red-deer-cave/ |title=Cave Fossil Find: New Human Species or "Nothing Extraordinary"? |date=2012-03-14 |newspaper=National Geographic News |access-date=2021-05-11 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316021952/http://news.nationalgeographic.com/news/2012/03/120314-new-human-species-chinese-plos-science-red-deer-cave/ |url-status=dead}}</ref> ==Terminologie en definisie== {{align|right|{{Menslike tydlyn}}}}{{align|right|{{Hominiene}}}} Die kategorie "argaïese mense" het geen enkele definisie waaroor almal saamstem nie.<ref name="dawkins" /> Volgens een definisie is ''Homo sapiens'' ’n enkele [[spesie]] met verskeie subspesies wat die argaïese en moderne mens insluit. Volgens dié definisie word na die moderne mens verwys as ''Homo sapiens sapiens'' en argaïese mense word "''Homo'' ''sapiens''" genoem. Daarvolgens is die Neanderdallers byvoorbeeld ''Homo sapiens neanderthalensis'' en is ''Homo heidelbergensis'' dus ''Homo sapiens heidelbergensis''. Ander [[Taksonomie|taksonome]] verkies om die argaïese en moderne mens as verskillende spesies te beskou. Hulle praat van ''Homo neanderthalensis'' en ''Homo heidelbergensis''.<ref name="dawkins" /> Die [[Menslike evolusie|evolusionêre]] skeidingslyne tussen moderne mense en argaïese mense en tussen argaïese mense en ''Homo erectus'' is onduidelik. Die oudste bekende [[fossiel]]e van anatomies moderne mense soos die Omo-oorblyfsels van 195&nbsp;000 jaar gelede, ''[[Homo sapiens idaltu]]'' van 160&nbsp;000 jaar gelede en die [[Skhul- en Qafzeh-hominien|Qafzeh]]-oorblyfsels van 90&nbsp;000 jaar gelede kan herken word as moderne mense. Hierdie vroeë moderne mense het egter sekere argaïese eienskappe gehad, soos matige, maar nie prominente, wenkbrouboë. [[Beeld:Sapiens neanderthal comparison-af.png|thumb|links|265px|’n Vergelyking tussen die skedel van die anatomies moderne mens (links) en dié van ''Homo neanderthalensis''.]] ==Vergroting van die brein== Die verskyning van argaïese mense word soms gebruik as ’n voorbeeld van "punktuasie-ewewig",<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=67NUz_HVJfQC&printsec=frontcover#PPA62,M1|title=Alone in the World?|first1=Van|last1=Huyssteen|first2=Wentzel Van|last2=Huyssteen|date=12 April 2006|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|via=Google Books|isbn=978-0-8028-3246-7}}</ref> waar ’n spesie in ’n relatief kort tydperk aansienlike biologiese evolusie ondergaan, en daarna vir lang tydperke min veranderings tot die volgende "punktuasie" (onderbeking of afwisseling). Die argaïese mense se [[brein]] het aansienlik vergroot, van {{val|900|u=cm3}} in ''erectus'' tot {{val|1300|u=cm3}}. Sedert die hoogtepunt in menslike breingroottes tydens die argaïese tydperk het dit begin afneem.<ref>{{cite news|last1=Zyga|first1=Lisa|title=Cro Magnon skull shows that our brains have shrunk|url=https://phys.org/news/2010-03-cro-magnon-skull-brains-shrunk.html|access-date=14 Junie 2017|work=phys.org|date=15 Maart 2010}}</ref> ==Oorsprong van taal== Die Britse antropoloog Robin Dunbar meen [[taal]] is die eerste keer deur argaïese mense gebruik. Ná sy ontleding van die verhouding tussen breingrootte en die grootte van hominiengroepe het hy tot die gevolgtrekking gekom dat argaïese mense vanweë hulle groter brein in groepe van tot 120 individue gewoon het. Hy reken dit is onmoontlik dat [[Hominini|hominiene]] in sulke groot groepe kon woon sonder om taal te gebruik, want anders sou daar geen groepkohesie (saamklewing) gewees het nie en sou die groep uiteenspat. In vergelyking daarmee woon [[sjimpansee]]s in kleiner groepe van tot 50 individue.<ref>[http://www.bbsonline.org/Preprints/OldArchive/bbs.dunbar.html Co-Evolution Of Neocortex Size, Group Size And Language In Humans] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090626092650/http://www.bbsonline.org/Preprints/OldArchive/bbs.dunbar.html |date=26 Junie 2009 }}</ref><ref>{{cite book|title=Grooming, Gossip, and the Evolution of Language|url=https://books.google.com/books?id=nN5DFNT-6ToC&printsec=frontcover#PPA112,M1|year=1993|last=Dunbar | isbn=978-0-674-36336-6 | publisher=Harvard University Press}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [https://web.archive.org/web/20090816123716/http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Pietrusewsky/anth310/labs/Lab05.pdf Early and Late "Archaic" Homo Sapiens and "Anatomically Modern" Homo Sapiens] * [http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html |date=22 November 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20090709125530/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/humanevolution/sapiens.html Homo sapiens, Museum of Natural History] * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Human Timeline (Interactive)] – Smithsonian, National Museum of Natural History (Augustus 2016). {{vertaaluit| taalafk = en | il = Archaic humans}} {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Prehistoriese mense]] [[Kategorie:Uitgestorwe primate]] s6ca5g43pxy2ry7tzubjannkyns8laj 0 384619 2970750 2723304 2026-09-25T19:46:59Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970750 wikitext text/x-wiki Die '''Antebellum-Suid''' (ook bekend as die antebellumera of plantasie-era) was 'n tydperk in die geskiedenis van die [[Suidelike Verenigde State]] vanaf die einde van die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Amerikaanse Revolusionêre Oorlog]] in 1783 tot die begin van die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] in 1861. Die Antebellum-Suid is gekenmerk deur die gebruik van [[slawerny]] en die kultuur wat slawerny aangekweek het. Namate die era gevorder het, het suidelike intellektuele en leiers geleidelik oorgegaan van die verdediging van slawerny as 'n verleentheid en tydelike stelsel, na 'n volledige verdediging van slawerny as 'n positiewe [[deug]], en het die ontluikende afskaffingsbeweging, of in [[Engels]]: abolitionist movement, sterk gekritiseer. Soos die land weswaarts uitgebrei het, het die uitbreiding van slawerny 'n belangrike aangeleentheid in die nasionale [[politiek]] geword en oorgekook in die Amerikaanse burgeroorlog. In die jare na die burgeroorlog is hierdie tydperk geromantiseer deur historiese revisioniste om slawerny en die slawe-meester-verhouding uit te beeld.<ref name="King">{{cite web|url=https://egrove.olemiss.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1274&context=hon_thesis|title=Lost Cause Textbooks: Civil War Education in the South from the 1890s to the 1920s|last1=King|first1=Connor|access-date=16 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506222729/https://egrove.olemiss.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1274&context=hon_thesis|archive-date= 6 Mei 2021|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Jamaica Slave Plantation|last=Bonnell|first=Ulrich|publisher=WENTWORTH Press, 2016|year=1914}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suidelike Verenigde State]] 6fwsr6i51f8nh2u3k4ent5uorhgoxb7 0 384767 2970834 2824628 2026-09-26T06:39:14Z Aliwal2012 39067 /* Sosiale gedrag */ 2970834 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Dwergseekoei <!-- Afrikaanse naam --> | image = Choeropsis liberiensis BZG.jpg | image_caption = 'n Dwergseekoei by Bristol Dieretuin. | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="Redlist" /> | parent_authority = [[Joseph Leidy|Leidy]], 1853 | display_parents = 2 | genus = Choeropsis | species = liberiensis | authority = ([[Samuel George Morton|Morton]], 1849)<ref name="ASM" /> | subdivision_ranks = Subspesies | subdivision = *''C. l. liberiensis'' <small></small> *''C. l. heslopi'' <small></small> | range_map = Pygmy Hippopotamus range.jpg | range_map_caption = Verspredings-kaart<ref name="Redlist"/> | synonyms = *''Hexaprotodon liberiensis'' <small></small> | synonyms_ref = <ref name="Redlist" /> }}[[Lêer:Hexaprotodon liberiensis Lagos Zoo Portugal (3).jpg|duimnael|Wys sy tande in 'n dieretuin in Portugal.]] Die '''dwergseekoei''' (''Hexaprotodon liberiensis'') is een van die twee oorlewende spesies seekoeie. Hy lyk baie soos 'n jong seekoei (''[[Hippopotamus amphibius]]''); daarom het hy die naam dwergseekoei gekry. Twee subspesies is beskrywe, naamlik ''Hexaprotodon liberiensis liberiensis'' en ''Hexaprotodon liberiensis heslopi''. Laasgenoemde, die Nigeriese subspesie, het egter in die 20ste eeu uitgesterf. Dit is nooit in die natuur bestudeer of gevange geneem nie. Alle navorsing en dieretuin-voorbeelde verwys aldus na die eersgenoemde, of Liberiese subspesie. ==Beskrywing== Die [[spesie]] is baie kleiner as gewone seekoeie en hul oë is meer aan die kante van die kop. Anders as die gewone seekoei, het die dwergseekoei ses snytande in plaas van vier. Hulle bly langer op land as die gewone seekoei en is donkerder van kleur. As dwergseekoeie gepaar het word hul vel bedek met skuim. Dit verhinder dat die vel uitdroog en hou dit klam en soepel. Hulle sweet 'n rooi vloeistof, sodat dit lyk asof die dier bloei. Hulle het 'n skouerhoogte van 80 sentimeter, is 1,4 tot 1,6 meter lank en weeg 160 tot 275 kilogram. Hulle stert is ongeveer 15&nbsp;cm lank. == Sosiale gedrag == By dwergseekoeie is die wyfie dominant. Die mannetjie kan dikwels herken word aan die baie littekens wat hulle het. Dwergseekoeie is eensame diere en soek slegs mekaar se geselskap op gedurende die paartyd. == Voortplanting en lewensverwagting == Die wyfie is gewoonlik vir ses tot sewe maande dragtig en kry dan een, of soms twee kleintjies. Afgesien van die mens, het die dier min natuurlike vyande. Hulle word soms deur 'n [[krokodil]], [[luislang]] of [[luiperd]] gegryp. Hulle kan tot 50 jaar oud word, maar in gevangenskap gewoonlik rondom 45 jaar. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Redlist">{{cite iucn |author=Ransom, C. |author2=Robinson, P.T. |author3=Collen, B. |year=2015 |title=''Choeropsis liberiensis'' |volume=2015 |page=e.T10032A18567171 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T10032A18567171.en |access-date=27 August 2021}}</ref> <ref name="ASM">{{BioRef|asm|id=1006389|title=''Choeropsis liberiensis'' |version=1.5 |access-date=26 August 2021}}</ref> }} == Bronne == * [[species:Hexaprotodon liberiensis|wikispecies:Hexaprotodon liberiensis]] * [http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=67730&tree=0.1 Systema naturae 2000 (classification) – Taxon: Hexaprotodon liberiensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209025901/http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=67730|date=9. december 2020}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Ewehoewiges]] iqyuk0g8h0qdhm92rbju8ltczaacnx8 2970835 2970834 2026-09-26T06:42:47Z Aliwal2012 39067 2970835 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Dwergseekoei | image = Choeropsis liberiensis BZG.jpg | image_caption = 'n Dwergseekoei by Bristol Dieretuin. | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="Redlist" /> | parent_authority = [[Joseph Leidy|Leidy]], 1853 | display_parents = 2 | genus = Choeropsis | species = liberiensis | authority = ([[Samuel George Morton|Morton]], 1849)<ref name="ASM" /> | subdivision_ranks = Subspesies | subdivision = *''C. l. liberiensis'' <small></small> *''C. l. heslopi'' <small></small> | range_map = Pygmy Hippopotamus range.jpg | range_map_caption = Verspredings-kaart<ref name="Redlist"/> | synonyms = *''Hexaprotodon liberiensis'' <small></small> | synonyms_ref = <ref name="Redlist" /> }}[[Lêer:Hexaprotodon liberiensis Lagos Zoo Portugal (3).jpg|duimnael|Wys sy tande in 'n dieretuin in Portugal.]] Die '''dwergseekoei''' (''Hexaprotodon liberiensis'') is een van die twee oorlewende spesies seekoeie. Hy lyk baie soos 'n jong seekoei (''[[Hippopotamus amphibius]]''); daarom het hy die naam dwergseekoei gekry. Twee subspesies is beskrywe, naamlik ''Hexaprotodon liberiensis liberiensis'' en ''Hexaprotodon liberiensis heslopi''. Laasgenoemde, die Nigeriese subspesie, het egter in die 20ste eeu uitgesterf. Dit is nooit in die natuur bestudeer of gevange geneem nie. Alle navorsing en dieretuin-voorbeelde verwys aldus na die eersgenoemde, of Liberiese subspesie. ==Beskrywing== Die [[spesie]] is baie kleiner as gewone seekoeie en hul oë is meer aan die kante van die kop. Anders as die gewone seekoei, het die dwergseekoei ses snytande in plaas van vier. Hulle bly langer op land as die gewone seekoei en is donkerder van kleur. As dwergseekoeie gepaar het word hul vel bedek met skuim. Dit verhinder dat die vel uitdroog en hou dit klam en soepel. Hulle sweet 'n rooi vloeistof, sodat dit lyk asof die dier bloei. Hulle het 'n skouerhoogte van 80 sentimeter, is 1,4 tot 1,6 meter lank en weeg 160 tot 275 kilogram. Hulle stert is ongeveer 15&nbsp;cm lank. == Sosiale gedrag == By dwergseekoeie is die wyfie dominant. Die mannetjie kan dikwels herken word aan die baie littekens wat hulle het. Dwergseekoeie is eensame diere en soek slegs mekaar se geselskap op gedurende die paartyd. == Voortplanting en lewensverwagting == Die wyfie is gewoonlik vir ses tot sewe maande dragtig en kry dan een, of soms twee kleintjies. Afgesien van die mens, het die dier min natuurlike vyande. Hulle word soms deur 'n [[krokodil]], [[luislang]] of [[luiperd]] gegryp. Hulle kan tot 50 jaar oud word, maar in gevangenskap gewoonlik rondom 45 jaar. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Redlist">{{cite iucn |author=Ransom, C. |author2=Robinson, P.T. |author3=Collen, B. |year=2015 |title=''Choeropsis liberiensis'' |volume=2015 |page=e.T10032A18567171 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T10032A18567171.en |access-date=27 Augustus 2021}}</ref> <ref name="ASM">{{BioRef|asm|id=1006389|title=''Choeropsis liberiensis'' |version=1.5 |access-date=26 Augustus 2021}}</ref> }} == Bronne == * [[species:Hexaprotodon liberiensis|wikispecies:Hexaprotodon liberiensis]] * [http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=67730&tree=0.1 Systema naturae 2000 (classification) – Taxon: Hexaprotodon liberiensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209025901/http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=67730|date=9. december 2020}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Ewehoewiges]] kckl4cq44vxfxxbs6c26o8eg6pkp1zp 2970837 2970835 2026-09-26T06:54:32Z Aliwal2012 39067 2970837 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Dwergseekoei | image = Choeropsis liberiensis BZG.jpg | image_caption = 'n Dwergseekoei by Bristol Dieretuin. | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="Redlist" /> | parent_authority = [[Joseph Leidy|Leidy]], 1853 | display_parents = 2 | genus = Choeropsis | species = liberiensis | authority = ([[Samuel George Morton|Morton]], 1849)<ref name="ASM" /> | subdivision_ranks = Subspesies | subdivision = *''C. l. liberiensis'' <small></small> *''C. l. heslopi'' <small></small> | range_map = Pygmy Hippopotamus range.jpg | range_map_caption = Verspredings-kaart<ref name="Redlist"/> | synonyms = *''Hexaprotodon liberiensis'' <small></small> | synonyms_ref = <ref name="Redlist" /> }} Die '''dwergseekoei''' (''Hexaprotodon liberiensis'') is een van die twee oorlewende spesies seekoeie. Hy lyk baie soos 'n jong seekoei (''[[Hippopotamus amphibius]]''); daarom het hy die naam dwergseekoei gekry. Twee subspesies is beskrywe, naamlik ''Hexaprotodon liberiensis liberiensis'' en ''Hexaprotodon liberiensis heslopi''. Laasgenoemde, die Nigeriese subspesie, het egter in die 20ste eeu uitgesterf. Dit is nooit in die natuur bestudeer of gevange geneem nie. Alle navorsing en dieretuin-voorbeelde verwys aldus na die eersgenoemde, of Liberiese subspesie. ==Beskrywing== Die [[spesie]] is baie kleiner as gewone seekoeie en hul oë is meer aan die kante van die kop. Anders as die gewone seekoei, het die dwergseekoei ses snytande in plaas van vier. Hulle bly langer op land as die gewone seekoei en is donkerder van kleur. As dwergseekoeie gepaar het word hul vel bedek met skuim. Dit verhinder dat die vel uitdroog en hou dit klam en soepel. Hulle sweet 'n rooi vloeistof, sodat dit lyk asof die dier bloei. Hulle het 'n skouerhoogte van 80 sentimeter, is 1,4 tot 1,6 meter lank en weeg 160 tot 275 kilogram. Hulle stert is ongeveer 15&nbsp;cm lank. == Sosiale gedrag == By dwergseekoeie is die wyfie dominant. Die mannetjie kan dikwels herken word aan die baie littekens wat hulle het. Dwergseekoeie is eensame diere en soek slegs mekaar se geselskap op gedurende die paartyd. == Voortplanting en lewensverwagting == Die wyfie is gewoonlik vir ses tot sewe maande dragtig en kry dan een, of soms twee kleintjies. Afgesien van die mens, het die dier min natuurlike vyande. Hulle word soms deur 'n [[krokodil]], [[luislang]] of [[luiperd]] gegryp. Hulle kan tot 50 jaar oud word, maar in gevangenskap gewoonlik rondom 45 jaar. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Redlist">{{cite iucn |author=Ransom, C. |author2=Robinson, P.T. |author3=Collen, B. |year=2015 |title=''Choeropsis liberiensis'' |volume=2015 |page=e.T10032A18567171 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T10032A18567171.en |access-date=27 Augustus 2021}}</ref> <ref name="ASM">{{BioRef|asm|id=1006389|title=''Choeropsis liberiensis'' |version=1.5 |access-date=26 Augustus 2021}}</ref> }} == Bronne == * [[species:Hexaprotodon liberiensis|wikispecies:Hexaprotodon liberiensis]] * [http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=67730&tree=0.1 Systema naturae 2000 (classification) – Taxon: Hexaprotodon liberiensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209025901/http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=67730|date=9. december 2020}} [[Lêer:Pygmy hippopotamus Melbourne Zoo (11882419955).jpg|duimnael|links|400px|Dwergseekoei in die Melbourne Dieretuin]] [[Lêer:Hexaprotodon liberiensis Lagos Zoo Portugal (3).jpg|duimnael|Wys sy tande in 'n dieretuin in Portugal.]] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Ewehoewiges]] nptubjfvb060xrtjtismzla1mnocgq4 0 385333 2970806 2967767 2026-09-25T23:53:17Z Pynappel 70858 2970806 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Tennisspeler | spelernaam = Naomi Osaka | beeld = [[Lêer:NaomiOsaka-smile-2020 (cropped tight).png|250px]] | onderskrif = Naomi Osaka tydens die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]] in 2020 | vollenaam = Naomi Osaka | noemnaam = | land = {{vlagland|Japan}} | woonplek = [[Beverly Hills, Kalifornië|Beverly Hills]], [[Kalifornië]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1997|10|16}}<ref name=WTAStats>{{en}} {{cite web |url=https://www.wtatennis.com/players/319998/naomi_osaka |title=Naomi Osaka |publisher=Women's Tennis Association |accessdate=14 September 2026}}</ref> | geboorteplek = [[Osaka]], [[Japan]]<ref name="WTAStats" /> | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = 1,80&nbsp;m<ref name="WTAStats" /> | gewig = | college = | afrigter = Patrick Mouratoglou (2024–''hede'')<ref name="WTAStats" /> | beginpro = September 2013<ref name="WTAStats" /> | afgetree = | speel = Regshandig (tweehandig handrughou)<ref name="WTAStats" /> | loopbaanwengeld = $27&nbsp;092&nbsp;806 <small>(soos op 14 September 2026)</small><ref name="WTAStats" /> <small>(17de van alle tye)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf |title=Career Prize Money Leaders |publisher=Women's Tennis Association |format=PDF |date=14 September 2026 |accessdate=14 September 2026}}</ref> | tennishsjaar = | tennishsid = | webblad = | enkelspelrekord = 350–192 (64,6%)<ref name="WTAStats" /> | enkelspeltitels = 7 WTA<ref name="WTAStats" /> | hoogsteenkelspelrang = No. '''1''' (28 Januarie 2019)<ref name="WTAStats" /> | huidigeenkelspelrang = No. 17 (14 September 2026)<ref name="WTAStats" /> | AustralieseOpeuitslag = '''W''' (2019, 2021) | AustralieseOpejunioruitslag = | AustralieseOpesenioruitslag = | FranseOpeuitslag = 4R (2026) | FranseOpejunioruitslag = | FranseOpesenioruitslag = | Wimbledonuitslag = KE (2026) | Wimbledonjunioruitslag = | Wimbledonsenioruitslag = | VSAOpeuitslag = '''W''' (2018, 2020) | VSAOpejunioruitslag = | VSAOpesenioruitslag = | Andertoernooie = Groot toernooie | MeestersBekeruitslag = | WTAKampioenskapuitslag = RR (2018, 2019) | Olimpieseuitslag = 3R ([[Olimpiese Somerspele 2020|2020]]) | dubbelspelrekord = 2–15 (11,8%)<ref name="WTAStats" /> | dubbelspeltitels = 0 WTA<ref name="WTAStats" /> | hoogstedubbelspelrang = No. 324 (3 April 2017)<ref name="WTAStats" /> | huidigedubbelspelrang = No. – (14 September 2026)<ref name="WTAStats" /> | AustralieseOpeDubbelspeluitslag = 1R (2017) | AustralieseOpeDubbelspeljunioruitslag = | AustralieseOpeDubbelspelsenioruitslag = | FranseOpeDubbelspeluitslag = 2R (2016) | FranseOpeDubbelspeljunioruitslag = | FranseOpeDubbelspelsenioruitslag = | WimbledonDubbelspeluitslag = 1R (2017) | WimbledonDubbelspeljunioruitslag = | WimbledonDubbelspelsenioruitslag = | VSAOpeDubbelspeluitslag = 1R (2016, 2017) | VSAOpeDubbelspeljunioruitslag = | VSAOpeDubbelspelsenioruitslag = | AndertoernooieDubbelspel = | MeestersBekerDubbelspeluitslag = | WTAKampioenskapDubbelspeluitslag = | OlimpieseDubbelspeluitslag = | Gemeng = | gemengdetitels = | gemengderekord = | AustralieseOpeGemengdeuitslag = | FranseOpeGemengdeuitslag = | WimbledonGemengdeuitslag = | VSAOpeGemengdeuitslag = | opgedateer = 14 September 2026 }} '''Naomi Osaka''' ([[Japannees]]: 大坂なおみ, ''Ōsaka Naomi'', [oːsaka naomi]; gebore [[16 Oktober]] [[1997]]) is 'n [[Japan]]nese professionele [[tennis]]speler. Sy was die nommer 1-gekeurde van die Women's Tennis Association (WTA) en die eerste Asiatiese speler wat die beste posisie in enkelspel beklee het. Sy is 'n viermalige [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]-enkelspelkampioen en voormalige kampioen van die [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]]. Haar sewe titels op die WTA-toer bevat ook twee op die Premier Mandatory-vlak. By die [[VSA-Ope (tennis)|Amerikaanse Ope]] 2018 en die Australiese Ope in 2018 het Osaka haar eerste twee Grand Slam-enkelspeltitels in Grand Slam-toernooie gewen, en is sy die eerste speler wat hierdie prestasie behaal het sedert Jennifer Capriati in 2001. Sy het ook die eerste vrou geword om opeenvolgende Grand Slam-enkelspeltitels te wen sedert [[Serena Williams]] in 2015. == Lewensloop == Osaka is in [[Japan]] gebore van 'n Haïtiaanse vader en 'n Japannese moeder, en het sedert driejarige ouderdom in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gewoon en is daar in tennis afgerig. Sy het op 16-jarige ouderdom bekendheid verwerf toe sy die voormalige Amerikaanse Opekampioen, Samantha Stosur, verslaan het tydens haar WTA-toerdebuut by die 2014 Stanford Classic. Twee jaar later haal sy haar eerste WTA-eindstryd by die 2016 Pan Pacific Open in Japan om die top 50 van die WTA-ranglys te betree. Osaka het haar deurbraak op die boonste vlak van vrouetennis in 2018 gemaak toe sy haar eerste WTA-titel by die Indian Wells Open gewen het. Later in die jaar het sy die 23-malige Grand Slam-enkelkampioen Serena Williams in die eindstryd van die Amerikaanse Ope verslaan om die eerste Japannese speler te word wat 'n Grand Slam-enkelspeltitel gewen het. Sedert 2018 het sy in vier agtereenvolgende jare 'n Grand Slam-enkelspeltitel gewen. == Opgang as tennisster == Osaka is een van die wêreld se mees bemarkbare atlete, en was in 2020 in die agtste plek onder al die atlete wat goedkeuringsinkomste ontvang het. Sy was ook die hoogste verdienste vroulike atleet ooit volgens die jaarlikse inkomste daardie jaar. Osaka het aansienlike erkenning gekry as aktivis, nadat sy in samewerking met haar wedstryde steun vir die [[Black Lives Matter]]-beweging ten toon gestel het. Sy is benoem as een van die 2020 ''Sports Illustrated'' se "Sportlui van die Jaar" vir haar aktivisme hoofsaaklik as deel van haar Amerikaanse Ope kampioenskaplopie, en is ook ingesluit op ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se jaarlikse lys van die 100 mees invloedryke mense in die wêreld in beide 2019 en 2020. Boonop was sy die Laureus Wêreldsportvrou van die jaar in 2021. Tydens die [[Olimpiese Somerspele 2020|Olimpiese Spele in Tokio 2021]] word sy die eerste tennisspeler wat die Olimpiese ketel tydens die openingseremonie aangesteek het. Op die baan het Osaka 'n aggressiewe speelstyl met 'n kragtige dienhou wat 200&nbsp;km/h kan bereik. == Grand Slam-rekord == [[Lêer:Naomi Osaka (33948760861) (cropped).jpg|duimnael|links|upright|Osaka as 19-jarige by die Franse Ope in 2016]] Die tabel toon Osaka se prestasie tydens elk van die [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]-toernooie in enkelspel vir vroue waaraan sy deelgeneem het: {| class="wikitable" style="text-align: center;" width = 60%; !width=10%| Jaar !width=20%| [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]] !width=20%| [[Franse Ope]] !width=20%| [[Wimbledon-kampioenskap|Wimbledon]] !width=20%| [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]] |- |2015 | ''Nie deelgeneem nie'' | ''Nie deelgeneem nie'' | K1 | K2 |- |2016 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 | ''nie deelgeneem nie'' |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |- |2017 |style="background:#afeeee;"| Rondte 2 |style="background:#afeeee;"| Rondte 1 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |- |2018 |style="background:#afeeee;"| Rondte 4 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:#00ff00;"| '''Wenner''' |- |2019 |style="background:#00ff00;"| '''Wenner''' |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:#afeeee;"| Rondte 1 |style="background:#afeeee;"| Rondte 4 |- |2020 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 | ''Nie deelgeneem nie'' | ''Toernooi nie gehou nie'' |style="background:#00ff00;"| '''Wenner''' |- |2021 |style="background:#00ff00;"| '''Wenner''' |style="background:#afeeee;"| Rondte 2 | ''Nie deelgeneem nie'' |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |- |2022 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:#afeeee;"| Rondte 1 | ''Nie deelgeneem nie'' |style="background:#afeeee;"| Rondte 1 |- |2023 | ''Nie deelgeneem nie'' | ''Nie deelgeneem nie'' | ''Nie deelgeneem nie'' | ''Nie deelgeneem nie'' |- |2024 |style="background:#afeeee;"| Rondte 1 |style="background:#afeeee;"| Rondte 2 |style="background:#afeeee;"| Rondte 2 |style="background:#afeeee;"| Rondte 2 |- |2025 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:#afeeee;"| Rondte 1 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:yellow;"| Halfeindstryd |- |2026 |style="background:#afeeee;"| Rondte 3 |style="background:#afeeee;"| Rondte 4 |style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd |style="background:#afeeee;"| Rondte 4 |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{CommonsKategorie-inlyn|Naomi Ōsaka|Naomi Osaka}} * {{en}} {{ja}} [https://www.naomiosaka.com/ Amptelike webwerf] * {{en}} [https://www.itftennis.com/en/players/naomi-osaka/800357962/jpn/wt/s/overview/ Naomi Osaka se ITF-profiel] * {{en}} [https://www.wtatennis.com/players/319998/naomi_osaka Naomi Osaka se WTA-profiel] * {{en}} {{IMDb naam|8171677}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Osaka, Naomi}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Japannese Tennisspelers]] [[Kategorie:Olimpiese deelnemers]] 093gm1ovcw47qnsf5h70w7jy63ilgsi 0 387308 2970705 2472138 2026-09-25T17:13:11Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970705 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Gardening lots for rent at Agritopia.jpg|duimnael|Agritopia, 'n agribuurt in Gilbert, [[Arizona]].]] 'n '''Agribuurt''' is 'n soort beplande gemeenskap wat [[landbou]] met 'n woonbuurt integreer. Die doel is om voedselproduksie te fasiliteer asook om groen ruimtes, ontspanning, estetika en waarde vir 'n gemeenskap te verskaf.<ref name=archd>{{Cite news|url=https://www.architecturaldigest.com/story/agrihood-residential-real-estate|title=Inside the “Agrihood” Residential Real-Estate Boom|website=Architectural Digest|access-date=2018-01-11|language=en|first=Alyssa|last=Giacobbe|date=27 September 2017}}</ref> Die Urban Land Institute definieer agribuurte as "enkelfamilie-, multifamilie- of gemengdegebruikgemeenskappe wat gebou is met 'n werkende [[plaas]] of gemeenskapstuin as fokus."<ref>{{Cite web|url=https://americas.uli.org/wp-content/uploads/ULI-Documents/Agrihoods-Final.pdf|title=Agrihoods: Cultivating Best Practices|date=2018|publisher=Urban Land Institute|access-date=27 Augustus 2021}}</ref> In 2014 is die term "agribuurt" vir die eerste keer deur die Suid-Kalifornië-gebaseerde ontwikkelingsmaatskappy Rancho Mission Viejo LLC bekendgestel as 'n bemarkingshandelsmerk om gegoede [[Millenniër-leerders|millenniërs]] te teiken wat behuising nader aan vars kos wou hê.<ref name=yesmag>{{Cite web|url=https://www.yesmagazine.org/social-justice/2019/11/05/food-community-detroit-garden-agriculture|title=In Detroit, A New Type of Agricultural Neighborhood Has Emerged|website=Yes! Magazine|language=en-US|first=Biba|last=Adams|date=5 November 2019|access-date=2020-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://trademarks.justia.com/871/02/agrihood-87102725.html|title=AGRIHOOD Trademark of Rancho Mission Viejo LLC - Registration Number 5150657 - Serial Number 87102725|website=Justia Trademarks|access-date=26 Augustus 2021}}</ref><ref name=bi>{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/agrihoods-golf-communities-millennial-homebuyers-2017-10|title=Rich millennials are ditching the golf communities of their parents for a new kind of neighborhood|website=Business Insider|access-date=2018-01-11|language=en|first=Tanza|last=Loudenback|date=30 Oktober 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazine.realtor/home-and-design/feature/article/2017/05/inside-the-agrihood-trend|title=Inside the Agrihood Trend|first=Meg|last=White|date=26 April 2017|website=Realtor Magazine|access-date=2018-01-11}}</ref> Agribuurte is gebaseer op die konsep om plase en tuine in woonbuurte te integreer, wat voorsiening maak vir die ontwikkeling van woonbuurte wat 'n landelike gevoel het.<ref name=archd /> Die integrasie van landbou in woonbuurte maak dit ook vir gemeenskappe moontlik om hulself van plaaslik-geproduseerde voedsel te voorsien. Eiendomsontwikkelaars kan vind dat die bekendstelling van landbou aan hul beplande gemeenskappe 'n laer aanvanklike koste het as wat tipies aangebied word geriewe soos gholfbane of swembaddens, en die ontwikkeling onderskei van die kompetisie.<ref name=uli>{{Cite web|url=https://urbanland.uli.org/planning-design/what-does-the-farmer-say-about-agrihoods/|title=What Does the Farmer Say about Agrihoods?|date=2019-10-07|website=Urban Land Magazine|language=en-US|access-date=2020-01-29|first=Kevin|last=Brass|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009005920/https://urbanland.uli.org/planning-design/what-does-the-farmer-say-about-agrihoods/|archive-date=9 Oktober 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/agrihood-the-cannery-davis-california_us_55ce205ce4b07addcb42d5b0|title='Agrihoods' Offer Suburban Living Built Around Community Farms, Not Golf Courses|last=Erbentraut|first=Joseph|date=2015-08-17|website=Huffington Post|access-date=2018-01-11|language=en-US}}</ref> Ontwikkelaars het egter ook ontdek dat die bestuur van 'n landbouprojek nie noodwendig maklik, goedkoop of risikovry is nie. Die beste resultate het gekom deur die aanstelling van landboupersoneel om die bedrywighede te bestuur, eerder as om inwoners vrye toegang en vrye rondgang van die operasie toe te laat.<ref name=natgeo>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/its-a-beautiful-day-in-the-agrihood|title=It’s a Beautiful Day in the Agrihood|date=June 23, 2014|website=National Geographic|first=Mary Beth|last=Albright|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512224927/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/its-a-beautiful-day-in-the-agrihood|archive-date=2021-05-12|url-status=dead}}</ref><ref name=uli /> Teen Mei 2020 was daar 90 agribuurte in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] volgens die Urban Land Institute.<ref name=uli /><ref>{{Cite web|title=It's a beautiful day in the agrihood|url=https://www.gillettenewsrecord.com/article_ac598670-1ccf-5610-98a9-f3b24f68ce70.html|first=Melissa Erickson|last=More|website=Gillette News-Record|language=en|date=12 Mei 2020|access-date=2020-05-18}}</ref> == Stedelike landbou == Sommige gemeenskapstuine in gevestigde [[Stedelike gebied|stedelike woonbuurte]] en stedelike landbouprojekte het die term "agribuurt" gebruik om hul bedrywighede te beskryf. Hulle doel is om voedselonsekerheid te verminder en om vars voedselbronne in stedelike voedselwoestyne te voorsien.<ref name=yesmag /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demografie]] [[Kategorie:Landbou]] ppnvig46aud9m9215zeys235wrygjts 0 388680 2970653 2844263 2026-09-25T13:57:38Z Oesjaar 7467 Skakel 2970653 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks |name = Kougabergtee <!-- Afrikaanse naam --> |image = |status = LC |status_system = iucn3.1 |status_ref = |genus = Cyclopia |species = intermedia |authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]], (1836) |range_map = Cyclopia intermedia distribution.svg |synonyms = * ''Cyclopia aurea'' <small>[[Henri Georges Fourcade|Fourc.]]</small> * ''Cyclopia vogelii var. intermedia'' <small>(E.Mey.) Harv.</small> }} '''''Cyclopia intermedia''''' is 'n [[struik]] wat hoort tot die [[genus]] ''[[Cyclopia]]''. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap|Oos-]] en die [[Wes-Kaap]]. Dit kom van die Witteberg naby [[Touwsrivier]] tot by die [[Vanstadensberg]] naby [[Port Elizabeth]] voor en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie word gebruik vir die maak van [[heuningbostee]]. Die populasie neem af as gevolg van oorbenutting deur die heuningbostee vervaardigers veral in die [[Langkloofberge]], [[Tsitsikammaberge]] en die [[Kougaberge]]. Beter administrasie word benodig om die bedreiging die hoof te bied. Die spesie staan ook as ''bergtee'' bekend. == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=439-30 SANBI Redlist] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:489297-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cyclopia]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] s300edj31rpgkerbf8r0k3xs7k8944a 0 390194 2970756 2954461 2026-09-25T20:05:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970756 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = {{small|Die hoogedele}} <br>Graaf van Snowdon |titel = {{small|GCVO FRSA RDI}} |kleur = |beeld = Antony Armstrong-Jones 1965 (cropped).jpg |beeld_wydte = 220px |beeld_onderskrif = Armstrong-Jones in 1965. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Geboortenaam |1 = Antony Charles Robert Armstrong-Jones |opskrif2 = Gebore |2 = {{Geboortedatum|1930|3|7|df=y}} <br>[[Belgravia]], Londen, Engeland |opskrif3 = Oorlede |3 = {{SDEO|1930|3|7|2017|1|13|df=y}} <br>[[Kensington]], Londen |opskrif4 = Nasionaliteit |4 = [[Brittanje|Brits]] |opskrif5 = Beroep |5 = [[Fotografie|Fotograaf]] |opskrif6 = Gade |6 = {{Ubl |[[Prinses Margaret, Gravin van Snowdon|Prinses Margaret]] (geskei) |Lucy Lindsay-Hogg (geskei) }} |opskrif7 = Kinders |7 = {{Ubl |Polly Fry Higson |[[David Armstrong-Jones, 2de Graaf van Snowdon]] |Lady Sarah Chatto |Lady Frances von Hofmannsthal |Jasper Cable-Alexander }} |opskrif8 = Vader |8 = Ronald Armstrong-Jones |opskrif9 = Moeder |9 = Anne Messel |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = }} '''Antony Charles Robert Armstrong-Jones, die 1ste Graaf van Snowdon''' {{small|GCVO FRSA RDI}} (7 Maart 1930 - 13 Januarie 2017) was 'n Britse [[Fotografie|fotograaf]] en [[rolprent]]vervaardiger. Hy is die bekendste vir sy portrette van bekendes, waarvan baie in die tydskrifte soos ''Vogue'' en ''Vanity Fair'' verskyn het. Meer as 100 van sy foto's is in die permanente versamelings van die nasionale portretgalery in [[Londen]]. Hy was van 1960 tot 1978 getroud met [[Prinses Margaret, Gravin van Snowdon|prinses Margaret]], die suster van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]]. ==Loopbaan== [[Beeld:Earlofsnowdon.jpeg|thumb|links|200px|Armstrong-Jones in 1958, foto deur Carl van Vechten.]] Nadat hy [[argitektuur]] studeer, maar gedruip het, het Armstrong-Jones 'n loopbaan as fotograaf in mode, ontwerp en die teater geword. Die bekende fotograaf Baron het Armstrong-Jones in sy woonstel en werkateljee in Londen besoek.<ref name="Cathcart82">{{cite book |last=Cathcart |first=Helen |url=https://archive.org/details/lordsnowdon00cath |title=Lord Snowdon |date=1968 |publisher=W. H. Allen & Co. |isbn=978-0-491-00381-0 |location=Londen |page=[https://archive.org/details/lordsnowdon00cath/page/82 82] |url-access=registration}}</ref> Baron was beïndruk en het ingestem om Armstrong-Jones as 'n vakleerling aan te stel.<ref name="Cathcart82" /> Nadat sy talent en vaardighede verbeter het, is hy as 'n vennoot aangestel.<ref>{{cite book |last=Cathcart |first=Helen |url=https://archive.org/details/lordsnowdon00cath |title=Lord Snowdon |date=1968 |publisher=W. H. Allen & Co. |isbn=978-0-491-00381-0 |location=Londen |page=[https://archive.org/details/lordsnowdon00cath/page/84 84] |url-access=registration}}</ref> Baie van sy eerste foto's was teaterfoto's en portrette van bekendes wat in die tydskrif ''Tatler'' gewild was. Hy het begin om erkenning vir sy werk te kry.<ref name="Cathcart1968">{{cite book |last=Cathcart |first=Helen |url=https://archive.org/details/lordsnowdon00cath |title=Lord Snowdon |date=1968 |publisher=W. H. Allen & Co. |isbn=978-0-491-00381-0 |location=Londen |url-access=registration}}</ref> Hy het later bekend geword vir sy foto's van koninklikes, waaronder amptelike portrette van koningin Elizabeth II en die [[Prins Philip, Hertog van Edinburg|Hertog van Edinburg]] vir hulle toer deur Kanada in 1957.<ref name="BBC-Obit">{{cite news |date=13 January 2017 |title=Obituary: Lord Snowdon |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-11483331 |access-date=13 January 2017}}</ref> In die vroeë 1960's het Snowdon die artistieke raadgewer van ''The Sunday Times Magazine'' geword en teen die 1970's het hy hom bewys as een van Brittanje se mees gerespekteerde fotograwe. Hy was veral bekend vir sy portrette van bekendes soos [[Marlene Dietrich]], [[Laurence Olivier]], [[Maggie Smith]], [[David Bowie]], [[Elizabeth Taylor]], [[Rupert Everett]], [[Anthony Blunt]],<ref>{{cite web |title=Anthony Blunt |url=http://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw19085/Anthony-Blunt |access-date=13 January 2017 |publisher=National Portrait Gallery}}</ref> [[David Hockney]],<ref name="Royal">{{cite web |title=The Photography of Antony Armstrong-Jones |url=http://tatianacressidacoco.blogspot.com/2017/11/antonyajsnowdon.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034110/http://tatianacressidacoco.blogspot.com/2017/11/antonyajsnowdon.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=26 November 2017 |website=Royal Author Tatiana Coco}}</ref> [[Grace Kelly|prinses Grace van Monaco]]; [[Diana, Prinses van Wallis]], [[Harold Macmillan]] en [[J.R.R. Tolkien]].<ref>{{cite web |title=J. R. R. Tolkien |url=http://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw19287/JRR-Tolkien?set=256%3BPhotographs+by+Lord+Snowdon&search=ap&rNo=11 |access-date=13 January 2017 |publisher=National Portrait Gallery}}</ref> Meer as 100 van sy foto's is in die permanente versamelings van die nasionale portretgalery in Londen.<ref>{{cite news |last=McFadden |first=Robert D. |date=13 January 2017 |title=Antony Armstrong-Jones, Photographer and Earl of Snowdon, Dies at 86 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/01/13/world/europe/antony-armstrong-jones-earl-snowdon-dies.html |access-date=14 May 2018}}</ref> In 1968 het hy sy eerste dokumentêre [[rolprent]], oor mense wat ouer word, ''Don't Count the Candles'', gemaak<ref>{{cite web |title=Don't Count the Candles (1968) |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6caa1104 |publisher=BFI |access-date= 6 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118074250/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6caa1104 |archive-date=18 Januarie 2017 |url-status=dead}}</ref> vir die Amerikaanse netwerk CBS. Dit het sewe pryse gewen,<ref name="BBC-Obit" /> insluitende twee [[Emmy]]s.<ref>{{cite web |title=Lord Snowdon |url=http://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/lord-snowden-received-an-emmy-for-outstanding-cultural-dont-news-photo/534370710#lord-snowden-received-an-emmy-for-outstanding-cultural-dont-count-the-picture-id534370710 |publisher=gettyimages.co.uk |access-date= 6 Mei 2022 |archive-date=16 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216143600/http://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/lord-snowden-received-an-emmy-for-outstanding-cultural-dont-news-photo/534370710#lord-snowden-received-an-emmy-for-outstanding-cultural-dont-count-the-picture-id534370710 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=9 June 1969 |title=1969 Press Photo Emmy Award Winners Lord Snowdon William McClure |agency=United Press International |format=News photo |url=https://outlet.historicimages.com/products/rsd76371 |access-date=17 January 2017 |archive-date=18 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118051035/https://outlet.historicimages.com/products/rsd76371 |url-status=dead }}</ref> Dit is gevolg deur ''Love of a kind'' (1969), oor die Britte en diere,<ref>{{cite web |title=Love of a Kind |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b73c638a2 |access-date=17 January 2017 |publisher=BFI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118075415/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b73c638a2 |archive-date=18 Januarie 2017 |url-status=dead}}</ref> ''Born to be small'' (1971), oor mense met beperkte groei,<ref>{{cite news |last=Barnham |first=Glen |date=17 September 2009 |title=Sadie Corré obituary |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/stage/2009/sep/17/sadie-corre-obituary |access-date=17 January 2017}}</ref> en ''Happy being happy'' (1973).<ref>{{cite news |last=Robertson |first=Nan |date=10 November 1979 |title=A Life in Pictures: Lord Snowdon's 30 Years as a Photojournalist |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1979/11/10/archives/a-life-in-pictures-lord-snowdons-30-years-as-a-photojournalist-not.html |access-date=17 January 2017}}</ref> In Oktober 1981 is 'n groepfoto deur Snowdon van die Britse rockgroep [[Queen]] op hulle album ''Greatest Hits'' gebruik. 'n Snowdon-foto van [[Freddie Mercury]] is in 2000 op Mercury se ''The Solo Collection'' gebruik. In 2000 is Snowdon se werk in die nasionale portretgalery uitgestal onder die naam ''Photographs by Snowdon: A Retrospective''.<ref>{{cite web |year=2000 |title=Photographs by Snowdon: A Retrospective |url=http://www.npg.org.uk/whatson/exhibitions/2000/photographs-by-snowdon-a-retrospective.php |access-date=13 January 2017 |work=Past exhibition archive |publisher=National Portrait Gallery}}</ref> Meer as 180 van sy foto's was te sien.<ref name="Yale-Retrospective">{{cite web |title=Photographs by Snowdon: A Retrospective |url=http://britishart.yale.edu/exhibitions/photographs-snowdon-retrospective-0 |access-date=13 January 2017 |publisher=Yale University |archive-date=16 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116181259/http://britishart.yale.edu/exhibitions/photographs-snowdon-retrospective-0 |url-status=dead }}</ref> Snowdon was 'n ere-fellow van die Britse Fotografievereniging: Hy het in 1978 die vereniging se ''Hood Medal'' gewen en in 1985 die ''Progress Medal''.<ref>{{cite web |title=Hood Medal – RPS |url=http://rps.org/about/awards/history-and-recipients/hood-medal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116184519/http://rps.org/about/awards/history-and-recipients/hood-medal |archive-date=16 January 2017 |access-date=13 January 2017 |website=rps.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Progress Medal – RPS |url=http://rps.org/about/awards/history-and-recipients/progress-medal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310114310/http://www.rps.org/about/awards/history-and-recipients/progress-medal |archive-date=10 March 2016 |access-date=13 January 2017 |website=rps.org}}</ref> ==Persoonlike lewe== Snowdon was twee keer getroud: met prinses Margaret (1960 tot 1978) en daarna met Lucy Mary Lindsay-Hogg (1978 tot 2000).<ref name="Alderson">{{cite news |last=Alderson |first=Andrew |date=31 May 2008 |title=Lord Snowdon, his women, and his love child |newspaper=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/2059552/Lord-Snowdon-his-women-and-his-love-child.html}}</ref> ===Eerste huwelik=== [[Beeld:Princess Margaret and Lord Snowdon with Lyndon B. Johnson and Lady Bird Johnson.jpg|thumb|240px|Lord Snowdon, lady Bird Johnson, prinses Margaret en die Amerikaanse president, [[Lyndon B. Johnson]], op 17 November 1965 in die [[Withuis]].]] In Februarie 1960 het Snowdon, wat toe as Antony Armstrong-Jones bekend was, verloof geraak aan die koningin se suster, prinses Margaret. Hulle is op 6 Mei 1960 in [[Westminster-abdy]] getroud. Die seremonie was die eerste koninklike huwelik wat op [[televisie]] uitgesaai is.<ref>{{citation |last=Davies |first=Caroline |title=A captivating woman... |date=10 February 2002 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1384451/A-captivating-woman-who-was-courted-by-many-suitors-but-failed-to-find-lasting-love.html |newspaper=The Daily Telegraph |location=VK |access-date=17 October 2008}}</ref> Hy het op 6 Oktober 1961 die titels "Graaf van Snowdon" en "burggraaf Linley" gekry. Die egpaar het twee kinders gehad: David, 2de Graaf van Snowdon (gebore 3 November 1961), en lady Sarah (gebore 1 Mei 1964).<ref name="BBC1976">{{cite news |title=1976: Princess Margaret and Lord Snowdon to split |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/19/newsid_4243000/4243211.stm |access-date=13 January 2016}}</ref> Die huwelik het vroeg al begin misluk. Verskeie faktore het waarskynlik daartoe bygedra, soos haar liefde vir laatnagpartytjies en sy seksuele verslawing.<ref name="deCourcy">[https://www.telegraph.co.uk/culture/books/non_fictionreviews/3554322/Lord-Snowdon-small-in-stature-big-in-bed.html "Snowdon: the Biography" by Anne de Courcy, reviewed by Duncan Fallowell], ''The Daily Telegraph'', 20 June 2008.</ref> Volgens 'n gemagtigde biografie deur Anne de Courcy (2008) het hy 'n reeks verhoudings met vroue gehad, onder wie sy minnares van 20 jaar, Ann Hills,<ref>{{cite web |last=Cooke |first=Rachel |date=21 June 2008 |title=Talk about a cad and a bounder |url=https://www.theguardian.com/books/2008/jun/22/biography.features |access-date=14 May 2018 |work=The Guardian}}</ref> en het Armstrong-Jones nie ontken dat hy [[Biseksualiteit|biseksueel]] was nie.<ref name="Alderson" /> In sy [[memoires]] van 2009, ''Redeeming Features'', het die Britse binneversierder Nicholas Haslam beweer hy het voor Snowdon se troue met prinses Margaret 'n verhouding met hom gehad en dat Snowdon ook die minnaar was van Tom Parr, nog 'n bekende binneversierder.<ref>{{cite news |last=Reginato |first=James |date=1 December 2009 |title=Nicky Haslam |work=W Magazine |url=https://www.wmagazine.com/story/nicky-haslam}}</ref> Die egpaar was 18 jaar getroud. Daar was sprake van [[dwelm]]s, [[alkohol]] en bisarre gedrag deur albei partye. Hy het bvoorbeeld "goed wat ek van jou haat"-briefies vir haar gelos tussen die bladsye van die boeke wat sy gelees het. Volgens die biograaf Sarah Bradford het een briefie gelui: "Jy lyk soos 'n Joodse manikuris en ek haat jou."<ref>{{cite book |last=Bradford |first=Sarah |title=Elizabeth |publisher=William Heinemann |year=1996 |location=London}}</ref> "Die meeste mense, insluitende die koninklike familie, het sy kant gekies."<ref name="deCourcy" /> Hulle is in 1976 uitmekaar en is in 1978 geskei.<ref name="BBC1976" /> In 2004 het ''The Sunday Telegraph'' berig Snowdon het 'n buite-egtelike dogter gehad kort voordat hy met prinses Margaret getrou het.<ref name="Bloxham">Bloxham, Andy (31 Mei 2008). [https://web.archive.org/web/20080603060545/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/theroyalfamily/2056112/Lord-Snowdon-fathered-a-secret-love-child-just-months-before-marrying-Princess-Margaret.html "Lord Snowdon fathered a secret love child just months before marrying Princess Margaret"]. ''The Sunday Telegraph''. Besoek op 28 Junie 2008.</ref> Anne de Courcy het berig oor die bewering deur Polly Fry, wat gebore is op 28 Mei 1960, in die derde week van lord Snowdon se huwelik met prinses Margaret, dat Snowdon haar pa is. Polly is grootgemaak as die dogter van Jeremy Fry, 'n uitvinder en lid van 'n beroemde sjokoladefamilie, en sy eerste vrou, Camilla.<ref>Conti, Samantha (21 November 2008). "The Tony Earl". ''Women's Wear Daily''. p. 10.</ref> Volgens Polly Fry het 'n [[DNS]]-toets in 2004 bewys Snowdon is haar pa. Jeremy Fry het die bewering verwerp en Snowdon het ontken dat hy 'n DNS-toets laat doen het. Vier jaar ná Fry se dood het Snowdon egter erken dit is waar.<ref name="Alderson" /><ref name="Bloxham" /> ===Tweede huwelik=== Nadat Snowdon van prinses Margaret geskei is, het hy op 15 Desember 1978 getrou met Lucy Mary Lindsay-Hogg (gebore Davies), die voormalige vrou van sir Michael Edward Lindsay-Hogg, 5de Baronet. Armstrong-Jones se jongste dogter was by Lucy Mary: Lady Frances Armstrong-Jones is 'n ontwerper en raadslid van die Snowdontrust.<ref>{{cite web |title=Our board |url=https://www.snowdontrust.org/our-board |website=The Snowdon Trust |access-date= 7 Mei 2022 |archive-date=30 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130213059/https://www.snowdontrust.org/our-board |url-status=dead }}</ref> She is op 17 Julie 1979 gebore. Van 1976 tot 1996 het Snowdon ook 'n minnares, die joernalis Ann Hills, gehad. Sy het op 31 Desember 1996 [[selfmoord]] gepleeg.<ref name="Alderson" /> Snowdon en Lucy Mary is in 2000 geskei ná die onthulling dat Snowdon (toe 67 jaar oud) 'n seun, Jasper William Oliver Cable-Alexander (gebore 30 April 1998), het by Melanie Cable-Alexander, 'n redakteur by die tydskrif ''Country Life''.<ref>{{cite news |last=Bearn |first=Emily |date=16 April 2003 |title=Still playing Peter Pan |newspaper=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/3592805/Still-playing-Peter-Pan.html}}</ref><ref>Owens, Mitchell (27 Julie 1999). [https://www.nytimes.com/1999/06/27/style/noticed-blood-tells-so-does-burke-s.html "Noticed: Blood Tells. So Does Burke's"]. ''The New York Times''. Besoek op 5 September 2017.</ref> ===Dood=== Lord Snowdon is op 13 Januarie 2017 op 86-jarige ouderdom in sy huis in [[Kensington]] oorlede.<ref name="BBC-Death">{{cite news |date=13 January 2017 |title=Lord Snowdon dies aged 86 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-38611497 |access-date=18 January 2017}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Antony Armstrong-Jones, 1st Earl of Snowdon}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Antony Armstrong-Jones, 1st Earl of Snowdon}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Snowdon, Antony Armstrong-Jones, 1ste Graaf van}} [[Kategorie:Britse adel]] [[Kategorie:Britse fotograwe]] 5o1k7buj6hlmwowgs8ulahxt7axxcqj 0 390222 2970747 2919462 2026-09-25T19:44:18Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970747 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Another Country | beeld = | regisseur = Marek Kanievska | vervaardiger = Alan Marshall, Robert Fox | produksieleier = | geskryf_deur = Julian Mitchell | verteller = | met = [[Rupert Everett]]<br />[[Colin Firth]]<br />[[Cary Elwes]] | musiek = Michael Storey | kinematografie = Peter Biziou | redigeerder = Gerry Hambling | ateljee = Virgin Films<br />Goldcrest <br />National Film Finance Corporation<br />Eastern Counties Newspapers, Ltd. | verspreider = 20th Century Fox | vrygestel = 1984 | speeltyd = 90 minute | land = [[Brittanje]] | taal = [[Engels]] | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0086904 }} '''''Another Country''''' is 'n [[Brittanje|Britse]] romantiese historiese dramarolprent van 1984 wat deur Julian Mitchell geskryf is. Die draaiboek is verwerk van sy toneelstuk met dieselfde naam. Die rolprent is deur Marek Kanievska geregisseer en die rolverdeling sluit in [[Rupert Everett]] en [[Colin Firth]] in sy rolprentdebuut. ''Another Country'' is losweg geskoei op die lewe van die [[spioen]] en dubbelagent [[Guy Burgess]] (Guy Bennett in die rolprent). Dit onthul sy [[homoseksualiteit]] en blootstelling aan [[Marxisme]], terwyl dit ondersoek instel na die hipokrasie en snobisme van die Engelse openbareskoolstelsel. ==Storielyn== {{Multibeeld | align = left | direction = vertical | background color = | voetskrif = | header= | beeld1 = Everett Rupert.jpg | width1 = 130 | onderskrif1 = Rupert Everett in 1985. | beeld2 = Colin Firth and Barbara Stockings (cropped).jpg | width2 = 130 | onderskrif2 = Colin Firth. }} Die rolprent speel in 'n Britse openbare skool af wat geskoei is op die [[Eton-kollege|Eton]] en [[Winchester-kollege|Winchester]] van die 1930's. Guy Bennett ([[Rupert Everett]]) en Tommy Judd ([[Colin Firth]]) is leerlinge en omdat albei op sy manier 'n buitestaander is, is hulle vriende (Bennett is [[gay]] en Judd is 'n [[Marxisme|Marxis]]). Eendag kom 'n onderwyser af op Martineau (Philip Dupuy) en 'n seun van 'n ander koshuis terwyl hulle saam [[Masturbasie|masturbeer]]. Martineau hang homself daarna, terwyl die onderwysers en senior leerlinge probeer om die skandaal van die ouers en buitewêreld weg te hou. Die gay skandaal gee die weermagobsessiewe huiskaptein Fowler (Tristan Oliver) egter 'n welkome rede om teen Bennett te knoei. Fowler hou nie van hom en Judd nie en wil keer dat Bennett 'n "god" word: 'n skooltitel vir die twee topprefekte. Fowler kom af op 'n liefdesbriefie van Bennett aan James Harcourt ([[Cary Elwes]]). Bennett stem in tot 'n pak slae sodat Harcourt nie in die moeilikheid kom nie; op vorige geleenthede het hy straf vrygespring deur ander af te pers met die dreigement om hulle eie ondervindings met hom te onthul. Judd is intussen teensinnig om 'n prefek te word, want hy voel hy kan nie 'n "onderdrukkende stelsel" soos dié onderskryf nie. Hy maak 'n onvergeetlike, bitter toespraak oor hoe die seuns wat deur die stelsel onderdruk word, opgroei in die vaders wat die stelsel onderhou. Eindelik stem hy egter in om 'n prefek te word om te keer dat die gehate Fowler hoofseun word. Dit gebeur nooit, want Donald Devenish (Rupert Wainwright) stem in om in die skool te bly en 'n prefek te word indien hy as "god" benoem word in plaas van Bennett. Bennett is verpletter deur die mislukking van sy groot droom om 'n "god" te word en besef die Britse klassestelsel steun swaar op uiterlike voorkoms en dat om openlik gay te wees, 'n groot struikelblok is in sy beplande loopbaan as diplomaat. Die prent se epiloog vertel hy het later in sy lewe na [[Rusland]] oorgeloop nadat hy 'n spioen vir die [[Sowjetunie]] was. Judd is dood in 'n geveg tydens die Spaanse Burgeroorlog. ==Akteurs== * [[Rupert Everett]] as Guy Bennett * [[Colin Firth]] as Tommy Judd * [[Cary Elwes]] as James Harcourt * Michael Jenn as Barclay * [[Robert Addie]] as Delahay * Rupert Wainwright as Donald Devenish * Tristan Oliver as Fowler * [[Piers Flint-Shipman]], credited as Frederick Alexander, as Jim Menzies * Adrian Ross Magenty as Wharton * Geoffrey Bateman as Yevgeni * Philip Dupuy as Martineau Charles Spencer, die 9de Graaf Spencer, die jonger broer van [[Diana, Prinses van Wallis]], is in drie tonele 'n ekstra (sonder dialoog). ==Produksie== [[Eton-kollege]], waar Burgess skoolgegaan het, het die versoek geweier dat die rolprent op sy skoolterrein geskiet word.<ref name="movie-locations.com">[http://www.movie-locations.com/movies/a/anothercountry.html The Worldwide Guide to Movie Locations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413190153/http://www.movie-locations.com/movies/a/anothercountry.html |date=13 April 2012 }} Film locations for Another Country</ref> Die ''Old Schools Quadrangle'' by die [[Universiteit van Oxford]] het toe een van die belangrike rolprentstelle vir die prent geword. Baie binneskote is geskiet by [[Althorp]], die tuiste van die Spencerfamilie.<ref name="movie-locations.com"/> Rupert Everett, wat die rol van Bennett in die toneelstuk se eerste seisoen gespeel het, is vir dié rol in die fliek gekies. Twintig jaar later het Everett weer die hoofrol gespeel in 'n prent met Marek Kanievska as regisseur, ''A Different Loyalty'' (2004). Hy was daarin 'n spioen wat geskoei is op [[Kim Philby]], saam met Guy Burgess lid van die groep spioene bekend as die [[Cambridge-5]]. Die rolprent is ingeskryf vir die [[Cannes-rolprentfees 1984|Cannes-rolprentfees van 1984]], waar dit die prys vir beste artistieke bydrae gewen het.<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/1182/year/1984.html |title=Festival de Cannes: Another Country |accessdate=2009-06-22|work=festival-cannes.com}}</ref><ref>[http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1984/allAward.html Festival de Cannes Awards Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203035220/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1984/allAward.html |date=3 February 2014 }}, 1984.</ref> Dit is vir drie [[Bafta]]pryse in rolprente benoem: redigering (Gerry Hambling), beste nuweling (Rupert Everett) en verwerkte draaiboek (Julian Mitchell).<ref>[http://www.bafta.org/awards-database.html?sq=Another+Country BAFTA Awards Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240715061554/http://awards.bafta.org/explore?sq=Another%20Country |date=15 Julie 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240715061554/http://awards.bafta.org/explore?sq=Another%20Country |date=15 Julie 2024 }} Another Country, 1984.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== * {{IMDb title|0086904|Another Country}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Another Country}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse rolprente]] [[Kategorie:LGBT-verwante rolprente]] [[Kategorie:Historiese rolprente]] 7ja3vqo0h8vu62gwunxsxcf6lszuz7e 0 392429 2970646 2828710 2026-09-25T13:43:17Z Aliwal2012 39067 2970646 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Seramispruit |byskrif = |oorsprong = |oorsprong_hoogte = |stroomgebied_lande = [[Mpumalanga]], [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = 205 m |monding = [[Bumespruit]] |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = Mpumalanga |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 25 |breedtegraad_m = 18 |breedtegraad_s = 0 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 31 |lengtegraad_m = 46 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Seramispruit''' is 'n spruit wat by die [[Bumespruit]] aansluit, net voordat dit stroomaf in die [[Krokodilrivier (Mpumalanga)|Krokodilrivier]] uitmond. Dit vloei naby die suidegrens van die [[Krugerwildtuin]], digby [[Biyamiti-bosveldkamp]] en [[Marlothpark]] in [[Mpumalanga]], [[Suid-Afrika]]. {{Wikivertaling|taal=ceb |titel=Serami |datum=20220729 }} [[Kategorie:Krokodilrivier (Mpumalanga)]] [[Kategorie:Mpumalanga]] [[Kategorie:Krugerwildtuin]] 6134y3vqbcdkcbgfoojkejdarda1566 0 393716 2970648 2884180 2026-09-25T13:47:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970648 wikitext text/x-wiki '''Yosemitevallei''' ( {{IPAc-en|j|oʊ|ˈ|s|ɛ|m|ə|t|i}} yoh-SEM -ə-tee ; ''Yosemite'', Miwok vir "moordenaar") is 'n gletservallei in die [[Yosemite Nasionale Park]] in die westelike [[Sierra Nevada (Verenigde State)|Sierra Nevada]]-berge van Sentraal-[[Kalifornië]]. Die vallei is ongeveer 12,1&nbsp;km lank en 910 – 1&nbsp;070&nbsp;m diep, omring deur hoë [[graniet]]pieke soos Halfkoepel en El Capitan, en dig bebos met [[Denneboom|dennebome]]. Die vallei word deur die Mercedrivier gedreineer en 'n menigte [[Stroom|strome]] en [[waterval]]le vloei daarin, insluitend Tenaya, Illilouette, Yosemite en Bridalveil Creek. Yosemitewaterval is die hoogste waterval in [[Noord-Amerika]] en is 'n groot trekpleister, veral in die lente, wanneer die watermerk op sy hoogtepunt is. Die vallei is bekend vir sy natuurlike omgewing en word beskou as die middelpunt van Yosemite Nasionale Park. Die vallei is die hoofaantreklikheid in die park vir die meerderheid besoekers en 'n bedrywige middelpunt van aktiwiteite gedurende die toeristeseisoen in die somermaande. Die meeste besoekers gaan die vallei van paaie na die weste binne en gaan deur die Tonneluitsig-ingang. Besoekersgeriewe is in die middel van die vallei. Daar is beide staproetekringe wat binne die vallei bly en [[Spoorkop|roete-uitsigpunte]] wat na hoër hoogtes lei, wat almal 'n blik op die park se vele natuurskoonwonders bied. == Beskrywings == Die Yosemitevallei lê aan die westelike helling van die Sierra Nevada-berge, 240&nbsp;km oos van [[San Francisco]]. Dit strek oor 12 km rofweg in 'n ooswestelike rigting, met 'n gemiddelde breedte van ongeveer 1,6 km. [[Lêer:CathedralRocks.JPG|links|duimnael|Sentinelrots tydens sonsondergang]] Yosemitevallei verteenwoordig slegs een persent van die parkarea, maar dit is waar die meeste besoekers aankom en bly. Meer as 'n halfdosyn spruite tuimel van [[Vallei|hangende valleie]] aan die bopunt van [[graniet]]kranse wat 914 – 1&nbsp;067&nbsp;m bo die valleivloer kan uitstyg, wat self 1219 m hoog bo [[seevlak]] is. Hierdie strome kombineer in die Mercedrivier, wat uit die westelike punt van die vallei vloei, in die res van sy [[canyon]] af na die [[San Joaquin-rivier|San Joaquinvallei]]. Die plat vloer van die Yosemitevallei bevat beide woude en groot oop weivelde, wat 'n uitsig op die omliggende kruine en [[waterval]]le bied. Hier onder is 'n beskrywing van hierdie kenmerkende eienskappe. Eers word gekyk na die muurkranse bo, en dan word van wes na oos beweeg soos wat 'n besoeker die vallei binnegaan, dan die watervalle en ander waterbesienswaardighede besoek en daarna van oos na wes terugkeer saam met die vloei van water. Die eerste uitsig oor Yosemitevallei wat baie besoekers sien, is die Tonneluitsig. Soveel skilderye is van hierdie uitsig gemaak dat die Nasionale Parkdiens daardie uitsigpunt Kunstenaarspunt genoem het. Die uitsig van die onderste (westelike) punt van die vallei bevat die groot [[Monoliet|granietmonoliet]] El Capitan aan die linkerkant, en Cathedral Rocks aan die regterkant met Bridalveil-waterval. Net verby hierdie plek word die vallei skielik breër met die katedraalspits, en dan volg die puntige [[obelisk]] van Sentinel Rock na die suide. Oorkant die vallei aan die noordekant is die "Drie Broers", wat die een bo die ander uitstyg soos gewels wat op dieselfde hoek gebou is – die hoogste kruin is Eaglepiek, met die twee onder bekend as die Middel- en Onderste Broer. [[Lêer:Panoramic Overview from Glacier Point over Yosemite Valley 2013 Alternative.jpg|links|duimnael|320px|Yosemitevallei]] Tot op hierdie punt krom die vallei effens na links (noord). Nou begin 'n groot kurwe terug na regs, met Yosemitewaterval in die noorde, gevolg deur die Royal Arches, bo-op deur North Dome. Oorkant, in die suide, is Gletserspunt, 975 m bo die valleivloer. Op hierdie punt verdeel die vallei in twee, een gedeelte skuins noordoos, met die ander wat van suid na suidoos buig. Tussen hulle, aan die oostelike punt van die vallei, is Halfkoepel, een van die prominentste natuurlike kenmerke in die Sierra Nevada. Bo en noordoos van Halfkoepel is Clouds Rest; op 3025&nbsp;m, die hoogste punt in die Yosemitevallei. == Water == Sneeu wat in die Sierra Nevada smelt, vorm spruite en mere. In die omliggende streek vloei hierdie spruite na die rand van die vallei om vertakkings en watervalle te vorm. [[Lêer:Mosquito Fall, by Muybridge, Eadweard, 1830-1904.jpg|duimnael|Muskietval, stereografiese foto deur Eadweard Muybridge, c. 1868–1873]] 'n Natuurlike waaier van spruite en vertakkings van die Mercedrivier neem dreinering van die Sierra-kruin en kombineer dan saam by Mercedmeer. Die Merced vloei dan af na die einde van sy canyon (Klein Yosemite-vallei), waar dit begin wat dikwels die Giant Staircase genoem word. Die eerste waterval is die Nevadawaterval, wat 181 m daal en van die graniethelling daaronder weerkaats. Onder is die Vernalwaterval, 97&nbsp;m hoog, een van die skilderagtigste watervalle in die vallei. Die Merced daal dan met stroomversnellings af om Illilouette Creek te ontmoet, wat van die vallei se rand af val om die Illilouettewaterval te vorm. Hulle kombineer aan die voet van die klowe wat elke stroom bevat, en vloei dan om die Happy Isles om Tenaya Creek aan die oostelike punt van die Yosemitevallei te ontmoet. Tenaya Creek vloei suidwes van Tenayameer af en dan af in Tenayacanyon, en vloei uiteindelik tussen Halfkoepel en Noordkoepel deur voordat dit by die Mercedrivier aansluit. Die volgende watervalle tuimel van die Valleirand af om dit op verskeie punte te verbind: [[Lêer:Yosemite Falls and Half Dome.jpg|duimnael|380px|Yosemite-waterval en Halfkoepel in die winter]] * Yosemitewaterval (739 m) Boonste Yosemitewaterval (440 m), die middelste waterval (200 m), en Onderste Yosemitewaterval (98 m). (Yosemite Creek) * Snow Creekwaterval (650 m) * Sentinelwaterval (590 m) * Lintwaterval (491 m) * Royal Arch Cascade (380 m) * Lehamitewaterval (360 m) * Staircasewaterval (310 m) * Bridalveilwaterval (190 m) (Bridalveil Creek) * Nevadawaterval (181 m) * Silver Strandwaterval (175 m) * Vernalwaterval (97 m) == Natuurlike Yosemitevallei == [[Lêer:Three Brothers Yosemite.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Three_Brothers_Yosemite.jpg/220px-Three_Brothers_Yosemite.jpg|links|duimnael| Die Drie Broers het uit die El Capitan-pluton gevorm]] === Geologie === Die kenmerkende landskappe in die Yosemitevallei is geskep uit [[graniet]]rots wat tydens die laat [[Kryt (geologie)|Krytperiode]] as plutone kilometers diep geplaas is. Met verloop van tyd is die Sierra Nevada opgelig, wat hierdie rots aan [[erosie]] op die oppervlak blootgestel het. Die oudste van hierdie granietgesteentes, gedateer op 114 miljoen jaar, kom langs die Mercedrivierkloof wes van die vallei voor. Die El Capitan-pluton het die vallei binnegedring en die meeste van die granitiese rots gevorm wat baie van die sentrale deel van die vallei uitmaak, insluitend die Cathedral Rocks, die Drie Broers en El Capitan. Die jongste Yosemitevallei-pluton is die 87&nbsp;miljoen jaar oue Halfkoepel-granodioriet, wat die meeste van die rots by Glacier Point, die Royal Arches, en sy naamgenoot, Halfkoepel, uitmaak. [[Lêer:Washburn Point Yosemite August 2013 003.jpg|regs|duimnael|Halfkoepel vanaf Washburn Point]] Vir die laaste 30 miljoen jaar, het [[gletser]]s periodiek baie van die vallei gevul. Die laaste [[Glasiale tyd|gletsering]], die Wisconsinian, was egter nie die ergste nie. [[Ystydperk]]e voor die Wisconsin was kouer en het langer geduur. Hulle gletsers was groot en het byna al die landmerke rondom Yosemitevallei bedek, behalwe Halfkoepel, Eagle Peak, Sentinel Dome en die top van El Capitan. Wisconsin se gletsers het egter eers Bridalveil-waterval in die vallei bereik. Die gletsers het die vallei verbreed, maar baie van sy breedte is in werklikheid te danke aan vorige [[Erosie|stroomerosie]] en massavermorsing langs vertikale voeë in die vallei se mure. Na die terugtrekking van baie van hierdie gletsers, het 'n stand van die antieke Yosemitemeer ontwikkel. Die valleivloer het sy platheid te danke aan sediment wat deur hierdie erwe neergelê is (die laaste gletsers in die vallei was klein en het nie baie ou meer sediment verwyder nie). Die laaste stand van die Yosemitemeer was ongeveer 8,9 km lank en is deur 'n terminale [[morene]] naby die basis van El Capitan geskut. Dit is later deur sediment gevul en het 'n [[moerasse en vleie|moerasagtige]] weideveld geword. Die parallelle Tenaya Canyon en Klein Yosemite Kloof gletsers was, op hul grootste, 600&nbsp;m diep waar hulle in die Yosemite-Vallei naby die basis van Halfkoepel gevloei het. Hulle het ook Clouds Rest agter Halfkoepel as 'n arête gevorm. Naby Gletserpunt is daar 600&nbsp;m van grootliks gletser sediment met ten minste ses afsonderlike reekse van die Yosemitemeer se sedimente. Hier het groot en hoogs erosiewe pre-Wisconsiniese gletsers die grondrotsvalleivloer na bowe gebring, en baie kleiner Wisconsin-gletsers het gletserafval meegebring. === Ekologie === [[Lêer:Cyanocitta stelleri 08585.JPG|regs|duimnael|Steller se gaai.]] Die biologiese gemeenskap op die vloer van die Yosemite-vallei is divers, met meer as 400 spesies grasse en veldblomme en duisende spesies insekte wat daar geïdentifiseer is. Op die mees algemene vlak kan die vallei geklassifiseer word as 'n droë geel dennewoud met 'n aantal groot oop weivelde. Plant- en dierspesies wat 'n beduidende deel van hierdie natuurlike gemeenskap uitmaak, sluit in: * Bome – ponderosa-denne, lodgepole-denne, suikerdenne, witspar, wierook-sederhout, Kaliforniese swart eikebome, lewende eikebome in die binneland, kus Douglas-spar, Kalifornië-lourier, grootblaar- esdoorn, Scouler's wilgerboom, Stille Oseaan-kornoelje, wit els, westelike balsempopulier {{Sfn|Schoenherr|1995}} * Struike – witblaarmanzanita, bergellende, westelike azalea, Amerikaanse kornoelje, bokkwas, takbokkwas, sierra [[Kruisbessie|appelliefie]] {{Sfn|Schoenherr|1995}} * Veldblomme – Indiese pienk, seepplant, Kalifornië papawer, mynwerkersslaai, pers Chinese huise, pers melkbos, Stille Oseaan sterblom, westelike botterblom, pynappelkruid {{Sfn|Schoenherr|1995}} * Soogdiere – Kaliforniese grond-eekhoring, westelike grys eekhoring, chickaree, muilhert, [[Amerikaanse swartbeer]], bobbejane, coyote {{Sfn|Schoenherr|1995}} * Voëls – donkeroog junko, bergkuiken, swartkop snawel, witkop houtkapper, Steller se gaai, Amerikaanse dipper, [[Raaf|gewone raaf]] {{Sfn|Schoenherr|1995}} * Reptiele – Gilbert se skink, noordelike krokodil akkedis, ratelslang {{Sfn|Schoenherr|1995}} * Amfibieë – Sierra Nevada salamander {{Sfn|Schoenherr|1995}} == Toerisme == [[Yosemite Nasionale Park]] het 'n rekordgetal van 5 miljoen besoekers gehad in 2016.<ref>{{Cite web|url=https://irma.nps.gov/Stats/SSRSReports/Park%20Specific%20Reports/Annual%20Park%20Recreation%20Visitation%20(1904%20-%20Last%20Calendar%20Year)?Park=YOSE|title=Stats Report Viewer}}</ref> Op 24 Julie 2018 was verskeie areas van die park, insluitend die Vallei, gesluit weens veldbrande in die gebied. === Stap === [[Lêer:Mist trail 1983.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Mist_trail_1983.jpg/220px-Mist_trail_1983.jpg|regs|duimnael| The Mist Trail, soos gesien vanaf die bopunt van Vernal Falls]] Verskeie roetes lei uit die Vallei, insluitend * Die John Muir-roete – loop 340&nbsp;km na [[Mount Whitney]]<ref name="pcta">{{Cite web|url=https://www.pcta.org/discover-the-trail/john-muir-trail/|title=John Muir Trail|publisher=Pacific Crest Trail Association}}</ref> * Die Mistige Staproete – met uitsigte oor Vernal waterval en Nevadaval * Die Viermyl-roete – wat na Glacier Point lei. * Die Yosemitevalle-roete – tot by die top van Yosemitevalle. === Rotsklim === Yosemite is nou 'n wêreld[[rotsklim]]-aantreklikheid. Die massiewe 'groot mure' van graniet is sedert die 1950's ontelbare kere geklim en het rotsklimmers se vermoëns tot nuwe hoogtes aangemoedig. Terwyl rotsklimmers tradisioneel 'n paar dae neem om die [[monoliet]]e te klim, terwyl hulle op die rotswande kamp, help moderne klimtegnieke rotsklimmers om binne enkele ure die kranse uit te klim. Baie rotsklimmers bly by Kamp 4 voordat hulle begin met die groot muur se klimtog, wat na die [[Tweede Wêreldoorlog]] opvallend geword het as 'n geboorteplek van rotsklim se moderne tydperk en is in 2003 in die Nasionale Register van Historiese Plekke ingevoer.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-feb-28-me-camp28-story.html|title=Yosemite's Camp 4 Placed on Historic Registry|last=Bailey|first=Eric|date=2003-02-28|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2022-07-07}}</ref> Halfkoepel figureer prominent aan die agterkant van die [[Kalifornië|Kaliforniese]] staatskwartier. Die staproete na die bopunt van die Halfkoepel is een van die gewildste staptogte vanaf die vallei, en baie besig. Die park benodig nou permitte om die roete te gebruik, en in 2011 het die permitte baie vinnig uitverkoop nadat dit beskikbaar geword het.<ref>{{Cite web|url=http://www.yosemitehikes.com/yosemite-valley/half-dome/half-dome.htm|title=Half Dome: Everything you need to know about Yosemite's most demanding day hike|website=www.yosemitehikes.com|access-date=2014-09-17}}</ref> Die park gebruik nou 'n loterystelsel vir stappers om aansoek te doen vir permitte. == Geskiedenis == [[Lêer:Brooklyn Museum - Half Dome, Yosemite Valley, California - Marguerite Thompson Zorach - overall.jpg|links|duimnael|Halfkoepel en Liberty Cap, Yosemitevallei, Kalifornië. Marguerite Zorach (Brooklyn Museum)]] === Inheemse Amerikaners in Yosemite === Bewoning van die Yosemite-vallei kan teruggevoer word na ongeveer 3 000 jaar gelede toe plantegroei en wild in die streek soortgelyk was aan die huidige vandag; die westelike hange van die Sierra Nevada het eikels, takbokke en salm gehad, terwyl die oostelike Sierra pinionneute en obsidiaan gehad het. Die voorgeskiedenis van die gebied word op argeologiese gronde in drie kulturele fases verdeel: die "Crane Flat" fase, (1000 vC tot 500 CE) word gemerk deur jag met die atl atl (spies) en die gebruik van slypstene; die "Tarmarack"-fase (500 tot 1200 CE), gekenmerk deur 'n verskuiwing na die gebruik van kleiner rotspunte, wat ontwikkeling en gebruik van die pyl en boog aandui; en die "Mariposa"-fase, vanaf 1200 tot Europese kontak in die middel van die 19de eeu.<ref>Wuerthner, George (1994).</ref> In die 19de eeu is dit bewoon deur 'n Miwok-groep wat die vallei "Ah-wah-nee" en hulself die Ahwahnechee genoem het .<ref>[http://www.abovecalifornia.com/lib/Houghton/18.php abovecalifornia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217114105/http://www.abovecalifornia.com/lib/Houghton/18.php}}.</ref> Hierdie groep het handels- en familiebande gehad met Mono Lake Paiutes vanaf die oostekant van die Sierra Nevada. Hulle het jaarliks die plantegroei op die valleivloer verbrand, wat die swart eikehout bevorder het en die weivelde en woude oopgehou het. Dit het die voorraad van hul hoofvoedsel, [[eikel]]s, beskerm en die kans op hinderlaag verminder. Ten tyde van die eerste Europese kontak, is hierdie groep gelei deur Hoofman Tenaya (Teneiya), wat deur sy ma onder die Mono Lake Paiutes grootgemaak is. === Die Mariposa-bataljon en die eerste toeriste === Die eerste nie-inheemse Amerikaners wat Yosemite Valley gesien het, was waarskynlik lede van die 1833 Joseph Walker Party, wat die eerste was wat die Sierra Nevada van oos na wes oorgesteek het. {{Sfn|Wuerthner|1994}} Die eerste beskrywings van Yosemite het egter byna 20 jaar later gekom. Die goudstormloop in Kalifornië van 1849 het tot konflikte tussen mynwerkers en inheemse Amerikaners gelei, {{Sfn|Wuerthner|1994}} en die staat het die vrywillige Mariposa-bataljon gevorm as 'n strafekspedisie teen die inheemse Amerikaners wat in die Yosemite-gebied gewoon het. In 1851 is die Bataljon gelei deur majoor [[Jim Savage]], wie se handelspos aan die Merced-rivier die Awaneechee oorval het. {{Sfn|Harris|Tuttle|Tuttle|1997}} Hierdie en ander sendings (die Mariposa-oorloë) het daartoe gelei dat opperhoof Teneiya en die Awaneechee maande lank op 'n reservaat in die San Joaquin-vallei deurgebring het. Die groep het die volgende jaar na die Vallei teruggekeer, maar het skuiling onder die Mono Paiutes geneem ná verdere konflikte met mynwerkers. Die meeste van die Awaneechee (saam met Teneiya) is teruggejaag na die Vallei en deur die Paiutes doodgemaak nadat hulle gasvryheid geskend het deur perde te steel. Terwyl die lede van daardie eerste ekspedisie van die Mariposa-bataljon gerugte gehoor het van wat teen die Merced-rivier gevind kon word, was niemand voorbereid op wat hulle op 27 Maart 1851 gesien het nie, van wat nou Ou Inspirasiepunt genoem word. Dr. Lafayette Bunnell het later geskryf: "The grandeur of the scene was but softened by the haze that hung over the valley – light as gossamer – and by the clouds which partially dimmed the higher cliffs and mountains. This obscurity of vision but increased the awe with which I beheld it, and as I looked, a peculiar exalted sensation seemed to fill my whole being, and I found my eyes in tears with emotion".<ref>[http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/consrv:@field(DOCID+@lit(amrvgvg20)): http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/consrv:@field(DOCID+@lit(amrvgvg20)):]</ref> Die groep het daardie aand op die Vallei-vloer gekamp en het ingestem met die voorstel van Dr. Bunnell om dit "Yo-sem-i-ty" te noem, omdat hulle verkeerdelik geglo het dat dit die inheemse naam was. {{Sfn|Bunnell|1892}} Die term is van die Suidelike Sierra Miwok-woord Yohhe'meti, wat beteken "hulle is moordenaars," wat na die inwoners van die plek verwys het. {{Sfn|Greene|1987}} [[Lêer:YosemiteValley1stSketchThomasAyres1855.jpg|links|duimnael|''Die eerste prent van die Yosemitevallei'' Thomas Ayres, 1855]] James Hutchings—wat die eerste toeristegroep na die Vallei in 1855 gereël het—en kunstenaar Thomas Ayers het baie van die vroegste publisiteit oor Yosemite gegenereer deur artikels en hele tydskrifuitgawes oor die Vallei te skep. {{Sfn|Wuerthner|1994}} Ayres se hoogs gedetailleerde, hoekig oordrewe kunswerk en sy geskrewe verslae is nasionaal versprei en 'n kunsuitstalling van sy tekeninge is in New York Stad gehou. Twee van Hutchings se eerste groep toeriste, Milton en Houston Mann, het die eerste tolroete in die vallei gebou, met die ontwikkeling van die eerste hotelle in die area en ander roetes wat vinnig gevolg het.  Heelwat van die vroeë pioniers in die vallei wat van Europese afkoms was, en 'n paar inheemse Amerikaners, is in die Yosemite-begraafplaas begrawe. === Yosemite: Die eerste park === [[Lêer:Galen Clark in the Big Tree Grove.jpeg|regs|duimnael|Galen Clark in die Big Tree Grove]] Die werk van Ayres het Oosterlinge 'n waardering vir Yosemitevallei gegee en 'n beweging begin om dit te bewaar.<ref>{{Cite web|url=http://www.nps.gov/history/museum/centennial/treasures/Yose.htm|title=Early drawing of Yosemite Falls|website=National Park Service Museum Centennial|access-date=2010-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626195907/http://www.nps.gov/history/museum/centennial/treasures/yose.htm|archive-date=2007-06-26|url-status=dead}}</ref> Invloedryke figure soos Galen Clark, geestelike leier Thomas Starr King en die vooraanstaande landskapargitek Frederick Law Olmsted was onder diegene wat senator John Conness van Kalifornië aangespoor het om Yosemite te probeer bewaar.{{Sfn|Wuerthner|1994}} President [[Abraham Lincoln]] het op 30 Junie 1864 'n wetsontwerp onderteken wat Yosemite Valley en die Mariposa Grove van reuse sequoia's aan die staat Kalifornië toestaan "vir openbare gebruik, oord en ontspanning," die twee traktate "sal vir alle tye onvervreembaar wees".{{Sfn|Schaffer|1999}} Dit was die eerste keer in die geskiedenis dat 'n federale regering skilderagtige landskappe opsy gesit het bloot om hulle te beskerm en om die genotvolle ervaring daarvan deur alle mense moontlik te maak. Om bloot 'n gebied 'n park aan te wys, is nie voldoende om dit te beskerm nie. Kalifornië het eers in 1866 'n administrasie vir die park opgestel toe die staat Galen Clark as die park se voog aangestel het. 'n 11-jarige stryd het gevolg om opstaleise in die vallei op te los. Die uitdaging om toerisme te verhoog, met die behoefte om eers koetspaaie te bou, en dan die Yosemite Vallei Treinspoor, tesame met hotelle en ander fasiliteite in en om die Vallei is gedurende die res van die 19de eeu vervul. Maar baie omgewingskade is destyds aan die vallei self aangerig. Die probleme wat Yosemite Park onder staatsbeheer gehad het, was een van die faktore om [[Yellowstone Nasionale Park]] as die eerste volkome nasionale park in 1872 te vestig. [[Lêer:8. The vernal fall, Yosemite valley.jpg|links|duimnael|Die Vernal-waterval, Yosemite deur Carleton Watkins c. 1873–83]] Weens die moeilikheid om daarheen te reis, het vroeë besoekers aan die vallei vir etlike weke tot 'n paar maande gekom, dikwels as hele gesinne met heelwat besittings. Vroeë [[hotel]]le is dus opgerig vir lang verblyf en het hoofsaaklik voorsiening gemaak vir ryk gaste wat lang tye weg van die huis af kon deurbring. Een van hierdie hotelle—die Wawona Hotel, wat in die 1880’s gebou is—word vandag steeds bedryf. Nadat die vallei 'n park geword het, was die omliggende gebied steeds onderhewig aan houtkap, mynbou en weiding. [[John Muir]] het die skade aan die subalpiene weivelde wat die vallei omring, bekend gemaak en in 1890 het die regering 'n nasionale park geskep wat 'n veel groter gebied insluit – wat die Yosemite-vallei en Mariposa Grove omsluit. === 20ste eeu === [[Lêer:The Yosemite Valley from Inspiration Point, Showing Bridalveil Falls.jpg|regs|duimnael|Die Yosemitevallei vanaf Inspiration Point, met besoekers wat na Bridalveil-waterval, 1921, uitkyk]] Soos met Yellowstone, was die nuwe federale park tot 1914 onder die jurisdiksie van die Amerikaanse weermag. In 1906 het die staat die Valley en Mariposa Grove aan die federale regering afgestaan. Die Nasionale Parkdiens het met sy skepping in 1916 Yosemite oorgeneem. {{Sfn|Schaffer|1999}} [[Lêer:Jo Mora 1931 Yosemite map.jpg|duimnael|1931 prentkaart deur Jo Mora]] Yosemite Valley is gelys as 'n nasionale historiese distrik en as 'n historiese landmerk in Kalifornië.> Na die stigting van die Parkdienste het baie afsonderlike hoteleienaars afsonderlike konsessiekontrakte gehad. Die Yosemite Park Company het die Yosemite Lodge gebou en Yosemite Village het sy eie groep handelaars gehad. Brande het 'n aantal van die oorspronklike valleihotelle vernietig en konsessie-eienaars het gekom en gegaan totdat Park Service die twee grootste maatskappye gedwing het om saam te smelt sodat een enkele konsessiekontrak gegee kon word. In 1925 het die twee familie-bestuurde maatskappye die Yosemite Park and Curry Company geword en het die Ahwahnee Hotel vir jare as die maatskappy se hoofkwartier gebou en bestuur, wat 'n aantal tradisies bekendgestel het, insluitend die Bracebridge-ete. Curry Village was die plek vanwaar dorpenaars en besoekers die Yosemite-vuurval bekyk het. Hierdie "val" was groot hoeveelhede rooiwarm kole wat van Glacier Point afgeval het. Die Parkdiens het hierdie praktyk in 1969 gestaak as deel van hul lang proses om kunsmatige parkbesienswaardighede minder te beklemtoon. Op 6 Julie 1996 het 'n massiewe rotsstorting, wat 'n geskatte 60 000–80 000 ton weeg, 1800 voet (550&nbsp;m) in die vallei neergestort vanaf die oostekant van Glacier Point, teen meer as 260&nbsp;km/h. Stof het daardie deel van die vallei dae lank bedek, en die windspoed voor die glybaan was na raming 480&nbsp;km/h. Een persoon is in die storting oorlede. === Merced-rivier Plan === In 1987 het die Kongres 122 myl van die Merced aangewys as 'n wilde en skilderagtige rivier. Yosemite Nasionale Park bevat 81 van hierdie myl, en die vallei bevat agt van daardie myl. Hierdie benaming sal "... die Merced-rivier in vryvloeiende toestand bewaar en om die waterkwaliteit en die uitstaande merkwaardige waardes (ORV's) te beskerm wat die rivier aanwysbaar maak."<ref>{{Cite web|url=http://www.friendsoftheriver.org/site/PageServer?pagename=merced#1|title=Merced – Friends of the River|website=www.friendsoftheriver.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140928101146/http://www.friendsoftheriver.org/site/PageServer?pagename=merced#1|archive-date=September 28, 2014|access-date=2014-09-17}}</ref> In Maart 2014 het die parkstelsel die ''Merced Wild and Scenic River Comprehensive Management Plan/EIS'' vrygestel om die bewaring van die rivier, asook veiligheid aan te spreek en om die besoekerservaring in die park te verbeter. Die plan sal weivelde en rivieroewergebiede herstel en nie-noodsaaklike paaie verwyder. Kampkapasiteit sal met 37% toeneem, en ontspanningsdienste sal uitgebrei word. Die plan vereis 'n toename van 8% in parkeerplek vir daggebruikbesoekers aan Yosemite Valley, insluitend 'n nuwe parkeerterrein met 300 motors. Die plan sal die vallei toelaat om 'n hoogtepunt van 20 100 besoekers per dag te huisves.<ref>{{Cite web|url=http://www.nps.gov/yose/parkmgmt/mrp_finalplan.htm|title=Merced River Final Plan and EIS – Yosemite National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228075416/http://www.nps.gov/yose/parkmgmt/mrp_finalplan.htm|archive-date=December 28, 2014|access-date=2014-09-17}}</ref> Die plan is gekritiseer omdat dit parkbesoekers prioritiseer bo die bewaring van die rivier en die vallei. Sommige het gemeen dat daar verdere beperkings op die aantal motors en parkeerterreine in die vallei moes wees, en meer fokus op openbare vervoer geplaas moes word.<ref>{{Cite web|url=http://www.nationalparkstraveler.com/2014/04/opinion-yosemites-merced-wild-and-scenic-river-plan-brought-you-billionaires-and-their-politicians24986|title=Yosemite National Park | National Parks Traveler|website=www.nationalparkstraveler.com|access-date=2014-09-17}}</ref> Op besige somersdae kan daar lang vertragings en verkeersprobleme by die ingang na Yosemite wees.<ref>{{Cite web|url=http://www.cserc.org/main/news/news_briefs/2012-01_Yosemite_overcrowded.html|title=CSERC: Yosemite overcrowded – Problems and Solutions|website=www.cserc.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124035959/http://www.cserc.org/main/news/news_briefs/2012-01_Yosemite_overcrowded.html|archive-date=2015-01-24|access-date=2014-09-17}}</ref> [[Lêer:Yosemite Valley, 8x10 Negative, 1999.jpg|duimnael|Yosemitevallei 1999]] {{Panorama|Panorama Half Dome.jpg|800px|Panorama of Yosemite Valley including Half Dome as seen from Glacier Point}} == Sien ook == * Geologie van die Yosemite-gebied * Geskiedenis van die Yosemite-gebied * Julia Parker (mandjiemaker) * Yosemite-Wes, Kalifornië == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Bunnell, Lafayette (1892). The Discovery of the Yosemite (3rd ed.). New York: F.H. Revell Company. {{ISBN|0-8369-5621-4}}. * Clarke, W. A. (August 1902). "Automobiling In The Yosemite Valley". Overland Monthly, and Out West Magazine. XL (2): 104–110. Retrieved 2009-08-15. * Greene, Linda Wedel (1987). Yosemite: the Park and its Resources (PDF). U.S. Department of the Interior / National Park Service. * Harris, Ann G.; Tuttle, Esther; Tuttle, Sherwood D. (1997). Geology of National Parks (5th ed.). Iowa: Kendall/Hunt Publishing. {{ISBN|0-7872-5353-7}}. * Roper, Steve (1994). Camp 4: Recollections of a Yosemite Rockclimber. The Mountaineers. {{ISBN|0-89886-587-5}}. * Schaffer, Jeffrey P. (1999). Yosemite National Park: A Natural History Guide to Yosemite and Its Trails. Berkeley: Wilderness Press. {{ISBN|0-89997-244-6}}. * Schoenherr, Allan A. (1995). A Natural History of California. UC Press. {{ISBN|0-520-06922-6}}. * Wuerthner, George (1994). Yosemite: A Visitors Companion. Stackpole Books. {{ISBN|0-8117-2598-7}}. == Eksterne skakels == * [http://www.yosemite.ca.us/history/geologic_story_of_yosemite/ The Geologic Story of Yosemite Valley deur N. King Huber] (USGS, 1987) gesaghebbende en bygewerkte opsomming van Yosemite se geologie * [https://web.archive.org/web/20090108120858/http://www.ucpress.edu./books/pages/8119/8119.ch04.html Oorsprong van Yosemite Valley, Hoofstuk 4, "Glaciers of California", deur Bill Guyton] * [https://archive.today/20121204185401/http://thehive.modbee.com/?q=node/153 Historiese Yosemite Indian Chiefs – met foto's] * [http://www.halfdome.net/cams/ahw_movie_01.php Daaglikse opdatering van tydsverloopflieks van Yosemite Valley] * [http://www.xrez.com/yose_proj/Yose_process.html Yosemite Extreme Panoramic Imaging Project] wat daarop gemik is om 10 000 hoë resolusie beelde te stik {{Normdata}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Kalifornië]] [[Kategorie:Historiese tydperke]] [[Kategorie:Natuurbewaring]] [[Kategorie:Valleie]] [[Kategorie:Yosemite]] [[Kategorie:Nasionale parke]] [[Kategorie:Nasionale parke van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Bergreekse in Amerika]] [[Kategorie:El Capitan]] [[Kategorie:Sierra Nevada berge]] [[Kategorie:Watervalle]] [[Kategorie:Watervalle in Noord-Amerika]] [[Kategorie:Rotsklim]] aonssk5xqjpif7ybpjrgnot3g6tvj84 0 394215 2970717 2901498 2026-09-25T17:58:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970717 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gevangenis | naam = Alcatraz-gevangenis | beeld = Alcatraz Island photo Don Ramey Logan.jpg | onderskrif = [[Alcatraz-eiland]] | straatadres = | staat-provinsie = [[Kalifornië]] | stad = [[San Francisco]] | land = [[VSA]] | koördinate = | geopen = 11 Augustus 1934 | gesluit = 21 Maart 1963 | voormalig = | status = Gesluit; nou 'n museum | klas = Maksimumsekuriteit | kapasiteit = 312 | bevolking = | bestuur = | direkteur = }} Die '''Alcatraz-gevangenis''' ([[Engels]]: ''United States Penitentiary, Alcatraz Island''), ook net bekend as '''Alcatraz''' of '''The Rock''', was 'n federale maksimumsekuriteitsgevangenis op [[Alcatraz-eiland]], sowat 2&nbsp;km van die kus van [[San Francisco]], [[Kalifornië]], [[VSA]]. Sedert die 1850's was daar 'n fort op die eiland; die selblok is in 1910-'12 as 'n militêre tronk opgerig. Die Amerikaanse departement van justisie het die dissiplinêre kasernes op Alcatraz op 12 Oktober 1933 aangeskaf. Die eiland is in Augustus 1934 aangepas en as 'n gevangenis gebruik nadat die geboue gemoderniseer en die sekuriteit verhoog is. In die lig van die hoë sekuriteit en die eiland se ligging in die koue water en sterk seestrome van San Francisco-baai is geglo niemand sal van Alcatraz kan ontsnap nie en dat dit Amerika se sterkste tronk sou wees. Die hoofselblok van drie verdiepings het die vier selblokke ingesluit – van blok A tot blok D – asook die hoofbewaarder se kantoor, besoekerskamer, biblioteek en haarkapper. Die tronkselle was gewoonlik 2,7&nbsp;m x 1,5&nbsp;m groot en 2,1&nbsp;m hoog. Hulle was primitief en het geen privaatheid gebied nie. Hulle was toegerus met 'n bed, lessenaar, wasbak, toilet teen die agterste muur en min ander voorwerpe buiten 'n kombers. Swart Amerikaners is van ander gevangenes geskei weens die [[rassisme]] van die [[Jim Crow]]-tydperk. Die ergste gevangenes is in blok D aangehou, en ses selle aan die punt daarvan is "Die Gat" genoem. Gevangenes met gedragsprobleme is vir tydperke van dikwels wrede strafbehandelings hierheen gestuur. Die eetsaal en kombuis het uit die hoofselblok gestrek. Die gevangenes en bewaarders het drie keer per dag saam geëet. Die hospitaal was bo die eetsaal geleë. Die gange tussen selle is na bekende Amerikaanse strate genoem, soos Broadway en Michigan Avenue. Gevangenes het dit as 'n voorreg beskou om in die tronk te werk. Dié met spesiale regte het bedags in die nywerheidsgeboue gewerk, waar hulle met onder meer naald- en houtwerk aktief betrokke was in die verskaffing van goedere aan die weermag. Nadat Alcatraz in 1963 as 'n tronk gesluit is,<ref name="Alcatraz">{{cite book| title=Alcatraz| date = 3 February 2012| url=https://books.google.com/books?id=7ivs4jv5KCQC&pg=PT76|publisher=Chronicle Books| isbn=978-1-4521-1310-4}}</ref>{{rp|76}} is dit as 'n openbare museum heropen. Dit is een van San Francisco se grootste toeristeattraksies en lok sowat 1,5&nbsp;miljoen besoekers per jaar.{{sfn|Dickinson|Blair|Ott|2010|p=160}}<ref name="gonzales">{{cite news| last = Gonzales | first = Richard| title = New Parts of Alcatraz Revealed to Public| work=People and Places| publisher=NPR| date = 22 May 2006| url = https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9977965|access-date=8 September 2012}}</ref> ==Geskiedenis== ===Konstruksie=== [[Beeld:Alcatraz Cellhouse.jpg|thumb|300px|Die hoofselblok op Alcatraz.]] Toe die hoofselblok van 1910 tot 1912 gebou is, is dele van die ou fort op die eiland uit 1859 ingesluit in die ontwerp. Toe dit voltooi is, was die gebou van 150&nbsp;m glo die langste betongebou in die wêreld. Dié gebou is in 1933 en 1934 gemoderniseer{{sfn|Wellman|2008|p=31}}<ref name="NPSHRS">{{cite web| url=http://www.nps.gov/alca/photosmultimedia/upload/TheRock-web.pdf| title=The Rock| publisher=National Park Service Historical Resource Study| access-date=6 November 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20121202142732/http://www.nps.gov/alca/photosmultimedia/upload/TheRock-web.pdf| archive-date= 2 Desember 2012| url-status=dead}}</ref> en het die hoofdeel van die federale tronk geword. Die departement van justisie het gehoop 'n nuwe tronk sou die misdaadvlaag van die 1920's en 1930's beëindig.<ref name=hist>{{cite web|url=http://www.bop.gov/about/history/alcatraz.jsp|title= A Brief History of Alcatraz |publisher= Federal Bureau of Prisons|access-date=6 September 2012}}</ref> Die gebou is in 1963 gesluit.<ref name="Alcatraz"/> ===Vroeë geskiedenis=== Alcatraz is beplan vir gevangenes wat aanhoudend probleme verooorsaak het in ander federale tronke. Dit sou 'n "laaste uitweg" wees om die ergste misdadigers te huisves wat geen kans op rehabilitasie gehad het nie.{{sfn|Oliver|1998|p=9}}{{sfn|Roth|2010|p=236}} [[Beeld:Alcatraz Entrance.jpg|thumb|160px|Die ingang.]] Op 11 Augustus 1934 het die eerste groep van 137 gevangenes in Alcatraz aangekom van die gevangenis in Leavenworth, [[Kansas]]. Die meeste was berugte bankrowers, vervalsers of moordenaars.<ref name="docu">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=fqHBkasgNgE|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004111825/https://www.youtube.com/watch?v=fqHBkasgNgE|archive-date= 4 Oktober 2022|url-status=bot: unknown|title=This Is An Alcatraz Documentary (Part 1)|publisher=Vertel deur Howard Duff|year=1971|access-date=17 Oktober 2022}}</ref> Onder die eerste gevangenes was ook 14 mans van die McNeil Island-gevangenis in [[Washington (deelstaat)|Washington]].<ref name="NPSHRS"/> Op 22 Augustus 1934 het 43 gevangenes van [[Atlanta]] en 10 van [[Pennsilvanië]] gearriveer.<ref name="NPSHRS"/> Op 1 September het een gevangene van Washington en sewe van [[Virginië]] aangekom. Op 4 September het nog 'n groep van 103 per trein van Leavenworth gearriveer.<ref name="NPSHRS"/> Gevangenes het tot in 1935 bly aankom, hoofsaaklik van Leavenworth en Atlanta, en op 30 Junie 1935, die herdenking van die tronk se eerste bestaansjaar, het dit 242 gevangenes gehuisves.<ref name="NPSHRS"/> Op 10 Januarie 1935 het 'n woeste storm 'n modderstorting op Alcatraz veroorsaak en een van die nywerheidsgeboue beskadig.<ref name="NPSHRS"/> Dit het 'n paar strukturele veranderings aan die eiland genoodsaak. Probleme met dié en ander ou geboue het gelei tot uitgebreide moderniserings in 1937.<ref name="NPSHRS"/> In 1939-'40 is 'n herontwikkelingsprogram van $1,1&nbsp;miljoen begin, waarin 'n nuwe nywerheidsgebou gebou is, die kragsentrale van 'n nuwe dieselenjin voorsien is, 'n nuwe watertoring gebou is om die waterbergingsprobleme te beëindig, nuwe woonstelle vir bewaarders gebou, verbeterings aan die dok aangebring en die D-blok in 'n afsonderingsblok omskep is.<ref name="NPSHRS"/> Die veranderings is in Julie 1941 voltooi. ===Reputasie=== [[Beeld:Robert Stroud photo.jpg|160px|thumb|Die "Voëlman van Alcatraz".]] Alcatraz was van die begin af berug as die taaiste tronk in Amerika, of as die vreesaanjaendste gevangenis in die wêreld. Voormalige gevangenes het vertel van die wreedheid en onmenslike toestande wat 'n groot toets vir hulle [[geestesgesondheid]] was.{{sfn|Siegel|2009|p=589}}{{sfn|Sloate|2008|p=9}}{{sfn|Sloate|2008|p=12}} Ed Wutke was die eerste gevangene wat in Alcatraz [[selfmoord]] gepleeg het. Rufe Persful het sy vingers afgekap nadat hy 'n byl van 'n brandweerwa af gegryp het en 'n ander gevangene gesmeek om dieselfde met sy ander hand se vingers te doen.{{sfn|Sloate|2008|p=12}} Een skrywer het Alcatraz beskryf as "die groot vullisblik van San Francisco-baai waarin elke federale tronk sy vrotste appels weggooi".{{sfn|Reid|2011|p=332}} Die tronk se reputasie het nie juis verbeter met die aankoms van nog van Amerika se gevaarlikste tronkvoëls nie, onder andere [[Robert Stroud]], die "Voëlman van Alcatraz" in 1942. Hy het op 19-jarige ouderdom in die tronkstelsel beland en dit nooit verlaat nie. Hy was 17 jaar lank in Alcatraz. Stroud het 'n bewaarder vermoor, met ander gevangenes baklei en 42 van sy 54 jaar in die tronk in eensame opsluiting deurgebring. [[Beeld:Henri Young.jpg|thumb|220px|links|Henri Young, wat in 1941 tereggestaan het op aanklag van moord op 'n medegevangene.]] Ondanks sy reputasie en die feit dat baie voormalige gevangenes dit "Hellcatraz" genoem het, het sommige gevangenes beweer die lewensomstandighede daar was baie beter as in ander tronke in die land, veral die kos, en baie is vryillig na Alcatraz oorgeplaas.<ref name=hist/> Op 3 Desember 1940 het [[Henri Young]] sy medegevangene Rufus McCain vermoor. Hy het met die trappe af gehardloop van die meubelwinkel na die kleremakerswinkel, waar McCain gewerk het, en hom in sy nek gesteek; McCain is vyf uur later dood.<ref name="NPSHRS"/> Young is in 1933 na Alcatraz gestuur weens moord en was later in 'n ontsnappingspoging betrokke saam met [[Arthur Barker|Doc Barker]], wat in die voorval doodgeskiet is. Hy het daarna 22 maande in eensame opsluiting gebly, maar is eindelik toegelaat om in die meubelwinkel te werk. Young is in 1941 verhoor en sy advokate het beweer hulle kliënt kan nie vir sy daad verantwoordelik gehou word nie omdat bewaarders hom glo net voor die moord aan "wrede en ongewone strafbehandeling" onderwerp het. Die verhoor het 'n verdere skadu oor Alcatraz gegooi.<ref name="NPSHRS"/> Young is eindelik aan [[manslag]] skuldig bevind en sy tronkstraf is net met 'n paar jaar verleng. ===Laaste jare=== Teen die 1950's het toestande in Alcatraz verbeter en gevangenes het algaande meer voorregte geniet, soos om [[musiekinstrument]]e te bespeel, oor naweke [[Rolprent|flieks]] te kyk, te [[Skilderkuns|skilder]] en [[radio]] te luister. Die streng stiltekode is verslap en gevangenes is togelaat om stilweg te gesels.{{sfn|Sloate|2008|p=12}} Dit was egter verreweg die duurste tronk in Amerika en baie het dit steeds beskou as die land se mees ekstreme gevangenis.{{sfn|Dunbar|1999|p=14}}<ref name="NPSHRS"/> In sy jaarverslag vir 1952 vra die direkteur van die gevangenisburo James V. Bennett dat 'n meer gesentraliseerde instelling Alcatraz vervang.<ref name="NPSHRS"/> [[Beeld:Alcatraz wardens.jpg|thumb|240px|Van links: Tronkhoof James A. Johnston, onderhoof E.J. Miller en die distriksprokureur Frank J. Hennessy.]] Volgens 'n verslag van 1959 was Alcatraz meer as drie keer so duur om in stand te hou as die gemiddelde Amerikaanse gevangenis: $10 per gevangene per dag teenoor $3 in die meeste ander tronke.{{sfn|Person|2010|p=24}} Die probleem is vererger deur die strukturele agteruitgang van die gebou weens blootstelling aan sout sproei, wat $5&nbsp;miljoen sou verg om te herstel. Groot herstelwerk is in 1958 begin, maar teen 1961 het ingenieurs die gevangenis as 'n verlore saak beskou. Die prokureur-generaal Robert F. Kennedy het planne ingedien vir 'n nuwe maksimumsekuriteitsgevangenis in Marion, [[Illinois]].<ref name="NPSHRS"/> 'n Ontsnappingspoging vanaf Alcatraz in Junie 1962 het tot hewige ondersoeke gelei. Saam met die groot struktuurprobleme en duur instandhouding het dit gelei tot die sluiting van die tronk op 21 Maart 1963.{{sfn|Person|2010|p=24}} Die finale verslag van die gevangenisburo oor Alcatraz lui: "Die instelling het 'n belangrike doel gedien om die druk weg te neem van die ouer en grootliks oorbevolkte instellings in Atlanta, Leavenworth en McNeil Island, want dit het ons in staat gestel om na kleiner, goed bewaakte instellings te beweeg vir die ontsnapkunstenaars, die groot afpersers, die aartssamesweerders en dié wat beskerming teen ander groepe nodig het."<ref name="NPSHRS"/> Die voormalige gevangenis is nou 'n museum. Dit is een van San Francisco se grootste toeristeattraksies en lok jaarliks sowat 1,5&nbsp;miljoen besoekers (2010).{{sfn|Dickinson|Blair|Ott|2010|p=160}}<ref name="gonzales" /> Besoekers kom per boot op die eiland aan en onderneem 'n toer van die selblok en eiland. Hulle sien ook 'n skyfievertoning en vertelling met aanhalings deur voormalige gevangenes en bewaarders in Alcatraz.{{sfn|Hughes|2009|p=72}} Die atmosfeer word steeds beskou as "grillerig", "spookagtig" en "ysingwekkend".{{sfn|Hughes|2009|p=72}} Die gebou word nou deur die nasionale parkdiens en nasionale register van historiese plekke onderhou en die soutskade word nou herstel en in bedwang gehou.<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/goga/parkmgmt/alcatraz-fee-program-projects.htm|title=Your Dollars at Work – Alcatraz Island|publisher=National Park Service|access-date=15 September 2012}}</ref> ===Beplande heropening=== Op 4 Mei 2025 het [[Donald Trump]], die president van die Verenigde State, op Truth Social aangekondig dat die tronk weer in werking sou tree om die land se 'mees meedoënlose' oortreders te huisves.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-alcatraz-reopen-prison-b2744830.html|title=Trump says he has ordered reopening and expansion of Alcatraz to house country’s ‘most ruthless’ offenders|date=2025-05-05|website=The Independent|access-date=2025-05-05}}</ref> ===Ontsnappogings=== [[Beeld:Alcatraz Island March 1962.jpg|thumb|260px|Alcatraz-eiland, soos gesien van San Francisco af, Maart 1962.]] Volgens die tronk se korrektiewe beamptes was 'n gevangene se eerste gedagte wanneer hy op Alcatrazkaai aangekom het, oor hoe om dit weer te verlaat.<ref>Bruce, p. 7</ref> Die gevangenis beweer geen gevangene het daarin geslaag om te ontsnap in sy 29 jaar lange bestaan nie. Altesaam 36 gevangenes het 14 pogings aangewend (twee mans twee keer); 23 is gevang, 6 is doodgeskiet tydens die voorval, 2 het verdrink en 5 word aangegee as "vermis en vermoedelik verdrink".<ref>{{cite web|url=http://www.alcatrazhistory.com/escapes1.htm |title=Alcatraz Escape Attempts |publisher=Alcatrazhistory.com |access-date=24 January 2011}}</ref> Die eerste ontsnappoging is op 27 April 1936 deur Joseph Bowers aangewend toe hy vullis by die verbrandingsoond moes verbrand. Hy was besig om oor 'n heining aan die kant van die eiland te klim toe hy gesien word. Toe hy weier om die bevele van 'n korrektiewe beampte te gehoorsaam om af te klim, is hy geskiet. Hy is ernstig gewond in die val van verder as 15&nbsp;m en is aan sy wonde dood.<ref name=hist/> Die tweede poging was op 16 Desember 1937 deur Theodore Cole en Ralph Roe. Tydens een van hulle werksessies in 'n werkwinkel het hulle die plat ysterstawe voor 'n venster afgesny en in die baai gespring. Dit was 'n stormagtige dag en die see was rof. Die tronkowerhede glo hulle het in die baai verdrink en dat hulle liggame die see in gespoel is.<ref name=hist/> ====Slag van Alcatraz==== [[Beeld:Coy Hubbard Cretzer.jpg|thumb|240px|Coy, Hubbard en Cretzer is in die Slag van Alcatraz dood.]] Die gewelddadigste ontsnappoging het op 2-4 Mei 1946 plaasgevind, toe 'n mislukte poging deur ses gevangenes gelei het tot wat bekend staan as die "Slag van Alcatraz". [[Beeld:Carnes shockley thompson.jpg|thumb|links|200px|Carnes, Shockley en Thompson op pad na die hof.]] Bernard Coy, Joseph Cretzer, Sam Shockley, Clarence Carnes, Marvin Hubbard en Miran Thompson het beheer van die tronk oorgeneem deur korrektiewe beamptes te oorrompel. Hulle het die wapenkamer binnegegaan, waar hulle aangedring het op die sleutel van die deur na die buitenste ontspanningsarea.<ref name=hist/><ref name=escape/> Een van die wagte, William Miller, het vinnig gedink en al die sleutels vir hulle gegee, buiten dié van die buitedeur. Die gevangenes wou per boot van die dok af ontsnap, maar toe hulle nie by die buitedeur kon uitkom nie, het hulle besluit om te veg. Hulle het Miller en nog 'n wag gyselaar gehou. Shockley en Thompson het Cretzer aangespoor en hy het die gyselaars van naby af geskiet. Miller en die tweede wag, Harold Stites, is albei aan hulle beserings dood. Hoewel Shockley, Thompson en Carnes na hulle selle teruggekeer het, het die ander drie (Coy, Cretzer en Hubbard) steeds probeer ontsnap.<ref name=hist/><ref name=escape/> Die [[Amerikaanse Marinierskorps]] het tussenbeide getree en die drie gevangenes doodgemaak. In die gevegte is, buiten die wagte en gevangenes wat gedood is, 17 ander wagte en 'n gevangene ook beseer. Shockley, Thompson en Carnes het tereggestaan vir die moord op die korrektiewe beamptes. Shockley en Thompson is ter dood in die gaskamer gevonnis, en die vonnis is in Desember 1948 in San Quentin voltrek. Carnes, wat net 19 jaar oud was, het 'n tweede lewenslange tronkstraf gekry.<ref name=hist/><ref name=escape>{{cite web|url=http://www.legendsofamerica.com/ca-alcatraz6.html|title=Alcatraz – Page 6|publisher=Legendsofamerica.com|access-date=7 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120827071914/http://www.legendsofamerica.com/ca-alcatraz6.html|archive-date=27 August 2012|url-status=dead}}</ref> ===="Ontsnapping" van Alcatraz==== {{Beeldgroep2 |perrow = 2 |total_width=240 | align = left | direction = horizontal | background color = | voetskrif = | image1 = Clarence Anglin.jpg | caption1 = Clarence Anglin | image2 = John Anglin.jpg | caption2 = John Anglin | image3 = Frank Morris.jpg | caption3 = Frank Morris | image4 = Allen West (criminal).jpg | caption4 = Allen West }} Op 11 Junie 1962 het Frank Morris, John Anglin en Clarence Anglin ná deeglike beplanning besluit om van Alcatraz te ontsnap. Agter hulle selle in blok B was 'n 0,91&nbsp;m breë, onbewaakte gang. Die gevangenes het die soutverweerde beton begin wegkap om 'n luginlaat wat na die gang lei. Hulle het gereedskap gebruik soos 'n metaallepel wat met die silwer van 'n muntstuk gesoldeer is en 'n elektriese boor wat van die motor van 'n gesteelde stofsuier geprakseer is. Die geraas is verdoof deur musiek van trekklaviere wat tydens die musiekuur gespeel is en die proses is weggesteek met vals mure wat die bewaarders nie in die donker hoeke van die selle kon sien nie.<ref name=hist/> Die ontsnaproete het deur 'n waaiergat gelei; die gevangenes het die waaier en motor verwyder en dit met 'n staalrooster vervang wat 'n skag gelaat het waardeur 'n gevangene sou kon klouter. In hulle beddens het hulle maskers van [[papier-maché]] geplaas, met menslike hare wat hulle van die haarkapper gesteel het. Oor baie weke het die gevangenes 'n opblaasboot van meer as 50 gesteelde reënjasse gemaak. Hulle het dit van die wagte weggesteek met lakens wat hulle bo-oor gegooi het. Hulle het deur 'n lugopening in die dak verdwyn en is van Alcatraz af weg.<ref name=hist/><ref name=escape/> Die [[FBI]] is in hulle ondersoek gehelp deur 'n ander gevangene, Allen West, wat deel van die ontsnapgroep was, maar agtergelaat is. West se vals muur het aanhou gly, en hy het dit met sement op sy plek gehou. Dit het hard geword en toe Morris en die Anglins die skedule verhaas, het West verbete aan die muur gekap, maar teen die tyd dat hy uitgekom het, was die ander reeds weg. [[Beeld:Dummy head made by Frank Morris to facilitate his escape from Alcatraz in 1962.jpg|thumb|180px|Die modelkop wat in Frank Morris se sel ontdek is.]] Die FBI en plaaslike polisiemanne het in die daaropvolgende jare honderde teorieë gehad, maar geen bewyse gekry dat die ontsnappoging geslaag of misluk het nie. Die FBI se ondersoek is eindelik in Desember 1979 afgesluit.<ref name=FBI>{{cite web|url=http://vault.fbi.gov/Alcatraz%20Escape|title= FBI Records: The Vault-Alcatraz Escape: A Brief History of Alcatraz |publisher= Federal Bureau of Investigation|access-date=6 September 2012}}</ref> Volgens die amptelike verslag het die gevangenes in die koue water van die baai verdrink terwyl hulle die vasteland probeer bereik het en is dit onwaarskynlik dat hulle die kus 2&nbsp;km verder kon bereik het weens sterk seestrome en die koue seewater van 10-13&nbsp;°C.<ref name=hist/><ref name=escape/> Die lêer van die US Marshals Service bly oop en aktief. Morris en die Anglinbroers is steeds op hulle lys van gesoektes.<ref>{{Cite web|url=https://www.usmarshals.gov/news/chron/2012/060712a.htm|title=After 50 Years, the U.S. Marshals Remain Diligent in Hunt for Renowned Alcatraz Escapees|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319151958/https://www.usmarshals.gov/news/chron/2012/060712a.htm|archive-date=19 March 2018|url-status=dead}}</ref> Omstandigheidsgetuienis wat in die vroeë 2010's ontdek is, kan dalk die teorie steun dat die mans ontsnap het. In teenstelling met die amptelike FBI-verslag dat die ontsnaptes se vlot nooit ontdek is nie en dat geen motordiefstal aangemeld is nie, is 'n vlot op die nabygeleë Angel Island ontdek met voetspore wat weglei, en 'n blou 1955-model Chevrolet is in die nag van die ontsnapping deur drie mans gesteel, wat Morris en die Anglins kon gewees het. Amptenare kon toe in 'n toesmeerdery betrokke gewees het.<ref name="NYTimes_June2012">[https://www.nytimes.com/2012/06/10/us/anniversary-of-a-mystery-at-alcatraz.html Tale of 3 Inmates Who Vanished From Alcatraz Maintains Intrigue 50 Years Later], 2 November 2018.</ref> Familielede van die Anglinbroers het in die middel 2010's verdere omstandigheidsgetuienis verskaf ter ondersteuning van 'n lang bestaande gissing dat die Anglinbroers ná die ontsnapping na [[Brasilië]] gevlug het. 'n Gesigherkenningskundige het tot die gevolgtrekking gekom dat die een fisieke bewys, 'n foto uit 1975 van twee mans wat nes John en Clarence Anglin lyk, dié gevolgtrekking steun.<ref>{{cite news | url=http://www.sfgate.com/news/article/New-evidence-Alcatraz-inmates-suspected-dead-6566124.php#photo-3051288 | title=New claim: Alcatraz escapees might have survived. could still be alive | newspaper=San Francisco Chronicle | date=12 October 2015 | access-date=13 October 2015 | author=Amy Graff}}</ref><ref>{{cite web | url=http://pix11.com/2015/10/12/50-years-later-new-evidence-suggests-3-alcatraz-escapees-may-still-be-alive/ | title=50 years later, new evidence suggests 3 Alcatraz escapees may still be alive | publisher=WPIX-11 | date=12 October 2015 | access-date=13 October 2015 | archive-date=24 Februarie 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210224030918/https://www.pix11.com/2015/10/12/50-years-later-new-evidence-suggests-3-alcatraz-escapees-may-still-be-alive/ | url-status=dead }}</ref> ==Tronklewe en die selle== {{multiple image |direction = vertical |align = right |width = 200 |footer = |image1 = Alcatraz Cellhouse side.jpg |alt1 = |caption1 =Kant van die selblok. |image2 = Alcatraz cell vent.JPG |alt2 = |caption2 =Uitgekapte luginlaat in 'n sel. |image3 = Alcatraz band practice.jpg |alt3 = |caption3 =Orkesoefening in die 1950's in die eetsaal. }} Registers oor die getal gevangenes in Alcatraz in die tyd dat dit 'n federale tronk was, wissel van 1&nbsp;557 tot 1&nbsp;576.<ref name="HA"/>{{sfn|Morris|Rothman|1997|p=168}} Die selle, wat met opset so ontwerp is dat dit nie aan buitemure grens nie,{{sfn|Sloate|2008|p=9}} was gewoonlik 2,7&nbsp;m x 1,5&nbsp;m groot en 2,1&nbsp;m hoog.{{sfn|Watson|2012|p=23}} Die selle was primitief, met 'n bed, lessenaar, wasbak en toilet.{{sfn|Watson|2012|p=23}} 'n Luginlaat, bedek met 'n metaalopening, was aan die agterkant van die selle geleë.{{sfn|Watson|2012|p=23}} Gevangenes het geen privaatheid gehad wanneer hulle die toilet gebruik het nie, en die toilette sou sleg ruik omdat hulle met soutwater gespoel is. Warmwaterkrane is eers in die vroeë 1960's geïnstalleer, kort voordat die tronk gesluit is.{{sfn|Watson|2012|p=23}} Die tronk het 'n baie streng stel reëls en regulasies gehad wat die gevangenes én wagte moes volg. Afskrifte is aan die gevangenes uitgedeel wat hulle moes lees en gehoorsaam. Gevangenes was basies geregtig op kos, klere, beskutting en mediese aandag. Enigiets anders is as 'n voorreg beskou. Gevangenes het 'n blou hemp, grys broek,<ref name="HA">{{cite web|url=http://www.historyarchive.com/az1212.pdf|title=Alcatraz Rules & Regulations|publisher=Historyarchive.com|access-date=10 September 2012}}</ref> lang katoenonderklere, kouse en 'n blou handdoek gekry.{{sfn|Watson|2012|p=23}} Selle moes skoon en netjies gehou word. Enige gevaarlike artikel wat in 'n sel of aan 'n gevangene gekry is, soos geld, dwelms of gereedskap wat iemand kon beseer of in 'n ontsnapping kon help, is as onwettig beskou en stappe kon teen die gevangene geneem word.<ref name="HA"/> Gevangenes moes drie keer per week in hulle selle skeer. Pogings om bewaarders te intimideer of aan te val is as 'n ernstige oortreding beskou.<ref name="HA"/> Toiletpapier, [[vuurhoutjie]]s, seep en skoonmaakmiddels is Dinsdae en Saterdae aan die selle uitgedeel, en gevangenes kon warm water en 'n dweil vra om hulle selle skoon te maak.<ref name="HA"/> Die tralies, vensters en vloere van die tronk is elke dag skoongemaak.{{sfn|Dunbar|1999|p=31}} In vroeë jare was daar 'n streng stiltekode, maar teen die 1950's is dié reël verslap en is gesels toegelaat mits dit stilweg was, sonder 'n geskree, gefluit of gesing.<ref name="HA"/> [[Beeld:Alcatraz cell regulations.jpg|links|thumb|180px|'n Bladsy van die reëls en regulasies van Alcatraz (1956).]] Gevangenes is om 06:30 wakker gemaak en ontbyt was om 06:55. Nadat gevangenes na hule selle teruggekeer het, moes hulle dit skoonmaak en die vullisdrom buite plaas.<ref name="HA"/> Om 07:30 het die werksessies begin vir dié wat gelukkig genoeg was om te werk. Gevangenes mag nie geld by hulle gehad het nie; geld is in 'n gevangene se trustfonds inbetaal.<ref name="HA"/> Aandete was om 16:25 en die gevangenes sou daarna na hulle selle terugkeer. Hulle sou om 16:50 vir die nag toegesluit word. Ligte het om 21:30 afgegaan.<ref name="docu2">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HDjQkJUpl7M|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922021812/https://www.youtube.com/watch?v=HDjQkJUpl7M|archive-date=22 September 2022|url-status=bot: unknown|title=This Is An Alcatraz Documentary (Part 2)|publisher=Vertel deur Howard Duff|year=1971|access-date=17 Oktober 2022}}</ref> Daarna sou ses wagte gewoonlik die vier selblokke patrolleer.{{sfn|Dunbar|1999|p=31}} Baie gevangenes het hulle verblyf in Alcatraz met die hel vergelyk en sou die dood bo 'n langer gevangenskap verkies.<ref name=hell>{{cite web |url=http://www.legendsofamerica.com/ca-alcatraz7.html |title=Alcatraz – Page 7 |publisher=Legendsofamerica.com |access-date=7 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120827073615/http://www.legendsofamerica.com/ca-alcatraz7.html |archive-date=27 August 2012 }}</ref> Die biblioteek was aan die einde van blok D. Wanneer 'n gevangene na Alcatraz gekom het, het hulle 'n biblioteekkaart en katalogus van biblioteekboeke gekry. Gevangenes kon bestellings plaas deur 'n briefie saam met hulle kaart in 'n boks te plaas, en die boeke sou deur 'n bibliotekaris in hulle selle afgelewer word.{{sfn|MacDonald|Nadel|2012|p=52}}{{sfn|Ward|Kassebaum|2009|p=102}}{{sfn|Dunbar|1999|p=41}} Gevangenes is tot drie boeke toegelaat, asook 12 handboeke, 'n [[Bybel]] en 'n [[woordeboek]].{{sfn|Dunbar|1999|p=41}} Hulle kon op tydskrifte inteken, maar artikels oor misdade is uitgeskeur en koerante is verbied.{{sfn|Ward|Kassebaum|2009|p=102}} Seks, misdaad en geweld is uit alle boeke en tydskrifte gesensor en die bibliotekaris is beheer deur 'n kapelaan wat die leesmateriaal gereguleer het.{{sfn|Dunbar|1999|p=41}}<ref name="A101">{{cite web|url=http://www.alcatraz101.com/Page9.html|title=Minimum Privileges|publisher=Alcatraz101.com}}</ref> ===Gange=== [[Beeld:Broadway Alcatraz.JPG|thumb|220px|"Broadway".]] Alcatraz het 'n gangstelsel gehad wat na groot Amerikaanse straatname en landmerke genoem was. Michigan Avenue was aan die kant van blok A. Broadway was die sentrale gang waarin die gevangenes kon byeenkom as hulle deur Times Square beweeg het net voordat hulle die eetsaal sou binnegaan. Broadway het blok B en C geskei, en gevangenes in dié gang het die minste privaatheid in die tronk gehad.{{sfn|Watson|2012|p=21}} Die gang tussen blok C en die biblioteek was bekend as Park Avenue.{{sfn|Watson|2012|p=21}} Die gang in blok D was bekend as Sunset Strip. Aan die einde van elke blok was die geweergalerye, insluitende die Wes- en Oos-Geweergalery.<ref name="Alcatraz" />{{rp|76}} ===Blok A=== Blok A is nooit gemoderniseer nie en het dus die plat tralies, slotte en spiraaltrappe van die oorspronklike militêre tronk behou.{{sfn|Dunbar|1999|p=36}} Geen gevangenes is permanent hier aangehou in Alcatraz se tyd as 'n federale tronk nie. Verskeie gevangenes is egter kortliks hier aangehou voor 'n verhoor of 'n oorplasing.{{sfn|Dunbar|1999|p=36}} In latere jare is blok A hoofsaaklik vir berging gebruik. 'n Wetsbiblioteek is in 'n stadium daar ingerig waar gevangenes wetsdokumente kon tik.{{sfn|Dunbar|1999|p=36}} ===Blok B=== Die meeste nuwe gevangenes in Alcatraz is na die tweede vlak van blok B gestuur.<ref name="AH">{{cite web|url=http://www.alcatrazhistory.com/rs3.htm|title=Prison Routine|publisher=Alcatraz History|date=4 September 2012}}</ref> Hulle het "kwarantyn"-status gehad vir die eerste drie maande in eensame opsluiting in Alcatraz en is vir minstens 90 dae geen besoekers toegelaat nie.<ref name="AH" />{{sfn|Sloate|2008|p=90}} Gevangenes is een besoeker per maand toegelaat, maar iemand wat geneig was om probleme te veroorsaak kon nie besoekers kry nie. Briewe is deur tronkpersoneel gelees om te sien of hulle enige geheime boodskappe bevat.{{sfn|Roth|2010|p=236}}{{sfn|Morris|Rothman|1997|p=167}} [[Beeld:Alcatraz C-Block.jpg|thumb|220px|Blok C.]] ===Blok D=== [[Beeld:Exterior of the alcatraz jailhouse.JPG|thumb|links|'n Uitsig van buite na die einde van blok D; die eetsaal en kombuis is links.]] Blok D het berugtheid verwerf as "behandelingsblok" vir sommige van die ergste gevangenes, met wisselende grade van strafbehandelings, insluitende afsondering, eensame opsluiting en om gevangenes kaal op te sluit.{{sfn|Dunbar|1999|p=35}} Gevangenes het gewoonlik tussen 3 en 19 dae in eensame opsluiting deurgebring.{{sfn|Dunbar|1999|p=35}} Hulle sou hier hulle etes in hulle sel kry, mag nie gewerk het nie en kon net twee keer per week stort. Ná 'n ontsnappoging in 1939 waarin Arthur "Doc" Barker gedood is, is sekuriteit in blok D verskerp. Die Voëlman van Alcatraz het ses jaar lank in eensame opsluiting in sel 42 in blok D gebly. [[Beeld:Alcatraz - D Block (1038970038).jpg|thumb|220px|Blok D.]] Die ergste selle vir opsluiting as straf vir gevangenes wat hulle wangedra het, was aan die einde van blok D in selle 9-14, bekend as "Die Gat".{{sfn|Alber|2007|p=27}} Gevangenes wat in "Die Gat" toegesluit is, kon elke week net vir 10 minute stort en 'n uur lank oefening doen.{{sfn|Rattle|Vale|2008|p=30}}{{sfn|Dunbar|1999|p=35}} Die vyf selle in die "Die Gat" het niks buiten 'n wasbak en toilet gehad nie; die ergste sel was die laaste een, bekend as "Die Ooste" of die "Ontkleesel". Dit het net 'n gat in die grond gehad vir 'n toilet, en gevangenes sou dikwels vir twee dae sonder 'n draad klere daar aangehou word.{{sfn|Watson|2012|p=21}}{{sfn|Dunbar|1999|p=35}} Die wagte het die spoel van die toilet in die laaste sel beheer.<ref name="NPSHRS"/> Nadat 'n gevangene in "Die Gat" was, kon hy na sy sel terugkeer, maar sou gemerk wees. 'n Rooi merk, derde graad, het 'n gevangene aangedui wat dalk vir tot drie maande nie sy sel mag verlaat het nie.<ref name="docu2"/> Op tweede graad mag gevangenes briewe gekry het. As hulle 30 dae lank goeie gedrag getoon het, kon al hulle voorregte herstel word.<ref name="docu2"/> "Die grootte was omtrent dié van 'n gewone sel{{nbsp}}[...] Jy word kaal uitgetrek en in die sel gestoot. Wagte neem jou klere en deursoek hulle in detail vir die paar korrels tabak wat dalk daarin kan wees. Daar is geen seep nie. Geen tabak nie. Geen tandeborsel nie. Die reuk – wel, jy kan dit net met die woord "stank" beskryf. Dit is soos om in 'n riool in te stap. Dit maak jou naar. Nadat hulle jou klere deursoek het, gooi hulle dit vir jou terug. Vir beddegoed kry jy twee komberse, omtrent vyfuur saans. Jy het geen skoene, geen bed, geen matras nie – niks buiten die vier klam mure en twee komberse. Die mure is swart geverf. Een keer per dag kry jy drie snye brood – nee, dit is 'n fout. Sommige dae het ek vier snye gekry. Ek het een ete in vyf dae gekry, en tussenin niks buiten brood nie. In die hele 13 dae dat ek daar was, het ek twee etes gekry [...] Ek het in die hele tyd dat ek daar was, net een man gesien wat in eensame opsluiting 'n bad kry. 'n Emmer koue water is oor dié man uitgegooi." – Henri Young tydens sy verhoor in 1941 oor sy ondervinding in "Die Gat" in Alcatraz.{{sfn|Ward|Kassebaum|2009|p=199}} ===Etes=== [[Beeld:Alcatraz Dining Hall prisoners.jpg|thumb|220px|Gevangenes in die eetsaal.]] Die eetsaal, wat dikwels die menasie genoem is, is die saal waar die gevangenes en personeel geëet het. Dit is 'n lang vleuel aan die westekant van die selblok, in die middel van die eiland.{{sfn|Howard|1977|p=12}} Dit is aan die selle verbind met 'n gang genaamd "Times Square". Dié het 'n groot klok by die ingang na die eetsaal.<ref name="Alcatraz" />{{rp|93}} Die vleuel sluit die eetsaal in, asook die kombuis daaronder. Op die tweede verdieping is die hospitaal en ouditorium, wat gebruik is om oor naweke flieks aan die gevangenes te wys.<ref>{{cite web|url=http://www.alcatrazhistory.com/regpage3.htm|title=Alcatraz:Inmate Regulations|publisher=Alcatraz History|access-date=15 September 2012}}</ref> 'n Spesifieke prosedure is in die eetsaal gevolg, insluitende 'n fluitstelsel om aan te dui watter blok en vlak se gevangenes op 'n gegewe tyd na en van die eetsaal moet beweeg, wie waar gesit het, waar om die hande te plaas, en wanneer om te begin eet.{{sfn|Ward|Kassebaum|2009|p=98}} Gevangenes sou om 06:30 wakker gemaak word en om 06:55 begin eet.<ref name="docu2"/> 'n Ontbytspyskaart van 21 Maart 1963 is steeds op die bord in die gang te sien. Dit sluit 'n verskeidenheid droë graankosse in, asook 'n roereier, melk, gestoomde vrugte, roosterbrood, brood en botter. Middagete is om 11:20 in die eetsaal voorgesit, gevolg deur 'n rustydperk van 30 minute in die selle voordat gevangenes teruggekeer het werk toe tot 16:15.<ref name="docu2"/> Aandete is om 16:25 voorgesit en om 16:50 sou gevangenes na hulle selle terugkeer om vir die nag toegesluit te word.<ref name="docu2"/> Gevangenes kon soveel eet as wat hulle in 20 minute kon, maar moes alles opeet. As kos gemors is, is dit aangemeld en 'n gevangene se voorregte kon weggeneem word as hy 'n gewoonte daarvan gemaak het.{{sfn|Mcshane|1996|p=36}}<ref name="AH30">{{cite web|url=http://www.alcatrazhistory.com/rock/rock-030.htm|title=For Desperate or Irredeemable Types United States Federal Penitentiary Alcatraz|publisher=A History of Alcatraz Island, 1847–1972, Historic Resources Study|access-date=6 September 2012}}</ref> Eers het ses mans aan 'n tafel gesit, en later vier.{{sfn|Wellman|2008|p=36}} Almal in die tronk, onder andere die gevangenes en bewaarders, sou saam eet.{{sfn|Wellman|2008|p=36}}{{sfn|Sarat|2012|p=80}} Die kos by Alcatraz was na berig word die beste in die Amerikaanse tronkstelsel.{{sfn|Mcshane|1996|p=36}} {{Panorama|Alcatraz03182006.jpg|1000px|'n Panorama van Alcatraz oor San Francisco-baai.}} ===Ontspanning=== [[Beeld:Alcatraz yard.jpg|thumb|220px|Die ontspanningsruimte.]] Die ontspanningsruimte was die buitenste terrein wat tussen 1934 en 1963 deur die gevangenes gebruik is. Dit is oorkant die eetsaal geleë en wys in die rigting van die vasteland. Dit word omring deur 'n hoë muur en heining daarbo.{{sfn|Moseley|2009|p=268}}<ref name="Historic Preservation">{{cite book|title=Historic Preservation|url=https://books.google.com/books?id=C4RXnwuKT-MC|year=1995|page=91}}</ref><ref name="EagleAssociation1992">{{cite book|first1=Adam |last1=Fortunate Eagle|author2=Golden Gate National Park Association|title=Alcatraz! Alcatraz!: the Indian occupation of 1969–1971|url=https://books.google.com/books?id=zbRgon2K0QEC|year=1992|publisher=Heyday Books|isbn=978-0-930588-51-9|page=84}}</ref> Wagtoring #3 is net wes van die terrein geleë.{{sfn|Dunbar|1999|p=71}} In 1936 is die terrein, wat vroeër 'n grondbodem gehad het, geplaveisel.{{sfn|Ward|Kassebaum|2009|p=47}} Dit is uit dié terrein dat 'n groep gevangenes in Mei 1946 wou ontsnap. Hulle het beplan om 'n sleutel hierheen te kry, die toringwagte dood te maak, gyselaars te neem en hulle as skilde te gebruik om die dok te bereik.{{sfn|Watson|2012|p=47}} Gevangenes is op Saterdae, Sondae en vakansiedae vir 'n maksimum van vyf uur in die ontspanningsterrein uitgelaat.{{sfn|Wellman|2008|p=51}}{{sfn|Albright|2008|p=151}} Gevangenes wat sewe dae per week in die kombuis gewerk het, het dit in die week vir kort tye gebruik.{{sfn|Albright|2008|p=151}} Gevangenes wat hulle wangedra het, se voorreg om die terrein te gebruik kon weggeneem word.{{sfn|Albright|2008|p=151}} Die gevangenes kon deelneem aan sportsoorte soos [[bofbal]] en [[sagtebal]] en intellektuele speletjies soos [[skaak]].{{sfn|Wellman|2008|p=51}} Gevangenes het bofbaltoerusting gekry, maar geen uniforms nie. In 1938 was daar vier amateurspanne, die Bees, Oaks, Oilers en Seals en vier ligaspanne, die Cardinals, Cubs, Giants en Tigers.<ref name="NPS">{{cite web|url=http://www.nps.gov/alca/historyculture/baseball-on-the-rock.htm|title=For it's one, two, three strikes, you're (not) out, at the old ball game.'|publisher=National Park Service|access-date=31 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618193103/http://www.nps.gov/alca/historyculture/baseball-on-the-rock.htm|archive-date=18 Junie 2012|url-status=dead}}</ref> Hulle is almal na bekende Amerikaanse bofbalspanne genoem. Sommige gevangenes het hulle tyd gebruik om te gesels en misdaad te bespreek; dit was die enigste tyd in die week vir 'n langdurige gesprek.{{sfn|Lewis Champion Jr|2011|p=119}} ==Ander geboue== ===Bewaardershuis=== [[Beeld:Alcatraz lighthouse and ruins.jpg|thumb|220px|Die bewaarders se huis en die vuurtoring.]] Die Bewaardershuis is langs die Alcatraz-vuurtoring geleë, aan die noordoostekant van die selblok. Die huis van drie verdiepings en 15 kamers is in 1921 gebou.<ref name="sign">{{cite web|url=http://avcr8teur.blogspot.co.uk/2008/01/wardens-house-more-on-alcatraz.html|title=Warden's House (Alcatraz Island)|publisher=Golden Gate National Recreational Area|access-date=31 August 2012}}</ref> Tussen 1934 en 1963 het die vier hoofbewaarders van Alcatraz hier gewoon. Die luuksehuis het in sterk teenstelling met die res van die gevangenis gestaan, en die bewaarders het dikwels uitspattige partytjies hier gehou.{{sfn|Hughes|Murphy|Flippin|Duchaine|2010|p=369}} Dit is vandag 'n ruïne, nadat dit in 1970 afgebrand is tydens die [[Besetting van Alcatraz|Indiaanse besetting van die eiland]].{{sfn|Dunbar|1999|p=82}} ===Gemeenskapsaal=== [[Beeld:The Social hall alcatraz.jpg|thumb|220px|Die ruïne van die Gemeenskapsaal.]] Die Gemeenskapsaal op Alcatraz, ook bekend as die Offisiersklub, was 'n maatskaplike klub aan die noordwestekant van die eiland.{{sfn|Dickinson|Blair|Ott|2010|p=187}} Die werkers op die eiland het daar sosiaal verkeer nadat die gevangenes vir die nag toegesluit is.{{sfn|Barter|1999|p=83}}{{sfn|Lewis Champion Jr|2011|p=96}} Dit is afgebrand tydens die Indiaanse besetting van die eiland in 1970, met net 'n dop wat oorgebly het. ===Nywerheidsgeboue=== [[Beeld:Alcatraz Island tower 2016.jpg|220px|thumb|links|'n Boot vaar verby die wagtoring op Alcatraz-eiland (Junie 2016).]] Die ''Model Industries Building'' is 'n gebou van drie/vier verdiepings in die noordwestelike hoek van Alcatraz-eiland. Dit is aanvanklik vir die weermag gebou en is as waskamer gebruik tot in 1939, toe Alcatraz 'n federale gevangenis geword het. As deel van die tronk het dit werkkamers vir die gevangenes bevat.{{sfn|Dunbar|1999|p=77}} Op 10 Januarie 1935 het die gebou in 'n modderstorting tot naby die kant van 'n krans op die eiland geskuif. 'n Klipkeerwal is teen einde 1935 voltooi.<ref name="AH" /> In 1939 is die ''New Industries Building'' voltooi as deel van die modernisering van die gevangenis.<ref name="NPSHRS"/> Die grondverdieping van die 93 meter lange gebou het 'n klerefabriek, droogskoonmakery en meubelwinkel bevat waar die gevangenes teen betaling kon werk.<ref name="NPSHRS"/> Die geld is in 'n trust gebêre en hulle kon dit kry wanneer hulle Alcatraz verlaat.{{sfn|Sloate|2008|p=14}} Die gevangenes het items soos handskoene, matte en weermaguniforms gemaak.{{sfn|Dunbar|1999|p=77}} Die waskamer het die hele boonste verdieping beslaan en was in dié tyd die grootste in San Francisco.<ref name="NPSHRS"/>{{sfn|Dunbar|1999|p=77}} ==Bekende gevangenes== {| class="wikitable" |- ! Foto !! Gevangene !! Nommer/Termyn !! Opsomming |- |[[Beeld:Arthur Barker.jpg|100px]] || [[Arthur Barker|Arthur "Doc" Barker]] || #268 1935-'39||'''Arthur Barker''' (4 Junie 1899 - 13 Januarie 1939) was die seun van [[Ma Barker]] en saam met [[Alvin Karpis]] lid van die [[Barker-Karpis-bende]]. In 1935 is Barker na Alcatraz gestuur nadat hy gevonnis is vir sameswering tot ontvoering. Op die nag van 13 Januarie 1939 het Barker, [[Henri Young]] en Rufus McCain van Alcatraz probeer ontsnap. Barker is deur die wagte doodgeskiet.{{sfn|Esslinger|2003|p=180}} |- |[[Beeld:Acaponeh.jpg|100px]]|| [[Al Capone|Alphonse "Al" Gabriel Capone]] ("Scarface")|| #85 1934-'39|| Toe '''Al Capone''' (17 Januarie 1899 - 25 Januarie 1947) in 1934 op Alcatraz aankom, het tronkamptenare dit duidelik gemaak dat hy geen bevoorregte behandeling sou kry nie. Terwyl hy in [[Atlanta]] in die tronk was, het dié meestermanupileerder sy misdade voortgesit deur die wagte om te koop.<ref name=federal>{{cite web|url=http://www.legendsofamerica.com/ca-alcatraz4.html|title=Alcatraz – Page 4|publisher=Legendsofamerica.com|access-date=7 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120827064619/http://www.legendsofamerica.com/ca-alcatraz4.html|archive-date=27 August 2012|url-status=dead}}</ref> Capone het groot mediabelangstelling op Alcatraz gelok, maar het net vier en 'n halwe jaar van sy vonnis daar uitgedien.<ref name=federal/> Hy het daarna tersiêre simptome van [[sifilis]] en swak gesondheid ontwikkel en is in 1938 na na Los Angeles oorgeplaas. Hy het die hoofbewaarder op Alcatraz probeer omkoop, maar het misluk. hy het allrhande klein werkies gekry om te doen. Hy was baie in gevegte met medegevangenes betrokke. Hy is in November 1939 uit die tronk vrygelaat en het in [[Miami]] gewoon tot met sy dood in 1947 op 48 jaar.<ref name=federal/><ref name=notorious>{{cite web|url=http://www.legendsofamerica.com/ca-alcatraz5.html|title=Alcatraz – Page 54|publisher=Legendsofamerica.com|access-date=7 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818065051/http://www.legendsofamerica.com/ca-alcatraz5.html|archive-date=18 August 2012|url-status=dead}}</ref> |- |[[Beeld:Mickey Cohen.jpg|100px]]||Meyer Harris Cohen ("Mickey")|| #1518 1961-'63||'''Mickey Cohen''' (4 September 1913 - 29 Julie 1976) het vir die [[Mafia]] gewerk en is tot 15 jaar gevonnis vir belastingontduiking.<ref>{{Cite web|title = Mickey-Cohen-Page-3 » Page 1 of 1|url = http://www.alcatrazhistory.com/cohen-3.htm|website = alcatrazhistory.com|access-date = 14 January 2016}}</ref> Hy is kort voor Alcatraz se permanente sluiting op 21 Maart 1963 na Atlanta oorgeplaas. Terwyl hy in Atlanta was, het die medegevangene Burl Estes McDonald hom op on 14 Augustus 1963 met 'n loodpyp geslaan<ref>{{Cite web|title = Star-News – Google News Archive Search|url = https://news.google.com/newspapers?nid=1454&dat=19630815&id=skNjAAAAIBAJ&pg=2264,2283601&hl=en|access-date = 14 January 2016}}</ref> en hom gedeeltelik verlam. Ná sy vrylating in 1972 het Cohen 'n stil lewe saam met vriende gelei.<ref>{{cite web|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/mickey-cohen.html |title=The Biography Channel |publisher=The Biography Channel |access-date=7 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626192815/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/mickey-cohen.html |archive-date=26 June 2012 }}</ref> |- |[[Beeld:BumpyJohnsonAlcatrazPrisonCropped.jpg|100px]]|| Ellsworth Raymond Johnson ("Bumpy")|| #1117 1954-'63||'''"Bumpy" Johnson''' (31 Oktober 1905 - 7 Julie 1968), genoem die "Godfather of Harlem", was in die vroeë 20ste eeu 'n Amerikaanse gangster in [[Harlem]]. Hy is in 1954 na Alcatraz gestuur en is tot in 1963 aangehou. Hy was vermoedelik betrokke by die ontsnapping in 1962 van Frank Morris, John Anglin en Clarence Anglin.<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/history/museum/exhibits/alca/notoriousInmates.html |title=Notorious Inmates |publisher=National Park Service |access-date=7 September 2012}}</ref> |- |[[Beeld:Alvin Karpis.jpg|100px]] || [[Alvin Karpis|Alvin Francis Karpavicz]] ("Creepy Karpis")|| #325 1936-'62||'''Alvin Karpis''' (10 Augustus 1907 - 26 Augustus 1979) was Kanadees en van Litause afkoms. Hy het die bynaam "Creepy" gekry oor sy sinistere glimlag; se medebendelede het hom "Ray" genoem. Hy was een van die stigterslede van die Barker-Karpis-bende in die 1930's. Hy was die enigste "openbare vyand #1" wat lewend in hegtenis geneem is. Karpis was die gevangene wat die langste op Alcatraz deurgebring het: 26 jaar. Benewens bankroof is hy ook beskuldig van 10 moorde en 6 ontvoerings. Hy is in 1969 na [[Kanada]] gedeporteer en is in 1979 in [[Spanje]] dood.<ref name=notorious/><ref>{{cite web|url=http://insidesocal.com/sgvcrime/2009/06/creepy-alvin-karpis----public.html|title="Creepy" Alvin Karpis – Public Enemy No. 1|date=30 June 2009|publisher=insidesocal.com|access-date=7 September 2012|archive-date=31 Augustus 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831091030/http://www.insidesocal.com/sgvcrime/2009/06/creepy-alvin-karpis----public.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.parksconservancy.org/about/press/press-releases/alcatraz-the-worst-of-the-worst.html|title= Alcatraz: The "Worst of the Worst" – Doing Hard Time on the Rock|publisher=Goldengate National Park Conservancy |access-date=7 September 2012}}</ref> |- | | [[Beeld:RobertStroud.jpg|100px]]|| [[Robert Stroud|Robert Franklin Stroud]] ("Birdman of Alcatraz") || #594 1942-'59||'''Robert Stroud''', beter bekend as die ''Birdman of Alcatraz'' (28 Januarie 1890 - 21 November 1963), is in 1942 na Alcatraz oorgeplaas. Op 'n jong ouderdom het hy in [[Prostitusie|koppelary]] betrokke geraak en was ook by 'n moord betrokke tydens 'n dronkbakleiery. Ná termyne in McNeil Island en Leavenworth, waar hy 'n bewaarder vermoor het, is hy na Alcatraz. As 'n selfgeleerde ornitooloog het hy 'n paar boeke geskryf. Sy ''Digest on the Diseases of Birds'' word in [[ornitologie]] as 'n klassieke werk beskou. Hy was tydens die grootste deel van sy tyd op Alcatraz in eensame opsluiting in blok D.{{sfn|George|1999|p=20}} Ná 'n tyd in die tronkhospitaal is hy na die mediese sentrum vir federale gevangenes in Springfield, [[Missouri]], oorgeplaas weens sy gesondheid wat agteruitgegaan het.<ref name=hist/> Hoewel sy bynaam die "Birdman of Alcatraz" was, is hy nie in Alcatraz toegelaat om voëls in sy sel aan te hou soos by Leavenworth nie, omdat dit daar verbode was. Hy is in 1963 dood.<ref name=hist/><ref name=escape/><ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1869388_1869390_1869393,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224080301/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1869388_1869390_1869393,00.html |url-status=dead |archive-date=24 February 2009 |title= Top Ten Alaskans- Robert Stroud |publisher=Times Specials |date= 4 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.odmp.org/officer/13504-officer-andrew-f-turner|title= OfficerAndrew F. Turner|work=Officerdown Memorial Page|publisher=Times Specials |access-date=7 September 2012}}</ref> |- |} ==Galery== <gallery mode="packed"> Beeld:San Francisco-Alcatraz-Utility House-Power Plant Chimney-1930.jpg|Nutskamer, skoorsteen. Beeld:San Francisco-Alcatraz-School and Electric Repair Shop-1930.jpg|Skoolgebou (in die middel). Beeld:Alcatraz outside (2012).jpg|Alcatraz, buite (2012). Beeld:Alcatraz hallway (2013).jpg|Gang in die tronk (2013). Beeld:Alcatraz - unione vista due lati - agosto 2011.jpg|Albei kante van die tronk. Beeld:Alcatraz island 2.jpg|Hawe- wagtoring. Beeld:Alcatraz Island aerial view.jpg|Alcatraz-eiland vanaf 550&nbsp;m uit die weste gesien. Beeld:Alcatraz August 2016.jpg|'n Uitsig op Alcatraz van die toerboot af. Beeld:Alcatraz Basement.jpg|Die kelder van die tronk. </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Bibliografie=== {{Refbegin|3}} * {{cite book|last=Alber|first=Jan|title=Narrating the Prison: Role and Representation in Charles Dickens' Novels, Twentieth-Century Fiction, and Film|url=https://books.google.com/books?id=tjfwXDZ25qUC&pg=PA27|year=2007|publisher=Cambria Press|isbn=978-1-934043-60-8}} * {{cite book|last=Albright|first=Jim|title=Last Guard Out: A Riveting Account by the Last Guard to Leave Alcatraz|url=https://books.google.com/books?id=fmVGYLGkLl4C&pg=PA166|date=30 March 2008|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4343-5077-0}}{{Self-published inline|date=May 2021}} * {{cite book|title=Alcatraz|date=3 February 2012|url=https://books.google.com/books?id=7ivs4jv5KCQC&pg=PT76|publisher=Chronicle Books|isbn=978-1-4521-1310-4}} * {{cite book|last=Barter|first=James|title=Alcatraz|url=https://archive.org/details/alcatraz00bart|url-access=registration|date=September 1999|publisher=Lucent Books|isbn=978-1-56006-596-8}} * {{cite book|last1=Dickinson|first1=Greg|last2=Blair|first2=Carole|last3=Ott|first3=Brian L.|title=Places of Public Memory: The Rhetoric of Museums and Memorials|url=https://books.google.com/books?id=BN5IV8RZ2jQC&pg=PA187|date=2 August 2010|publisher=University of Alabama Press|isbn=978-0-8173-5613-2}} * {{cite book|last=Dunbar|first=Richard|title=Alcatraz|url=https://archive.org/details/alcatraz00dunb|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/alcatraz00dunb/page/36 36]|date=1 January 1999|publisher=Casa Editrice Bonechi|isbn=978-88-8029-940-0}} * {{cite book|last=Esslinger|first=Michael|title=Alcatraz: A Definitive History of the Penitentiary Years|url=https://books.google.com/books?id=d_7LYwFRT8EC|date=1 May 2003|publisher=Ocean View Pub.|isbn=978-0-9704614-0-7}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book|last=George|first=Linda|title=Alcatraz|url=https://books.google.com/books?id=qYeGAAAACAAJ|date=1 March 1999|publisher=Turtleback Books|isbn=978-0-613-51967-0|page=180}} * {{cite book|last=Howard|first=Clark|title=Six against the Rock|url=https://books.google.com/books?id=mBxtAAAAIAAJ|date=August 1977|publisher=Dial Press|isbn=978-0-8037-8003-3}} * {{cite book|last=Hughes|first=Holly|title=Frommer's 500 Places to Take Your Kids Before They Grow Up|url=https://archive.org/details/frommers500place0000hugh|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/frommers500place0000hugh/page/72 72]|date=10 August 2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-47405-1}} * {{cite book |last1=Hughes |first1=Holly |last2=Murphy |first2=Sylvie |last3=Flippin |first3=Alexis Lipsitz |last4=Duchaine |first4=Julie |title=Frommer's 500 Extraordinary Islands |url=https://books.google.com/books?id=ajhU1AAacUsC&pg=PA369 |date=2 February 2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-50070-5 }} * {{cite book|last=Lewis Champion Jr|first=Jerry|title=The Fading Voices of Alcatraz|url=https://books.google.com/books?id=GxH3-mB5rCcC&pg=PA52|date=27 January 2011|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4567-1488-8}} * {{cite book|last=Lewis Champion Jr|first=Jerry|title=Alcatraz Unchained|url=https://books.google.com/books?id=VQV5wM6qj1oC&pg=PA140|date=26 April 2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4685-8753-1}} * {{cite book|last1=MacDonald|first1=Donald|last2=Nadel|first2=Ira|title=Alcatraz: History and Design of a Landmark|url=https://books.google.com/books?id=wfQWSJLKXdoC&pg=PA44|date=15 February 2012|publisher=Chronicle Books|isbn=978-1-4521-0153-8}} * {{cite book|last=Mcshane|first=M.|title=Encyclopedia of American Prisons|url=https://books.google.com/books?id=wlje5poN3IQC&pg=PA36|date=1 February 1996|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-8153-1350-2}} * {{cite book|last1=Morris|first1=Norval|last2=Rothman|first2=David J.|title=The Oxford History of the Prison: The Practice of Punishment in Western Society|url=https://books.google.com/books?id=bwvH5ce94eIC&pg=PA167|date=18 December 1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511814-8}} * {{cite book|last=Moseley|first=Andy|title=Around the States in 90 Days|url=https://books.google.com/books?id=JrGH3ZuNggIC&pg=PA268|date=September 2009|isbn=978-0-9561551-0-8}} * {{cite book |last=Oliver |first=Marilyn Tower |title=Alcatraz Prison in American History |year=1998 |publisher=Enslow Publishers Inc |location=Berkley Heights, NJ |isbn=0-89490-990-8 |url=https://archive.org/details/alcatrazprisonin00oliv }} *{{cite book|last=Person|first=Stephen|title=Ghostly Alcatraz Island|url=https://archive.org/details/ghostlyalcatrazi0000pers|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/ghostlyalcatrazi0000pers/page/n13 2]|date=1 August 2010|publisher=Bearport Publishing|isbn=978-1-936087-97-6}} *{{cite book|last1=Rattle|first1=Alison|last2=Vale|first2=Allison|title=Hell House: And Other True Hauntings from Around the World|url=https://books.google.com/books?id=ih0-CZ8XF-IC|date=1 August 2008|publisher=Sterling Publishing Company, Inc.|isbn=978-1-4027-6310-6}} * {{cite book|last=Reid|first=Sue Titus|title=Criminal Justice Essentials|url=https://books.google.com/books?id=BePrWGfQeeMC&pg=PA332|date=23 August 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-65887-1}} * {{cite book|last=Roth|first=Mitchel P.|title=Crime and Punishment: A History of the Criminal Justice System|url=https://books.google.com/books?id=awrOHv-gtqQC&pg=PA236|date=2 June 2010|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-80988-3}} * {{cite book|last=Sarat|first=Ausin|title=Studies in Law, Politics, and Society|url=https://books.google.com/books?id=EVrQisInc14C&pg=PA80|date=23 January 2012|publisher=Emerald Group Publishing|isbn=978-1-78052-623-2}} * {{cite book|last=Siegel|first=Larry J.|title=Introduction to Criminal Justice|url=https://books.google.com/books?id=p5-Dx4h6obEC&pg=PA589|date=5 January 2009|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-59977-7}} * {{cite book|last=Sloate|first=Susan|title=Mysteries Unwrapped: The Secrets of Alcatraz|url=https://archive.org/details/mysteriesunwrapp0000sloa_a1j8|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/mysteriesunwrapp0000sloa_a1j8/page/9 9]|date=1 April 2008|publisher=Sterling Publishing Company, Inc.|isbn=978-1-4027-3591-2}} * {{cite book|last1=Ward|first1=David A.|last2=Kassebaum|first2=Gene G.|title=Alcatraz: The Gangster Years|url=https://books.google.com/books?id=kV6KXrkQjTsC&pg=PA102|year=2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25607-1}} * {{cite book|last=Watson|first=Stephanie|title=The Escape from Alcatraz|url=https://books.google.com/books?id=dw-4z4Cmb8MC&pg=PA47|date=1 January 2012|publisher=ABDO|isbn=978-1-61783-303-8}} * {{cite book|last=Wellman|first=Gregory L.|title=A History of Alcatraz Island: 1853–2008|url=https://books.google.com/books?id=1duAUPaHSgcC&pg=PA12|date=28 May 2008|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7385-5815-8}} {{Refend}} ==Skakels== * [http://www.historyarchive.com/az1212.pdf Gevangenisgids en -geskiedenis] * [http://www.alcatrazhistory.com/ Alcatrazhistory.com] – 'n gedetailleerde gids tot die geskiedenis en gebruike van Alcatraz * [http://www.nps.gov/alca/index.htm "National Park Service"-webtuiste] oor Alcatraz-eiland * [https://www.flickr.com/photos/thebruce0/6749519095/sizes/o/in/photostream/ 'n Kaart van die selblok] * [http://www.britishpathe.com/workspaces/BritishPathe/N1C8tP5A Films oor ontsnappogings vanaf Alcatraz] {{CommonsKategorie-inlyn|Alcatraz Federal Penitentiary}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Alcatraz Federal Penitentiary}} {{Koördinate|37|49|37|N|122|25|21|W|aansig=titel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Alcatraz-eiland]] [[Kategorie:Vermeende spookhuise]] 9edrp56o78xkeu4hel9pxuxqg1p8nfg 0 395674 2970826 2867708 2026-09-26T02:01:23Z Atcovi 57396 mujawwad --> murattal 2970826 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}}{{Inligtingskas soera |naam = {{big|المزمل}}<br>&nbsp;&nbsp;Soera {{big|73}} van die Koran&nbsp;&nbsp; |beeld = |breedte = |onderskrif = |klassifikasie = [[Mekka]]ans |ander_titels = ''Al-Muzzammil'' |transliterasie = Al-Moezzammil |ander_name = "Die Toegewikkelde Een" |openbaring = |djoes = 29 |ajat = 20 |klank = [[Lêer:Chapter 73, Al-Muzzammil (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|200px]] }} '''''Al-Muzzammil''''' ([[Arabies]]: المزمل, "'''Die Toegewikkelde Een'''") is die 73ste [[soera]], of hoofstuk, van die [[Koran]]. Dit bevat 20 [[ajat]], of verse, en is vermoedelik in [[Mekka]] aan [[Mohammed]] geopenbaar. ==Opsomming== Die naam van die hoofstuk kom uit vers&nbsp;1 ("u wat toegewikkel is")<ref name="Koran">Die Heilige Quran. In Afrikaans vertaal deur Imam M.A. Baker. Uitgegee deur IDM (Islamic Dawah Movement of Southern Africa) Publications. {{ISBN|978-0-620-60451-2}}</ref> en verwys na Mohammed wat in die nag bid terwyl hy in sy mantel toegewikkel is. Baie kommentators beweer "Die Toegewikkelde Een" is 'n naam vir Mohammed wat deur die hele Koran voorkom.<ref>Byvoorbeeld volgens [[:en:Sahl al-Tustari|Sahl al-Tustari]].</ref> Aan die begin van die soera berei [[Allah|God]] Mohammed voor op 'n belangrike onthulling. In voorbereiding daarop verlig God die streng beperkings van die naggebed. Mohammed kry dan opdrag om geduldig te wees, want die ongelowiges sal in die hel gestraf word, soos met Farao gedoen is. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Al-Muzzammil}} {{Soera|73|Al-Jinn|Al-Muddaththir}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Muzzammil}} [[Kategorie:Hoofstukke van die Koran]] bgxowdloue8u6cjy6fzil8ljr2g8p78 0 395680 2970825 2867668 2026-09-26T00:45:44Z Atcovi 57396 mujawwad --> murattal 2970825 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}}{{Inligtingskas soera |naam = {{big|ٱلْمُدَّثِّر}}<br>&nbsp;&nbsp;Soera {{big|74}} van die Koran&nbsp;&nbsp; |beeld = |breedte = |onderskrif = |klassifikasie = [[Mekka]]ans |ander_titels = ''Al-Muddaththir'' |transliterasie = Al-Moeddaththir |ander_name = "Die Omgehulde" |openbaring = |djoes = 29 |ajat = 56 |klank = [[Lêer:Chapter 74, Al-Muddaththir (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|200px]] }} '''''Al-Muddaththir''''' ([[Arabies]]: ٱلْمُدَّثِّر, "'''Die Omgehulde'''") is die 74ste [[soera]], of hoofstuk, van die [[Koran]]. Dit bevat 56 [[ajat]], of verse, en is vermoedelik in [[Mekka]] aan [[Mohammed]] geopenbaar. ==Opsomming== Die naam van die hoofstuk kom uit vers&nbsp;1 ("u wat omgehul is")<ref name="Koran">Die Heilige Quran. In Afrikaans vertaal deur Imam M.A. Baker. Uitgegee deur IDM (Islamic Dawah Movement of Southern Africa) Publications. {{ISBN|978-0-620-60451-2}}</ref> en verwys na Mohammed wat deur sy mantel omhul is. Verskeie temas word in die soera behandel.<ref name="Qutb">{{cite web|last=Qutb |first=Sayyid |title=In the Shade of the Qur'an |url=https://archive.org/details/InTheShadeOfTheQuranSayyidQutb |access-date=27 November 2012 }}</ref> Die eerste een is 'n waarkuwing aan Mohammed om gereed te wees en die mense te waarsku. Daar is ook 'n waarskuwing aan die ongelowiges oor die straf wat op hulle wag. In vers 30 word 19 engele genoem wat oor die hel waak. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Al-Muddaththir}} {{Soera|74|Al-Muzzammil|Al-’Kiyamah}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Muddaththir}} [[Kategorie:Hoofstukke van die Koran]] 4afptt3mkllk62azsov90wh9imvgdcu 0 397996 2970654 2748799 2026-09-25T14:03:26Z Aliwal2012 39067 2970654 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = <!-- Afrikaanse naam --> | image = | image_caption = | status = VU | status_system = IUCN3.1 | taxon = Strelitzia juncea | authority = Andrews, (1805) | synonyms =*''Strelitzia parvifolia var. juncea'' <small>(Andrews) Ker Gawl.</small> * ''Strelitzia principis'' <small>Andrews</small> * ''Strelitzia reginae subsp. juncea'' <small>(Andrews) Sm.</small> * ''Strelitzia reginae var. juncea'' <small>(Andrews) H.E.Moore</small> * ''Strelitzia teretifolia'' <small>Barrow ex Steud.</small> }} '''''Strelitzia juncea''''' is 'n [[plant]] wat deel van die ''Strelitziaceae'' [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap]]. Dit kom tussen [[Gqeberha]], [[Uitenhage]] en [[Patensie]] voor en het 'n [[voorkomsgebied]] van 1300&nbsp;km². Die [[spesie]] se getalle neem af weens onwettige plantversameling, steengroefwerke en word ook bedreig deur [[indringerplant]]e. Eksemplare is wel in die [[Kirstenbosch- Nasionale Botaniese Tuin]] in Kaapstad te sien. == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=3968-3 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:798181-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Strelitzia]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 816lfwgbv6ok6xo444rwq3viti43o17 2970656 2970654 2026-09-25T14:08:00Z Aliwal2012 39067 2970656 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = <!-- Afrikaanse naam --> | image = | image_caption = | status = VU | status_system = IUCN3.1 | taxon = Strelitzia juncea | authority = Andrews, (1805) | synonyms =*''Strelitzia parvifolia var. juncea'' <small>(Andrews) Ker Gawl.</small> * ''Strelitzia principis'' <small>Andrews</small> * ''Strelitzia reginae subsp. juncea'' <small>(Andrews) Sm.</small> * ''Strelitzia reginae var. juncea'' <small>(Andrews) H.E.Moore</small> * ''Strelitzia teretifolia'' <small>Barrow ex Steud.</small> }} '''''Strelitzia juncea''''' is 'n [[plant]] wat deel van die ''Strelitziaceae'' [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap]]. Dit kom tussen [[Gqeberha]], [[Uitenhage]] en [[Patensie]] voor en het 'n [[voorkomsgebied]] van 1300&nbsp;km². Die [[spesie]] se getalle neem af weens onwettige plantversameling, steengroefwerke en word ook bedreig deur [[indringerplant]]e. Eksemplare is wel in die [[Kirstenbosch- Nasionale Botaniese Tuin]] in Kaapstad te sien. [[File:Strelitzia juncea, Kirstenbosch National Botanical Garden.jpg|duimnael|links|380px|''Strelitzia juncea'' blom in [[Kirstenbosch]]]] == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=3968-3 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:798181-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Strelitzia]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] hoqbaitp58vkt47l20tfm2qe343afwb 0 398242 2970640 2861733 2026-09-25T13:39:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970640 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Yann LeCun - 2018 (cropped).jpg|duimnael|Yann LeCun in 2018]] '''Yann André LeCun'''<ref>{{Cite web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jo_pdf.do?id=JORFTEXT000039726325|title=Version électronique authentifiée publiée au JO n° 0001 du 01/01/2020 {{!}} Legifrance|website=www.legifrance.gouv.fr|access-date=4 Januarie 2020}}</ref> (/ləˈkʌn/ lə-KUN, [[Frans]]: [ləkœ̃];<ref name="auto">{{Cite web|url=http://yann.lecun.com/ex/fun/|title=Fun Stuff|website=yann.lecun.com|access-date=20 Maart 2020|archive-date=24 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624111438/http://yann.lecun.com/ex/fun/|url-status=dead}}</ref> oorspronklik gespel Le Cun;<ref name="auto" /> gebore op [[8 Julie]] [[1960]]) is 'n [[Franse]] rekenaarwetenskaplike wat hoofsaaklik in die velde van [[masjienleer]] werk, [[rekenaarvisie]], mobiele [[robotika]] en rekenaarneurologie. Hy is die Silwer Professor van die Courant Instituut vir Wiskundige Wetenskappe aan die Universiteit van New York en Vise-President, Hoof [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-wetenskaplike by Meta.<ref>{{cite news |title=Artificial-intelligence pioneers win $1&nbsp;million Turing Award |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2019/03/27/artificial-intelligence-pioneers-win-turing-award/?noredirect=on |newspaper=The Washington Post |language=en}}</ref><ref>{{cite web|last1=Metz|first1=Cade|date=27 Maart 2019|title=Turing Award Won by 3 Pioneers in Artificial Intelligence|url=https://www.nytimes.com/2019/03/27/technology/turing-award-ai.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616050405/https://www.nytimes.com/2019/03/27/technology/turing-award-ai.html|archive-date=16 June 2021|website=[[The New York Times]]}}</ref> Hy is bekend vir sy werk oor [[optiese karakterherkenning]] en [[rekenaarvisie]] deur gebruik te maak van konvolusionele neurale netwerke (KNN), en is 'n stigtersvader van konvolusionele netwerke.<ref>{{Cite web|url=https://medium.com/kaggle-blog/convolutional-nets-and-cifar-10-an-interview-with-yann-lecun-2ffe8f9ee3d6/|title=Convolutional Nets and CIFAR-10: An Interview with Yann LeCun|date=22 Desember 2014|website=No Free Hunch}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeCun|first1=Yann|last2=Bottou|first2=Léon|last3=Bengio|first3=Yoshua|last4=Haffner|first4=Patrick|year=1998|title=Gradient-based learning applied to document recognition|url=http://yann.lecun.com/exdb/publis/pdf/lecun-01a.pdf|journal=Proceedings of the IEEE|volume=86|issue=11|pages=2278–2324|doi=10.1109/5.726791|s2cid=14542261|access-date= 8 Maart 2023|archive-date=30 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030100650/http://yann.lecun.com/exdb/publis/pdf/lecun-01a.pdf|url-status=dead}}</ref> Hy is ook een van die hoofskeppers van die DjVu-beeldkompressietegnologie (saam met Léon Bottou en Patrick Haffner). Hy het saam met Léon Bottou die Lush-programmeertaal ontwikkel. LeCun het die 2018 Turing-toekenning ontvang (wat dikwels na verwys word as "Nobelprys vir Rekenaarkunde"), saam met [[Yoshua Bengio]] en [[Geoffrey Hinton]], vir hul werk oor [[diepleer]].<ref>{{cite web|url=https://www.acm.org/media-center/2019/march/turing-award-2018|title=Fathers of the Deep Learning Revolution Receive ACM A.M. Turing Award|website=Association for Computing Machinery|date=27 Maart 2019|location=New York|access-date=27 Maart 2019}}</ref> Daar word soms na die drie verwys as die "''Godfathers of AI''" en "''Godfathers of Deep Learning''". <ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/3/27/18280665/ai-godfathers-turing-award-2018-yoshua-bengio-geoffrey-hinton-yann-lecun|title='Godfathers of AI' honored with Turing Award, the Nobel Prize of computing|first=James|last=Vincent|date=27 March 2019|website=The Verge|access-date=20 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.techtimes.com/articles/240511/20190329/godfathers-of-ai-win-this-years-turing-award-and-1-million.htm|title=Godfathers Of AI Win This Year's Turing Award And $1 Million|first=Ted|last=Ranosa|date=29 Maart 2019|website=Tech Times|access-date=20 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/03/27/google-awards-1m-turing-prize-godfathers-ai/|title=Nobel prize of tech awarded to 'godfathers of AI'|first=Telegraph|last=Reporters|newspaper=The Telegraph|date=27 Maart 2019|access-date=20 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/samshead/2019/03/27/the-3-godfathers-of-ai-have-won-the-prestigious-1m-turing-prize/|title=The 3 'Godfathers' Of AI Have Won The Prestigious $1M Turing Prize|first=Sam|last=Shead|website=Forbes|access-date=20 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zdnet.com/article/deep-learning-godfathers-bengio-hinton-and-lecun-say-the-field-can-fix-its-flaws/|title=Deep learning godfathers Bengio, Hinton, and LeCun say the field can fix its flaws|first=Tiernan|last=Ray|publisher=ZDNet|access-date=20 Maart 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-27/three-godfathers-of-deep-learning-selected-for-turing-award |website=bloomberg.com |first1=Jeremy |last1=Kahn |title=Three 'Godfathers of Deep Learning' Selected for Turing Award |access-date=10 November 2020 |date=27 Maart 2019 |url-access=subscription}}</ref> == Lewensloop == [[Lêer:Yann LeCun at the University of Minnesota.jpg|links|duimnael|Yann LeCun aan die Universiteit van Minnesota, 2014.]] Yann LeCun is in 1960 by Soisy-sous-Montmorency in die voorstede van [[Parys]] gebore. Sy naam is oorspronklik Le Cun uit die ou [[Bretonners|Bretonse]] vorm Le Cunff gespel en was van die streek Guingamp in Noord-Bretagne. "Yann" is die Bretonse vorm vir "John". Hy het 'n ''Diplôme d'Ingénieur'' van die ESIEE Parys in 1983 en 'n PhD in [[Rekenaarwetenskap]] van Université Pierre et Marie Curie (vandag [[Sorbonne Universiteit]]) in 1987 ontvang waartydens hy 'n vroeë vorm van die terugpropagasie leeralgoritme vir neurale netwerke voorgestel het.<ref>Y. LeCun: Une procédure d'apprentissage pour réseau a seuil asymmetrique (a Learning Scheme for Asymmetric Threshold Networks), Proceedings of Cognitiva 85, 599–604, Paris, France, 1985.</ref> In 1988 het hy by die Adaptive Systems Research Department by AT&T Bell Laboratories in Holmdel, [[New Jersey]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangesluit, onder leiding van Lawrence D. Jackel, waar hy 'n aantal nuwe masjienleermetodes ontwikkel het, soos 'n biologies-geïnspireerde model van beeldherkenning genoem konvolusionele neurale netwerke,<ref>Y. LeCun, B. Boser, J. S. Denker, D. Henderson, R. E. Howard, W. Hubbard and L. D. Jackel: [http://www.ics.uci.edu/~welling/teaching/273ASpring09/lecun-89e.pdf Backpropagation Applied to Handwritten Zip Code Recognition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425075918/https://www.ics.uci.edu/~welling/teaching/273ASpring09/lecun-89e.pdf |date=25 April 2021 }}, Neural Computation, 1(4):541–551, Winter 1989.</ref> die "Optimale Breinskade"-regulasiemetodes,<ref>Yann LeCun, J. S. Denker, Sara Solla, R. E. Howard and L. D. Jackel: [http://papers.nips.cc/paper/250-optimal-brain-damage.pdf Optimal Brain Damage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101025359/http://papers.nips.cc/paper/250-optimal-brain-damage.pdf |date= 1 November 2020 }}, in Touretzky, David (Eds), Advances in Neural Information Processing Systems 2 (NIPS*89), Morgan Kaufmann, Denver, CO, 1990.</ref> en die Graph Transformer Networks-metode (soortgelyk aan voorwaardelike ewekansige veld), wat hy toegepas het op handskrifherkenning en OCR.<ref>Yann LeCun, Léon Bottou, Yoshua Bengio and Patrick Haffner: [http://www.dengfanxin.cn/wp-content/uploads/2016/03/1998Lecun.pdf Gradient Based Learning Applied to Document Recognition], Proceedings of IEEE, 86(11):2278–2324, 1998.</ref> Die banktjekherkenningstelsel wat hy help ontwikkel het, is wyd ontplooi deur NCR en ander maatskappye, en het meer as 10% van al die [[tjek]]s in die VSA in die laat 1990's en vroeë 2000's gelees. In 1996 het hy by AT&T Labs-Research aangesluit as hoof van die Beeldverwerkingsnavorsingsafdeling, wat deel was van Lawrence Rabiner se Spraak- en Beeldverwerkingsnavorsingslaboratorium, en het hoofsaaklik gewerk aan die DjVu-beeldkompressietegnologie,<ref>Léon Bottou, Patrick Haffner, Paul G. Howard, Patrice Simard, Yoshua Bengio and Yann LeCun: High Quality Document Image Compression with DjVu, Journal of Electronic Imaging, 7(3):410–425, 1998.</ref> wat deur baie webwerwe gebruik word, veral die Internet Argief, om geskandeerde dokumente te versprei. Sy medewerkers by AT&T sluit in Léon Bottou en Vladimir Vapnik. Na 'n kort ampstermyn as 'n genoot van die NEC Research Institute (nou NEC-Labs America) in [[Princeton, New Jersey|Princeton]], NJ, het hy in 2003 by die New York=universiteit (NYU) aangesluit, waar hy Silwer Professor in Rekenaarwetenskap Neurale Wetenskap aan die Courant Institute of Wiskundige Wetenskappe en die Sentrum vir Neurale Wetenskap. Hy is ook 'n professor by die Tandon Skool vir Ingenieurswese.<ref>{{cite web|url=http://www.poly.edu/academics/departments/electrical/people|title=People – Electrical and Computer Engineering|publisher=Polytechnic Institute of New York University|access-date=13 Maart 2013}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://yann.lecun.com/ | title=Yann LeCun's Home Page}}</ref> By NYU het hy hoofsaaklik gewerk aan energie-gebaseerde modelle vir leer onder toesig en sonder toesig, <ref>Yann LeCun, Sumit Chopra, Raia Hadsell, Ranzato Marc'Aurelio and Fu-Jie Huang: A Tutorial on Energy-Based Learning, in Bakir, G. and Hofman, T. and Schölkopf, B. and Smola, A. and Taskar, B. (Eds), Predicting Structured Data, MIT Press, 2006.</ref> kenmerkleer vir objekherkenning in rekenaarvisie,<ref>Kevin Jarrett, Koray Kavukcuoglu, Marc'Aurelio Ranzato and Yann LeCun: What is the Best Multi-Stage Architecture for Object Recognition?, Proc. International Conference on Computer Vision (ICCV'09), IEEE, 2009 </ref> en mobiele robotika.<ref>Raia Hadsell, Pierre Sermanet, Marco Scoffier, Ayse Erkan, Koray Kavackuoglu, Urs Muller and Yann LeCun: Learning Long-Range Vision for Autonomous Off-Road Driving, Journal of Field Robotics, 26(2):120–144, Februarie 2009.</ref> In 2012 het hy die stigtersdirekteur van die NYU-sentrum vir datawetenskap geword.<ref>{{Cite web | url=http://cds.nyu.edu | title=Center for Data Science – New York University}}</ref> Op 9 Desember 2013 het LeCun die eerste direkteur van Meta AI Research in [[New York]] geword,<ref>{{Cite web |url=https://www.facebook.com/yann.lecun/posts/10151728212367143 |title=Yann LeCun |via=Facebook}}</ref><ref>{{cite web |url=https://research.fb.com/people/lecun-yann/ |title=DIRECTOR OF AI RESEARCH |via=Facebook |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427100717/https://research.fb.com/people/lecun-yann/ |archive-date=27 April 2017 |url-status=live}}</ref> en het vroeg in 2014 uit die NYU-CDS-direkteurskap getree. In 2013 het hy en Yoshua Bengio saam die Internasionale Konferensie oor Leervoorstellings gestig, wat 'n oop hersieningsproses na-publikasie aanvaar het wat hy voorheen op sy webwerf bepleit het. Hy was die voorsitter en organiseerder van die "Learning Workshop" wat elke jaar tussen 1986 en 2012 in Snowbird, [[Utah]], gehou is. Hy is 'n lid van die Wetenskapadviesraad van die Instituut vir Suiwer en Toegepaste Wiskunde<ref>http://www.ipam.ucla.edu/programs/gss2012/ Institute for Pure and Applied Mathematics</ref> by UCLA. Hy is die mededirekteur van die Learning in Machines and Brain-navorsingsprogram (voorheen Neural Computation & Adaptive Perception) van CIFAR.<ref>{{cite web|url=http://www.cifar.ca/yann-lecun |title=Neural Computation & Adaptive Perception Advisory Committee Yann LeCun |publisher=CIFAR|access-date=16 Desember 2013}}</ref> In 2016 was hy die besoekende professor in rekenaarwetenskap op die "''Chaire Annuelle Informatique et Sciences Numériques''" by ''Collège de France'' in Parys. Sy "''leçon inaugurale''" (intreerede) was 'n belangrike gebeurtenis in 2016 se intellektuele lewe in Parys.<ref>{{Cite web|url=https://www.college-de-france.fr/site/yann-lecun/inaugural-lecture-2016-02-04-18h00.htm|title=L'apprentissage profond : une révolution en intelligence artificielle|website=college-de-france.fr|date=28 Augustus 2015 |accessdate=1 Maart 2022}}</ref> == Toekennings en eerbewyse == LeCun is 'n lid van die ''US National Academy of Sciences'',<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2021-nas-election.html|title=News from the National Academy of Sciences|date=26 April 2021|access-date=4 July 2021|quote=Newly elected members and their affiliations at the time of election are: … LeCun, Yann; vice president and chief artificial intelligence scientist, Facebook; and Silver Professor of Computer Science, Data Science, Neural Science, and Electrical and Computer Engineering, New York University, New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613132749/https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2021-nas-election.html|archive-date=13 Junie 2024|url-status=dead}}, entry in member directory:{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20022803.html|title=Member Directory|access-date=4 Julie 2021|publisher=National Academy of Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183435/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20022803.html|archive-date= 9 Julie 2021|url-status=dead}}</ref> ''National Academy of Engineering'' en die ''Franse Académie des Sciences''. Hy het eredoktorsgrade ontvang van IPN in [[Mexikostad]]<ref>{{cite web|title=Primera generación de Doctorados Honoris Causa en el IPN|url=http://www.ipn.mx/CCS/2016/Paginas/468.aspx|access-date=11 Oktober 2016|archive-date=31 Augustus 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831104210/http://www.ipn.mx/CCS/2016/Paginas/468.aspx|url-status=dead}}</ref> in 2016, van EPFL<ref>{{cite document|title=EPFL celebrates 1,043 new Master's graduates|date=10 Augustus 2018|url=https://actu.epfl.ch/news/epfl-celebrates-1043-new-master-s-graduates/|access-date=27 Januarie 2019|last1=Aubort|first1=Sarah}}</ref><ref>{{cite web|title=Yann LeCun @EPFL – "Self-supervised learning: could machines learn like humans?"|via=YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=7I0Qt7GALVk|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226054541/https://www.youtube.com/watch?v=7I0Qt7GALVk|archive-date=26 Desember 2018|url-status=bot: unknown|access-date=27 Januarie 2019}}</ref> in 2018 en van Université Côte d'Azur in 2021.<ref>{{cite web|url=https://newsroom.univ-cotedazur.fr/yann-lecun-docteur-honoris-causa-duniversite-cote-dazur|title=Yann Lecun, Docteur Honoris Causa D'université Côte D'azur|access-date= 8 Maart 2023|archive-date=21 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921222628/https://newsroom.univ-cotedazur.fr/yann-lecun-docteur-honoris-causa-duniversite-cote-dazur|url-status=dead}}</ref> In Maart 2019 het LeCun die Turing-toekenning gewen en dit gedeel met Yoshua Bengio en Geoffrey Hinton.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/03/27/technology/turing-award-hinton-lecun-bengio.html|title=Three Pioneers in Artificial Intelligence Win Turing Award|last=Metz|first=Cade|date=27 Maart 2019|work=The New York Times|access-date=27 Maart 2019|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Hy het die IEEE Neural Network Pioneer Award in 2014 en die PAMI Distinguished Researcher Award ontvang in 2015. In September 2019 het hy die Golden Plate-toekenning van die American Academy of Achievement ontvang.<ref>{{cite web|title= Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |website=achievement.org|publisher=American Academy of Achievement|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration}}</ref> In 2018 is die IRI-medalje aan LeCun toegeken, wat deur die Industriële Navorsingsinstituut (IRI) ingestel is.<ref>[https://www.iriweb.org/about/awards/ IRI Medal 2018]</ref> In 2022 het hy die Prinses van Asturië-toekenning in die kategorie "Wetenskaplike Navorsing" ontvang, saam met Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton en [[Demis Hassabis]].<ref>[https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2022-geoffrey-hinton-yann-lecun-yoshua-bengio-and-demis-hassabis.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2022&especifica=0 Princess of Asturias Awards 2022]</ref> In 2017 het LeCun 'n uitnodiging om lesings by die King Abdullah Universiteit van Wetenskap en Tegnologie in [[Saoedi-Arabië]] van die hand gewys, omdat hy geglo het dat hy in die lig van sy [[ateïsme]] as 'n terroris in die land beskou sou word.<ref>{{cite web | url=http://topyaps.com/facebook-yann-lecun-saudi-arabia | title=The Reason Why Facebook's AI Research Director Did Not Visit Saudi Arabia Has Set The Internet On Fire | author=Manas Sen Gupta | date=22 Mei 2017 | website=TopYaps | access-date=28 Desember 2017 }}</ref> In September 2018 het hy die Harold Pender-toekenning ontvang wat deur die Universiteit van Pennsylvania gegee is.<ref>{{cite web|title=2018 Harold Pender Award and Lecture: Yann LeCun|url=https://events.seas.upenn.edu/distinguished-lectures/pender-lecture/|access-date=22 Mei 2019}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:LeCun, Yann}} [[Kategorie:Geboortes in 1960]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 4336iq31bmisvoapgwkz7e258el9t57 0 400404 2970760 2835563 2026-09-25T20:21:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970760 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas fossiel | Katalogusnommer = ARA-VP-6/500 | Algemene naam = Ardi | Beeld = Ardi vivid.jpg | Spesie = ''[[Ardipithecus ramidus]]'' | Ouderdom = 4,4 miljoen jaar | Plek ontdek = Aramis, [[Ethiopië]] | Datum ontdek = 1994 | Ontdek deur = Yohannes Haile-Selassie <br>Tim D. White }} '''Ardi''' is die naam van die [[fossiel]]e skeletoorblyfsels (ARA-VP-6/500) van 'n ''[[Ardipithecus ramidus]]'' wat vermoedelik 'n vrou is wat 4,4&nbsp;miljoen jaar gelede geleef het. Dit is die volledigste vroeë [[Hominidae|hominiede]] spesimen, met die grootste dele van die [[skedel]], [[tand]]e, [[bekken]], [[hand]]e en [[voet]]e:<ref name="ScienceMag 10-2009">{{cite journal |title=A new kind of ancestor: ''Ardipithecus'' unveiled |author=Ann Gibbons |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.326.5949.36?sid=00efc161-9322-4705-9b91-273ee6659876 |journal=Science |date=2 October 2009 |volume=326 |issue=5949 |pages=36–40 |doi=10.1126/science.326.5949.36 |pmid=19797636 |accessdate=23 June 2013}}</ref> vollediger as die voorheen volledigs bekende ''[[Australopithecus afarensis]]''-spesimen met die naam "[[Lucy]]". Altesaam 125 verskillende stukke bene is gevind.<ref>{{Cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1927289,00.html|title=Ardi Is a New Piece for the Evolution Puzzle|last1=Lemonick|first1=Michael D.|date=2009-10-01|magazine=Time|access-date=2017-10-01|last2=Dorfman|first2=Andrea|language=en-US|issn=0040-781X}}{{Dooie skakel|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Ontdekking== Die "Ardi"-skelet is in 1994 by Aramis, [[Ethiopië]], in die droë streek naby die [[Awashrivier|Awasjrivier]] ontdek deur 'n universiteitstudent, Yohannes Haile-Selassie, toe hy 'n deel van 'n handbeen gevind het. Die res van die ontdekking is gedoen deur 'n span wetenskaplikes onder leiding van die antropoloog Tim D. White<ref name="Lemonick_2009">{{cite magazine |title=Ardi is a new piece for the evolution puzzle |magazine=Time |last1=Lemonick |first1=M. D. |last2=Dorfman |first2=D. |date=1 October 2009 |accessdate=6 October 2009 |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1927200,00.html?xid=rss-health|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601042849/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1927200,00.html?xid=rss-health|url-status=dead|archive-date=June 1, 2010}}</ref><ref>{{cite news |title='Ardi' may rewrite the story of humans: 1.4 million-year-old primate helps bridge evolutionary gap |newspaper=The Washington Post |last=Achenbach |first=J. | date=2 October 2009 |accessdate=3 October 2009 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/01/AR2009100103432.html?wprss=rss_technology}}</ref> en is ontleed deur 'n internasionale groep wetenskaplikes. Op 1 Oktober 2009 het die tydskrif ''Science'' 'n versameling van 11 artikels gepubliseer waarin baie aspekte van ''A. ramidus'' en sy omgewing beskryf is.<ref>{{cite web |title=Online extras: Ardipithecus ramidus |publisher=Science |accessdate=October 6, 2009 |url=http://www.sciencemag.org/ardipithecus/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005000048/http://www.sciencemag.org/ardipithecus/ |archivedate=5 October 2009 |url-status=live }}</ref> Ardi se fossiele is naby dieroorblyfsels ontdek, wat daarop dui sy het in 'n woudagtige omgewing gewoon, in teenstelling met die teorie dat [[Bipedie|tweevoetigheid]] in die [[savanne]]s ontstaan het.<ref>{{citation |publisher=The Smithsonian Institution's Human Origins Program |title=Ardipithecus Ramidus |year=2010 |access-date=November 17, 2016 |url=http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/ardipithecus-ramidus}}</ref> Sy was nie die eerste fossiel van ''A. ramidus'' wat ontdek is nie. Die eerstes is in 1992 in Ethiopië gevind, maar dit het 17 jaar geduur om hulle belangrikheid te besef.<ref name="Amos_2009">{{cite news |title=Fossil finds extend human story |newspaper=The BBC |last=Amos |first=J. |date=1 October 2009 |accessdate=6 October 2009 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8285180.stm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006082216/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8285180.stm |archivedate=6 October 2009 |url-status=live}}</ref> ==Etimologie== Die woord ''ardi'' beteken "grondvloer" en ''ramid'' beteken "wortel" in [[Afar]].<ref name="NOVA"/> Dit dui daarop dat Ardi op die grond gewoon het en die wortel van die stamboom van die mens is. Die ''pithecus''-deel kom van die [[Grieks]]e woord vir "aap".<ref name="NOVA">{{cite web | title=NOVA, Aliens from Earth: Who's who in human evolution | last=Tyson | first=Peter |date=Oktober 2009 | publisher=PBS | accessdate=2009-10-08 | url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/hobbit/tree-nf.html}}</ref> ==Beskrywing== Ardi het sowat 50&nbsp;kg geweeg en kon tot 1,2&nbsp;m lank gewees het. Hoewel sy tweevoetig was, het sy beide opponeerbare groottone en duime gehad vir boomklim. Daar word gespekuleer dat haar tweevoetigheid haar beweging belemmer het, maar haar in staat gestel het om meer kinders te hê.<ref name="Shreeve 07-2010">{{cite magazine |last=Shreeve |first=Jamie |title=The Evolutionary Road |magazine=The National Geographic |volume=218 |issue=1 |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2010/07/middle-awash/ |date=July 2010 |pages=38–67}}</ref> Hoewel dit nog nie heeltemal duidelik is hoe Ardi se spesie aan ''[[Homo sapiens]]'' verwant is nie, was die ontdekking belangrik en het dit toegevoeg tot die debat oor ''[[Ardipithecus]]'' en sy plek in die [[menslike evolusie]]. Argeoloë het opgelet dat Ardi uniek is omdat sy eienskappe besit wat tipies is van beide uitgestorwe primate en vroeë hominiede.<ref name="Shreeve 07-2010" />{{rp|63}} Daar word steeds gedebatteer oor die feit of sy tweevoetig was of nie. Haar splitsende groottone is nie tipies van 'n tweevoetige individu nie.<ref name="Shreeve 07-2010" />{{rp|66}} Die oorblyfsels van haar bene, voete, bekken en hande dui daarop dat sy regop geloop het wanneer sy op die grond was, maar viervoetig wanneer sy in die bome rondbeweeg het. Haar groottoon sprei taamlik uit van haar voet af om haar 'n beter klouvermoë in die bome te gee. Anders as [[sjimpansee]]s, bevat haar voet egter 'n unieke beentjie binne 'n sening, wat haar groottoon sterker gemaak het. As dit saam met haar ander beenstrukture bekyk word, kon dié unieke beentjie haar gehelp het om op twee voete te loop, maar nie so doeltreffend soos Lucy nie.<ref name="Shreeve 10-2009">{{cite news |last=Shreeve |first=Jamie |url=https://news.nationalgeographic.com/news/2010/10/101025-oldest-human-fossil-china-out-of-africa-science/ |title=Oldest Modern Human Outside of Africa Found |newspaper=National Geographic |date=2009-10-01 |access-date=2016-12-01 |archive-date=2010-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027083341/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/10/101025-oldest-human-fossil-china-out-of-africa-science/ |url-status=dead}}</ref> Van Ardi se tande is nog in haar kakebene vas en toon [[emalje]], wat dui op die eet van [[vrug]]te en [[neut]]e.<ref name="Shreeve 07-2010" />{{rp|38}} Die slagtande van ''A. ramidus'' is kleiner, en mans en vroue s'n is ewe groot. Dit dui op minder konflik tussen mans, paarvorming en die gesamentlike grootmaak van kinders.<ref name="Reexamininghuman">{{citation |title=Reexamining human origins in light of Ardipithecus ramidus |first=C. Owen |last=Lovejoy |journal=Science |date=2009-10-02 |volume=326 |issue=74|pages=74e1–8 |doi=10.1126/science.1175834 |pmid=19810200 |s2cid=42790876 |url=http://doc.rero.ch/record/211449/files/PAL_E4439.pdf }}</ref> ===Bekken=== As na Ardi se bekken gekyk word, gee dit 'n beter prentjie van haar manier van beweeg. Dit dui daarop dat sy en ander lede van haar spesie regop kon loop.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Shook |first1=Beth |last2=Nelson |first2=Katie |last3=Aguilera |first3=Kelsie |last4=Braff |first4=Lara |last5=Eds |date=2019-12-09 |title=Early Hominins |url=https://pressbooks-dev.oer.hawaii.edu/explorationsbioanth/chapter/chapter-9-early-hominins-2/ |language=en}}</ref> Die verskuiwing na tweevoetigheid begin net-net in Ardi te voorskyn kom, want haar pelvis het eienskappe wat in alle latere hominiede aangetref word en en ook in bestaande Afrika-ape aanwesig is.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=White |first1=Tim D. |last2=Asfaw |first2=Berhane |last3=Beyene |first3=Yonas |last4=Haile-Selassie |first4=Yohannes |last5=Lovejoy |first5=C. Owen |last6=Suwa |first6=Gen |last7=WoldeGabriel |first7=Giday |date=2009-10-02 |title=Ardipithecus ramidus and the Paleobiology of Early Hominids |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1175802 |journal=Science |volume=326 |issue=5949 |pages=64–86 |language=EN |doi=10.1126/science.1175802|s2cid=20189444 }}</ref> ==Sien ook== *[[Ardipithecus]] *[[Lucy]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1175802?sid=0e89e15f-0594-40ef-9dce-2b9b9f48d9e6 ''Ardipithecus ramidus'' -Science-artikel] * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Human Timeline (Interactive)] – Smithsonian, Nasionale Natuurhistoriese Museum (Augustus 2016). {{vertaaluit| taalafk = en | il = Ardi}} {{Menslike evolusie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Evolusie]] [[Kategorie:Fossiele]] [[Kategorie:Uitgestorwe primate]] li33umif1uoilm3pqb3xxdekeicd9be 0 401270 2970647 2582303 2026-09-25T13:44:31Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970647 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Yip Man.jpg|duimnael|Yip Man]] '''Yip Man''' ([[1 Oktober]] [[1893]], [[Foshan]] – [[2 Desember]] [[1972]], Britse [[Hongkong]]) (jiaxiang: [[Guangdong]], Nanhai, Luocunzhen), ook geskryf as '''Ip Man''' en ook bekend as '''Yip Kai-Man''', was 'n Chinese gevegskunstenaar. Hy het verskeie studente gehad, waarvan die akteur [[Bruce Lee]] die bekendste is. Hy en Lee is ook die bekendste meesters van die [[Wing Chun]]-styl. Yip Man het Wing Chun in sy jeug begin studeer onder Meester Chan Wah-shun. Hy het 'n deel van sy kinderjare in Hongkong deurgebring. In Hongkong was hy 'n student van Meester Leung Bik. In 1917 het hy na sy tuisdorp Foshan teruggekeer, waar hy vir die polisie begin werk het.<ref>''Yip Man – Portrait of a Kung Fu Master'', Ip Ching, Ron Heimberger, Cedar Fort, 23 Januarie 2001, bl. 3</ref> In die daaropvolgende jare het hy Wing Chun aan verskeie van sy vriende en kollegas geleer, hoewel hy nog nie amptelik 'n onderwyser was nie. Na die [[Chinese Burgeroorlog]] het Yip na Hongkong teruggekeer, waar hy sy eie kung fu-skool gestig het.<ref>http://www.kwokwingchun.com/about-wing-chun/ip-mans-wing-chun/ip-mans-biography/ Ip Man's Biography, Dan Knight, 20 Julie 2012, besoek op 4 Maart 2021|, geargiveer 22 September 2012 by https://web.archive.org/web/20120922005724/http://www.kwokwingchun.com/about-wing-chun/ip-mans-wing-chun/ip-mans-biography .</ref> Een van sy studente was Bruce Lee. Lee is grootliks beïnvloed deur sy opleiding met Yip Man, en sy eie gevegskuns Jeet kune do bevat verskeie kenmerke van Wing Chun. Lee sou later wêreldberoemd word vir sy films, en hy word beskou as die mees invloedryke gevegskunstenaar van alle tye.<ref>Stein, Joel, http://205.188.238.181/time/time100/heroes/profile/lee01.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605174143/http://205.188.238.181/time/time100/heroes/profile/lee01.html |date= 5 Junie 2010 }} ,''Bruce Lee: With nothing but his hands, feet and a lot of attitude, he turned the little guy into a tough guy'', The Time 100, 14 Junie 1999, argief https://web.archive.org/web/20100605174143/http://205.188.238.181/time/time100/heroes/profile/lee01.html%7Cdodeurl%3Dunfit</ref> Dit het gelei tot groot roem vir Yip Man en Wing Chun. Yip Man is op die ouderdom van 79 oorlede aan kop- en nekkanker. Verskeie films oor Yip Man is gemaak. Die bekendste is die reeks flieks getiteld ''Ip Man'' (2008), ''Ip Man 2'' (2010), ''Ip Man 3'' (2015) en ''Ip Man 4'': ''The Finale'' (2019). Die rol van Yip word in hierdie rolprente vertolk deur gevegskunstenaar Donnie Yen. Ander films oor Ip sluit in ''Ip Man Chinchyun'' (2010) (ook bekend as ''The Legend Is Born: Ip Man of Ip Man Zero)'', ''The Grandmaster'' (2013) en ''Ip Man: Kung Fu Master'' (2019). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Man, Yip}} [[Kategorie:Chinese vegkunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1893]] [[Kategorie:Sterftes in 1972]] kwkn4ig19v9o1ibpoak5h59joil6t57 10 401849 2970678 2749654 2026-09-25T14:43:34Z BurgertB 2401 Skakel 2970678 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Bergreekse van die Kaapse Plooigordel | title = Bergreekse van die [[Kaapse Plooigordel]] | state = expanded | titleclass = vcard | titlestyle = | groupstyle = background:none; text-align:left; vertical-align: top; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; text-align: right; | listclass = hlist | group1 = Tafelberggroep | list1 = *[[Sederberg (berg)|Sederberg]] *[[Olifantsrivierberge]] *[[Piketberg]]e *[[Groot-Winterhoekberge]] *[[Hexrivierberge]] *[[Kaapse Skiereiland]] en [[Tafelberg]] *[[Du Toitskloofpas|Du Toitskloofberge]] *[[Drakenstein]]berge *[[Simonsberg]] *[[Stellenboschberg]] *[[Hottentots-Hollandberge]] *[[Kogelberg]] *[[Stettynsberge]] *[[Langeberg]] *[[Riviersonderendberge]] *[[Kleinrivierberge]] *[[Swartberge]] *[[Outeniekwaberge]] *[[Langkloofberge]] *[[Kougaberge]] *[[Tsitsikammaberge]] *[[Baviaanskloofberge]] |group2 = Witteberggroep |list2 = *[[Skurweberg, Wes-Kaap|Skurweberg]] *[[Witteberg]] *[[Suurberge]] }}<noinclude>[[Kategorie:Aardrykskundige reekssjablone‎ ]]</noinclude> kw5oh6j424nki57xffxduu6yft7lbtj 0 402498 2970622 2589802 2026-09-25T12:18:17Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Potsdam conference 1945-8.jpg]] → [[File:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with more pixels ([[c:c:GR]]) 2970622 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|duimnael|[[Clement Attlee]], [[Harry Truman]] en Joseph Stalin by die Potsdam-konferensie, 28 Julie – 1 Augustus 1945.]] Die '''diplomatieke geskiedenis van die Tweede Wêreldoorlog''' sluit die belangrikste [[buitelandse beleid]]e en interaksies binne die opponerende koalisies, die [[Geallieerdes]] van die [[Tweede Wêreldoorlog]] en die [[Spilmoondhede]], tussen 1939 en 1945 in. Hoëvlakdiplomasie het begin sodra die oorlog in 1939 begin het. Britse premier [[Winston Churchill]]<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Mike |url=https://books.google.com/books?id=p4R6AgAAQBAJ&pg=PA13 |title=Leaders of World War II |date=2010 |publisher=ABDO |isbn=978-1-61787-205-1 |location= |pages= |language=en |quote= die belangrikste van die Geallieerde leiers gedurende die eerste helfte van die Tweede Wêreldoorlog }}</ref> het noue bande met [[Frankryk]] gesmee en noue bande met die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] nagestreef, veral deur sy verhouding met president [[Franklin D. Roosevelt]]. Toe die [[Sowjetunie]] in Junie 1941 by die oorlog aangesluit het, het die Geallieerde Alliansie uitgebrei na 'n driemagverhouding tussen Churchill, Roosevelt en [[Joseph Stalin]]. Die Amerikaanse diplomasie is versterk nadat die land in Desember 1941 tot die oorlog toegetree het en is verder gerugsteun deur groot hoeveelhede finansiële en ekonomiese hulp, veral nadat die [[leen-en-pagwet]] (''Lend-Lease Act'') gedurende 1943 volle momentum begin bereik het. Die Sowjetunie se hoof diplomatieke doelwit was aanvanklik bloot om steun te wen om hulself teen die massiewe Duitse inval te verdedig. Met die oorwinning in sig teen 1944, het Moskou satellietstate begin skep, eerstens in [[Pole]] en [[Oos-Duitsland]]. Die belangrikste Britse doelwitte was om die Duitse bedreiging te verslaan, Britse invloed in Sentraal- en Oos-Europa te behou en die [[Britse Ryk]] te beskerm. Die Britse dominiums en [[Indië]] het beduidende bydraes tot oorloggevegte gelewer, maar het nie 'n stem in groot Geallieerde besluite gehad nie. Roosevelt was gekant teen die Britse, Franse en ander ryke, maar is deur Churchill gedwing om inmenging in Indië uit te stel. Roosevelt se hoofdoel teen 1943 was die skepping van 'n naoorlogse [[Verenigde Nasies]], beheer deur die Groot Drie moonthede, met groot rolle ook vir [[China]] en Frankryk. China en Frankryk het egter net klein rolle in oorlogstydse diplomasie gehad. Roosevelt was laat in die oorlog toenemend ontsteld oor die Sowjetunie se aggressiewe voornemens, maar het besluit dat met die Verenigde Nasies in plek, en sy eie oortuigende persoonlike verhouding met Stalin, probleme na die oorlog bestuur sou kon word. Vir die Spilmoonthede was diplomasie 'n geringe faktor. Die alliansie van Duitsland, [[Italië]] en [[Japan]] was altyd informeel, met minimale bystand of koördinasie. [[Adolf Hitler|Hitler]] het volle beheer gehad oor Duitse diplomatieke beleid en het sy wil op sy bondgenote in [[Oos-Europa]] afgedwing, en ook so met die marionetregime in Noord-Italië na 1943. Japan se diplomate het 'n geringe rol in die oorlog gehad, aangesien die weermag in volle beheer was. 'n Dramatiese mislukking was die onvermoë van Japan om die formules vir sintetiese olie uit Duitsland te verkry totdat dit te laat was om die ernstige tekort aan [[brandstof]] vir die Japannese oorlogsmasjien te oorkom. Feitlik al die neutrale lande het voor die einde van die oorlog bande met Duitsland gebreek en daardeur hulself in staat gestel om by die nuwe Verenigde Nasies aan te sluit. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Internasionale betrekkinge}} {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale betrekkinge]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] 3vyokgzpfsdbjfg5tthvqvazmeqjz71 0 403498 2970853 2861957 2026-09-26T09:12:17Z Aliwal2012 39067 2970853 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Charlotte Douglas<br />Internasionale Lughawe | image = Clt.jpg | image_size = 200 | image_alt = | caption = | image2 = | image2_size = <!-- if less than 220 --> | image2_alt = | caption2 = | IATA = CLT | ICAO = KCLT | FAA = CLT | TC = | LID = | GPS = | WMO = 72314 | type = Openbaar | owner-oper = Stad Charlotte | owner = | operator = | city-served = Charlotte metropool | location = 5501 Josh Birmingham Parkway<br />[[Charlotte]], [[Noord-Carolina]], [[VSA]] | opened = 1935 | closed = <!-- {{end date|YYYY|MM|DD}} --> | hub = [[American Airlines]] | timezone = EST | utc = [[UTC-05:00]] | summer = EDT | utcs = [[UTC-04:00]] | elevation-f = 748 | elevation-m = 228 | metric-elev = yes | coordinates = {{Koördinate|35|12|50|N|080|56|35|W|region:US-NC|aansig=inlyn,titel}} | website = {{URL|www.cltairport.com}} | image_map = CLT03FEB2012.png | image_mapsize = 220 | image_map_alt = | image_map_caption = Lugfoto van die lughawe in 2012 | mapframe = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_mark = | pushpin_marksize = | r1-number = 18L/36R | r1-length-f = 8 676 | r1-length-m = 2 645 | r1-surface = Teer/beton | r2-number = 18C/36C | r2-length-f = 10 000 | r2-length-m = 3 048 | r2-surface = Beton | r3-number = 18R/36L | r3-length-f = 9 000 | r3-length-m = 2 743 | r3-surface = Beton | metric-rwy = yes | stat1-header = Passasiers (op+af) | stat1-data = 53 574 392 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 574 193 | stat3-header = Lugvrag (ton) | stat3-data = 224 905 | stat-year = 2025 | footnotes = Bronne: Charlotte Douglas Int. Lughawe<ref>{{cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/media#activity|title=CLT Monthly Activity Reports 2018–2024|website=cltairport.com|accessdate= February 12, 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/2024_Passenger_Record|title=CLT Airport Sets Record With 58.8 Million Passengers in 2024|website=cltairport.com|access-date=February 12, 2025}}</ref> }} '''Charlotte Douglas Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''CLT''', [[ICAO]]: '''KCLT''', [[FAA]] LID: '''CLT'''), tipies na verwys as '''Charlotte Douglas''', '''Douglas Lughawe''', of bloot '''CLT''', is 'n [[internasionale lughawe]] in [[Charlotte, Noord-Carolina]], Verenigde State, ongeveer tien kilometer wes van die stad se sentrale sakekern geleë. Charlotte Douglas is die primêre lughawe vir kommersiële en militêre gebruik in die Charlotte-metropolitaanse gebied. Die lughawe, wat deur die stad Charlotte se lugvaartafdeling bedryf word,<ref>{{Cite web|url=https://charlottenc.gov/Aviation/Pages/default.aspx|title=City of Charlotte – Aviation|website=City of Charlotte|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200750/https://charlottenc.gov/Aviation/Pages/default.aspx|archive-date=July 27, 2020|access-date=2 June 2020}}</ref> beslaan 2&nbsp;249&nbsp;ha grond.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/CLT/Charlotte-Douglas-International-Airport|title=CLT airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=August 20, 2022}}</ref> In 2019 was Charlotte Douglas die 11de besigste lughawe in die Verenigde State wat passasiersverkeer betref, nadat dit meer as 50 miljoen passasiers hanteer het,<ref name="charmeck.org2">{{Cite press release|date=March 3, 2020|title=50.2 Million Passengers in 2019 a New Record|url=https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|access-date=March 3, 2020|archivedate=April 27, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427214346/https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|publisher=Charlotte Department of Aviation|location=Charlotte}}</ref> en die vyfde besigste in terme van vliegtuigbedrywighede, en wêreldwyd die sesde plek beklee.<ref>{{Cite web|url=http://www.aci.aero/News/Releases/Most-Recent/2017/04/19/ACI-releases-preliminary-2016-world-airport-traffic-rankingsRobust-gains-in-passenger-traffic-at-hub-airports-serving-transPacific-and-East-Asian-routes|title=ACI Statistics April 2017|date=April 19, 2017|publisher=Airport Council International|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426155005/http://www.aci.aero/News/Releases/Most-Recent/2017/04/19/ACI-releases-preliminary-2016-world-airport-traffic-rankingsRobust-gains-in-passenger-traffic-at-hub-airports-serving-transPacific-and-East-Asian-routes|archive-date=April 26, 2017|access-date=September 11, 2017}}</ref> In 2021 het CLT gegroei tot die sesde besigste lughawe in die Verenigde State.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tedreed/2022/02/08/number-three-denver-and-number-six-charlotte-maintain-high-airport-traffic-counts-in-2021/|title=Denver And Charlotte Were Airport Traffic Winners In 2021, With Denver Ranked Third In The World|last=Reed|first=Ted|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419152430/https://www.forbes.com/sites/tedreed/2022/02/08/number-three-denver-and-number-six-charlotte-maintain-high-airport-traffic-counts-in-2021/|archive-date=April 19, 2022|access-date=19 April 2022}}</ref> Charlotte Douglas is 'n [[Spil (lughawe)|vestingsentrum]] vir [[American Airlines]], wat die meerderheid van die lughawe se vlugte bedryf. Die lughawe het vier aanloopbane en een passasiersterminaal met 115 hekke oor vyf gange. Die lughawe, 'n kommersiële-siviel-militêre fasiliteit, is die tuiste van die Charlotte Air National Guard-basis en sy gasheereenheid, die 145th Airlift Wing van die North Carolina Air National Guard.<ref>{{Cite web|url=https://www.goang.com/locations/north-carolina/charlotte-air-national-guard-base.html|title=Charlotte Air National Guard Base|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218022837/https://www.goang.com/locations/north-carolina/charlotte-air-national-guard-base.html|archive-date=February 18, 2020|access-date=18 February 2020}}</ref> [[Lêer:Charlotte Skyline from airport (2989949446).jpg|alt=|duimnael| Charlotte se luglyn in 2008 vanaf die lughawe]] [[Lêer:KCLT (1) 11.jpg|duimnael| Toegang A van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 16.jpg|duimnael| Toegang B van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 07.jpg|duimnael| Toegang D van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 03.jpg|duimnael| Toegang E van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 08.jpg|duimnael| Atrium van die lughawe.]] == Geskiedenis == === Vroeë jare === Die stad het Works Progress Administration- befondsing ontvang om Charlotte se eerste munisipale lughawe te vestig; die lughawe was destyds die grootste enkele WPA-projek in die Verenigde State, met 'n terminaal, loods, bakentoring en drie aanloopbane.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.cmhpf.org/S&Rs%20Alphabetical%20Order/Surveys&rwpahangar.htm|title=W.P.A. / Douglas Airport Hangar|website=www.cmhpf.org|access-date=16 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515182722/http://www.cmhpf.org/S%26Rs%20Alphabetical%20Order/Surveys%26rwpahangar.htm|archive-date=15 Mei 2018|url-status=live}}</ref> In 1936 het '''Charlotte Munisipale Lughawe''' geopen, wat deur die Stad Charlotte bedryf word; Eastern Air Lines het in 1937 geskeduleerde passasiersdiens begin. Die oorspronklike passasiersterminaal bestaan steeds en word deur verskeie lugvaartverwante organisasies vir kantore en opleidingslokale gebruik. Die [[United States Army Air Forces]] het beheer oor die lughawe geneem en die '''Charlotte-lugbasis''' vroeg in 1941 gestig, wat kort na die [[aanval op Pearl Harbor]] herdoop is na '''Morris Field'''. Die Amerikaanse weermag het meer as $5 miljoen in lugveldverbeterings belê teen die tyd dat die fasiliteit in 1946 aan die stad Charlotte terugbesorg is.<ref name=":5" /> Die vliegveld is deur die Derde Lugmag vir antiduikbootpatrollies en opleiding gebruik. === 1950 tot middel 1960's en straalvliegtuie === In 1954 is 'n 6 500 m² passasiersterminaal geopen en die lughawe is herdoop na '''Douglas Munisipale Lughawe''' ter ere van die voormalige Charlotte-burgemeester Ben Elbert Douglas Sr., wat 20 jaar tevore toesig gehou het oor die lughawe se opening. Die terminaal het twee verdiepings gehad; passasiersbedrywighede was tot die grondvloer beperk. Kaartjie- en bagasie-afhaal was aan elke kant van 'n oop ruimte wat die gebou noord na suid gehalveer het, en 'n mezzanine-restaurant en lugdienskantore het op hierdie oop ruimte uitgekyk. [[Delta Air Lines]] het geskeduleerde passasiersdiens in 1956 begin. Geskeduleerde straalvlugte (Eastern Air Lines Boeing 720's) het vroeg in 1962 begin. Eastern het die westelike pier gebruik, Piedmont en Delta die middelste pier, en [[United Airlines|United]] en Southern het die oostelike pier gebruik. === Laat 1960's tot 1978: voor deregulering === Die fasiliteit is met 'n groot opknappingsprojek uitgebrei in die laat 1960's. Eastern het 'n eenheidterminaal in 1967 geopen wat die ou westelike pier vervang het. Hierdie nuwe fasiliteit het agt toegewyde hekke vir Eastern gehad, elk met sy eie [[lughawesitkamer|vertreksitkamer]], [[peuselhappie|peuselkroeg]] en aparte bagasie-optelruimte. Eastern passasiers het voortgegaan om by die hoofterminaal aan te meld. In 1969 is 'n nuwe toegeboude gang parallel met die middelste pier gebou. Toe dit voltooi is, het Piedmont, Eastern en Delta ingetrek en die ou middelste pier is gesloop. Die nuwe gang het aparte vertreksitkamers, toilette en 'n vergrote bagasie-afhaalarea gehad. United se vlugte het voortgegaan om die oostelike pier te gebruik. Eastern het in 1973 nog twee hekke aan die einde van sy westelike gang bygevoeg. In April 1975 het die lughawe 97 weeksdagvertrekke na 32 bestemmings met sewe lugrederye ondersteun.<ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/CLT75p1.html|title=To Douglas Municipal Airport Effective April 15, 1975|website=www.departedflights.com|access-date=July 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717013147/http://www.departedflights.com/CLT75p1.html|archive-date=July 17, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/CLT75intro.html|title=Airlines and Aircraft Serving Charlotte Effective April 15, 1975|website=www.departedflights.com|access-date=July 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717012950/http://www.departedflights.com/CLT75intro.html|archive-date=July 17, 2018|url-status=live}}</ref> === 1978 tot 1989: dit word 'n spilpunt === Na die deregulering van lugrederye het passasiersgetalle by die terminaal tussen 1978 en 1980 byna verdubbel, met 'n nuwe 3 000 m parallelle aanloopbaan en beheertoring wat in 1979 geopen is. Die lughawe se meesterplan het 'n nuwe terminaal oorkant die aanloopbaan van die bestaande terrein vereis, met grond wat in 1979 gebreek is. Destyds het die lughawe net twee gange gehad: een wat uitsluitlik deur Eastern gebruik is, en een wat deur ander lugrederye gebruik is, insluitend United, Delta, Piedmont, en verskeie pendellugrederye.<ref>{{cite web|title=Charlotte Douglas Municipal Airport – 1979|url=http://www.departedflights.com/CLT79.html|publisher=DepartedFlights.com|access-date=September 11, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030127/http://www.departedflights.com/CLT79.html|archive-date=November 17, 2015|url-status=live}}</ref> === 1990 tot 2013: die invloed van US Airways === In 1990 is 'n nuwe 7 400 m² internasionale pendelbaan (Concourse D) geopen, en in 1991 het verdere uitbreiding van die sentrale terminaalgebou voortgegaan, wat weerspieël is van USAir se oorheersende teenwoordigheid by die lughawe. 'n Monumentale bronsbeeld van koningin Charlotte van Mecklenburg-Strelitz (die naamgenoot van die stad), geskep deur Raymond Kaskey, is voor die hoofterminaal opgerig. In 1990 het [[Lufthansa]] met Boeing 747-diens uit Duitsland begin; hierdie diens is kort daarna gestaak. In 1994 het [[British Airways]] diens na Londen begin via 'n "globale alliansie" met USAir. Dit is later gestaak, aangesien British Airways die Oneworld Alliance gevorm het en USAir deel geword het van die Star Alliance (hoewel USAir later by Oneworld aangesluit het voordat dit met American saamgesmelt het). Lufthansa het in 2003 weer diens na Charlotte begin en bedryf nou vlugte tussen Charlotte en München, deur hul Airbus A350-900- vloot te gebruik. Voor 31 Maart 2019 het Lufthansa hul Airbus A340-600- en Airbus A330-300- vliegtuie op die roete gevlieg. Vanaf 4 Julie 2023, en vir die afsienbare toekoms, het Lufthansa hul toerusting op die München-Charlotte-roete oorskakel en omgekeerd na die Airbus A340-600 vanaf die Airbus A350-900.<ref>{{cite web|url=https://onemileatatime.com/guides/lufthansa-first-class-routes/|title=Which Routes Feature Lufthansa First Class?|last=Schlappig|first=Ben|date=April 23, 2023|publisher=One Mile at a Time}}</ref> In 1999 is planne aangekondig vir die bou van 'n streekdraerhal (die huidige Concourse E) en vir die uitbreiding van Concourse A en D. Hierdie uitbreiding is ontwerp deur The Wilson Group en LS3P Associates Ltd.<ref>{{cite web|url=http://www.ls3p.com/projects/civic/charlottedouglas-international-airport-concourses-d-e-expansion/#6|title=Charlotte/Douglas International Airport Concourses D & E Expansion|publisher=LS3P Associates Ltd.|access-date=November 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522141543/http://www.ls3p.com/projects/civic/charlottedouglas-international-airport-concourses-d-e-expansion/#6|archive-date=May 22, 2014|url-status=dead}}</ref> In 2002 is die nuwe 32-hek Concourse E geopen.<ref>{{cite web|title=Fast Facts|url=http://www.charmeck.org/Departments/Airport/About+CLT/Fast+Facts.htm|publisher=City of Charlotte & Mecklenburg County Government|access-date=March 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627220947/http://www.charmeck.org/Departments/Airport/About+CLT/Fast+Facts.htm|archive-date=June 27, 2010|url-status=dead}}</ref> Die lugredery het sy Concourse D US Airways Club- ligging in 2002 gesluit. In 2003 is die hoofkaartjiesaal na die ooste uitgebrei, wat 13 bykomende kaartjietoonbanke en 'n nuwe veiligheidskontrolepunt voorsien het; Concours D is uitgebrei met 'n addisionele nege hekke. Na die verkryging van [[US Airways]] in 2005 deur America West Airlines in 'n omgekeerde oorname,<ref>{{cite web|title=Accounting Treatment|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/701345/000095012305011287/p70803a2sv1za.htm#134|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission|date=September 20, 2005|access-date=March 27, 2013|page=82|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707133805/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/701345/000095012305011287/p70803a2sv1za.htm#134|archive-date=July 7, 2017|url-status=live}}</ref> het Charlotte die primêre binnelandse spilpunt vir die lugredery gebly. Die meerderheid van US Airways se internasionale roetes het by die lugredery se tweede grootste spilpunt, Philadelphia, gebly. Tussen 2007 en 2015 het die lughawe $1,5 miljard se konstruksieprojekte voltooi, waarvan 'n deel later bekend geword het as die "CLT 2015"-plan. Hierdie projekte het 'n nuwe lughawe-ingangpad, nuwe uurlikse parkeerdekke met 'n gesentraliseerde huurmotorfasiliteit, 'n streekintermodale vragfasiliteit, 'n uitbreiding van die oostekant-terminaalvoorportaal, nuwe ingeboekte bagasie-hanteringstelsels en addisionele ruimte vir konsessies en winkels ingesluit.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cltairport.com/News/Pages/CLT2015.aspx|title=CLT 2015|website=www.cltairport.com|language=en-US|access-date=February 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113611/http://www.cltairport.com/News/Pages/CLT2015.aspx|archive-date=February 7, 2017|url-status=dead}}</ref> Konstruksie van die lughawe se vierde aanloopbaan het in die lente van 2007 begin. Op 2&nbsp;700&nbsp;m lank, laat die nuwe "derde parallel" drie onafhanklike benaderings toe vir aankomelinge, selfs uit die suide, wat moontlik die kapasiteit met 33 persent verhoog. Die nuwe aanloopbaan lê wes van die drie bestaande aanloopbane. Die bou van die vierde aanloopbaan het vereis dat dele van Wallace Neelweg (wat die westelike grens van die lughawe was) verskuif word na 'n belyning verder wes. Bouwerk het in twee fases plaasgevind. Die eerste fase, wat in Maart 2007 begin het, het gradering en dreinering ingesluit. Die tweede fase het die plaveisel en beligting van die aanloopbaan ingesluit. In Augustus 2009 het spanne die laaste gedeelte geplavei.<ref>{{cite web|title=Airport Construction Projects Update|url=http://www.charmeck.org/Departments/Airport/Runway+Road+Relocations.htm|publisher=City of Charlotte & Mecklenburg County Government|access-date=August 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210202119/http://www.charmeck.org/Departments/Airport/Runway%2BRoad%2BRelocations.htm|archive-date=February 10, 2010|url-status=dead}}</ref> Met die samesmelting van [[US Airways]] en [[American Airlines]] in 2013 het Charlotte die tweede grootste [[Spil (lughawe)|spilpunt]] vir die saamgesmelte lugredery geword, naas [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]]. === 2013 – hede: groei na samesmelting en Destination CLT === In 2015 het lughawe-amptenare die voltooiing van die "CLT 2015"-plan formeel aangekondig en die bou van die nuwe Destination CLT-lughawe-ontwikkelingsplan afgeskop.<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.charlotteobserver.com/news/business/article20190072.html|title=Charlotte airport kicks off major new round of construction projects|publisher=charlotteobserver.com|access-date=3 Oktober 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005081634/http://www.charlotteobserver.com/news/business/article20190072.html|archive-date=5 Oktober 2016|url-status=live}}</ref> Dit verteenwoordig 'n totale belegging van VS$2,5 miljard in die toekomstige groei van die lughawe. Wandelgang A Noord<!-- Concourse A North -->, 'n uitbreiding van nege hekke vir Wandelgang A, is in die somer van 2018 voltooi. [[Air Canada]], [[JetBlue]], [[United Airlines|United]], [[Southwest Airlines|Southwest]], [[Frontier Airlines|Frontier]] en [[Spirit Airlines|Spirit]] het hul bedrywighede daarna na Concourse A North verskuif.<ref>{{cite web |last1=Portillo |first1=Ely |title=Charlotte's airport manages 'tricky balance' between low-cost hub and fancy new gates |url=https://www.charlotteobserver.com/news/business/biz-columns-blogs/development/article214397124.html |website=The Charlotte Observer |publisher=McClatchy |access-date=May 12, 2020 |archive-date=September 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916081624/https://www.charlotteobserver.com/news/business/biz-columns-blogs/development/article214397124.html |url-status=live}}</ref> 'n Digitale kunswerk getiteld "Interconnected," deur Refik Anadol, word prominent op drie massiewe vertoonskerms in Concourse A North vertoon. Die kunswerk put uit die lughawe se datanetwerk van vliegtuigbewegings en verander die data in 'n volgehoue veranderende visuele kunswerk. Die belangrikste skerm van 42 m-lank is een van die grootste digitale kunswerke van sy soort in die wêreld.<ref>{{cite web |title=Destination CLT |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Aan die einde van 2019 is die nuwe terminaalmotorweg geopen. Die nuwe pad het sestien bane oor twee vlakke, met vertrekverkeer wat die verhoogde vlak gebruik en aankomsverkeer wat die grondvlak gebruik. Die agt bane op elke vlak is verdeel in vyf buitenste bane vir persoonlike voertuie, en drie binnebane vir kommersiële en lughawevoertuie.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Elevated Roadway and Terminal Curb Front |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Sommige komponente van die projek, naamlik die lugbrug vanaf die uurlikse parkeerdek en huurmotorfasiliteit, die glasafdak oor die pad, en sommige bane op die vertrekvlak moes nog voltooi word voor die terminaal-voorportaalprojek afgehandel sou wees.<ref>{{cite web |title=CLT Airport Breaks Ground on New Terminal Expansion Project |url=https://spectrumlocalnews.com/nc/charlotte/news/2019/12/10/clt-airport-breaks-ground-on-new-terminal-expansion-project |website=Spectrum News |access-date=May 12, 2020 |archive-date=February 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229113547/https://spectrumlocalnews.com/nc/charlotte/news/2019/12/10/clt-airport-breaks-ground-on-new-terminal-expansion-project |url-status=live}}</ref> In November 2019 is die Oosterminaal se uitbreiding geopen. Die bykomende 4 700&nbsp;m² verskaf hoofsaaklik passasiersgeriefsruimte, oor drie vlakke. Die hoofvlak van die uitbreiding is "The Plaza", 'n voedselhof. Die Plaza se artistieke middelpunt is 'n hangende kunswerk getiteld "Loops" deur Christian Moeller. "Loops" het deel van die projek geword deur 'n vennootskap tussen die lughawe en die Charlotte-Mecklenburg Kuns- en Wetenskapraad.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – East Terminal Expansion – The Plaza |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Die boonste vlak van die Oosterminaal se uitbreiding sluit 'n ''Centurion Lounge'' in. Destination CLT sluit 'n terminaalopknappingsprojek van VS$90 miljoen van Wandelgange A, B, C, D en die Atrium in. Aspekte van die opknappings sluit in die vervanging van die matte met terrazzo, opgegradeerde beligting, opgeknapte badkamers en nuwe sitplekke met selfoonlaaisokke by elke sitplek.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Terminal Renovations |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Die Concours B-opknappings is in 2019 afgehandel.<ref>{{cite web |title=Charlotte Douglas International Airport Completes Concourse B Renovations |url=https://cltairport.mediaroom.com/2019-06-27-Charlotte-Douglas-International-Airport-Completes-Concourse-B-Renovations |website=CLT Airport Mediaroom |access-date=May 12, 2020 |archive-date=July 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727202317/https://cltairport.mediaroom.com/2019-06-27-Charlotte-Douglas-International-Airport-Completes-Concourse-B-Renovations |url-status=live}}</ref> Met die voltooiing van die terminaalmotorweg- en randsteenkonstruksie, het werk aan die terminaal-voorportaal se opknapping en uitbreiding begin. Die projek van $600 miljoen sal na verwagting teen 2025 voltooi wees. Die projek sal bestaande veiligheidskontrolepunte A, B, C, D en E in drie groter en doeltreffender kontrolepunte konsolideer. Die bagasie-afhaal- en kaartjieareas sal heeltemal verwyder en opgeknap word. Raymond Kaskey se "Queen Charlotte"-standbeeld sal na 'n prominente posisie binne die nuwe "Queen's Court"-area in die uitgebreide voorportaal geskuif word. Nadat die opknapping en uitbreiding van die voorportaal voltooi is, sal 'n 13&nbsp;600&nbsp;m² glasafdak oor die pad gebou word en voetganger-lugbrûe en tonnels sal gebou word wat die terminaal verbind met die uurlikse parkeer-/huurmotorfasiliteitkompleks.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Terminal Lobby Expansion |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> === Toekoms === Beplanning is tans aan die gang vir die bou van 'n vierde parallelle aanloopbaan tussen bestaande aanloopbane 18R/36L en 18C/36C. Die aanloopbaan, wat na verwagting VS$1 miljard sal kos, sal na verwagting 3 000&nbsp;m (10 000 voet) lank wees. Die sooispit was in Junie 2023 en konstruksie behoort teen 2027 voltooi te wees.<ref name="New runway breaks ground">{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2023/06/09/clt-airport-runway-project-1b-american-airlines.html| title=Charlotte Douglas International Airport projects big increase in peak air traffic with new runway |first1=Erik|last1=Spanberg|work=[[Charlotte Business Journal]]|date=June 9, 2023|access-date=June 20, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Destination CLT – Fourth Parallel Runway |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Toekomstige terminaaluitbreidings wat onder die Destination CLT-sambreel ingesluit is, sluit in Fase II van die Wandelgang A-uitbreiding, Fase VIII van die Wandelgang E-uitbreiding, en uitbreidings aan Wandelgang B en C.<ref>{{cite web |last1=Martin |first1=Jenna |title=What's changed in plans for new runway at Charlotte |url=https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2019/03/28/whats-changed-in-plans-for-new-runway-at-charlotte.html |website=Charlotte Business Journal |access-date=May 12, 2020 |archive-date=January 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124024752/https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2019/03/28/whats-changed-in-plans-for-new-runway-at-charlotte.html |url-status=live}}</ref> Hierdie uitbreidings sal na verwagting ongeveer $1,1 miljard kos en sal na verwagting eers in 2026 voltooi wees. Daar word verwag dat 8-10 hekke by wandelgang B gevoeg sal word, 10-12 hekke aan Wandelgang C, en 10 hekke in die uitbreiding van Wandelgang A verder noord. Fase VIII van die Wandelgang E-uitbreiding sal 3200&nbsp;m² van houarea byvoeg aan die gang. Hierdie fase van die uitbreiding akkommodeer hekke wat reeds in werking is; passasiers moet egter onder tydelike afdakke loop om toegang te verkry tot die vliegtuie wat by hierdie hekke geparkeer is.<ref>{{cite web |title=Destination CLT |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |publisher=City of Charlotte |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> == Nuwe beheertoring == Afsonderlik van die Destination CLT-projekte, het die [[FAA]] 'n nuwe 112&nbsp;m beheertoring suid van die CLT-passasierterminaal opgerig, om die 46 m-bestaande toring noord van die terminaal te vervang. Ná voltooiing, is die toring die tweede hoogste lugverkeerbeheertoring in die Verenigde State en die negende hoogste ter wêreld.<ref>{{cite web |title=World's sky-high air traffic control towers |date=February 22, 2014 |url=https://panethos.wordpress.com/2014/02/22/worlds-sky-high-civilian-air-traffic-control-towers/ |publisher=panethos.wordpress.com |access-date=February 23, 2022 |archive-date=August 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806030104/https://panethos.wordpress.com/2014/02/22/worlds-sky-high-civilian-air-traffic-control-towers/ |url-status=live}}</ref> Die nuwe toring funsioneer reeds en is in gebruik.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Other Projects |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |publisher=City of Charlotte |access-date=May 14, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste binnelandse roetes vanaf CLT (Jan 2024 – Des 2024)''' <ref name="RITA">{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=PYg&Nv42146_anzr=Pun4y166r,%20aP:%20Pun4y166r%20Q17tyn5%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf|title=RITA &#124; BTS &#124; Transtats|publisher=Bureau of Transportation Statistics|access-date=July 24, 2023}}</ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Rederye |- | 1 |[[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando, Florida]] | 848 000 | American, Frontier, Spirit |- | 2 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia, New York]] | 698 000 | American, Delta, Spirit, Frontier |- | 3 |[[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth, Texas]] | 665 000 | American, Spirit, Frontier |- | 4 |[[O'Hare Internasionale Lughawe|Chicago–O'Hare, Illinois]] | 638 000 | American, United, Spirit, Frontier |- | 5 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 615 000 | American, Delta, JetBlue, Spirit |- | 6 |[[Miami Internasionale Lughawe|Miami, Florida]] | 576 000 | American, Frontier, Spirit |- | 7 |[[Tampa Internasionale Lughawe|Tampa, Florida]] | 564 000 | American, Spirit |- | 8 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 554 000 | American, Frontier, Spirit |- | 9 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 540 000 | American, Frontier |- | 10 |[[Raleigh–Durham Internasionale Lughawe|Raleigh–Durham, Noord-Carolina]] | 518 000 | American |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste internasionale roetes vanaf CLT (Okt 2023 – Sep 2024)'''<ref name="internationalreport">{{Cite web|title=International_Report_Passengers {{!}} Department of Transportation – Data Portal|url=https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|access-date=July 25, 2021|website=data.transportation.gov|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719031853/https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|url-status=live}}</ref> ! Rang ! Lughawe ! Passasiers ! Lugrederye |- | 1 | {{vlagikoon|MEX}} [[Cancún Internasionale Lughawe|Cancún, Meksiko]] | 501 113 | American |- | 2 | {{vlagikoon|VK}} [[Lughawe Londen-Heathrow|Londen-Heathrow, Verenigde Koninkryk]] | 485 265 | American |- | 3 | {{vlagikoon|DOM}} [[Punta Cana Internasionale Lughawe|Punta Cana, Dominikaanse Republiek]] | 366 143 | American |- | 4 |{{vlagikoon|Jamaika}} [[Sangster Internasionale Lughawe|Montego Bay, Jamaika]] | 347 083 | American |- | 5 |{{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto Pearson Internasionale Lughawe|Toronto-Pearson, Kanada]] | 293 215 | Air Canada, American |- | 6 |{{vlagikoon|GER}} [[München Internasionale Lughawe|München, Duitsland]] | 283 467 | American, Lufthansa |- | 7 |{{vlagikoon|Bahamas}} [[Lynden Pindling Internasionale Lughawe|Nassau, Bahamas]] | 219 786 | American |- | 8 |{{vlagikoon|Aruba}} [[Koningin Beatrix Internasionale Lughawe|Oranjestad, Aruba]] | 209 074 | American |- | 9 |<!-- {{vlagikoon|Turks and Caicos}} --> [[Providenciales Internasionale Lughawe|Providenciales, Turks en Caicos]] | 190 354 | American |- | 10 |{{vlagikoon|ESP}} [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Lughawe|Madrid, Spanje]] | 172 623 | American |} === Lugdiens-markaandeel === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye wat CLT bedien<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref>{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=CLT|title=Bureau of Transportation Statistics|website=transtats.bts.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111054128/http://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=CLT|archive-date=January 11, 2008|access-date=June 16, 2023}}</ref> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[American Airlines]] | 33 977 000 | 69,64% |- | 2 | [[Spirit Airlines]] | 1 189 000 | 2,44% |- | 3 | [[Delta Air Lines]] | 1 099 000 | 2,25% |- | 4 | [[United Airlines]] | 990 000 | 2,03% |- | 5 | [[Southwest Airlines]] | 771 000 | 1,58% |- | | Ander | 10 762 000 | 22,06% |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable" |+'''2000–hede''' <ref name="charmeck.org">{{Cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|title=50.2 Million Passengers in 2019 a New Record|date=March 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427214346/https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|archive-date=April 27, 2020|access-date=March 3, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/2022_Passenger_Counts|title=CLT Passenger Stats for 2022|website=cltairport.com|access-date=February 9, 2023}}</ref> ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers |- | 2000 | 23 073 894 | 2010 | 38 254 207 | 2020 | 27 205 082 |- | 2001 | 23 177 555 | 2011 | 39 043 708 | 2021 | 43 302 230 |- | 2002 | 23 597 926 | 2012 | 41 228 372 | 2022 | 47 758 605 |- | 2003 | 23 062 570 | 2013 | 43 456 310 | 2023 | 53 446 295 |- | 2004 | 25 162 943 | 2014 | 44 279 504 | 2024 | '''58 811 725''' |- | 2005 | 28 206 052 | 2015 | 44 876 627 | 2025 | |- | 2006 | 29 693 949 | 2016 | 44 422 022 | 2026 | |- | 2007 | 33 165 688 | 2017 | 45 909 899 | 2027 | |- | 2008 | 34 739 020 | 2018 | 46 444 380 | 2028 | |- | 2009 | 34 536 666 | 2019 | 50 168 783 | 2029 | |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] jlfb2dr968kwirdixmx9t5lznh5vf9r 2970854 2970853 2026-09-26T09:14:00Z Aliwal2012 39067 /* Jaarlikse verkeer */ 2970854 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Charlotte Douglas<br />Internasionale Lughawe | image = Clt.jpg | image_size = 200 | image_alt = | caption = | image2 = | image2_size = <!-- if less than 220 --> | image2_alt = | caption2 = | IATA = CLT | ICAO = KCLT | FAA = CLT | TC = | LID = | GPS = | WMO = 72314 | type = Openbaar | owner-oper = Stad Charlotte | owner = | operator = | city-served = Charlotte metropool | location = 5501 Josh Birmingham Parkway<br />[[Charlotte]], [[Noord-Carolina]], [[VSA]] | opened = 1935 | closed = <!-- {{end date|YYYY|MM|DD}} --> | hub = [[American Airlines]] | timezone = EST | utc = [[UTC-05:00]] | summer = EDT | utcs = [[UTC-04:00]] | elevation-f = 748 | elevation-m = 228 | metric-elev = yes | coordinates = {{Koördinate|35|12|50|N|080|56|35|W|region:US-NC|aansig=inlyn,titel}} | website = {{URL|www.cltairport.com}} | image_map = CLT03FEB2012.png | image_mapsize = 220 | image_map_alt = | image_map_caption = Lugfoto van die lughawe in 2012 | mapframe = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_mark = | pushpin_marksize = | r1-number = 18L/36R | r1-length-f = 8 676 | r1-length-m = 2 645 | r1-surface = Teer/beton | r2-number = 18C/36C | r2-length-f = 10 000 | r2-length-m = 3 048 | r2-surface = Beton | r3-number = 18R/36L | r3-length-f = 9 000 | r3-length-m = 2 743 | r3-surface = Beton | metric-rwy = yes | stat1-header = Passasiers (op+af) | stat1-data = 53 574 392 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 574 193 | stat3-header = Lugvrag (ton) | stat3-data = 224 905 | stat-year = 2025 | footnotes = Bronne: Charlotte Douglas Int. Lughawe<ref>{{cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/media#activity|title=CLT Monthly Activity Reports 2018–2024|website=cltairport.com|accessdate= February 12, 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/2024_Passenger_Record|title=CLT Airport Sets Record With 58.8 Million Passengers in 2024|website=cltairport.com|access-date=February 12, 2025}}</ref> }} '''Charlotte Douglas Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''CLT''', [[ICAO]]: '''KCLT''', [[FAA]] LID: '''CLT'''), tipies na verwys as '''Charlotte Douglas''', '''Douglas Lughawe''', of bloot '''CLT''', is 'n [[internasionale lughawe]] in [[Charlotte, Noord-Carolina]], Verenigde State, ongeveer tien kilometer wes van die stad se sentrale sakekern geleë. Charlotte Douglas is die primêre lughawe vir kommersiële en militêre gebruik in die Charlotte-metropolitaanse gebied. Die lughawe, wat deur die stad Charlotte se lugvaartafdeling bedryf word,<ref>{{Cite web|url=https://charlottenc.gov/Aviation/Pages/default.aspx|title=City of Charlotte – Aviation|website=City of Charlotte|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200750/https://charlottenc.gov/Aviation/Pages/default.aspx|archive-date=July 27, 2020|access-date=2 June 2020}}</ref> beslaan 2&nbsp;249&nbsp;ha grond.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/CLT/Charlotte-Douglas-International-Airport|title=CLT airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=August 20, 2022}}</ref> In 2019 was Charlotte Douglas die 11de besigste lughawe in die Verenigde State wat passasiersverkeer betref, nadat dit meer as 50 miljoen passasiers hanteer het,<ref name="charmeck.org2">{{Cite press release|date=March 3, 2020|title=50.2 Million Passengers in 2019 a New Record|url=https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|access-date=March 3, 2020|archivedate=April 27, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427214346/https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|publisher=Charlotte Department of Aviation|location=Charlotte}}</ref> en die vyfde besigste in terme van vliegtuigbedrywighede, en wêreldwyd die sesde plek beklee.<ref>{{Cite web|url=http://www.aci.aero/News/Releases/Most-Recent/2017/04/19/ACI-releases-preliminary-2016-world-airport-traffic-rankingsRobust-gains-in-passenger-traffic-at-hub-airports-serving-transPacific-and-East-Asian-routes|title=ACI Statistics April 2017|date=April 19, 2017|publisher=Airport Council International|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426155005/http://www.aci.aero/News/Releases/Most-Recent/2017/04/19/ACI-releases-preliminary-2016-world-airport-traffic-rankingsRobust-gains-in-passenger-traffic-at-hub-airports-serving-transPacific-and-East-Asian-routes|archive-date=April 26, 2017|access-date=September 11, 2017}}</ref> In 2021 het CLT gegroei tot die sesde besigste lughawe in die Verenigde State.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tedreed/2022/02/08/number-three-denver-and-number-six-charlotte-maintain-high-airport-traffic-counts-in-2021/|title=Denver And Charlotte Were Airport Traffic Winners In 2021, With Denver Ranked Third In The World|last=Reed|first=Ted|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419152430/https://www.forbes.com/sites/tedreed/2022/02/08/number-three-denver-and-number-six-charlotte-maintain-high-airport-traffic-counts-in-2021/|archive-date=April 19, 2022|access-date=19 April 2022}}</ref> Charlotte Douglas is 'n [[Spil (lughawe)|vestingsentrum]] vir [[American Airlines]], wat die meerderheid van die lughawe se vlugte bedryf. Die lughawe het vier aanloopbane en een passasiersterminaal met 115 hekke oor vyf gange. Die lughawe, 'n kommersiële-siviel-militêre fasiliteit, is die tuiste van die Charlotte Air National Guard-basis en sy gasheereenheid, die 145th Airlift Wing van die North Carolina Air National Guard.<ref>{{Cite web|url=https://www.goang.com/locations/north-carolina/charlotte-air-national-guard-base.html|title=Charlotte Air National Guard Base|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218022837/https://www.goang.com/locations/north-carolina/charlotte-air-national-guard-base.html|archive-date=February 18, 2020|access-date=18 February 2020}}</ref> [[Lêer:Charlotte Skyline from airport (2989949446).jpg|alt=|duimnael| Charlotte se luglyn in 2008 vanaf die lughawe]] [[Lêer:KCLT (1) 11.jpg|duimnael| Toegang A van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 16.jpg|duimnael| Toegang B van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 07.jpg|duimnael| Toegang D van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 03.jpg|duimnael| Toegang E van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 08.jpg|duimnael| Atrium van die lughawe.]] == Geskiedenis == === Vroeë jare === Die stad het Works Progress Administration- befondsing ontvang om Charlotte se eerste munisipale lughawe te vestig; die lughawe was destyds die grootste enkele WPA-projek in die Verenigde State, met 'n terminaal, loods, bakentoring en drie aanloopbane.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.cmhpf.org/S&Rs%20Alphabetical%20Order/Surveys&rwpahangar.htm|title=W.P.A. / Douglas Airport Hangar|website=www.cmhpf.org|access-date=16 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515182722/http://www.cmhpf.org/S%26Rs%20Alphabetical%20Order/Surveys%26rwpahangar.htm|archive-date=15 Mei 2018|url-status=live}}</ref> In 1936 het '''Charlotte Munisipale Lughawe''' geopen, wat deur die Stad Charlotte bedryf word; Eastern Air Lines het in 1937 geskeduleerde passasiersdiens begin. Die oorspronklike passasiersterminaal bestaan steeds en word deur verskeie lugvaartverwante organisasies vir kantore en opleidingslokale gebruik. Die [[United States Army Air Forces]] het beheer oor die lughawe geneem en die '''Charlotte-lugbasis''' vroeg in 1941 gestig, wat kort na die [[aanval op Pearl Harbor]] herdoop is na '''Morris Field'''. Die Amerikaanse weermag het meer as $5 miljoen in lugveldverbeterings belê teen die tyd dat die fasiliteit in 1946 aan die stad Charlotte terugbesorg is.<ref name=":5" /> Die vliegveld is deur die Derde Lugmag vir antiduikbootpatrollies en opleiding gebruik. === 1950 tot middel 1960's en straalvliegtuie === In 1954 is 'n 6 500 m² passasiersterminaal geopen en die lughawe is herdoop na '''Douglas Munisipale Lughawe''' ter ere van die voormalige Charlotte-burgemeester Ben Elbert Douglas Sr., wat 20 jaar tevore toesig gehou het oor die lughawe se opening. Die terminaal het twee verdiepings gehad; passasiersbedrywighede was tot die grondvloer beperk. Kaartjie- en bagasie-afhaal was aan elke kant van 'n oop ruimte wat die gebou noord na suid gehalveer het, en 'n mezzanine-restaurant en lugdienskantore het op hierdie oop ruimte uitgekyk. [[Delta Air Lines]] het geskeduleerde passasiersdiens in 1956 begin. Geskeduleerde straalvlugte (Eastern Air Lines Boeing 720's) het vroeg in 1962 begin. Eastern het die westelike pier gebruik, Piedmont en Delta die middelste pier, en [[United Airlines|United]] en Southern het die oostelike pier gebruik. === Laat 1960's tot 1978: voor deregulering === Die fasiliteit is met 'n groot opknappingsprojek uitgebrei in die laat 1960's. Eastern het 'n eenheidterminaal in 1967 geopen wat die ou westelike pier vervang het. Hierdie nuwe fasiliteit het agt toegewyde hekke vir Eastern gehad, elk met sy eie [[lughawesitkamer|vertreksitkamer]], [[peuselhappie|peuselkroeg]] en aparte bagasie-optelruimte. Eastern passasiers het voortgegaan om by die hoofterminaal aan te meld. In 1969 is 'n nuwe toegeboude gang parallel met die middelste pier gebou. Toe dit voltooi is, het Piedmont, Eastern en Delta ingetrek en die ou middelste pier is gesloop. Die nuwe gang het aparte vertreksitkamers, toilette en 'n vergrote bagasie-afhaalarea gehad. United se vlugte het voortgegaan om die oostelike pier te gebruik. Eastern het in 1973 nog twee hekke aan die einde van sy westelike gang bygevoeg. In April 1975 het die lughawe 97 weeksdagvertrekke na 32 bestemmings met sewe lugrederye ondersteun.<ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/CLT75p1.html|title=To Douglas Municipal Airport Effective April 15, 1975|website=www.departedflights.com|access-date=July 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717013147/http://www.departedflights.com/CLT75p1.html|archive-date=July 17, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/CLT75intro.html|title=Airlines and Aircraft Serving Charlotte Effective April 15, 1975|website=www.departedflights.com|access-date=July 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717012950/http://www.departedflights.com/CLT75intro.html|archive-date=July 17, 2018|url-status=live}}</ref> === 1978 tot 1989: dit word 'n spilpunt === Na die deregulering van lugrederye het passasiersgetalle by die terminaal tussen 1978 en 1980 byna verdubbel, met 'n nuwe 3 000 m parallelle aanloopbaan en beheertoring wat in 1979 geopen is. Die lughawe se meesterplan het 'n nuwe terminaal oorkant die aanloopbaan van die bestaande terrein vereis, met grond wat in 1979 gebreek is. Destyds het die lughawe net twee gange gehad: een wat uitsluitlik deur Eastern gebruik is, en een wat deur ander lugrederye gebruik is, insluitend United, Delta, Piedmont, en verskeie pendellugrederye.<ref>{{cite web|title=Charlotte Douglas Municipal Airport – 1979|url=http://www.departedflights.com/CLT79.html|publisher=DepartedFlights.com|access-date=September 11, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030127/http://www.departedflights.com/CLT79.html|archive-date=November 17, 2015|url-status=live}}</ref> === 1990 tot 2013: die invloed van US Airways === In 1990 is 'n nuwe 7 400 m² internasionale pendelbaan (Concourse D) geopen, en in 1991 het verdere uitbreiding van die sentrale terminaalgebou voortgegaan, wat weerspieël is van USAir se oorheersende teenwoordigheid by die lughawe. 'n Monumentale bronsbeeld van koningin Charlotte van Mecklenburg-Strelitz (die naamgenoot van die stad), geskep deur Raymond Kaskey, is voor die hoofterminaal opgerig. In 1990 het [[Lufthansa]] met Boeing 747-diens uit Duitsland begin; hierdie diens is kort daarna gestaak. In 1994 het [[British Airways]] diens na Londen begin via 'n "globale alliansie" met USAir. Dit is later gestaak, aangesien British Airways die Oneworld Alliance gevorm het en USAir deel geword het van die Star Alliance (hoewel USAir later by Oneworld aangesluit het voordat dit met American saamgesmelt het). Lufthansa het in 2003 weer diens na Charlotte begin en bedryf nou vlugte tussen Charlotte en München, deur hul Airbus A350-900- vloot te gebruik. Voor 31 Maart 2019 het Lufthansa hul Airbus A340-600- en Airbus A330-300- vliegtuie op die roete gevlieg. Vanaf 4 Julie 2023, en vir die afsienbare toekoms, het Lufthansa hul toerusting op die München-Charlotte-roete oorskakel en omgekeerd na die Airbus A340-600 vanaf die Airbus A350-900.<ref>{{cite web|url=https://onemileatatime.com/guides/lufthansa-first-class-routes/|title=Which Routes Feature Lufthansa First Class?|last=Schlappig|first=Ben|date=April 23, 2023|publisher=One Mile at a Time}}</ref> In 1999 is planne aangekondig vir die bou van 'n streekdraerhal (die huidige Concourse E) en vir die uitbreiding van Concourse A en D. Hierdie uitbreiding is ontwerp deur The Wilson Group en LS3P Associates Ltd.<ref>{{cite web|url=http://www.ls3p.com/projects/civic/charlottedouglas-international-airport-concourses-d-e-expansion/#6|title=Charlotte/Douglas International Airport Concourses D & E Expansion|publisher=LS3P Associates Ltd.|access-date=November 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522141543/http://www.ls3p.com/projects/civic/charlottedouglas-international-airport-concourses-d-e-expansion/#6|archive-date=May 22, 2014|url-status=dead}}</ref> In 2002 is die nuwe 32-hek Concourse E geopen.<ref>{{cite web|title=Fast Facts|url=http://www.charmeck.org/Departments/Airport/About+CLT/Fast+Facts.htm|publisher=City of Charlotte & Mecklenburg County Government|access-date=March 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627220947/http://www.charmeck.org/Departments/Airport/About+CLT/Fast+Facts.htm|archive-date=June 27, 2010|url-status=dead}}</ref> Die lugredery het sy Concourse D US Airways Club- ligging in 2002 gesluit. In 2003 is die hoofkaartjiesaal na die ooste uitgebrei, wat 13 bykomende kaartjietoonbanke en 'n nuwe veiligheidskontrolepunt voorsien het; Concours D is uitgebrei met 'n addisionele nege hekke. Na die verkryging van [[US Airways]] in 2005 deur America West Airlines in 'n omgekeerde oorname,<ref>{{cite web|title=Accounting Treatment|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/701345/000095012305011287/p70803a2sv1za.htm#134|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission|date=September 20, 2005|access-date=March 27, 2013|page=82|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707133805/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/701345/000095012305011287/p70803a2sv1za.htm#134|archive-date=July 7, 2017|url-status=live}}</ref> het Charlotte die primêre binnelandse spilpunt vir die lugredery gebly. Die meerderheid van US Airways se internasionale roetes het by die lugredery se tweede grootste spilpunt, Philadelphia, gebly. Tussen 2007 en 2015 het die lughawe $1,5 miljard se konstruksieprojekte voltooi, waarvan 'n deel later bekend geword het as die "CLT 2015"-plan. Hierdie projekte het 'n nuwe lughawe-ingangpad, nuwe uurlikse parkeerdekke met 'n gesentraliseerde huurmotorfasiliteit, 'n streekintermodale vragfasiliteit, 'n uitbreiding van die oostekant-terminaalvoorportaal, nuwe ingeboekte bagasie-hanteringstelsels en addisionele ruimte vir konsessies en winkels ingesluit.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cltairport.com/News/Pages/CLT2015.aspx|title=CLT 2015|website=www.cltairport.com|language=en-US|access-date=February 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113611/http://www.cltairport.com/News/Pages/CLT2015.aspx|archive-date=February 7, 2017|url-status=dead}}</ref> Konstruksie van die lughawe se vierde aanloopbaan het in die lente van 2007 begin. Op 2&nbsp;700&nbsp;m lank, laat die nuwe "derde parallel" drie onafhanklike benaderings toe vir aankomelinge, selfs uit die suide, wat moontlik die kapasiteit met 33 persent verhoog. Die nuwe aanloopbaan lê wes van die drie bestaande aanloopbane. Die bou van die vierde aanloopbaan het vereis dat dele van Wallace Neelweg (wat die westelike grens van die lughawe was) verskuif word na 'n belyning verder wes. Bouwerk het in twee fases plaasgevind. Die eerste fase, wat in Maart 2007 begin het, het gradering en dreinering ingesluit. Die tweede fase het die plaveisel en beligting van die aanloopbaan ingesluit. In Augustus 2009 het spanne die laaste gedeelte geplavei.<ref>{{cite web|title=Airport Construction Projects Update|url=http://www.charmeck.org/Departments/Airport/Runway+Road+Relocations.htm|publisher=City of Charlotte & Mecklenburg County Government|access-date=August 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210202119/http://www.charmeck.org/Departments/Airport/Runway%2BRoad%2BRelocations.htm|archive-date=February 10, 2010|url-status=dead}}</ref> Met die samesmelting van [[US Airways]] en [[American Airlines]] in 2013 het Charlotte die tweede grootste [[Spil (lughawe)|spilpunt]] vir die saamgesmelte lugredery geword, naas [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]]. === 2013 – hede: groei na samesmelting en Destination CLT === In 2015 het lughawe-amptenare die voltooiing van die "CLT 2015"-plan formeel aangekondig en die bou van die nuwe Destination CLT-lughawe-ontwikkelingsplan afgeskop.<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.charlotteobserver.com/news/business/article20190072.html|title=Charlotte airport kicks off major new round of construction projects|publisher=charlotteobserver.com|access-date=3 Oktober 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005081634/http://www.charlotteobserver.com/news/business/article20190072.html|archive-date=5 Oktober 2016|url-status=live}}</ref> Dit verteenwoordig 'n totale belegging van VS$2,5 miljard in die toekomstige groei van die lughawe. Wandelgang A Noord<!-- Concourse A North -->, 'n uitbreiding van nege hekke vir Wandelgang A, is in die somer van 2018 voltooi. [[Air Canada]], [[JetBlue]], [[United Airlines|United]], [[Southwest Airlines|Southwest]], [[Frontier Airlines|Frontier]] en [[Spirit Airlines|Spirit]] het hul bedrywighede daarna na Concourse A North verskuif.<ref>{{cite web |last1=Portillo |first1=Ely |title=Charlotte's airport manages 'tricky balance' between low-cost hub and fancy new gates |url=https://www.charlotteobserver.com/news/business/biz-columns-blogs/development/article214397124.html |website=The Charlotte Observer |publisher=McClatchy |access-date=May 12, 2020 |archive-date=September 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916081624/https://www.charlotteobserver.com/news/business/biz-columns-blogs/development/article214397124.html |url-status=live}}</ref> 'n Digitale kunswerk getiteld "Interconnected," deur Refik Anadol, word prominent op drie massiewe vertoonskerms in Concourse A North vertoon. Die kunswerk put uit die lughawe se datanetwerk van vliegtuigbewegings en verander die data in 'n volgehoue veranderende visuele kunswerk. Die belangrikste skerm van 42 m-lank is een van die grootste digitale kunswerke van sy soort in die wêreld.<ref>{{cite web |title=Destination CLT |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Aan die einde van 2019 is die nuwe terminaalmotorweg geopen. Die nuwe pad het sestien bane oor twee vlakke, met vertrekverkeer wat die verhoogde vlak gebruik en aankomsverkeer wat die grondvlak gebruik. Die agt bane op elke vlak is verdeel in vyf buitenste bane vir persoonlike voertuie, en drie binnebane vir kommersiële en lughawevoertuie.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Elevated Roadway and Terminal Curb Front |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Sommige komponente van die projek, naamlik die lugbrug vanaf die uurlikse parkeerdek en huurmotorfasiliteit, die glasafdak oor die pad, en sommige bane op die vertrekvlak moes nog voltooi word voor die terminaal-voorportaalprojek afgehandel sou wees.<ref>{{cite web |title=CLT Airport Breaks Ground on New Terminal Expansion Project |url=https://spectrumlocalnews.com/nc/charlotte/news/2019/12/10/clt-airport-breaks-ground-on-new-terminal-expansion-project |website=Spectrum News |access-date=May 12, 2020 |archive-date=February 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229113547/https://spectrumlocalnews.com/nc/charlotte/news/2019/12/10/clt-airport-breaks-ground-on-new-terminal-expansion-project |url-status=live}}</ref> In November 2019 is die Oosterminaal se uitbreiding geopen. Die bykomende 4 700&nbsp;m² verskaf hoofsaaklik passasiersgeriefsruimte, oor drie vlakke. Die hoofvlak van die uitbreiding is "The Plaza", 'n voedselhof. Die Plaza se artistieke middelpunt is 'n hangende kunswerk getiteld "Loops" deur Christian Moeller. "Loops" het deel van die projek geword deur 'n vennootskap tussen die lughawe en die Charlotte-Mecklenburg Kuns- en Wetenskapraad.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – East Terminal Expansion – The Plaza |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Die boonste vlak van die Oosterminaal se uitbreiding sluit 'n ''Centurion Lounge'' in. Destination CLT sluit 'n terminaalopknappingsprojek van VS$90 miljoen van Wandelgange A, B, C, D en die Atrium in. Aspekte van die opknappings sluit in die vervanging van die matte met terrazzo, opgegradeerde beligting, opgeknapte badkamers en nuwe sitplekke met selfoonlaaisokke by elke sitplek.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Terminal Renovations |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Die Concours B-opknappings is in 2019 afgehandel.<ref>{{cite web |title=Charlotte Douglas International Airport Completes Concourse B Renovations |url=https://cltairport.mediaroom.com/2019-06-27-Charlotte-Douglas-International-Airport-Completes-Concourse-B-Renovations |website=CLT Airport Mediaroom |access-date=May 12, 2020 |archive-date=July 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727202317/https://cltairport.mediaroom.com/2019-06-27-Charlotte-Douglas-International-Airport-Completes-Concourse-B-Renovations |url-status=live}}</ref> Met die voltooiing van die terminaalmotorweg- en randsteenkonstruksie, het werk aan die terminaal-voorportaal se opknapping en uitbreiding begin. Die projek van $600 miljoen sal na verwagting teen 2025 voltooi wees. Die projek sal bestaande veiligheidskontrolepunte A, B, C, D en E in drie groter en doeltreffender kontrolepunte konsolideer. Die bagasie-afhaal- en kaartjieareas sal heeltemal verwyder en opgeknap word. Raymond Kaskey se "Queen Charlotte"-standbeeld sal na 'n prominente posisie binne die nuwe "Queen's Court"-area in die uitgebreide voorportaal geskuif word. Nadat die opknapping en uitbreiding van die voorportaal voltooi is, sal 'n 13&nbsp;600&nbsp;m² glasafdak oor die pad gebou word en voetganger-lugbrûe en tonnels sal gebou word wat die terminaal verbind met die uurlikse parkeer-/huurmotorfasiliteitkompleks.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Terminal Lobby Expansion |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> === Toekoms === Beplanning is tans aan die gang vir die bou van 'n vierde parallelle aanloopbaan tussen bestaande aanloopbane 18R/36L en 18C/36C. Die aanloopbaan, wat na verwagting VS$1 miljard sal kos, sal na verwagting 3 000&nbsp;m (10 000 voet) lank wees. Die sooispit was in Junie 2023 en konstruksie behoort teen 2027 voltooi te wees.<ref name="New runway breaks ground">{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2023/06/09/clt-airport-runway-project-1b-american-airlines.html| title=Charlotte Douglas International Airport projects big increase in peak air traffic with new runway |first1=Erik|last1=Spanberg|work=[[Charlotte Business Journal]]|date=June 9, 2023|access-date=June 20, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Destination CLT – Fourth Parallel Runway |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Toekomstige terminaaluitbreidings wat onder die Destination CLT-sambreel ingesluit is, sluit in Fase II van die Wandelgang A-uitbreiding, Fase VIII van die Wandelgang E-uitbreiding, en uitbreidings aan Wandelgang B en C.<ref>{{cite web |last1=Martin |first1=Jenna |title=What's changed in plans for new runway at Charlotte |url=https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2019/03/28/whats-changed-in-plans-for-new-runway-at-charlotte.html |website=Charlotte Business Journal |access-date=May 12, 2020 |archive-date=January 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124024752/https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2019/03/28/whats-changed-in-plans-for-new-runway-at-charlotte.html |url-status=live}}</ref> Hierdie uitbreidings sal na verwagting ongeveer $1,1 miljard kos en sal na verwagting eers in 2026 voltooi wees. Daar word verwag dat 8-10 hekke by wandelgang B gevoeg sal word, 10-12 hekke aan Wandelgang C, en 10 hekke in die uitbreiding van Wandelgang A verder noord. Fase VIII van die Wandelgang E-uitbreiding sal 3200&nbsp;m² van houarea byvoeg aan die gang. Hierdie fase van die uitbreiding akkommodeer hekke wat reeds in werking is; passasiers moet egter onder tydelike afdakke loop om toegang te verkry tot die vliegtuie wat by hierdie hekke geparkeer is.<ref>{{cite web |title=Destination CLT |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |publisher=City of Charlotte |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> == Nuwe beheertoring == Afsonderlik van die Destination CLT-projekte, het die [[FAA]] 'n nuwe 112&nbsp;m beheertoring suid van die CLT-passasierterminaal opgerig, om die 46 m-bestaande toring noord van die terminaal te vervang. Ná voltooiing, is die toring die tweede hoogste lugverkeerbeheertoring in die Verenigde State en die negende hoogste ter wêreld.<ref>{{cite web |title=World's sky-high air traffic control towers |date=February 22, 2014 |url=https://panethos.wordpress.com/2014/02/22/worlds-sky-high-civilian-air-traffic-control-towers/ |publisher=panethos.wordpress.com |access-date=February 23, 2022 |archive-date=August 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806030104/https://panethos.wordpress.com/2014/02/22/worlds-sky-high-civilian-air-traffic-control-towers/ |url-status=live}}</ref> Die nuwe toring funsioneer reeds en is in gebruik.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Other Projects |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |publisher=City of Charlotte |access-date=May 14, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste binnelandse roetes vanaf CLT (Jan 2024 – Des 2024)''' <ref name="RITA">{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=PYg&Nv42146_anzr=Pun4y166r,%20aP:%20Pun4y166r%20Q17tyn5%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf|title=RITA &#124; BTS &#124; Transtats|publisher=Bureau of Transportation Statistics|access-date=July 24, 2023}}</ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Rederye |- | 1 |[[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando, Florida]] | 848 000 | American, Frontier, Spirit |- | 2 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia, New York]] | 698 000 | American, Delta, Spirit, Frontier |- | 3 |[[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth, Texas]] | 665 000 | American, Spirit, Frontier |- | 4 |[[O'Hare Internasionale Lughawe|Chicago–O'Hare, Illinois]] | 638 000 | American, United, Spirit, Frontier |- | 5 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 615 000 | American, Delta, JetBlue, Spirit |- | 6 |[[Miami Internasionale Lughawe|Miami, Florida]] | 576 000 | American, Frontier, Spirit |- | 7 |[[Tampa Internasionale Lughawe|Tampa, Florida]] | 564 000 | American, Spirit |- | 8 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 554 000 | American, Frontier, Spirit |- | 9 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 540 000 | American, Frontier |- | 10 |[[Raleigh–Durham Internasionale Lughawe|Raleigh–Durham, Noord-Carolina]] | 518 000 | American |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste internasionale roetes vanaf CLT (Okt 2023 – Sep 2024)'''<ref name="internationalreport">{{Cite web|title=International_Report_Passengers {{!}} Department of Transportation – Data Portal|url=https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|access-date=July 25, 2021|website=data.transportation.gov|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719031853/https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|url-status=live}}</ref> ! Rang ! Lughawe ! Passasiers ! Lugrederye |- | 1 | {{vlagikoon|MEX}} [[Cancún Internasionale Lughawe|Cancún, Meksiko]] | 501 113 | American |- | 2 | {{vlagikoon|VK}} [[Lughawe Londen-Heathrow|Londen-Heathrow, Verenigde Koninkryk]] | 485 265 | American |- | 3 | {{vlagikoon|DOM}} [[Punta Cana Internasionale Lughawe|Punta Cana, Dominikaanse Republiek]] | 366 143 | American |- | 4 |{{vlagikoon|Jamaika}} [[Sangster Internasionale Lughawe|Montego Bay, Jamaika]] | 347 083 | American |- | 5 |{{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto Pearson Internasionale Lughawe|Toronto-Pearson, Kanada]] | 293 215 | Air Canada, American |- | 6 |{{vlagikoon|GER}} [[München Internasionale Lughawe|München, Duitsland]] | 283 467 | American, Lufthansa |- | 7 |{{vlagikoon|Bahamas}} [[Lynden Pindling Internasionale Lughawe|Nassau, Bahamas]] | 219 786 | American |- | 8 |{{vlagikoon|Aruba}} [[Koningin Beatrix Internasionale Lughawe|Oranjestad, Aruba]] | 209 074 | American |- | 9 |<!-- {{vlagikoon|Turks and Caicos}} --> [[Providenciales Internasionale Lughawe|Providenciales, Turks en Caicos]] | 190 354 | American |- | 10 |{{vlagikoon|ESP}} [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Lughawe|Madrid, Spanje]] | 172 623 | American |} === Lugdiens-markaandeel === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye wat CLT bedien<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref>{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=CLT|title=Bureau of Transportation Statistics|website=transtats.bts.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111054128/http://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=CLT|archive-date=January 11, 2008|access-date=June 16, 2023}}</ref> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[American Airlines]] | 33 977 000 | 69,64% |- | 2 | [[Spirit Airlines]] | 1 189 000 | 2,44% |- | 3 | [[Delta Air Lines]] | 1 099 000 | 2,25% |- | 4 | [[United Airlines]] | 990 000 | 2,03% |- | 5 | [[Southwest Airlines]] | 771 000 | 1,58% |- | | Ander | 10 762 000 | 22,06% |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable" |+'''2000–hede''' <ref name="charmeck.org">{{Cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|title=50.2 Million Passengers in 2019 a New Record|date=March 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427214346/https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|archive-date=April 27, 2020|access-date=March 3, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/2022_Passenger_Counts|title=CLT Passenger Stats for 2022|website=cltairport.com|access-date=February 9, 2023}}</ref> ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers |- | 2000 | 23 073 894 | 2010 | 38 254 207 | 2020 | 27 205 082 |- | 2001 | 23 177 555 | 2011 | 39 043 708 | 2021 | 43 302 230 |- | 2002 | 23 597 926 | 2012 | 41 228 372 | 2022 | 47 758 605 |- | 2003 | 23 062 570 | 2013 | 43 456 310 | 2023 | 53 446 295 |- | 2004 | 25 162 943 | 2014 | 44 279 504 | 2024 | '''58 811 725''' |- | 2005 | 28 206 052 | 2015 | 44 876 627 | 2025 | 51 886 744 |- | 2006 | 29 693 949 | 2016 | 44 422 022 | 2026 | |- | 2007 | 33 165 688 | 2017 | 45 909 899 | 2027 | |- | 2008 | 34 739 020 | 2018 | 46 444 380 | 2028 | |- | 2009 | 34 536 666 | 2019 | 50 168 783 | 2029 | |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] 7bgmx1wzpfukvljpqb5279huyal3dnr 2970861 2970854 2026-09-26T09:32:18Z Aliwal2012 39067 /* Jaarlikse verkeer */ nuwe syfers ingevoer 2970861 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Charlotte Douglas<br />Internasionale Lughawe | image = Clt.jpg | image_size = 200 | image_alt = | caption = | image2 = | image2_size = <!-- if less than 220 --> | image2_alt = | caption2 = | IATA = CLT | ICAO = KCLT | FAA = CLT | TC = | LID = | GPS = | WMO = 72314 | type = Openbaar | owner-oper = Stad Charlotte | owner = | operator = | city-served = Charlotte metropool | location = 5501 Josh Birmingham Parkway<br />[[Charlotte]], [[Noord-Carolina]], [[VSA]] | opened = 1935 | closed = <!-- {{end date|YYYY|MM|DD}} --> | hub = [[American Airlines]] | timezone = EST | utc = [[UTC-05:00]] | summer = EDT | utcs = [[UTC-04:00]] | elevation-f = 748 | elevation-m = 228 | metric-elev = yes | coordinates = {{Koördinate|35|12|50|N|080|56|35|W|region:US-NC|aansig=inlyn,titel}} | website = {{URL|www.cltairport.com}} | image_map = CLT03FEB2012.png | image_mapsize = 220 | image_map_alt = | image_map_caption = Lugfoto van die lughawe in 2012 | mapframe = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_mark = | pushpin_marksize = | r1-number = 18L/36R | r1-length-f = 8 676 | r1-length-m = 2 645 | r1-surface = Teer/beton | r2-number = 18C/36C | r2-length-f = 10 000 | r2-length-m = 3 048 | r2-surface = Beton | r3-number = 18R/36L | r3-length-f = 9 000 | r3-length-m = 2 743 | r3-surface = Beton | metric-rwy = yes | stat1-header = Passasiers (op+af) | stat1-data = 53 574 392 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 574 193 | stat3-header = Lugvrag (ton) | stat3-data = 224 905 | stat-year = 2025 | footnotes = Bronne: Charlotte Douglas Int. Lughawe<ref>{{cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/media#activity|title=CLT Monthly Activity Reports 2018–2024|website=cltairport.com|accessdate= February 12, 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/2024_Passenger_Record|title=CLT Airport Sets Record With 58.8 Million Passengers in 2024|website=cltairport.com|access-date=February 12, 2025}}</ref> }} '''Charlotte Douglas Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''CLT''', [[ICAO]]: '''KCLT''', [[FAA]] LID: '''CLT'''), tipies na verwys as '''Charlotte Douglas''', '''Douglas Lughawe''', of bloot '''CLT''', is 'n [[internasionale lughawe]] in [[Charlotte, Noord-Carolina]], Verenigde State, ongeveer tien kilometer wes van die stad se sentrale sakekern geleë. Charlotte Douglas is die primêre lughawe vir kommersiële en militêre gebruik in die Charlotte-metropolitaanse gebied. Die lughawe, wat deur die stad Charlotte se lugvaartafdeling bedryf word,<ref>{{Cite web|url=https://charlottenc.gov/Aviation/Pages/default.aspx|title=City of Charlotte – Aviation|website=City of Charlotte|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200750/https://charlottenc.gov/Aviation/Pages/default.aspx|archive-date=July 27, 2020|access-date=2 June 2020}}</ref> beslaan 2&nbsp;249&nbsp;ha grond.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/CLT/Charlotte-Douglas-International-Airport|title=CLT airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=August 20, 2022}}</ref> In 2019 was Charlotte Douglas die 11de besigste lughawe in die Verenigde State wat passasiersverkeer betref, nadat dit meer as 50 miljoen passasiers hanteer het,<ref name="charmeck.org2">{{Cite press release|date=March 3, 2020|title=50.2 Million Passengers in 2019 a New Record|url=https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|access-date=March 3, 2020|archivedate=April 27, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427214346/https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|publisher=Charlotte Department of Aviation|location=Charlotte}}</ref> en die vyfde besigste in terme van vliegtuigbedrywighede, en wêreldwyd die sesde plek beklee.<ref>{{Cite web|url=http://www.aci.aero/News/Releases/Most-Recent/2017/04/19/ACI-releases-preliminary-2016-world-airport-traffic-rankingsRobust-gains-in-passenger-traffic-at-hub-airports-serving-transPacific-and-East-Asian-routes|title=ACI Statistics April 2017|date=April 19, 2017|publisher=Airport Council International|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426155005/http://www.aci.aero/News/Releases/Most-Recent/2017/04/19/ACI-releases-preliminary-2016-world-airport-traffic-rankingsRobust-gains-in-passenger-traffic-at-hub-airports-serving-transPacific-and-East-Asian-routes|archive-date=April 26, 2017|access-date=September 11, 2017}}</ref> In 2021 het CLT gegroei tot die sesde besigste lughawe in die Verenigde State.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tedreed/2022/02/08/number-three-denver-and-number-six-charlotte-maintain-high-airport-traffic-counts-in-2021/|title=Denver And Charlotte Were Airport Traffic Winners In 2021, With Denver Ranked Third In The World|last=Reed|first=Ted|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419152430/https://www.forbes.com/sites/tedreed/2022/02/08/number-three-denver-and-number-six-charlotte-maintain-high-airport-traffic-counts-in-2021/|archive-date=April 19, 2022|access-date=19 April 2022}}</ref> Charlotte Douglas is 'n [[Spil (lughawe)|vestingsentrum]] vir [[American Airlines]], wat die meerderheid van die lughawe se vlugte bedryf. Die lughawe het vier aanloopbane en een passasiersterminaal met 115 hekke oor vyf gange. Die lughawe, 'n kommersiële-siviel-militêre fasiliteit, is die tuiste van die Charlotte Air National Guard-basis en sy gasheereenheid, die 145th Airlift Wing van die North Carolina Air National Guard.<ref>{{Cite web|url=https://www.goang.com/locations/north-carolina/charlotte-air-national-guard-base.html|title=Charlotte Air National Guard Base|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218022837/https://www.goang.com/locations/north-carolina/charlotte-air-national-guard-base.html|archive-date=February 18, 2020|access-date=18 February 2020}}</ref> [[Lêer:Charlotte Skyline from airport (2989949446).jpg|alt=|duimnael| Charlotte se luglyn in 2008 vanaf die lughawe]] [[Lêer:KCLT (1) 11.jpg|duimnael| Toegang A van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 16.jpg|duimnael| Toegang B van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 07.jpg|duimnael| Toegang D van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 03.jpg|duimnael| Toegang E van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 08.jpg|duimnael| Atrium van die lughawe.]] == Geskiedenis == === Vroeë jare === Die stad het Works Progress Administration- befondsing ontvang om Charlotte se eerste munisipale lughawe te vestig; die lughawe was destyds die grootste enkele WPA-projek in die Verenigde State, met 'n terminaal, loods, bakentoring en drie aanloopbane.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.cmhpf.org/S&Rs%20Alphabetical%20Order/Surveys&rwpahangar.htm|title=W.P.A. / Douglas Airport Hangar|website=www.cmhpf.org|access-date=16 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515182722/http://www.cmhpf.org/S%26Rs%20Alphabetical%20Order/Surveys%26rwpahangar.htm|archive-date=15 Mei 2018|url-status=live}}</ref> In 1936 het '''Charlotte Munisipale Lughawe''' geopen, wat deur die Stad Charlotte bedryf word; Eastern Air Lines het in 1937 geskeduleerde passasiersdiens begin. Die oorspronklike passasiersterminaal bestaan steeds en word deur verskeie lugvaartverwante organisasies vir kantore en opleidingslokale gebruik. Die [[United States Army Air Forces]] het beheer oor die lughawe geneem en die '''Charlotte-lugbasis''' vroeg in 1941 gestig, wat kort na die [[aanval op Pearl Harbor]] herdoop is na '''Morris Field'''. Die Amerikaanse weermag het meer as $5 miljoen in lugveldverbeterings belê teen die tyd dat die fasiliteit in 1946 aan die stad Charlotte terugbesorg is.<ref name=":5" /> Die vliegveld is deur die Derde Lugmag vir antiduikbootpatrollies en opleiding gebruik. === 1950 tot middel 1960's en straalvliegtuie === In 1954 is 'n 6 500 m² passasiersterminaal geopen en die lughawe is herdoop na '''Douglas Munisipale Lughawe''' ter ere van die voormalige Charlotte-burgemeester Ben Elbert Douglas Sr., wat 20 jaar tevore toesig gehou het oor die lughawe se opening. Die terminaal het twee verdiepings gehad; passasiersbedrywighede was tot die grondvloer beperk. Kaartjie- en bagasie-afhaal was aan elke kant van 'n oop ruimte wat die gebou noord na suid gehalveer het, en 'n mezzanine-restaurant en lugdienskantore het op hierdie oop ruimte uitgekyk. [[Delta Air Lines]] het geskeduleerde passasiersdiens in 1956 begin. Geskeduleerde straalvlugte (Eastern Air Lines Boeing 720's) het vroeg in 1962 begin. Eastern het die westelike pier gebruik, Piedmont en Delta die middelste pier, en [[United Airlines|United]] en Southern het die oostelike pier gebruik. === Laat 1960's tot 1978: voor deregulering === Die fasiliteit is met 'n groot opknappingsprojek uitgebrei in die laat 1960's. Eastern het 'n eenheidterminaal in 1967 geopen wat die ou westelike pier vervang het. Hierdie nuwe fasiliteit het agt toegewyde hekke vir Eastern gehad, elk met sy eie [[lughawesitkamer|vertreksitkamer]], [[peuselhappie|peuselkroeg]] en aparte bagasie-optelruimte. Eastern passasiers het voortgegaan om by die hoofterminaal aan te meld. In 1969 is 'n nuwe toegeboude gang parallel met die middelste pier gebou. Toe dit voltooi is, het Piedmont, Eastern en Delta ingetrek en die ou middelste pier is gesloop. Die nuwe gang het aparte vertreksitkamers, toilette en 'n vergrote bagasie-afhaalarea gehad. United se vlugte het voortgegaan om die oostelike pier te gebruik. Eastern het in 1973 nog twee hekke aan die einde van sy westelike gang bygevoeg. In April 1975 het die lughawe 97 weeksdagvertrekke na 32 bestemmings met sewe lugrederye ondersteun.<ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/CLT75p1.html|title=To Douglas Municipal Airport Effective April 15, 1975|website=www.departedflights.com|access-date=July 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717013147/http://www.departedflights.com/CLT75p1.html|archive-date=July 17, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/CLT75intro.html|title=Airlines and Aircraft Serving Charlotte Effective April 15, 1975|website=www.departedflights.com|access-date=July 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717012950/http://www.departedflights.com/CLT75intro.html|archive-date=July 17, 2018|url-status=live}}</ref> === 1978 tot 1989: dit word 'n spilpunt === Na die deregulering van lugrederye het passasiersgetalle by die terminaal tussen 1978 en 1980 byna verdubbel, met 'n nuwe 3 000 m parallelle aanloopbaan en beheertoring wat in 1979 geopen is. Die lughawe se meesterplan het 'n nuwe terminaal oorkant die aanloopbaan van die bestaande terrein vereis, met grond wat in 1979 gebreek is. Destyds het die lughawe net twee gange gehad: een wat uitsluitlik deur Eastern gebruik is, en een wat deur ander lugrederye gebruik is, insluitend United, Delta, Piedmont, en verskeie pendellugrederye.<ref>{{cite web|title=Charlotte Douglas Municipal Airport – 1979|url=http://www.departedflights.com/CLT79.html|publisher=DepartedFlights.com|access-date=September 11, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030127/http://www.departedflights.com/CLT79.html|archive-date=November 17, 2015|url-status=live}}</ref> === 1990 tot 2013: die invloed van US Airways === In 1990 is 'n nuwe 7 400 m² internasionale pendelbaan (Concourse D) geopen, en in 1991 het verdere uitbreiding van die sentrale terminaalgebou voortgegaan, wat weerspieël is van USAir se oorheersende teenwoordigheid by die lughawe. 'n Monumentale bronsbeeld van koningin Charlotte van Mecklenburg-Strelitz (die naamgenoot van die stad), geskep deur Raymond Kaskey, is voor die hoofterminaal opgerig. In 1990 het [[Lufthansa]] met Boeing 747-diens uit Duitsland begin; hierdie diens is kort daarna gestaak. In 1994 het [[British Airways]] diens na Londen begin via 'n "globale alliansie" met USAir. Dit is later gestaak, aangesien British Airways die Oneworld Alliance gevorm het en USAir deel geword het van die Star Alliance (hoewel USAir later by Oneworld aangesluit het voordat dit met American saamgesmelt het). Lufthansa het in 2003 weer diens na Charlotte begin en bedryf nou vlugte tussen Charlotte en München, deur hul Airbus A350-900- vloot te gebruik. Voor 31 Maart 2019 het Lufthansa hul Airbus A340-600- en Airbus A330-300- vliegtuie op die roete gevlieg. Vanaf 4 Julie 2023, en vir die afsienbare toekoms, het Lufthansa hul toerusting op die München-Charlotte-roete oorskakel en omgekeerd na die Airbus A340-600 vanaf die Airbus A350-900.<ref>{{cite web|url=https://onemileatatime.com/guides/lufthansa-first-class-routes/|title=Which Routes Feature Lufthansa First Class?|last=Schlappig|first=Ben|date=April 23, 2023|publisher=One Mile at a Time}}</ref> In 1999 is planne aangekondig vir die bou van 'n streekdraerhal (die huidige Concourse E) en vir die uitbreiding van Concourse A en D. Hierdie uitbreiding is ontwerp deur The Wilson Group en LS3P Associates Ltd.<ref>{{cite web|url=http://www.ls3p.com/projects/civic/charlottedouglas-international-airport-concourses-d-e-expansion/#6|title=Charlotte/Douglas International Airport Concourses D & E Expansion|publisher=LS3P Associates Ltd.|access-date=November 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522141543/http://www.ls3p.com/projects/civic/charlottedouglas-international-airport-concourses-d-e-expansion/#6|archive-date=May 22, 2014|url-status=dead}}</ref> In 2002 is die nuwe 32-hek Concourse E geopen.<ref>{{cite web|title=Fast Facts|url=http://www.charmeck.org/Departments/Airport/About+CLT/Fast+Facts.htm|publisher=City of Charlotte & Mecklenburg County Government|access-date=March 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627220947/http://www.charmeck.org/Departments/Airport/About+CLT/Fast+Facts.htm|archive-date=June 27, 2010|url-status=dead}}</ref> Die lugredery het sy Concourse D US Airways Club- ligging in 2002 gesluit. In 2003 is die hoofkaartjiesaal na die ooste uitgebrei, wat 13 bykomende kaartjietoonbanke en 'n nuwe veiligheidskontrolepunt voorsien het; Concours D is uitgebrei met 'n addisionele nege hekke. Na die verkryging van [[US Airways]] in 2005 deur America West Airlines in 'n omgekeerde oorname,<ref>{{cite web|title=Accounting Treatment|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/701345/000095012305011287/p70803a2sv1za.htm#134|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission|date=September 20, 2005|access-date=March 27, 2013|page=82|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707133805/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/701345/000095012305011287/p70803a2sv1za.htm#134|archive-date=July 7, 2017|url-status=live}}</ref> het Charlotte die primêre binnelandse spilpunt vir die lugredery gebly. Die meerderheid van US Airways se internasionale roetes het by die lugredery se tweede grootste spilpunt, Philadelphia, gebly. Tussen 2007 en 2015 het die lughawe $1,5 miljard se konstruksieprojekte voltooi, waarvan 'n deel later bekend geword het as die "CLT 2015"-plan. Hierdie projekte het 'n nuwe lughawe-ingangpad, nuwe uurlikse parkeerdekke met 'n gesentraliseerde huurmotorfasiliteit, 'n streekintermodale vragfasiliteit, 'n uitbreiding van die oostekant-terminaalvoorportaal, nuwe ingeboekte bagasie-hanteringstelsels en addisionele ruimte vir konsessies en winkels ingesluit.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cltairport.com/News/Pages/CLT2015.aspx|title=CLT 2015|website=www.cltairport.com|language=en-US|access-date=February 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113611/http://www.cltairport.com/News/Pages/CLT2015.aspx|archive-date=February 7, 2017|url-status=dead}}</ref> Konstruksie van die lughawe se vierde aanloopbaan het in die lente van 2007 begin. Op 2&nbsp;700&nbsp;m lank, laat die nuwe "derde parallel" drie onafhanklike benaderings toe vir aankomelinge, selfs uit die suide, wat moontlik die kapasiteit met 33 persent verhoog. Die nuwe aanloopbaan lê wes van die drie bestaande aanloopbane. Die bou van die vierde aanloopbaan het vereis dat dele van Wallace Neelweg (wat die westelike grens van die lughawe was) verskuif word na 'n belyning verder wes. Bouwerk het in twee fases plaasgevind. Die eerste fase, wat in Maart 2007 begin het, het gradering en dreinering ingesluit. Die tweede fase het die plaveisel en beligting van die aanloopbaan ingesluit. In Augustus 2009 het spanne die laaste gedeelte geplavei.<ref>{{cite web|title=Airport Construction Projects Update|url=http://www.charmeck.org/Departments/Airport/Runway+Road+Relocations.htm|publisher=City of Charlotte & Mecklenburg County Government|access-date=August 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210202119/http://www.charmeck.org/Departments/Airport/Runway%2BRoad%2BRelocations.htm|archive-date=February 10, 2010|url-status=dead}}</ref> Met die samesmelting van [[US Airways]] en [[American Airlines]] in 2013 het Charlotte die tweede grootste [[Spil (lughawe)|spilpunt]] vir die saamgesmelte lugredery geword, naas [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]]. === 2013 – hede: groei na samesmelting en Destination CLT === In 2015 het lughawe-amptenare die voltooiing van die "CLT 2015"-plan formeel aangekondig en die bou van die nuwe Destination CLT-lughawe-ontwikkelingsplan afgeskop.<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.charlotteobserver.com/news/business/article20190072.html|title=Charlotte airport kicks off major new round of construction projects|publisher=charlotteobserver.com|access-date=3 Oktober 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005081634/http://www.charlotteobserver.com/news/business/article20190072.html|archive-date=5 Oktober 2016|url-status=live}}</ref> Dit verteenwoordig 'n totale belegging van VS$2,5 miljard in die toekomstige groei van die lughawe. Wandelgang A Noord<!-- Concourse A North -->, 'n uitbreiding van nege hekke vir Wandelgang A, is in die somer van 2018 voltooi. [[Air Canada]], [[JetBlue]], [[United Airlines|United]], [[Southwest Airlines|Southwest]], [[Frontier Airlines|Frontier]] en [[Spirit Airlines|Spirit]] het hul bedrywighede daarna na Concourse A North verskuif.<ref>{{cite web |last1=Portillo |first1=Ely |title=Charlotte's airport manages 'tricky balance' between low-cost hub and fancy new gates |url=https://www.charlotteobserver.com/news/business/biz-columns-blogs/development/article214397124.html |website=The Charlotte Observer |publisher=McClatchy |access-date=May 12, 2020 |archive-date=September 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916081624/https://www.charlotteobserver.com/news/business/biz-columns-blogs/development/article214397124.html |url-status=live}}</ref> 'n Digitale kunswerk getiteld "Interconnected," deur Refik Anadol, word prominent op drie massiewe vertoonskerms in Concourse A North vertoon. Die kunswerk put uit die lughawe se datanetwerk van vliegtuigbewegings en verander die data in 'n volgehoue veranderende visuele kunswerk. Die belangrikste skerm van 42 m-lank is een van die grootste digitale kunswerke van sy soort in die wêreld.<ref>{{cite web |title=Destination CLT |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Aan die einde van 2019 is die nuwe terminaalmotorweg geopen. Die nuwe pad het sestien bane oor twee vlakke, met vertrekverkeer wat die verhoogde vlak gebruik en aankomsverkeer wat die grondvlak gebruik. Die agt bane op elke vlak is verdeel in vyf buitenste bane vir persoonlike voertuie, en drie binnebane vir kommersiële en lughawevoertuie.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Elevated Roadway and Terminal Curb Front |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Sommige komponente van die projek, naamlik die lugbrug vanaf die uurlikse parkeerdek en huurmotorfasiliteit, die glasafdak oor die pad, en sommige bane op die vertrekvlak moes nog voltooi word voor die terminaal-voorportaalprojek afgehandel sou wees.<ref>{{cite web |title=CLT Airport Breaks Ground on New Terminal Expansion Project |url=https://spectrumlocalnews.com/nc/charlotte/news/2019/12/10/clt-airport-breaks-ground-on-new-terminal-expansion-project |website=Spectrum News |access-date=May 12, 2020 |archive-date=February 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229113547/https://spectrumlocalnews.com/nc/charlotte/news/2019/12/10/clt-airport-breaks-ground-on-new-terminal-expansion-project |url-status=live}}</ref> In November 2019 is die Oosterminaal se uitbreiding geopen. Die bykomende 4 700&nbsp;m² verskaf hoofsaaklik passasiersgeriefsruimte, oor drie vlakke. Die hoofvlak van die uitbreiding is "The Plaza", 'n voedselhof. Die Plaza se artistieke middelpunt is 'n hangende kunswerk getiteld "Loops" deur Christian Moeller. "Loops" het deel van die projek geword deur 'n vennootskap tussen die lughawe en die Charlotte-Mecklenburg Kuns- en Wetenskapraad.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – East Terminal Expansion – The Plaza |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Die boonste vlak van die Oosterminaal se uitbreiding sluit 'n ''Centurion Lounge'' in. Destination CLT sluit 'n terminaalopknappingsprojek van VS$90 miljoen van Wandelgange A, B, C, D en die Atrium in. Aspekte van die opknappings sluit in die vervanging van die matte met terrazzo, opgegradeerde beligting, opgeknapte badkamers en nuwe sitplekke met selfoonlaaisokke by elke sitplek.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Terminal Renovations |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Die Concours B-opknappings is in 2019 afgehandel.<ref>{{cite web |title=Charlotte Douglas International Airport Completes Concourse B Renovations |url=https://cltairport.mediaroom.com/2019-06-27-Charlotte-Douglas-International-Airport-Completes-Concourse-B-Renovations |website=CLT Airport Mediaroom |access-date=May 12, 2020 |archive-date=July 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727202317/https://cltairport.mediaroom.com/2019-06-27-Charlotte-Douglas-International-Airport-Completes-Concourse-B-Renovations |url-status=live}}</ref> Met die voltooiing van die terminaalmotorweg- en randsteenkonstruksie, het werk aan die terminaal-voorportaal se opknapping en uitbreiding begin. Die projek van $600 miljoen sal na verwagting teen 2025 voltooi wees. Die projek sal bestaande veiligheidskontrolepunte A, B, C, D en E in drie groter en doeltreffender kontrolepunte konsolideer. Die bagasie-afhaal- en kaartjieareas sal heeltemal verwyder en opgeknap word. Raymond Kaskey se "Queen Charlotte"-standbeeld sal na 'n prominente posisie binne die nuwe "Queen's Court"-area in die uitgebreide voorportaal geskuif word. Nadat die opknapping en uitbreiding van die voorportaal voltooi is, sal 'n 13&nbsp;600&nbsp;m² glasafdak oor die pad gebou word en voetganger-lugbrûe en tonnels sal gebou word wat die terminaal verbind met die uurlikse parkeer-/huurmotorfasiliteitkompleks.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Terminal Lobby Expansion |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> === Toekoms === Beplanning is tans aan die gang vir die bou van 'n vierde parallelle aanloopbaan tussen bestaande aanloopbane 18R/36L en 18C/36C. Die aanloopbaan, wat na verwagting VS$1 miljard sal kos, sal na verwagting 3 000&nbsp;m (10 000 voet) lank wees. Die sooispit was in Junie 2023 en konstruksie behoort teen 2027 voltooi te wees.<ref name="New runway breaks ground">{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2023/06/09/clt-airport-runway-project-1b-american-airlines.html| title=Charlotte Douglas International Airport projects big increase in peak air traffic with new runway |first1=Erik|last1=Spanberg|work=[[Charlotte Business Journal]]|date=June 9, 2023|access-date=June 20, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Destination CLT – Fourth Parallel Runway |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Toekomstige terminaaluitbreidings wat onder die Destination CLT-sambreel ingesluit is, sluit in Fase II van die Wandelgang A-uitbreiding, Fase VIII van die Wandelgang E-uitbreiding, en uitbreidings aan Wandelgang B en C.<ref>{{cite web |last1=Martin |first1=Jenna |title=What's changed in plans for new runway at Charlotte |url=https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2019/03/28/whats-changed-in-plans-for-new-runway-at-charlotte.html |website=Charlotte Business Journal |access-date=May 12, 2020 |archive-date=January 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124024752/https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2019/03/28/whats-changed-in-plans-for-new-runway-at-charlotte.html |url-status=live}}</ref> Hierdie uitbreidings sal na verwagting ongeveer $1,1 miljard kos en sal na verwagting eers in 2026 voltooi wees. Daar word verwag dat 8-10 hekke by wandelgang B gevoeg sal word, 10-12 hekke aan Wandelgang C, en 10 hekke in die uitbreiding van Wandelgang A verder noord. Fase VIII van die Wandelgang E-uitbreiding sal 3200&nbsp;m² van houarea byvoeg aan die gang. Hierdie fase van die uitbreiding akkommodeer hekke wat reeds in werking is; passasiers moet egter onder tydelike afdakke loop om toegang te verkry tot die vliegtuie wat by hierdie hekke geparkeer is.<ref>{{cite web |title=Destination CLT |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |publisher=City of Charlotte |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> == Nuwe beheertoring == Afsonderlik van die Destination CLT-projekte, het die [[FAA]] 'n nuwe 112&nbsp;m beheertoring suid van die CLT-passasierterminaal opgerig, om die 46 m-bestaande toring noord van die terminaal te vervang. Ná voltooiing, is die toring die tweede hoogste lugverkeerbeheertoring in die Verenigde State en die negende hoogste ter wêreld.<ref>{{cite web |title=World's sky-high air traffic control towers |date=February 22, 2014 |url=https://panethos.wordpress.com/2014/02/22/worlds-sky-high-civilian-air-traffic-control-towers/ |publisher=panethos.wordpress.com |access-date=February 23, 2022 |archive-date=August 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806030104/https://panethos.wordpress.com/2014/02/22/worlds-sky-high-civilian-air-traffic-control-towers/ |url-status=live}}</ref> Die nuwe toring funsioneer reeds en is in gebruik.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Other Projects |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |publisher=City of Charlotte |access-date=May 14, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste binnelandse roetes vanaf CLT (Jan 2024 – Des 2024)''' <ref name="RITA">{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=PYg&Nv42146_anzr=Pun4y166r,%20aP:%20Pun4y166r%20Q17tyn5%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf|title=RITA &#124; BTS &#124; Transtats|publisher=Bureau of Transportation Statistics|access-date=July 24, 2023}}</ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Rederye |- | 1 |[[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando, Florida]] | 848 000 | American, Frontier, Spirit |- | 2 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia, New York]] | 698 000 | American, Delta, Spirit, Frontier |- | 3 |[[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth, Texas]] | 665 000 | American, Spirit, Frontier |- | 4 |[[O'Hare Internasionale Lughawe|Chicago–O'Hare, Illinois]] | 638 000 | American, United, Spirit, Frontier |- | 5 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 615 000 | American, Delta, JetBlue, Spirit |- | 6 |[[Miami Internasionale Lughawe|Miami, Florida]] | 576 000 | American, Frontier, Spirit |- | 7 |[[Tampa Internasionale Lughawe|Tampa, Florida]] | 564 000 | American, Spirit |- | 8 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 554 000 | American, Frontier, Spirit |- | 9 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 540 000 | American, Frontier |- | 10 |[[Raleigh–Durham Internasionale Lughawe|Raleigh–Durham, Noord-Carolina]] | 518 000 | American |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste internasionale roetes vanaf CLT (Okt 2023 – Sep 2024)'''<ref name="internationalreport">{{Cite web|title=International_Report_Passengers {{!}} Department of Transportation – Data Portal|url=https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|access-date=July 25, 2021|website=data.transportation.gov|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719031853/https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|url-status=live}}</ref> ! Rang ! Lughawe ! Passasiers ! Lugrederye |- | 1 | {{vlagikoon|MEX}} [[Cancún Internasionale Lughawe|Cancún, Meksiko]] | 501 113 | American |- | 2 | {{vlagikoon|VK}} [[Lughawe Londen-Heathrow|Londen-Heathrow, Verenigde Koninkryk]] | 485 265 | American |- | 3 | {{vlagikoon|DOM}} [[Punta Cana Internasionale Lughawe|Punta Cana, Dominikaanse Republiek]] | 366 143 | American |- | 4 |{{vlagikoon|Jamaika}} [[Sangster Internasionale Lughawe|Montego Bay, Jamaika]] | 347 083 | American |- | 5 |{{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto Pearson Internasionale Lughawe|Toronto-Pearson, Kanada]] | 293 215 | Air Canada, American |- | 6 |{{vlagikoon|GER}} [[München Internasionale Lughawe|München, Duitsland]] | 283 467 | American, Lufthansa |- | 7 |{{vlagikoon|Bahamas}} [[Lynden Pindling Internasionale Lughawe|Nassau, Bahamas]] | 219 786 | American |- | 8 |{{vlagikoon|Aruba}} [[Koningin Beatrix Internasionale Lughawe|Oranjestad, Aruba]] | 209 074 | American |- | 9 |<!-- {{vlagikoon|Turks and Caicos}} --> [[Providenciales Internasionale Lughawe|Providenciales, Turks en Caicos]] | 190 354 | American |- | 10 |{{vlagikoon|ESP}} [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Lughawe|Madrid, Spanje]] | 172 623 | American |} === Lugdiens-markaandeel === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye wat CLT bedien<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref>{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=CLT|title=Bureau of Transportation Statistics|website=transtats.bts.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111054128/http://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=CLT|archive-date=January 11, 2008|access-date=June 16, 2023}}</ref> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[American Airlines]] | 33 977 000 | 69,64% |- | 2 | [[Spirit Airlines]] | 1 189 000 | 2,44% |- | 3 | [[Delta Air Lines]] | 1 099 000 | 2,25% |- | 4 | [[United Airlines]] | 990 000 | 2,03% |- | 5 | [[Southwest Airlines]] | 771 000 | 1,58% |- | | Ander | 10 762 000 | 22,06% |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable" |+'''2000–hede''' <ref name="charmeck.org">{{Cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|title=50.2 Million Passengers in 2019 a New Record|date=March 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427214346/https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|archive-date=April 27, 2020|access-date=March 3, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/2022_Passenger_Counts|title=CLT Passenger Stats for 2022|website=cltairport.com|access-date=February 9, 2023}}</ref> ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers |- | 2000 | 21,692,479 | 2010 | 37,951,414 | 2020 | 26,228,879 |- | 2001 | 21,294,054 | 2011 | 38,748,714 | 2021 | 41,889,099 |- | 2002 | 21,978,865 | 2012 | 40,740,461 | 2022 | 46,349,253 |- | 2003 | 23,345,327 | 2013 | 43,477,938 | 2023 | 51,972,786 |- | 2004 | 25,531,937 | 2014 | 43,985,941 | 2024 | '''57,272,639''' |- | 2005 | 28,720,367 | 2015 | 44,551,396 | 2025 | 51 886 744 |- | 2006 | 30,072,881 | 2016 | 43,643,641 | 2026 | |- | 2007 | 33,615,542 | 2017 | 44,578,239 | 2027 | |- | 2008 | 35,016,664 | 2018 | 44,717,683 | 2028 | |- | 2009 | 34,944,513 | 2019 | 48,512,104 | 2029 | |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] 095zj4a3h59kbd2yz27dblnbrgvymuf 2970863 2970861 2026-09-26T09:35:22Z Aliwal2012 39067 /* Jaarlikse verkeer */ geen desimale 2970863 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Charlotte Douglas<br />Internasionale Lughawe | image = Clt.jpg | image_size = 200 | image_alt = | caption = | image2 = | image2_size = <!-- if less than 220 --> | image2_alt = | caption2 = | IATA = CLT | ICAO = KCLT | FAA = CLT | TC = | LID = | GPS = | WMO = 72314 | type = Openbaar | owner-oper = Stad Charlotte | owner = | operator = | city-served = Charlotte metropool | location = 5501 Josh Birmingham Parkway<br />[[Charlotte]], [[Noord-Carolina]], [[VSA]] | opened = 1935 | closed = <!-- {{end date|YYYY|MM|DD}} --> | hub = [[American Airlines]] | timezone = EST | utc = [[UTC-05:00]] | summer = EDT | utcs = [[UTC-04:00]] | elevation-f = 748 | elevation-m = 228 | metric-elev = yes | coordinates = {{Koördinate|35|12|50|N|080|56|35|W|region:US-NC|aansig=inlyn,titel}} | website = {{URL|www.cltairport.com}} | image_map = CLT03FEB2012.png | image_mapsize = 220 | image_map_alt = | image_map_caption = Lugfoto van die lughawe in 2012 | mapframe = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_mark = | pushpin_marksize = | r1-number = 18L/36R | r1-length-f = 8 676 | r1-length-m = 2 645 | r1-surface = Teer/beton | r2-number = 18C/36C | r2-length-f = 10 000 | r2-length-m = 3 048 | r2-surface = Beton | r3-number = 18R/36L | r3-length-f = 9 000 | r3-length-m = 2 743 | r3-surface = Beton | metric-rwy = yes | stat1-header = Passasiers (op+af) | stat1-data = 53 574 392 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 574 193 | stat3-header = Lugvrag (ton) | stat3-data = 224 905 | stat-year = 2025 | footnotes = Bronne: Charlotte Douglas Int. Lughawe<ref>{{cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/media#activity|title=CLT Monthly Activity Reports 2018–2024|website=cltairport.com|accessdate= February 12, 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/2024_Passenger_Record|title=CLT Airport Sets Record With 58.8 Million Passengers in 2024|website=cltairport.com|access-date=February 12, 2025}}</ref> }} '''Charlotte Douglas Internasionale Lughawe''' ([[IATA-kode|IATA]]: '''CLT''', [[ICAO]]: '''KCLT''', [[FAA]] LID: '''CLT'''), tipies na verwys as '''Charlotte Douglas''', '''Douglas Lughawe''', of bloot '''CLT''', is 'n [[internasionale lughawe]] in [[Charlotte, Noord-Carolina]], Verenigde State, ongeveer tien kilometer wes van die stad se sentrale sakekern geleë. Charlotte Douglas is die primêre lughawe vir kommersiële en militêre gebruik in die Charlotte-metropolitaanse gebied. Die lughawe, wat deur die stad Charlotte se lugvaartafdeling bedryf word,<ref>{{Cite web|url=https://charlottenc.gov/Aviation/Pages/default.aspx|title=City of Charlotte – Aviation|website=City of Charlotte|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727200750/https://charlottenc.gov/Aviation/Pages/default.aspx|archive-date=July 27, 2020|access-date=2 June 2020}}</ref> beslaan 2&nbsp;249&nbsp;ha grond.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/CLT/Charlotte-Douglas-International-Airport|title=CLT airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=August 20, 2022}}</ref> In 2019 was Charlotte Douglas die 11de besigste lughawe in die Verenigde State wat passasiersverkeer betref, nadat dit meer as 50 miljoen passasiers hanteer het,<ref name="charmeck.org2">{{Cite press release|date=March 3, 2020|title=50.2 Million Passengers in 2019 a New Record|url=https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|access-date=March 3, 2020|archivedate=April 27, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427214346/https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|publisher=Charlotte Department of Aviation|location=Charlotte}}</ref> en die vyfde besigste in terme van vliegtuigbedrywighede, en wêreldwyd die sesde plek beklee.<ref>{{Cite web|url=http://www.aci.aero/News/Releases/Most-Recent/2017/04/19/ACI-releases-preliminary-2016-world-airport-traffic-rankingsRobust-gains-in-passenger-traffic-at-hub-airports-serving-transPacific-and-East-Asian-routes|title=ACI Statistics April 2017|date=April 19, 2017|publisher=Airport Council International|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426155005/http://www.aci.aero/News/Releases/Most-Recent/2017/04/19/ACI-releases-preliminary-2016-world-airport-traffic-rankingsRobust-gains-in-passenger-traffic-at-hub-airports-serving-transPacific-and-East-Asian-routes|archive-date=April 26, 2017|access-date=September 11, 2017}}</ref> In 2021 het CLT gegroei tot die sesde besigste lughawe in die Verenigde State.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tedreed/2022/02/08/number-three-denver-and-number-six-charlotte-maintain-high-airport-traffic-counts-in-2021/|title=Denver And Charlotte Were Airport Traffic Winners In 2021, With Denver Ranked Third In The World|last=Reed|first=Ted|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419152430/https://www.forbes.com/sites/tedreed/2022/02/08/number-three-denver-and-number-six-charlotte-maintain-high-airport-traffic-counts-in-2021/|archive-date=April 19, 2022|access-date=19 April 2022}}</ref> Charlotte Douglas is 'n [[Spil (lughawe)|vestingsentrum]] vir [[American Airlines]], wat die meerderheid van die lughawe se vlugte bedryf. Die lughawe het vier aanloopbane en een passasiersterminaal met 115 hekke oor vyf gange. Die lughawe, 'n kommersiële-siviel-militêre fasiliteit, is die tuiste van die Charlotte Air National Guard-basis en sy gasheereenheid, die 145th Airlift Wing van die North Carolina Air National Guard.<ref>{{Cite web|url=https://www.goang.com/locations/north-carolina/charlotte-air-national-guard-base.html|title=Charlotte Air National Guard Base|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218022837/https://www.goang.com/locations/north-carolina/charlotte-air-national-guard-base.html|archive-date=February 18, 2020|access-date=18 February 2020}}</ref> [[Lêer:Charlotte Skyline from airport (2989949446).jpg|alt=|duimnael| Charlotte se luglyn in 2008 vanaf die lughawe]] [[Lêer:KCLT (1) 11.jpg|duimnael| Toegang A van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 16.jpg|duimnael| Toegang B van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 07.jpg|duimnael| Toegang D van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 03.jpg|duimnael| Toegang E van die lughawe.]] [[Lêer:KCLT (1) 08.jpg|duimnael| Atrium van die lughawe.]] == Geskiedenis == === Vroeë jare === Die stad het Works Progress Administration- befondsing ontvang om Charlotte se eerste munisipale lughawe te vestig; die lughawe was destyds die grootste enkele WPA-projek in die Verenigde State, met 'n terminaal, loods, bakentoring en drie aanloopbane.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.cmhpf.org/S&Rs%20Alphabetical%20Order/Surveys&rwpahangar.htm|title=W.P.A. / Douglas Airport Hangar|website=www.cmhpf.org|access-date=16 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515182722/http://www.cmhpf.org/S%26Rs%20Alphabetical%20Order/Surveys%26rwpahangar.htm|archive-date=15 Mei 2018|url-status=live}}</ref> In 1936 het '''Charlotte Munisipale Lughawe''' geopen, wat deur die Stad Charlotte bedryf word; Eastern Air Lines het in 1937 geskeduleerde passasiersdiens begin. Die oorspronklike passasiersterminaal bestaan steeds en word deur verskeie lugvaartverwante organisasies vir kantore en opleidingslokale gebruik. Die [[United States Army Air Forces]] het beheer oor die lughawe geneem en die '''Charlotte-lugbasis''' vroeg in 1941 gestig, wat kort na die [[aanval op Pearl Harbor]] herdoop is na '''Morris Field'''. Die Amerikaanse weermag het meer as $5 miljoen in lugveldverbeterings belê teen die tyd dat die fasiliteit in 1946 aan die stad Charlotte terugbesorg is.<ref name=":5" /> Die vliegveld is deur die Derde Lugmag vir antiduikbootpatrollies en opleiding gebruik. === 1950 tot middel 1960's en straalvliegtuie === In 1954 is 'n 6 500 m² passasiersterminaal geopen en die lughawe is herdoop na '''Douglas Munisipale Lughawe''' ter ere van die voormalige Charlotte-burgemeester Ben Elbert Douglas Sr., wat 20 jaar tevore toesig gehou het oor die lughawe se opening. Die terminaal het twee verdiepings gehad; passasiersbedrywighede was tot die grondvloer beperk. Kaartjie- en bagasie-afhaal was aan elke kant van 'n oop ruimte wat die gebou noord na suid gehalveer het, en 'n mezzanine-restaurant en lugdienskantore het op hierdie oop ruimte uitgekyk. [[Delta Air Lines]] het geskeduleerde passasiersdiens in 1956 begin. Geskeduleerde straalvlugte (Eastern Air Lines Boeing 720's) het vroeg in 1962 begin. Eastern het die westelike pier gebruik, Piedmont en Delta die middelste pier, en [[United Airlines|United]] en Southern het die oostelike pier gebruik. === Laat 1960's tot 1978: voor deregulering === Die fasiliteit is met 'n groot opknappingsprojek uitgebrei in die laat 1960's. Eastern het 'n eenheidterminaal in 1967 geopen wat die ou westelike pier vervang het. Hierdie nuwe fasiliteit het agt toegewyde hekke vir Eastern gehad, elk met sy eie [[lughawesitkamer|vertreksitkamer]], [[peuselhappie|peuselkroeg]] en aparte bagasie-optelruimte. Eastern passasiers het voortgegaan om by die hoofterminaal aan te meld. In 1969 is 'n nuwe toegeboude gang parallel met die middelste pier gebou. Toe dit voltooi is, het Piedmont, Eastern en Delta ingetrek en die ou middelste pier is gesloop. Die nuwe gang het aparte vertreksitkamers, toilette en 'n vergrote bagasie-afhaalarea gehad. United se vlugte het voortgegaan om die oostelike pier te gebruik. Eastern het in 1973 nog twee hekke aan die einde van sy westelike gang bygevoeg. In April 1975 het die lughawe 97 weeksdagvertrekke na 32 bestemmings met sewe lugrederye ondersteun.<ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/CLT75p1.html|title=To Douglas Municipal Airport Effective April 15, 1975|website=www.departedflights.com|access-date=July 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717013147/http://www.departedflights.com/CLT75p1.html|archive-date=July 17, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/CLT75intro.html|title=Airlines and Aircraft Serving Charlotte Effective April 15, 1975|website=www.departedflights.com|access-date=July 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717012950/http://www.departedflights.com/CLT75intro.html|archive-date=July 17, 2018|url-status=live}}</ref> === 1978 tot 1989: dit word 'n spilpunt === Na die deregulering van lugrederye het passasiersgetalle by die terminaal tussen 1978 en 1980 byna verdubbel, met 'n nuwe 3 000 m parallelle aanloopbaan en beheertoring wat in 1979 geopen is. Die lughawe se meesterplan het 'n nuwe terminaal oorkant die aanloopbaan van die bestaande terrein vereis, met grond wat in 1979 gebreek is. Destyds het die lughawe net twee gange gehad: een wat uitsluitlik deur Eastern gebruik is, en een wat deur ander lugrederye gebruik is, insluitend United, Delta, Piedmont, en verskeie pendellugrederye.<ref>{{cite web|title=Charlotte Douglas Municipal Airport – 1979|url=http://www.departedflights.com/CLT79.html|publisher=DepartedFlights.com|access-date=September 11, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030127/http://www.departedflights.com/CLT79.html|archive-date=November 17, 2015|url-status=live}}</ref> === 1990 tot 2013: die invloed van US Airways === In 1990 is 'n nuwe 7 400 m² internasionale pendelbaan (Concourse D) geopen, en in 1991 het verdere uitbreiding van die sentrale terminaalgebou voortgegaan, wat weerspieël is van USAir se oorheersende teenwoordigheid by die lughawe. 'n Monumentale bronsbeeld van koningin Charlotte van Mecklenburg-Strelitz (die naamgenoot van die stad), geskep deur Raymond Kaskey, is voor die hoofterminaal opgerig. In 1990 het [[Lufthansa]] met Boeing 747-diens uit Duitsland begin; hierdie diens is kort daarna gestaak. In 1994 het [[British Airways]] diens na Londen begin via 'n "globale alliansie" met USAir. Dit is later gestaak, aangesien British Airways die Oneworld Alliance gevorm het en USAir deel geword het van die Star Alliance (hoewel USAir later by Oneworld aangesluit het voordat dit met American saamgesmelt het). Lufthansa het in 2003 weer diens na Charlotte begin en bedryf nou vlugte tussen Charlotte en München, deur hul Airbus A350-900- vloot te gebruik. Voor 31 Maart 2019 het Lufthansa hul Airbus A340-600- en Airbus A330-300- vliegtuie op die roete gevlieg. Vanaf 4 Julie 2023, en vir die afsienbare toekoms, het Lufthansa hul toerusting op die München-Charlotte-roete oorskakel en omgekeerd na die Airbus A340-600 vanaf die Airbus A350-900.<ref>{{cite web|url=https://onemileatatime.com/guides/lufthansa-first-class-routes/|title=Which Routes Feature Lufthansa First Class?|last=Schlappig|first=Ben|date=April 23, 2023|publisher=One Mile at a Time}}</ref> In 1999 is planne aangekondig vir die bou van 'n streekdraerhal (die huidige Concourse E) en vir die uitbreiding van Concourse A en D. Hierdie uitbreiding is ontwerp deur The Wilson Group en LS3P Associates Ltd.<ref>{{cite web|url=http://www.ls3p.com/projects/civic/charlottedouglas-international-airport-concourses-d-e-expansion/#6|title=Charlotte/Douglas International Airport Concourses D & E Expansion|publisher=LS3P Associates Ltd.|access-date=November 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522141543/http://www.ls3p.com/projects/civic/charlottedouglas-international-airport-concourses-d-e-expansion/#6|archive-date=May 22, 2014|url-status=dead}}</ref> In 2002 is die nuwe 32-hek Concourse E geopen.<ref>{{cite web|title=Fast Facts|url=http://www.charmeck.org/Departments/Airport/About+CLT/Fast+Facts.htm|publisher=City of Charlotte & Mecklenburg County Government|access-date=March 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627220947/http://www.charmeck.org/Departments/Airport/About+CLT/Fast+Facts.htm|archive-date=June 27, 2010|url-status=dead}}</ref> Die lugredery het sy Concourse D US Airways Club- ligging in 2002 gesluit. In 2003 is die hoofkaartjiesaal na die ooste uitgebrei, wat 13 bykomende kaartjietoonbanke en 'n nuwe veiligheidskontrolepunt voorsien het; Concours D is uitgebrei met 'n addisionele nege hekke. Na die verkryging van [[US Airways]] in 2005 deur America West Airlines in 'n omgekeerde oorname,<ref>{{cite web|title=Accounting Treatment|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/701345/000095012305011287/p70803a2sv1za.htm#134|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission|date=September 20, 2005|access-date=March 27, 2013|page=82|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707133805/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/701345/000095012305011287/p70803a2sv1za.htm#134|archive-date=July 7, 2017|url-status=live}}</ref> het Charlotte die primêre binnelandse spilpunt vir die lugredery gebly. Die meerderheid van US Airways se internasionale roetes het by die lugredery se tweede grootste spilpunt, Philadelphia, gebly. Tussen 2007 en 2015 het die lughawe $1,5 miljard se konstruksieprojekte voltooi, waarvan 'n deel later bekend geword het as die "CLT 2015"-plan. Hierdie projekte het 'n nuwe lughawe-ingangpad, nuwe uurlikse parkeerdekke met 'n gesentraliseerde huurmotorfasiliteit, 'n streekintermodale vragfasiliteit, 'n uitbreiding van die oostekant-terminaalvoorportaal, nuwe ingeboekte bagasie-hanteringstelsels en addisionele ruimte vir konsessies en winkels ingesluit.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cltairport.com/News/Pages/CLT2015.aspx|title=CLT 2015|website=www.cltairport.com|language=en-US|access-date=February 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113611/http://www.cltairport.com/News/Pages/CLT2015.aspx|archive-date=February 7, 2017|url-status=dead}}</ref> Konstruksie van die lughawe se vierde aanloopbaan het in die lente van 2007 begin. Op 2&nbsp;700&nbsp;m lank, laat die nuwe "derde parallel" drie onafhanklike benaderings toe vir aankomelinge, selfs uit die suide, wat moontlik die kapasiteit met 33 persent verhoog. Die nuwe aanloopbaan lê wes van die drie bestaande aanloopbane. Die bou van die vierde aanloopbaan het vereis dat dele van Wallace Neelweg (wat die westelike grens van die lughawe was) verskuif word na 'n belyning verder wes. Bouwerk het in twee fases plaasgevind. Die eerste fase, wat in Maart 2007 begin het, het gradering en dreinering ingesluit. Die tweede fase het die plaveisel en beligting van die aanloopbaan ingesluit. In Augustus 2009 het spanne die laaste gedeelte geplavei.<ref>{{cite web|title=Airport Construction Projects Update|url=http://www.charmeck.org/Departments/Airport/Runway+Road+Relocations.htm|publisher=City of Charlotte & Mecklenburg County Government|access-date=August 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210202119/http://www.charmeck.org/Departments/Airport/Runway%2BRoad%2BRelocations.htm|archive-date=February 10, 2010|url-status=dead}}</ref> Met die samesmelting van [[US Airways]] en [[American Airlines]] in 2013 het Charlotte die tweede grootste [[Spil (lughawe)|spilpunt]] vir die saamgesmelte lugredery geword, naas [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]]. === 2013 – hede: groei na samesmelting en Destination CLT === In 2015 het lughawe-amptenare die voltooiing van die "CLT 2015"-plan formeel aangekondig en die bou van die nuwe Destination CLT-lughawe-ontwikkelingsplan afgeskop.<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.charlotteobserver.com/news/business/article20190072.html|title=Charlotte airport kicks off major new round of construction projects|publisher=charlotteobserver.com|access-date=3 Oktober 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005081634/http://www.charlotteobserver.com/news/business/article20190072.html|archive-date=5 Oktober 2016|url-status=live}}</ref> Dit verteenwoordig 'n totale belegging van VS$2,5 miljard in die toekomstige groei van die lughawe. Wandelgang A Noord<!-- Concourse A North -->, 'n uitbreiding van nege hekke vir Wandelgang A, is in die somer van 2018 voltooi. [[Air Canada]], [[JetBlue]], [[United Airlines|United]], [[Southwest Airlines|Southwest]], [[Frontier Airlines|Frontier]] en [[Spirit Airlines|Spirit]] het hul bedrywighede daarna na Concourse A North verskuif.<ref>{{cite web |last1=Portillo |first1=Ely |title=Charlotte's airport manages 'tricky balance' between low-cost hub and fancy new gates |url=https://www.charlotteobserver.com/news/business/biz-columns-blogs/development/article214397124.html |website=The Charlotte Observer |publisher=McClatchy |access-date=May 12, 2020 |archive-date=September 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916081624/https://www.charlotteobserver.com/news/business/biz-columns-blogs/development/article214397124.html |url-status=live}}</ref> 'n Digitale kunswerk getiteld "Interconnected," deur Refik Anadol, word prominent op drie massiewe vertoonskerms in Concourse A North vertoon. Die kunswerk put uit die lughawe se datanetwerk van vliegtuigbewegings en verander die data in 'n volgehoue veranderende visuele kunswerk. Die belangrikste skerm van 42 m-lank is een van die grootste digitale kunswerke van sy soort in die wêreld.<ref>{{cite web |title=Destination CLT |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Aan die einde van 2019 is die nuwe terminaalmotorweg geopen. Die nuwe pad het sestien bane oor twee vlakke, met vertrekverkeer wat die verhoogde vlak gebruik en aankomsverkeer wat die grondvlak gebruik. Die agt bane op elke vlak is verdeel in vyf buitenste bane vir persoonlike voertuie, en drie binnebane vir kommersiële en lughawevoertuie.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Elevated Roadway and Terminal Curb Front |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Sommige komponente van die projek, naamlik die lugbrug vanaf die uurlikse parkeerdek en huurmotorfasiliteit, die glasafdak oor die pad, en sommige bane op die vertrekvlak moes nog voltooi word voor die terminaal-voorportaalprojek afgehandel sou wees.<ref>{{cite web |title=CLT Airport Breaks Ground on New Terminal Expansion Project |url=https://spectrumlocalnews.com/nc/charlotte/news/2019/12/10/clt-airport-breaks-ground-on-new-terminal-expansion-project |website=Spectrum News |access-date=May 12, 2020 |archive-date=February 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229113547/https://spectrumlocalnews.com/nc/charlotte/news/2019/12/10/clt-airport-breaks-ground-on-new-terminal-expansion-project |url-status=live}}</ref> In November 2019 is die Oosterminaal se uitbreiding geopen. Die bykomende 4 700&nbsp;m² verskaf hoofsaaklik passasiersgeriefsruimte, oor drie vlakke. Die hoofvlak van die uitbreiding is "The Plaza", 'n voedselhof. Die Plaza se artistieke middelpunt is 'n hangende kunswerk getiteld "Loops" deur Christian Moeller. "Loops" het deel van die projek geword deur 'n vennootskap tussen die lughawe en die Charlotte-Mecklenburg Kuns- en Wetenskapraad.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – East Terminal Expansion – The Plaza |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Die boonste vlak van die Oosterminaal se uitbreiding sluit 'n ''Centurion Lounge'' in. Destination CLT sluit 'n terminaalopknappingsprojek van VS$90 miljoen van Wandelgange A, B, C, D en die Atrium in. Aspekte van die opknappings sluit in die vervanging van die matte met terrazzo, opgegradeerde beligting, opgeknapte badkamers en nuwe sitplekke met selfoonlaaisokke by elke sitplek.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Terminal Renovations |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Die Concours B-opknappings is in 2019 afgehandel.<ref>{{cite web |title=Charlotte Douglas International Airport Completes Concourse B Renovations |url=https://cltairport.mediaroom.com/2019-06-27-Charlotte-Douglas-International-Airport-Completes-Concourse-B-Renovations |website=CLT Airport Mediaroom |access-date=May 12, 2020 |archive-date=July 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727202317/https://cltairport.mediaroom.com/2019-06-27-Charlotte-Douglas-International-Airport-Completes-Concourse-B-Renovations |url-status=live}}</ref> Met die voltooiing van die terminaalmotorweg- en randsteenkonstruksie, het werk aan die terminaal-voorportaal se opknapping en uitbreiding begin. Die projek van $600 miljoen sal na verwagting teen 2025 voltooi wees. Die projek sal bestaande veiligheidskontrolepunte A, B, C, D en E in drie groter en doeltreffender kontrolepunte konsolideer. Die bagasie-afhaal- en kaartjieareas sal heeltemal verwyder en opgeknap word. Raymond Kaskey se "Queen Charlotte"-standbeeld sal na 'n prominente posisie binne die nuwe "Queen's Court"-area in die uitgebreide voorportaal geskuif word. Nadat die opknapping en uitbreiding van die voorportaal voltooi is, sal 'n 13&nbsp;600&nbsp;m² glasafdak oor die pad gebou word en voetganger-lugbrûe en tonnels sal gebou word wat die terminaal verbind met die uurlikse parkeer-/huurmotorfasiliteitkompleks.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Terminal Lobby Expansion |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> === Toekoms === Beplanning is tans aan die gang vir die bou van 'n vierde parallelle aanloopbaan tussen bestaande aanloopbane 18R/36L en 18C/36C. Die aanloopbaan, wat na verwagting VS$1 miljard sal kos, sal na verwagting 3 000&nbsp;m (10 000 voet) lank wees. Die sooispit was in Junie 2023 en konstruksie behoort teen 2027 voltooi te wees.<ref name="New runway breaks ground">{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2023/06/09/clt-airport-runway-project-1b-american-airlines.html| title=Charlotte Douglas International Airport projects big increase in peak air traffic with new runway |first1=Erik|last1=Spanberg|work=[[Charlotte Business Journal]]|date=June 9, 2023|access-date=June 20, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Destination CLT – Fourth Parallel Runway |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> Toekomstige terminaaluitbreidings wat onder die Destination CLT-sambreel ingesluit is, sluit in Fase II van die Wandelgang A-uitbreiding, Fase VIII van die Wandelgang E-uitbreiding, en uitbreidings aan Wandelgang B en C.<ref>{{cite web |last1=Martin |first1=Jenna |title=What's changed in plans for new runway at Charlotte |url=https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2019/03/28/whats-changed-in-plans-for-new-runway-at-charlotte.html |website=Charlotte Business Journal |access-date=May 12, 2020 |archive-date=January 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124024752/https://www.bizjournals.com/charlotte/news/2019/03/28/whats-changed-in-plans-for-new-runway-at-charlotte.html |url-status=live}}</ref> Hierdie uitbreidings sal na verwagting ongeveer $1,1 miljard kos en sal na verwagting eers in 2026 voltooi wees. Daar word verwag dat 8-10 hekke by wandelgang B gevoeg sal word, 10-12 hekke aan Wandelgang C, en 10 hekke in die uitbreiding van Wandelgang A verder noord. Fase VIII van die Wandelgang E-uitbreiding sal 3200&nbsp;m² van houarea byvoeg aan die gang. Hierdie fase van die uitbreiding akkommodeer hekke wat reeds in werking is; passasiers moet egter onder tydelike afdakke loop om toegang te verkry tot die vliegtuie wat by hierdie hekke geparkeer is.<ref>{{cite web |title=Destination CLT |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |publisher=City of Charlotte |access-date=May 12, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> == Nuwe beheertoring == Afsonderlik van die Destination CLT-projekte, het die [[FAA]] 'n nuwe 112&nbsp;m beheertoring suid van die CLT-passasierterminaal opgerig, om die 46 m-bestaande toring noord van die terminaal te vervang. Ná voltooiing, is die toring die tweede hoogste lugverkeerbeheertoring in die Verenigde State en die negende hoogste ter wêreld.<ref>{{cite web |title=World's sky-high air traffic control towers |date=February 22, 2014 |url=https://panethos.wordpress.com/2014/02/22/worlds-sky-high-civilian-air-traffic-control-towers/ |publisher=panethos.wordpress.com |access-date=February 23, 2022 |archive-date=August 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806030104/https://panethos.wordpress.com/2014/02/22/worlds-sky-high-civilian-air-traffic-control-towers/ |url-status=live}}</ref> Die nuwe toring funsioneer reeds en is in gebruik.<ref>{{cite web |title=Destination CLT – Other Projects |url=https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |website=CLT Airport |publisher=City of Charlotte |access-date=May 14, 2020 |archive-date=April 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422205049/https://cltairport.mediaroom.com/destination-clt |url-status=live}}</ref> == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste binnelandse roetes vanaf CLT (Jan 2024 – Des 2024)''' <ref name="RITA">{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=PYg&Nv42146_anzr=Pun4y166r,%20aP:%20Pun4y166r%20Q17tyn5%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf|title=RITA &#124; BTS &#124; Transtats|publisher=Bureau of Transportation Statistics|access-date=July 24, 2023}}</ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Rederye |- | 1 |[[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando, Florida]] | 848 000 | American, Frontier, Spirit |- | 2 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia, New York]] | 698 000 | American, Delta, Spirit, Frontier |- | 3 |[[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth, Texas]] | 665 000 | American, Spirit, Frontier |- | 4 |[[O'Hare Internasionale Lughawe|Chicago–O'Hare, Illinois]] | 638 000 | American, United, Spirit, Frontier |- | 5 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 615 000 | American, Delta, JetBlue, Spirit |- | 6 |[[Miami Internasionale Lughawe|Miami, Florida]] | 576 000 | American, Frontier, Spirit |- | 7 |[[Tampa Internasionale Lughawe|Tampa, Florida]] | 564 000 | American, Spirit |- | 8 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 554 000 | American, Frontier, Spirit |- | 9 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 540 000 | American, Frontier |- | 10 |[[Raleigh–Durham Internasionale Lughawe|Raleigh–Durham, Noord-Carolina]] | 518 000 | American |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste internasionale roetes vanaf CLT (Okt 2023 – Sep 2024)'''<ref name="internationalreport">{{Cite web|title=International_Report_Passengers {{!}} Department of Transportation – Data Portal|url=https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|access-date=July 25, 2021|website=data.transportation.gov|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719031853/https://data.transportation.gov/Aviation/International_Report_Passengers/xgub-n9bw|url-status=live}}</ref> ! Rang ! Lughawe ! Passasiers ! Lugrederye |- | 1 | {{vlagikoon|MEX}} [[Cancún Internasionale Lughawe|Cancún, Meksiko]] | 501 113 | American |- | 2 | {{vlagikoon|VK}} [[Lughawe Londen-Heathrow|Londen-Heathrow, Verenigde Koninkryk]] | 485 265 | American |- | 3 | {{vlagikoon|DOM}} [[Punta Cana Internasionale Lughawe|Punta Cana, Dominikaanse Republiek]] | 366 143 | American |- | 4 |{{vlagikoon|Jamaika}} [[Sangster Internasionale Lughawe|Montego Bay, Jamaika]] | 347 083 | American |- | 5 |{{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto Pearson Internasionale Lughawe|Toronto-Pearson, Kanada]] | 293 215 | Air Canada, American |- | 6 |{{vlagikoon|GER}} [[München Internasionale Lughawe|München, Duitsland]] | 283 467 | American, Lufthansa |- | 7 |{{vlagikoon|Bahamas}} [[Lynden Pindling Internasionale Lughawe|Nassau, Bahamas]] | 219 786 | American |- | 8 |{{vlagikoon|Aruba}} [[Koningin Beatrix Internasionale Lughawe|Oranjestad, Aruba]] | 209 074 | American |- | 9 |<!-- {{vlagikoon|Turks and Caicos}} --> [[Providenciales Internasionale Lughawe|Providenciales, Turks en Caicos]] | 190 354 | American |- | 10 |{{vlagikoon|ESP}} [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Lughawe|Madrid, Spanje]] | 172 623 | American |} === Lugdiens-markaandeel === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye wat CLT bedien<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref>{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=CLT|title=Bureau of Transportation Statistics|website=transtats.bts.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111054128/http://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=CLT|archive-date=January 11, 2008|access-date=June 16, 2023}}</ref> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[American Airlines]] | 33 977 000 | 69,64% |- | 2 | [[Spirit Airlines]] | 1 189 000 | 2,44% |- | 3 | [[Delta Air Lines]] | 1 099 000 | 2,25% |- | 4 | [[United Airlines]] | 990 000 | 2,03% |- | 5 | [[Southwest Airlines]] | 771 000 | 1,58% |- | | Ander | 10 762 000 | 22,06% |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable" |+'''2000–hede''' <ref name="charmeck.org">{{Cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|title=50.2 Million Passengers in 2019 a New Record|date=March 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427214346/https://cltairport.mediaroom.com/CLTBreaksRecordin2019#assets_all|archive-date=April 27, 2020|access-date=March 3, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cltairport.mediaroom.com/2022_Passenger_Counts|title=CLT Passenger Stats for 2022|website=cltairport.com|access-date=February 9, 2023}}</ref> ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers |- | 2000 | 21 692 479 | 2010 | 37 951 414 | 2020 | 26 228 879 |- | 2001 | 21 294 054 | 2011 | 38 748 714 | 2021 | 41 889 099 |- | 2002 | 21 978 865 | 2012 | 40 740 461 | 2022 | 46 349 253 |- | 2003 | 23 345 327 | 2013 | 43 477 938 | 2023 | 51 972 786 |- | 2004 | 25 531 937 | 2014 | 43 985 941 | 2024 | '''57 272 639''' |- | 2005 | 28 720 367 | 2015 | 44 551 396 | 2025 | 51 886 744 |- | 2006 | 30 072 881 | 2016 | 43 643 641 | 2026 | |- | 2007 | 33 615 542 | 2017 | 44 578 239 | 2027 | |- | 2008 | 35 016 664 | 2018 | 44 717 683 | 2028 | |- | 2009 | 34 944 513 | 2019 | 48 512 104 | 2029 | |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] kyo7vx35jw8m6o3kutoe7pcb42o4ya5 0 412729 2970780 2893841 2026-09-25T22:28:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970780 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Chemiekas2 |Formule={{ch2|BaBr2}} |struktuur= |struktuur2=Barium-bromide-xtal-packing-3x3x3-3D-sf.png |CASNo=10361-37-2<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Barium-bromide-_BaBr2|publisher=PbChem NIH|title=barium bromide|access-date= 9 Maart 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309032947/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Barium-bromide-_BaBr2|archive-date= 9 Maart 2024|url-status=dead}}</ref> |MolereMassa= 297,13 [g/mol] <ref name="PC"/> |Digtheid= 4,78 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="Vedantu"/> |Reuk= |Oplosbaarheid=oplosbaar |Kookpunt=1835 °C<ref name="Vedantu"/> |Smeltpunt=857 °C<ref name="Vedantu"/> |Voorkoms= wit kristalle<ref name="Vedantu">{{cite web|url=https://www.vedantu.com/chemistry/barium-bromide|publisher=Vedantu|title=barium bromide}}</ref> |Ksp= |Strukturbericht=C23 |Ruimtegroep=Pnma |Ruimtegroepnommer=62 |Selparms=a=827,6(8)pm; b=495,6(4)pm; c=991,9(8)pm.<ref name="Eliz">{{cite journal|title=THE CRYSTAL STRUCTURES OF BARIUM CHLORIDE, BARIUM BROMIDE, AND BARIUM IODIDE |authors=Elizabeth B. Brackett, Thomas E. Brackett, Ronald L. Sass|journal=J. Phys. Chem.|volume=67|issue=10 |pages=2132–2135|year=1963|doi=10.1021/j100804a038}}</ref> |LD50= }} '''Bariumbromied''' is 'n [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[barium]] en [[waterstofbromied]] met die formule {{ch2|BaBr2}}. Dit is 'n [[higroskopie]]se stof wat aan die lug blootgestel vervloei deurdat dit water aantrek. <ref name="Vedantu"/><ref name="Eliz"/> ==Kristalstruktuur== Bariumbromied kistalliseer in die ortorombiese [[cotunniet]] ({{ch2|PbCl2}})-struktuur,<ref name="Eliz"/> wat die kode C23 van die [[strukturbericht-klassifikasie]] dra. ==Chemiese eienskappe== Die verbinding kan verkry word deur reaktie van [[bariumkarbonaat]] met [[waterstofbromied]]: :<math>BaCO_3 + 2HBr \rightarrow BaBr_2 + H_2O + CO_2 </math> Uit oplossing word die dihidraat {{ch2|BaBr2*2H2O}} gevorm wat teen 75 °C smelt. Verhit teen 120 °C kan die watervrye sout verkry word.<ref name="Vedantu"/> Bariumbromied het saam met [[bariumchloried]] 'n rol gespeel in [[Marie Curie]] se ontdekking en suiwering van [[radium]]soute. <ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1911/marie-curie/lecture/|publisher=Nobel|title=Marie Curie Nobel lecture}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Verbindings van barium]] [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] 6beo6aigh1184r9kk6j3lv4vb643em8 0 414275 2970777 2849685 2026-09-25T22:17:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970777 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Bald and Bankrupt''}} '''''Bald and Bankrupt''''' is 'n Engelse reisvlog [[YouTube]]-kanaal wat bedryf word deur '''Benjamin Rich''' (gebore [[1 Julie]] [[1974]]),<ref name="sussex">{{cite web |title=Brighton YouTuber 'kicked out and banned from Russia' after being 'arrested' |url=https://www.sussexlive.co.uk/news/sussex-news/brighton-youtube-russian-military-soviet-7538528 |website=SussexLive |date=2 September 2022 |access-date=5 September 2022}}</ref> wat beter bekend is as '''''Mr. Bald''''' op sy YouTube-kanaal. Vanaf April 2024 het die kanaal 261 video's, 4,08 miljoen intekenare en 637 miljoen kyke.<ref>{{Cite web |title=bald and bankrupt – YouTube |url=https://www.youtube.com/c/baldandbankrupt/about |access-date=2022-05-25 |website=www.youtube.com}}</ref> ==Beroep== Die kenmerkende kenmerk van Rich se kanaal is sy belangstelling in die post-[[Sowjetunie|Sowjet]]-state.<ref>{{cite web|url=https://www.kp.md/daily/26966/4022064/|title=The British journalist is wildly delighted with Moldova|date=15 April 2019|work=TATIANA VLADIMIR|access-date=2020-01-24|archive-date=24 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124234331/https://www.kp.md/daily/26966/4022064/|url-status=live}}</ref> Hy het egter eers vanaf [[Indië]] begin vlog nadat hy in die VK om bankrotskap aansoek gedoen het weens 'n mislukte sakeonderneming, wat (naas sy geskeerde kop) die naam van sy kanaal geïnspireer het.<ref name="Rayamajhee Professor 2020">{{cite web | last1=Rayamajhee | first1=Veeshan | last2=Professor | first2=Assistant | title=Spotlight on Economics: Economics lessons from Bald and Bankrupt | website=Jamestown Sun | date=23 April 2020 | url=https://www.jamestownsun.com/business/agriculture/6272676-Spotlight-on-Economics-Economics-lessons-from-Bald-and-Bankrupt | access-date=2020-08-16 | archive-date=25 Augustus 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200825020423/https://www.jamestownsun.com/business/agriculture/6272676-Spotlight-on-Economics-Economics-lessons-from-Bald-and-Bankrupt | url-status=live }}</ref><ref name="Bald and Bankrupt Radio Prague Interview">{{cite news |last1=McEnchroe |first1=Tom |title="Prague is the most liveable city"–YouTuber Bald and Bankrupt on his new home and Soviet fascination |url=https://english.radio.cz/prague-most-liveable-city-youtuber-bald-and-bankrupt-his-new-home-and-soviet-8691809 |access-date=17 Augustus 2021 |date=9 Desember 2020 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412234712/https://english.radio.cz/prague-most-liveable-city-youtuber-bald-and-bankrupt-his-new-home-and-soviet-8691809 |url-status=dead}}</ref> Vandat hy [[Oos-Europa]] aangedurf het, het die belangstelling in sy video's toegeneem.<ref name="Rayamajhee Professor 2020" /> Op 12 April 2018, onder die pennaam '''Arthur Chichester''', het Rich die boek ''The Burning Edge: Travelling Through Irradiated Belarus'' vrygestel oor sy ervarings wat deur die dele van [[Wit-Rusland]] gereis is wat deur die [[Tsjernobil-kernramp]] geraak is.<ref>{{Cite book|last=Chichester|first=Arthur|url=https://www.worldcat.org/oclc/1107791946|title=The burning edge: travels through irradiated Belarus|date=2018|publisher=Independently Published |isbn=978-1-9807-8751-8|language=en|oclc=1107791946|access-date=28 April 2021|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428030723/https://www.worldcat.org/title/burning-edge-travels-through-irradiated-belarus/oclc/1107791946%26referer%3Dbrief_results|url-status=live}}</ref> Rich se video oor 'n reis na Patamanta in [[Bolivië]] is deur Gizmodo Español gerapporteer as "meer eng as om Tsjernobil binne te gaan".<ref name=":4">{{Cite web|url=https://es.gizmodo.com/cuando-una-excursion-a-la-montana-en-bolivia-da-mas-mie-1839249102|title=Cuando una excursión a la montaña en Bolivia da más miedo que adentrarse en Chernóbil|website=Gizmodo en Español|date=22 October 2019 |language=es-es|access-date=2019-12-28|archive-date=28 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228235015/https://es.gizmodo.com/cuando-una-excursion-a-la-montana-en-bolivia-da-mas-mie-1839249102|url-status=live}}</ref> In die video het hy 'n plaaslike vrou ingelig dat hy 'n toeris is, wat haar aangespoor het om hom te waarsku dat "hulle mense verbrand" in die area.<ref name=":4" /> Twee mans het Rich later genader, sy paspoort geïnspekteer en hom 30 minute gegee om die area te verken en te verlaat.<ref name=":4" /><ref name="VICE 2020">{{cite web | title='DangerTubers' Are the World's New Amateur Explorers | website=VICE | date=14 Mei 2020 | url=https://www.vice.com/en_uk/article/qj44b5/extreme-travel-youtuber-bald-bankrupt-indigo-traveller | access-date=2020-08-16 | archive-date=13 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200913032343/https://www.vice.com/en_uk/article/qj44b5/extreme-travel-youtuber-bald-bankrupt-indigo-traveller | url-status=live }}</ref> Na 'n video van November 2019 wat op 'n trein na [[Tsjetsjnië]] verfilm is, is Rich deur Tsjetsjniese owerhede gedwing om op kamera om verskoning te vra omdat hy na 'n Tsjetsjniese vrou as 'n "''chick''" verwys het, wat volgens die Tsjetsjniese owerhede neerhalend was.<ref>{{Cite web|url=https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/49042/|title=Chechnya: practice of public apologies spread to foreign tourists|website=Caucasian Knot|access-date=24 Junie 2020|archive-date=26 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626115804/https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/49042/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kavkazr.com/a/30259771.html|title=Английский блогер извинился за то, что назвал чеченок "цыпочками"|website=RFE/RL|date=8 November 2019 |language=ru|access-date=2019-12-28|archive-date=29 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229042059/https://www.kavkazr.com/a/30259771.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurasiatimes.org/en/08/01/2020/chechnya-markets-warfare-tourism/|title=Chechnya markets warfare tourism|last=EurasiaTimes|date=8 Januarie 2020|website=EurasiaTimes|language=en-GB|access-date=2020-01-24|archive-date=24 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124224127/https://www.eurasiatimes.org/en/08/01/2020/chechnya-markets-warfare-tourism/|url-status=live}}</ref> In Mei 2020, nadat hy gebiede sonder beperkings verken het tydens die [[Covid-19-pandemie]] in [[Serwië]], het Rich vir twee maande verdwyn.<ref name="The Daily Dot 2020">{{cite web | title=YouTuber Bald and Bankrupt shares his 'COVID-19 nightmare' after exploring no-lockdown areas | website=The Daily Dot | date=11 Julie 2020 | url=https://www.dailydot.com/irl/youtube-bald-and-bankrupt-covid-19/ | first=Eilish | last=O'Sullivan | access-date=2020-08-16 | archive-date=12 Augustus 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200812013140/https://www.dailydot.com/irl/youtube-bald-and-bankrupt-covid-19/ | url-status=live }}</ref> Hy het later onthul dat hy [[Ernstige akute respiratoriese sindroom koronavirus 2|COVID-19]] opgedoen het en dat hy nie na die badkamer kon loop of asemhaal teen die tyd dat hy mediese hulp soek nie. Hy het uitgevind dat hy 'n lae bloedsuurstof gehad het en aan veelvuldige orgaanversaking ly voordat hy 'n week in 'n intensiewesorgeenheid deurgebring het.<ref name="The Daily Dot 2020" /> Nadat hy 'n video oor sy siekte, behandeling en herstel opgelaai het, het hy aanhangers aangemoedig om nie dieselfde foute te maak nie en om die virus ernstig op te neem.<ref name="The Daily Dot 2020" /> Op 7 Mei 2022 is Rich na bewering by die [[Baikonoer]] kosmodroom gearresteer vir ongemagtigte toegang tot 'n bewaakte terrein, 'n administratiewe oortreding wat met 'n boete van tot 5 000 [[roebel]]s gestraf is.<ref>{{cite web |title=На Байконуре задержали гражданина Великобритании и гражданку Белоруссии |url=https://iz.ru/1331640/2022-05-07/na-baikonure-zaderzhali-grazhdanina-velikobritanii-i-grazhdanku-belorussii|website=Izvestia |access-date=8 Mei 2022 |language=ru |date=7 Mei 2022}}</ref><ref name="Arrest">{{cite web|title=British YouTube star "Bald and Bankrupt" arrested in Kazakhstan| date=7 Mei 2022 |url=https://bnonews.com/index.php/2022/05/british-youtube-star-bald-and-bankrupt-arrested-in-kazakhstan/|publisher=BNO News|accessdate=7 Mei 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 Mei 2022 |title=На Байконуре задержали известного блогера, ведущего канал Bald and bankrupt, и гражданку Беларуси |url=https://news.zerkalo.io/world/13915.html |access-date=2022-05-07 |website=ZERKALO.IO |language=ru}}</ref><ref>{{cite web |title=Рогозин заявил о задержании на Байконуре британского блогера |url=https://meduza.io/news/2022/05/07/rogozin-zayavil-o-zaderzhanii-na-baykonure-britanskogo-blogera |website=Meduza |access-date=7 Mei 2022 |language=ru |date=7 Mei 2022}}</ref> Rich het die verslae ontken en gesê dat hy deur die Russiese polisie beboet is nadat hy 'n paar uur lank ondervra is omdat hy die Buran-[[pendeltuig]] sonder toestemming besoek het.<ref>{{cite web |title=Benjamin Rich: British YouTuber denies reports of being arrested in Kazakhstan |url=https://www.dw.com/en/benjamin-rich-british-youtuber-denies-reports-of-being-arrested-in-kazakhstan/a-61720595 |website=Deutsche Welle |access-date=8 Mei 2022 |date=8 Mei 2022}}</ref> Op 1 September 2022 het Rich 'n vlog op sy ''Bald and Bankrupt'' YouTube-kanaal geplaas waarin hy aangekondig het dat hy gearresteer is en daarna beveel is om [[Rusland]] te verlaat; hy het aangekondig dat dit sy laaste video sou wees wat reise deur Rusland dek, aangesien hy verbied is om terug te keer. Maande later het Rich op [[Instagram]] bevestig dat sy verbod opgehef is.<ref name="sussex"/><ref name="Rich123">{{cite web |last1=Rich |first1=Ben |title=The Journey Is Over |website=[[YouTube]] |url=https://www.youtube.com/watch?v=qyB1l-89KEk&t=1261s |access-date=1 September 2022}}</ref> Hy het voorheen [[Wladimir Poetin]] "mal" genoem en 'n skakel geplaas na fondsinsameling vir die Oekraïne.<ref>{{cite news |title=Why was Bald and Bankrupt 'kicked out of Russia'? |url=https://www.indy100.com/viral/bald-and-bankrupt-benjamin-rich |work=Indy100 |date=21 September 2022}}</ref> ==Ontvangs== Rich se inhoud het dekking in verskeie nasionale media gelok, veral publikasies in die dorpe en streke wat hy besoek. [[New Delhi]]-publikasie ''The New Learn'' het berig oor Rich se reise in Indië in Januarie 2019.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://thenewleam.com/2019/01/meet-mr-bald-and-bankrupt-when-an-outsider-sees-more-than-an-insider/|title=Meet Mr. Bald and Bankrupt: when an 'Outsider' Sees More Than an Insider {{!}}|last=Says|first=Piki|date=19 Januarie 2019|website=The New Leam|language=en-US|access-date=2019-12-28|archive-date=28 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228202153/https://thenewleam.com/2019/01/meet-mr-bald-and-bankrupt-when-an-outsider-sees-more-than-an-insider/|url-status=live}}</ref> Hulle het sy besoeke aan vlugtelingkampe geprys vir [[Hindoes]] in Noord-Delhi wat gestrand is ná die krisis in [[Pakistan]], en beskryf sy video's as "om die wêreld bekend te stel aan 'n Indië wat eg en outentiek is, waar mense steeds hul kosblikke oopmaak vir vreemdelinge, waar tee is die begin van lewenslange assosiasies, waar vertroue meer beteken as geld en waar daar oral lewenskragtigheid is”.<ref name=":1" /> In Maart 2019 het ''[[Hindustan Times]]'' berig oor hoe hy swendelary teen [[Toerisme|toeriste]] in Delhi-lughawe ontbloot het, van hoë pryse tot [[riksja]]-bestuurders en valse eise.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/travel/there-s-no-such-thing-as-a-free-elephant-and-other-tourist-scams-being-busted-on-youtube/story-XJMbqg0z09LC7L8fkGv2gO.html|title=There's no such thing as a free elephant, and other tourist scams being busted on YouTube|date=16 March 2019|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-12-28|archive-date=18 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818025032/https://www.hindustantimes.com/travel/there-s-no-such-thing-as-a-free-elephant-and-other-tourist-scams-being-busted-on-youtube/story-XJMbqg0z09LC7L8fkGv2gO.html|url-status=live}}</ref> In Junie 2019 is Rich in die Slowaakse pers bespreek vir sy besoek aan Luník IX, wat hy beskryf het as "Europa se grootste arm [[Roma]]-buurt".<ref name=":2">{{Cite web|url=https://style.hnonline.sk/cestovanie/1978319-toto-je-slovensko-pozrite-sa-ako-znamy-britsky-youtuber-predstavil-svetu-kosicky-lunik-ix|title="Toto je Slovensko?" Pozrite sa, ako známy britský youtuber predstavil svetu košický Luník IX|website=style.hnonline.sk|date=22 Julie 2019 |language=sk|access-date=2019-12-28|archive-date=28 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228235016/https://style.hnonline.sk/cestovanie/1978319-toto-je-slovensko-pozrite-sa-ako-znamy-britsky-youtuber-predstavil-svetu-kosicky-lunik-ix|url-status=live}}</ref> Die artikel het beskryf hoe hy, ten spyte van waarskuwings dat die landgoed een van die gevaarlikstes in Europa is, verwelkom is deur plaaslike mense wat vlot Engels gepraat het en hom na hul huise genooi het, wat hy beskryf het as "beter as [sy] woonstel in Brittanje". <ref name=":2" /> ''Afisha Daily''-joernalis Lyubava Zaitseva het in September 2019 oor Rich se keuse van Russiese bestemmings geskryf en gesê dat selfs sy Russiese lesers "nie so Rusland gesien het nie"<ref name=":3">{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/infoporn/12913-britanec-snimaet-svoe-puteshestvie-po-vsemu-sng-takoy-rossii-vy-esche-ne-videli/|title=Британец снимает свое путешествие по всему СНГ. Такой России вы еще не видели|website=Афиша|access-date=2019-12-28|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412234704/https://daily.afisha.ru/infoporn/12913-britanec-snimaet-svoe-puteshestvie-po-vsemu-sng-takoy-rossii-vy-esche-ne-videli/|url-status=live}}</ref> en hom geprys omdat hy "probeer om homself van toeristeplekke te distansieer" en stede "vanaf wys die binnekant, kommunikeer met plaaslike inwoners".<ref name=":3" /> ==Publikasies== *Chichester, Arthur (2018). ''The Burning Edge : Travels Through Irradiated Belarus''. {{ISBN|978-1-9807-8751-8}}. OCLC 1107791946. == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:YouTube]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1974]] mf9g3l6ialjpyz5c4v0uktcq88ksppu 0 415114 2970633 2848220 2026-09-25T13:17:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970633 wikitext text/x-wiki [[Lêer:World Series Trophy (48262268286).jpg|250px|duimnael|regs|Die "Commissioner's Trophy" (kommissaristrofee)]] Die '''World Series''' (Afrikaans: '''Wêreldreeks''') is die jaarlikse finale kampioenskapsreeks van [[Major League Baseball|Hoofligabofbal]] (MLB) in die Verenigde State en Kanada. Dit word tradisioneel in Oktobermaand gespeel, hoewel onlangse reekse in November gehou is weens uitgebreide uitspeel wedstryde en/of vertragings. Die kampioenspanne van die "American League" (Afr: Amerikaanse liga [AL]) en die "National League" (Afr: Nasionale liga [NL]) ding sedert 1903 om die titel mee. Die wenner van die "World Series" word bepaal by wyse van 'n beste-van-sewe uitspeelstryd, en die kampioenspan ontvang die "Commissioner's Trophy.<ref>{{cite web|title=World Series trophy profile|url=https://www.mlb.com/news/world-series-trophy-profile/c-155729034|publisher=MLB Advanced Media|location=New York|date=27 Oktober 2015|access-date=25 Augustus 2019}}</ref> Voordat die AL en die NL in 1969 in divisies verdeel is het die span met die beste wen-verloor rekord uit elke afsonderlike liga (die voorgenoemde AL en NL) outomaties die liga se wimpel gewen en na die uitspeelstryd (World Series) deurgedring, met die uitsondering van die seldsame gelykopuitslag wat 'n wimpel-uitspeelronde noodsaak. Sedertdien hou elke liga 'n ligakampioenskapreeks (American League Championship Series, Afr: Amerikaanse liga kampioenskapsreeks [ALCS] en National League Championship Series, Afr: Nasionale liga kampioenskapsreeks [NLCS]) wat die Wêreldreeks voorafgaan, om te bepaal watter spanne deurdring. Die ligakampioenskapsreekse van elke liga word sedert 1995 voorafgegaan deur 'n divisiereeks (American League Division Series, Afr: Amerikaanse liga divisiereeks [ALDS] en National League Division Series, Afr: Nasionale liga divisiereeks [NLDS]), en sedert 2012 ook "Wild Card"-wedstryde of -reekse in elke liga. Tot 2002 het die tuisveldvoordeel in die Wêreldreeks van jaar tot jaar gewissel tussen die AL en NL. Van 2003 tot 2016 is tuisveldvoordeel gegee aan die liga wat daardie jaar se All-Star-wedstryd gewen het. Vanaf 2017 word tuisveldvoordeel toegeken aan die ligakampioenspan met die beter wen-verloor rekord tydens die normale seisoen, ongeag daardie span se keuring in die vroeëre uitspeelrondes (d.w.s. 'n "Wild Card"-span in een liga sal tuisveldvoordeel hê oor 'n divisiewenner in die ander liga indien die "Wild Card"-span 'n beter rekord gehad het of die prosedure gedurende 'n gelykop-situasie wen). Daar is met ingang van die 2023-seisoen reeds 119 kere meegeding om die Wêreldreeks, met Amerikaanse liga spanne wat 68 keer getriomfeer het, en Nasionale liga spanne wat 51 keer gewen het. Die Wêreldreeks word somtyds na verwys as die '''Fall Classic''', omdat dit tydens die [[herfs]]seisoen in Noord-Amerika gespeel word.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/fallclassicdefin0000ende|url-access=registration|title=The Fall Classic: The Definitive History of the World Series|first=Eric|last=Enders|publisher=Sterling Publishing Company|year=2007|isbn=978-1-4027-4770-0}}, et al.</ref> == Wêreldreeks resultate == Die getalle tussen hakies in die tabel stel die aantal Wêreldreeks verskynings tot op die datum van daardie Wêreldreeks voor, en word soos volg gebruik: * '''Wenspan''' en '''verloorspan'''-kolomme dui die aantal kere aan wat daardie span in 'n Wêreldreeks verskyn het, asook elke onderskeie span se Wêreldreeksrekord tot op hede. {{legend|#d0e7ff|Nasionale liga span (NL)}} {{legend|#fcc|Amerikaanse liga span (AL)}} {| class="wikitable sortable sticky-header plainrowheaders" style="font-size:1.00em; line-height:1.5em; text-align:center;" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Wenspan ! scope="col" | Bestuurder ! scope="col" class="unsortable"| Reeks ! scope="col" | Verloorspan ! scope="col" | Bestuurder |- | colspan="8" style="text-align:center;" | Moderne Wêreldreeks (voor 1967): |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1903 (Ooreenkoms tussen die twee klubspanne eerder as die twee ligas) | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Americans<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Jimmy Collins||5–3 (beste van 9)|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Pittsburgh Pirates<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Fred Clarke |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1904 (Daar was geen formele ooreenkoms tussen die twee ligas betreffende die aanbied van die Wêreldreeks nie, en die eienaar van die Giants, John T. Brush, het geweier om te speel teen 'n span uit 'n liga wat hy as minderwaardig beskou het.) | colspan="5" align="center" |(nie gespeel nie) |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1905 (Formele ooreenkoms aangegaan tussen die twee ligas om die Wêreldreeks te omskep in 'n jaarlikse gebeurtenis.) | align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |John McGraw||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |Philadelphia Athletics<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Connie Mack |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1906 | align="left" style="background:#fcc;" |Chicago White Sox<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Fielder Jones|||4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Frank Chance |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1907 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (2, 1–1)</small>|| rowspan="2" align="left" |Frank Chance||4–0–(1)|| align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (1, 0–1)</small>|| rowspan="3" align="left" |Hugh Jennings |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1908 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (3, 2–1)</small>||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (2, 0–2)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1909 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Pittsburgh Pirates<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |Fred Clarke||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (3, 0–3)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1910 | align="left" style="background:#fcc;" |Philadelphia Athletics<small> (2, 1–1)</small>|| rowspan="2" align="left" |Connie Mack|||4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Frank Chance |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1911 | align="left" style="background:#fcc;" |Philadelphia Athletics<small> (3, 2–1)</small>|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (2, 1–1)</small>|| rowspan="3" align="left" |John McGraw |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1912 | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (2, 2–0)</small>|| align="left" |Jake Stahl|| |4–3–(1)|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (3, 1–2)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1913 | align="left" style="background:#fcc;" |Philadelphia Athletics<small> (4, 3–1)</small>|| align="left" |Connie Mack|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (4, 1–3)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1914 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Boston Braves<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |George Stallings||4–0|| align="left" style="background:#fcc;" |Philadelphia Athletics<small> (5, 3–2)</small>|| align="left" |Connie Mack |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1915 | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (3, 3–0)</small>|| rowspan="2" align="left" |Bill Carrigan|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Philadelphia Phillies<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Pat Moran |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1916 | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (4, 4–0)</small>|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Robins<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Wilbert Robinson |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1917 | align="left" style="background:#fcc;" |Chicago White Sox<small> (2, 2–0)</small>|| align="left" |Pants Rowland|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (5, 1–4)</small>|| align="left" |John McGraw |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1918 | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (5, 5–0)</small>|| align="left" |Ed Barrow|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (5, 2–3)</small>|| align="left" |Fred Mitchell |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1919 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Pat Moran||5–3 (Beste van 9)|| align="left" style="background:#fcc;" |Chicago White Sox<small> (3, 2–1)</small>|| align="left" |Kid Gleason |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1920 | align="left" style="background:#fcc;" |Cleveland Indians<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Tris Speaker|| |5–2 (Beste van 9)|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Robins<small> (2, 0–2)</small>|| align="left" |Wilbert Robinson |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1921 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (6, 2–4)</small>|| rowspan="2" align="left" |John McGraw||5–3(Beste van 9)|| align="left" style="background:#fcc;" |[[New York Yankees]]<small> (1, 0–1)</small>|| rowspan="2" align="left" |Miller Huggins |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1922 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (7, 3–4)</small>||4–0–(1)|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees <small>(2, 0–2)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1923 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (3, 1–2)</small>|| align="left" |Miller Huggins|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (8, 3–5)</small>|| rowspan="2" align="left" |John McGraw |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1924 | align="left" style="background:#fcc;" |Washington Senators<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Bucky Harris|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (9, 3–6)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1925 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Pittsburgh Pirates<small> (3, 2–1)</small>|| align="left" |Bill McKechnie||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Washington Senators<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |Bucky Harris |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1926 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Rogers Hornsby||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |[[New York Yankees]]<small> (4, 1–3)</small>|| align="left" |Miller Huggins |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1927 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (5, 2–3)</small>|| rowspan="2" align="left" |Miller Huggins|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Pittsburgh Pirates<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Donie Bush |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1928 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (6, 3–3)</small>|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |Bill McKechnie |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1929 | align="left" style="background:#fcc;" |Philadelphia Athletics<small> (6, 4–2)</small>|| rowspan="2" align="left" |Connie Mack|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (6, 2–4)</small>|| align="left" |Joe McCarthy |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1930 | align="left" style="background:#fcc;" |Philadelphia Athletics<small> (7, 5–2)</small>|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (3, 1–2)</small>|| align="left" |Gabby Street |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1931 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Gabby Street||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Philadelphia Athletics<small> (8, 5–3)</small>|| align="left" |Connie Mack |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1932 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (7, 4–3)</small>|| align="left" |Joe McCarthy || |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (7, 2–5)</small>|| align="left" |Charlie Grimm |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1933 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (10, 4–6)</small>|| align="left" |Bill Terry||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |Washington Senators<small> (3, 1–2)</small>|| align="left" |Joe Cronin |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1934 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (5, 3–2)</small>|| align="left" |Frank Frisch||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (4, 0–4)</small>|| align="left" |Mickey Cochrane |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1935 | align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (5, 1–4)</small>|| align="left" |Mickey Cochrane|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (8, 2–6)</small>|| align="left" |Charlie Grimm |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1936 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (8, 5–3)</small>|| rowspan="4" align="left" |Joe McCarthy || |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (11, 4–7)</small>|| rowspan="2" align="left" |Bill Terry |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1937 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (9, 6–3)</small>|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (12, 4–8)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1938 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (10, 7–3)</small>|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (9, 2–7)</small>|| align="left" |Gabby Hartnett |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1939 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (11, 8–3)</small>|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |Bill McKechnie |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1940 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (3, 2–1)</small>|| align="left" |Bill McKechnie||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (6, 1–5)</small>|| align="left" |Del Baker |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1941 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (12, 9–3)</small>|| align="left" |Joe McCarthy|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Dodgers<small> (3, 0–3)</small>|| align="left" |Leo Durocher |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1942 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (6, 4–2)</small>|| align="left" |Billy Southworth||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (13, 9–4)</small>|| align="left" |Joe McCarthy |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1943 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (14, 10–4)</small>|| align="left" |Joe McCarthy || |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (7, 4–3)</small>|| align="left" |Billy Southworth |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1944 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (8, 5–3)</small>|| align="left" |Billy Southworth||4–2|| align="left" style="background:#fcc;" |St. Louis Browns<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Luke Sewell |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1945 | align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (7, 2–5)</small>|| align="left" |Steve O'Neill|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (10, 2–8)</small>|| align="left" |Charlie Grimm |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1946 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (9, 6–3)</small>|| align="left" |Eddie Dyer||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (6, 5–1)</small>|| align="left" |Joe Cronin |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1947 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (15, 11–4)</small>|| align="left" |Bucky Harris|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Dodgers<small> (4, 0–4)</small>|| align="left" |Burt Shotton |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1948 | align="left" style="background:#fcc;" |Cleveland Indians<small> (2, 2–0)</small>|| align="left" |Lou Boudreau|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Boston Braves<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |Billy Southworth |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1949 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (16, 12–4)</small>|| rowspan="5" align="left" |Casey Stengel|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Dodgers<small> (5, 0–5)</small>|| align="left" |Burt Shotton |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1950 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (17, 13–4)</small>|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Philadelphia Phillies<small> (2, 0–2)</small>|| align="left" |Eddie Sawyer |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1951 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (18, 14–4)</small>|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (13, 4–9)</small>|| align="left" |Leo Durocher |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1952 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (19, 15–4)</small>|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Dodgers<small> (6, 0–6)</small>|| rowspan="2" align="left" |Charlie Dressen |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1953 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (20, 16–4)</small>|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Dodgers<small> (7, 0–7)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1954 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Giants<small> (14, 5–9)</small>|| align="left" |Leo Durocher||4–0|| align="left" style="background:#fcc;" |Cleveland Indians<small> (3, 2–1)</small>|| align="left" |Al Lopez |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1955 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Dodgers<small> (8, 1–7)</small>|| align="left" |Walter Alston||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (21, 16–5)</small>|| align="left" |Casey Stengel |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1956 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (22, 17–5)</small>|| align="left" |Casey Stengel|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Brooklyn Dodgers<small> (9, 1–8)</small>|| align="left" |Walter Alston |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1957 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Milwaukee Braves<small> (3, 2–1)</small>|| align="left" |Fred Haney||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (23, 17–6)</small>|| align="left" |Casey Stengel |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1958 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (24, 18–6)</small>|| align="left" |Casey Stengel|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Milwaukee Braves<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Fred Haney |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1959 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (10, 2–8)</small>|| align="left" |Walter Alston||4–2|| align="left" style="background:#fcc;" |Chicago White Sox<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Al Lopez |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1960 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Pittsburgh Pirates<small> (5, 3–2)</small>|| align="left" |Danny Murtaugh||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (25, 18–7)</small>|| align="left" |Casey Stengel |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1961 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (26, 19–7)</small>|| rowspan="2" align="left" |Ralph Houk|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Fred Hutchinson |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1962 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (27, 20–7)</small>|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |San Francisco Giants<small> (15, 5–10)</small>|| align="left" |Alvin Dark |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1963 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (11, 3–8)</small>|| align="left" |Walter Alston||4–0|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (28, 20–8)</small>|| align="left" |Ralph Houk |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1964 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals <small>(10, 7–3)</small>|| align="left" |Johnny Keane||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (29, 20–9)</small>|| align="left" |Yogi Berra |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1965 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (12, 4–8)</small>|| align="left" |Walter Alston||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Minnesota Twins<small> (4, 1–3)</small>|| align="left" |Sam Mele |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1966 | align="left" style="background:#fcc;" |[[Baltimore Orioles]]<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |Hank Bauer|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (13, 4–9)</small>|| align="left" |Walter Alston |- |- | colspan="8" style="text-align:center;" | Die moderne Wêreldreeks Kommissaristrofee-era (na 1967): Tydens die 1967 reeks is die Kommissaristrofee vir die eerste keer aan die seëvierende span oorhandig. |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1967 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (11, 8–3)</small>|| align="left" |Red Schoendienst||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (7, 5–2)</small>|| align="left" |Dick Williams |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1968 | align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (8, 3–5)</small>|| align="left" |Mayo Smith|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (12, 8–4)</small>|| align="left" |Red Schoendienst |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1969 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Mets<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Gil Hodges||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |Baltimore Orioles<small> (3, 1–2)</small>|| align="left" |Earl Weaver |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1970 | align="left" style="background:#fcc;" |[[Baltimore Orioles]]<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Earl Weaver|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (5, 2–3)</small>|| align="left" |Sparky Anderson |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1971 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Pittsburgh Pirates<small> (6, 4–2)</small>|| align="left" |Danny Murtaugh||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Baltimore Orioles<small> (5, 2–3)</small>|| align="left" |Earl Weaver |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1972 | align="left" style="background:#fcc;" |Oakland Athletics<small> (9, 6–3)</small>|| rowspan="2" align="left" |Dick Williams|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (6, 2–4)</small>|| align="left" |Sparky Anderson |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1973 | align="left" style="background:#fcc;" |Oakland Athletics<small> (10, 7–3)</small>|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Mets<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |Yogi Berra |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1974 | align="left" style="background:#fcc;" |Oakland Athletics<small> (11, 8–3)</small>|| align="left" |Alvin Dark|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (14, 4–10)</small>|| align="left" |Walter Alston |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1975 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (7, 3–4)</small>|| rowspan="2" align="left" |Sparky Anderson||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (8, 5–3)</small>|| align="left" |Darrell Johnson |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1976 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (8, 4–4)</small>||4–0|| align="left" style="background:#fcc;" |[[New York Yankees]]<small> (30, 20–10)</small>|| align="left" |Billy Martin |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1977 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (31, 21–10)</small>|| align="left" |Billy Martin|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (15, 4–11)</small>|| rowspan="2" align="left" |Tommy Lasorda |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1978 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (32, 22–10)</small>|| align="left" |Bob Lemon|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (16, 4–12)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1979 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Pittsburgh Pirates<small> (7, 5–2)</small>|| align="left" |Chuck Tanner||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |[[Baltimore Orioles]]<small> (6, 2–4)</small>|| align="left" |Earl Weaver |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1980 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Philadelphia Phillies<small> (3, 1–2)</small>|| align="left" |Dallas Green ||4–2|| align="left" style="background:#fcc;" |[[Kansas City Royals]]<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Jim Frey |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1981 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (17, 5–12)</small>|| align="left" |Tommy Lasorda||4–2|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (33, 22–11)</small>|| align="left" |Bob Lemon |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1982 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (13, 9–4)</small>|| align="left" |Whitey Herzog||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Milwaukee Brewers <small>(1, 0–1)</small>|| align="left" |Harvey Kuenn |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1983 | align="left" style="background:#fcc;" |[[Baltimore Orioles]]<small> (7, 3–4)</small>|| align="left" |Joe Altobelli|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Philadelphia Phillies<small> (4, 1–3)</small>|| align="left" |Paul Owens |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1984 | align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (9, 4–5)</small>|| align="left" |Sparky Anderson|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |San Diego Padres<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Dick Williams |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1985 | align="left" style="background:#fcc;" |[[Kansas City Royals]]<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |Dick Howser|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (14, 9–5)</small>|| align="left" |Whitey Herzog |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1986 | align="left" style="background:#d0e7ff;"|New York Mets<small> (3, 2–1)</small>|| align="left" |Davey Johnson||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (9, 5–4)</small>|| align="left" |John McNamara |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1987 | align="left" style="background:#fcc;" |Minnesota Twins<small> (5, 2–3)</small>|| align="left" |Tom Kelly|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (15, 9–6)</small>|| align="left" |Whitey Herzog |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1988 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (18, 6–12)</small>|| align="left" |Tommy Lasorda||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |Oakland Athletics<small> (12, 8–4)</small>|| align="left" |Tony La Russa |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1989 | align="left" style="background:#fcc;" |Oakland Athletics<small> (13, 9–4)</small>|| align="left" |Tony La Russa|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |San Francisco Giants<small> (16, 5–11)</small>|| align="left" |Roger Craig |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1990 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Cincinnati Reds<small> (9, 5–4)</small>|| align="left" |Lou Piniella||4–0|| align="left" style="background:#fcc;" |Oakland Athletics<small> (14, 9–5)</small>|| align="left" |Tony La Russa |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1991 | align="left" style="background:#fcc;" |Minnesota Twins<small> (6, 3–3)</small>|| align="left" |Tom Kelly || |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |[[Atlanta Braves]]<small> (5, 2–3)</small>|| rowspan="2" align="left" |Bobby Cox |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1992 | align="left" style="background:#fcc;" |Toronto Blue Jays<small> (1, 1–0)</small>|| rowspan="2" align="left" |Cito Gaston|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |[[Atlanta Braves]]<small> (6, 2–4)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1993 | align="left" style="background:#fcc;" |Toronto Blue Jays<small> (2, 2–0)</small>|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Philadelphia Phillies<small> (5, 1–4)</small>|| align="left" |Jim Fregosi |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1994 | colspan="5" align="center" |Gekanselleer as gevolg van spelerstaking. |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1995 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Atlanta Braves<small> (7, 3–4)</small>|| align="left" |Bobby Cox||4–2|| align="left" style="background:#fcc;" |Cleveland Indians<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Mike Hargrove |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1996 | align="left" style="background:#fcc;" |[[New York Yankees]]<small> (34, 23–11)</small>|| align="left" |Joe Torre|| |4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |[[Atlanta Braves]]<small> (8, 3–5)</small>|| align="left" |Bobby Cox |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1997 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Florida Marlins<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Jim Leyland||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Cleveland Indians<small> (5, 2–3)</small>|| align="left" |Mike Hargrove |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1998 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (35, 24–11)</small>|| rowspan="3" align="left" |Joe Torre|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |San Diego Padres<small> (2, 0–2)</small>|| align="left" |Bruce Bochy |- ! scope="row" style="text-align:center" | 1999 | align="left" style="background:#fcc;" |[[New York Yankees]]<small> (36, 25–11)</small>|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |[[Atlanta Braves]]<small> (9, 3–6)</small>|| align="left" |Bobby Cox |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2000 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (37, 26–11)</small>|| |4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Mets<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Bobby Valentine |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2001 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Arizona Diamondbacks<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Bob Brenly||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (38, 26–12)</small>|| align="left" |Joe Torre |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2002 | align="left" style="background:#fcc;" |Anaheim Angels<small> (1, 1–0)</small>|| align="left" |Mike Scioscia|| |4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |San Francisco Giants<small> (17, 5–12)</small>|| align="left" |Dusty Baker |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2003 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Florida Marlins<small> (2, 2–0)</small>|| align="left" |Jack McKeon||4–2|| align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (39, 26–13)</small>|| align="left" |Joe Torre |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2004 | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (10, 6–4)</small>|| align="left" |Terry Francona|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (16, 9–7)</small>|| align="left" |Tony La Russa |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2005 | align="left" style="background:#fcc;" |Chicago White Sox<small> (5, 3–2)</small>|| align="left" |Ozzie Guillén|| |4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Houston Astros<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Phil Garner |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2006 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (17, 10–7)</small>|| align="left" |Tony La Russa||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (10, 4–6)</small>|| align="left" |Jim Leyland |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2007 | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (11, 7–4)</small>|| align="left" |Terry Francona|| 4–0|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Colorado Rockies <small>(1, 0–1)</small>|| align="left" |Clint Hurdle |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2008 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Philadelphia Phillies<small> (6, 2–4)</small>|| align="left" |Charlie Manuel||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |Tampa Bay Rays<small> (1, 0–1)</small>|| align="left" |Joe Maddon |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2009 | align="left" style="background:#fcc;" |New York Yankees<small> (40, 27–13)</small>|| align="left" |Joe Girardi|| 4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Philadelphia Phillies<small> (7, 2–5)</small>|| align="left" |Charlie Manuel |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2010 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |San Francisco Giants<small> (18, 6–12)</small>|| align="left" |Bruce Bochy|| |4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |Texas Rangers<small> (1, 0–1)</small>|| rowspan="2" align="left" |Ron Washington |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2011 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (18, 11–7)</small>|| align="left" |Tony La Russa|| 4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Texas Rangers<small> (2, 0–2)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2012 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |San Francisco Giants<small> (19, 7–12)</small>|| align="left" |Bruce Bochy|| 4–0|| align="left" style="background:#fcc;" |Detroit Tigers<small> (11, 4–7)</small>|| align="left" |Jim Leyland |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2013 | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (12, 8–4)</small>|| align="left" |John Farrell|| 4–2 || align="left" style="background:#d0e7ff;" |St. Louis Cardinals<small> (19, 11–8)</small>|| align="left" |Mike Matheny |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2014 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |San Francisco Giants <small>(20, 8–12)</small>|| align="left" |Bruce Bochy|| 4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |[[Kansas City Royals]]<small> (3, 1–2)</small>|| align="left" |Ned Yost |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2015 | align="left" style="background:#fcc;" |[[Kansas City Royals]]<small> (4, 2–2)</small>|| align="left" |Ned Yost|| 4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |New York Mets<small> (5, 2–3)</small>|| align="left" |Terry Collins |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2016 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Chicago Cubs<small> (11, 3–8)</small>||align="left" |Joe Maddon||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Cleveland Indians<small> (6, 2–4)</small>||align="left" |Terry Francona |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2017 | align="left" style="background:#fcc;" |Houston Astros<small> (2, 1–1)</small>|| align="left" |A.J. Hinch|| 4–3|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (19, 6–13)</small>|| rowspan="2" align="left" |Dave Roberts |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2018 | align="left" style="background:#fcc;" |Boston Red Sox<small> (13, 9–4)</small>|| align="left" |Alex Cora|| 4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (20, 6–14)</small> |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2019 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Washington Nationals<small> (1, 1–0)</small>||align="left" |Dave Martinez||4–3|| align="left" style="background:#fcc;" |Houston Astros<small> (3, 1–2)</small>||align="left" |A. J. Hinch |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2020 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (21, 7–14)</small>||align="left" |Dave Roberts ||4–2|| align="left" style="background:#fcc;" |Tampa Bay Rays<small> (2, 0–2)</small>||align="left" |Kevin Cash |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2021 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |[[Atlanta Braves]]<small> (10, 4–6)</small>||align="left" |Brian Snitker||4–2|| align="left" style="background:#fcc;" |Houston Astros<small> (4, 1–3)</small>||align="left" |Dusty Baker |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2022 | align="left" style="background:#fcc;" |Houston Astros<small> (5, 2–3)</small>||align="left" |Dusty Baker||4–2|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Philadelphia Phillies<small> (8, 2–6)</small>||align="left" |Rob Thomson |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2023 | align="left" style="background:#fcc;" |Texas Rangers<small> (3, 1–2)</small>||align="left" |Bruce Bochy||4–1|| align="left" style="background:#d0e7ff;" |Arizona Diamondbacks<small> (2, 1–1)</small>||align="left" |Torey Lovullo |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2024 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |[[Los Angeles Dodgers]]<ref>{{cite web|title=Dodgers upend Yanks with historic comeback for 8th World Series title|url=https://www.mlb.com/news/dodgers-win-world-series-2024 |first=Anthony|last=Castrovince|publisher=MLB |website=mlb.com|access-date=1 November 2024|archive-date=|archive-url=|url-status=live}}</ref><small>(22, 8–14)</small>||align="left" |Dave Roberts||4–1|| align="left" style="background:#fcc;" |[[New York Yankees]]<small>(41, 27–14)</small>||align="left" |Aaron Boone |- ! scope="row" style="text-align:center" | 2025 | align="left" style="background:#d0e7ff;" |Los Angeles Dodgers<small> (23, 9–14)</small>||align="left" |Dave Roberts||4-3|| align="left" style="background:#fcc;" |Toronto Blue Jays<small> (3, 2–1)</small>||align="left" |John Schneider |} * Die 1903, 1919, 1920 en 1921 Wêreldreekse is gehou in 'n beste-van-nege formaat (die eerste span wat vyf oorwinnings behaal wen die reeks). * Die 1907, 1912 en 1922 Wêreldreekse het elkeen een gelykop uitslag gehad. * Die Brewers was vanaf 1969 tot 1997 in die Amerikaanse liga, waarna hulle oorgeskuif het na die Nasionale liga.<ref>{{cite news|url=http://www.cincypost.com/sports/1997/brew110697.html|title=Brewers switch leagues, join Reds in NL Central|work=The Kentucky Post (Associated Press)|publisher=E. W. Scripps Company|date=6 November 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/20050505095313/http://www.cincypost.com/sports/1997/brew110697.html|archive-date=5 Mei 2005}}</ref> * Die Astros was vanaf 1962 (destyds nog bekend as die Houston Colt .45's) tot 2012 in die Nasionale liga, waarna hulle oorgeskuif het na die Amerikaanse liga. === Wêreldreeks rekord deur span of franchise, 1903–tans === {{col-begin}} {{col-break|width=70%}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin-left:1em; float:left" |- ! Spanne † ! Reeksoorwinnings ! Reekse<br />gespeel ! Laaste jaar<br />gewen ! Laaste jaar<br />gespeel |- | style="background:LightPink;"|[[New York Yankees]] (AL)<br /> [voorheen bekend as die Baltimore Orioles, Highlanders] | 27 | 41 | 2009 | 2024 |- | style="background:SkyBlue;"|St. Louis Cardinals (NL) | 11 | 19 | 2011 | 2013 |- | style="background:SkyBlue;"|Los Angeles Dodgers (NL)<br />[voorheen bekend as die Brooklyn Bridegrooms, Superbas, Trolley Dodgers, Robins, Dodgers] | 9 | 23 | 2025 | 2025 |- | style="background:LightPink;"|Boston Red Sox (AL)<br />[voorheen bekend as die Americans] | 9 | 13 | 2018 | 2018 |- | style="background:LightPink;"|Oakland Athletics (AL)<br />[voorheen bekend as die Philadelphia/Kansas City Athletics] | 9 | 14 | 1989 | 1990 |- | style="background:SkyBlue;"|San Francisco Giants (NL)<br />[voorheen bekend as die New York Gothams, Giants] | 8 | 20 | 2014 | 2014 |- | style="background:SkyBlue;"|Cincinnati Reds (NL)<br />[voorheen bekend as die Red Stockings, Redlegs] | 5 | 9 | 1990 | 1990 |- | style="background:SkyBlue;"|Pittsburgh Pirates (NL)<br />[voorheen bekend as die Alleghenys] | 5 | 7 | 1979 | 1979 |- | style="background:LightPink;"|Detroit Tigers (AL) | 4 | 11 | 1984 | 2012 |- | style="background:SkyBlue;"|[[Atlanta Braves]] (NL)<br />[voorheen bekend as die Boston Red Stockings, Beaneaters, Doves, Rustlers, Bees, Braves en Milwaukee Braves] | 4 | 10 | 2021 | 2021 |- | style="background:SkyBlue;"|Chicago Cubs (NL)<br />[voorheen bekend as die White Stockings, Colts, Orphans] | 3 | 11 | 2016 | 2016 |- | style="background:LightPink;"|[[Baltimore Orioles]] (AL)<br />[voorheen bekend as die 1ste Milwaukee Brewers en St. Louis Browns] | 3 | 7 | 1983 | 1983 |- | style="background:LightPink;"|Minnesota Twins (AL)<br />[voorheen bekend as die 1ste Washington Nationals, Senators] | 3 | 6 | 1991 | 1991 |- | style="background:LightPink;"|Chicago White Sox (AL) | 3 | 5 | 2005 | 2005 |- | style="background:SkyBlue;"|Philadelphia Phillies (NL) | 2 | 8 | 2008 | 2022 |- | style="background:LightPink;"|Cleveland Guardians (AL)<br />[voorheen bekend as die Bluebirds, Bronchos, Naps, Indians] | 2 | 6 | 1948 | 2016 |- | style="background:thistle;"|Houston Astros (NL, 1962; AL, 2013) *<br />[voorheen bekend as die Colt .45s, NL] | 2 | 5 | 2022 | 2022 |- | style="background:#acf;"|New York Mets (NL, 1962) * | 2 | 5 | 1986 | 2015 |- | style="background:#fbd;"|[[Kansas City Royals]] (AL, 1969) * | 2 | 4 | 2015 | 2015 |- | style="background:#fbd;"|Toronto Blue Jays (AL, 1977) * | 2 | 3 | 1993 | 2025 |- | style="background:#acf;"|Miami Marlins (NL, 1993) *<br />[voorheen bekend as die Florida Marlins] | 2 | 2 | 2003 | 2003 |- | style="background:#fbd;"|Texas Rangers (AL, 1961) *<br />[voorheen bekend as die 2de Washington Senators] | 1 | 3 | 2023 | 2023 |- | style="background:#acf;"|Arizona Diamondbacks (NL, 1998) * | 1 | 2 | 2001 | 2023 |- | style="background:#acf;"|Washington Nationals (NL, 1969) *<br />[voorheen bekend as die Montreal Expos, tans die 2de Washington Nationals] | 1 | 1 | 2019 | 2019 |- | style="background:#fbd;"|Los Angeles Angels (AL, 1961) *<br />[voorheen bekend as die California/Anaheim Angels en Los Angeles Angels of Anaheim] | 1 | 1 | 2002 | 2002 |- | style="background:#acf;"|San Diego Padres (NL, 1969) * | 0 | 2 | {{sort|0|—}} | 1998 |- | style="background:#fbd;"|Tampa Bay Rays (AL, 1998) *<br />[voorheen bekend as die Devil Rays] | 0 | 2 | {{sort|0|—}} | 2020 |- | style="background:#acf;"|Colorado Rockies (NL, 1993) * | 0 | 1 | {{sort|0|—}} | 2007 |- | style="background:thistle;"|Milwaukee Brewers (AL, 1969; NL, 1998) *<br />[voorheen bekend as die Seattle Pilots (AL), tans die 2de Milwaukee Brewers] | 0 | 1 | {{sort|0|—}} | 1982 |- | style="background:#fbd;"|Seattle Mariners (AL, 1977) * | 0 | 0 | {{sort|0|—}} | {{sort|0|—}} |} {{col-break}} {| class="wikitable" style=" margin-left:1em; text-align:center;" |- style="text-align:center;" | style="background:#e3e3e3;"|'''Sleutel tot tabel''' |- |AL = Amerikaanse liga <br /> NL = Nasionale liga |- |* Aangesluit by die AL of NL na 1960 (hervestiging of uitbreiding) |- style="background:#f6f6fe;" | † Totale titels sluit 'n klubspan se rekord<br /> onder 'n ander noemnaam of as deel van 'n vorige stad/deelstaat<br />[in hakkies onder sy huidige naam] in.<br /> Bron: [http://mlb.mlb.com/mlb/history/postseason/mlb_ws.jsp?feature=club_champs MLB.com] |- |} {{clear}} {{col-end}} == Algemene opmerkings == Amerikaanse liga (AL) spanne het 67 van die 118 Wêreldreekse gewen (56,8%). Die New York Yankees het die Wêreldreeks die meeste kere gewen, met 27 kampioenskappe, wat verantwoordelik is vir 23,1% van alle reekse wat gespeel is en 40,9% van die oorwinnings deur spanne van die Amerikaanse liga. Die Yankees was ook die meeste kere die Amerikaanse liga se verteenwoordiger in die Wêreldreeks, met 40 totale verskynings. Die St. Louis Cardinals het 11 Wêreldreekse gewen, tweede meeste onder al 30 spanne, en die meeste onder die Nasionale liga-franchises, wat verantwoordelik is vir 9,4% van alle reekse wat gespeel is en wat 21,6% van die 51 Nasionale liga-oorwinnings uitmaak. Die Brooklyn/Los Angeles Dodgers was egter die meeste kere die Nasionale liga se verteenwoordiger in die Wêreldreeks, met 21 totale verskynings. Die Dodgers se 14 verskynings tydens die Wêreldreeks as verloorders is die meeste deur enige span, terwyl die Yankees se 13 verlore die meeste onder AL-spanne is. Die Yankees en die Dodgers het die meeste kere teen mekaar te staan gekom, met elf totale wedstryde tussen die twee franchises. Die Yankees het agt van daardie elf kampioenskappe gewen, hoewel die Dodgers die Yankees in hul laaste Wêreldreeks-wedstryd in 1981 verslaan het. Toe die eerste moderne Wêreldreeks in 1903 gespeel is, was daar agt spanne in elke liga. Hierdie 16 franchises, wat almal nog bestaan, het elk minstens twee Wêreldreeks-titels ingepalm. Die aantal spanne was onveranderd tot 1961, met veertien uitbreidingspanne wat sedertdien by Major League Baseball aangesluit het. Almal behalwe die Seattle Mariners het in ten minste een Wêreldreeks verskyn. Van die 28 reekse waarin ten minste een uitbreidingspan gespeel het, insluitend drie reekse (2015, 2019 en 2023) waarin beide spanne uitbreidingspanne was, het uitbreidingspanne 13 reekse gewen, wat 46,4% van alle reekse is waarin 'n uitbreidingspan gespeel het, en 10,9% van die 119 reekse wat sedert 1903 gespeel is. In 2015 is die eerste Wêreldreeks met slegs uitbreidingspanne beslis, tussen die Kansas City Royals en New York Mets.<ref>{{Cite news|url=http://www.newsday.com/sports/baseball/mets/mets-royals-world-series-is-the-first-between-2-expansion-teams-1.11005696|title=Mets-Royals World Series is the first between 2 expansion teams|work=Newsday|date=24 Oktober 2015|access-date=18 Mei 2024|archive-date=28 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028032428/http://www.newsday.com/sports/baseball/mets/mets-royals-world-series-is-the-first-between-2-expansion-teams-1.11005696|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.baseball-reference.com/postseason/world-series.shtml |title=World Series Winners |work=Baseball-Reference.com |location=Philadelphia|publisher=Sports Reference, LLC|access-date=27 Desember 2020}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bofbal]] ibbtyvd21b4tj1dp0elon23yruj2s1f 0 416086 2970867 2744238 2026-09-26T09:44:41Z Aliwal2012 39067 /* Jaarlikse verkeer */ 2970867 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Myrtle Beach Internasionale Lughawe | image = Myrtlebeachairport.JPG | image-width = 250 | caption = Die terminaal by Myrtle Beach Lughawe | IATA = MYR | ICAO = KMYR | FAA = MYR | type = Openbaar | owner = Horry County | operator = Horry County Department of Airports<ref>{{cite web |title= Horry County Department of Airports page on Horry County Government Website |url= http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |publisher= Horry County, SC |access-date= August 15, 2013 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130824081822/http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |archive-date= August 24, 2013 }}</ref> | city-served = Myrtle Beach, Suid-Carolina | elevation-f = 25 | elevation-m = 8 | coordinates = {{coord|33|40|47|N|078|55|42|W|region:US-SC_scale:40000|display=inline,title}} | website = {{URL|www.flymyrtlebeach.com|FlyMyrtleBeach.com}} | image_map = Myrtle Beach International Airport FAA Diagram.png | image_mapsize = 200 | image_map_caption = FAA lughawediagram | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes | r1-number = 18/36 | r1-length-f = 9 503 | r1-length-m = 2 897 | r1-surface = Asfalt/Beton | stat-year = 2024 | stat1-header = Totale passasiers | stat1-data = 3 837 052 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 190 850 | footnotes = Bron: [[FAA]]<ref>{{cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR Airport Enplanements and Deplanements for 2024|website=flymyrtlebeach.com|access-date=February 12, 2025}}</ref><ref>https://aspm.faa.gov/opsnet/sys/Airport.asp</ref> }} '''Myrtle Beach Internasionale Lughawe''' {{airport codes|MYR<ref>{{cite web | url = http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | title = IATA Airport Code Search (MYR: Myrtle Beach) | publisher = [[IATA]] | access-date = August 7, 2014 | archive-date = August 7, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170807150053/http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | url-status = dead }}</ref>|KMYR|MYR}} is 'n lughawe vir openbare gebruik wat deur die provinsie besit word 5 km suidwes van die sentrale sakedistrik van Myrtle Beach, in Horry County, Suid-Carolina, Verenigde State. Dit was voorheen bekend as '''Myrtle Beach Jetport''' (1974–1989) en is geleë op die terrein van die voormalige '''Myrtle Beach-lugmagbasis''', wat ook The Market Common- winkelkompleks insluit. Die [[Federale Lugvaartadministrasie]] (FAA) se Nasionale Plan van Geïntegreerde Lughawestelsels vir 2017–2021 het dit as 'n klein-naaf primêre kommersiële diensfasiliteit gekategoriseer.<ref name="NPIAS Airports">{{Cite web|url=https://www.faa.gov/airports/planning_capacity/npias/reports/media/NPIAS-Report-2017-2021-Appendix-A.pdf|title=List of NPIAS Airports|date=21 October 2016|website=FAA.gov|publisher=Federal Aviation Administration|access-date=14 December 2016}}</ref> Myrtle Beach was die tweede besigste lughawe in Suid-Carolina na Charleston, met meer as 2,4 miljoen passasiers gehanteer in 2018. <ref name="transtats.bts.gov"/><ref>{{cite news |last= Spring |first= Jake |title= Flier breaks Myrtle Beach International Airport record |url= http://www.thesunnews.com/2010/12/31/1895324/flier-breaks-airport-record.html |work= The Sun News |location= Myrtle Beach, S.C. |date= December 31, 2010 |access-date= December 31, 2010}} {{dead link|date=March 2021}}</ref> == Fasiliteite == Die lughawe beslaan 1 536 ha op 'n hoogte van 7,6 m bo seevlak. Die enkele aanloopbaan, 18/36, is 2 897 m lank en 46 m wyd.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/MYR/Myrtle-Beach-International-Airport|title=MYR airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=September 10, 2022}}</ref> Die lughawe se ingang is op Harrelson Boulevard.<ref>{{cite news |last1=Bryant |first1=Dawn |last2=Saldinger |first2=Ava |last3=Spring |first3=Jake |title=Top business stories to watch in 2011 in Myrtle Beach area |url=http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |work=[[The Sun News]] |location=Myrtle Beach, S.C. |date=January 2, 2011 |access-date=January 2, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130105181829/http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |archive-date=January 5, 2013 |df=mdy-all }}</ref> Die terminaalgebou is vernoem na Myrtle Beach se eerste [[burgemeester]], dr. Wilford Leroy Harrelson, wat van Maart 1938 tot Desember 1939 en weer van Januarie 1942 tot Desember 1943 gedien het. Die stad het gedurende sy eerste termyn grond vir die lughawe gekoop, en die terminaal is ter ere van hom genoem. MYR het 'n helikopterplatform wat hoofsaaklik deur huurvlugmaatskappye aan die basis van aanloopbaan 36 gebruik word. == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+Besigste binnelandse roetes vanaf MYR (Maart 2023 – Februarie 2024) <ref name="transtats.bts.gov"> {{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=Zle&Nv42146_anzr=ZB46yr%20Ornpu,%20fP:%20ZB46yr%20Ornpu%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf|title=Myrtle Beach, SC: Myrtle Beach International (MYR)|date=February 2024|publisher=Bureau of Transportation Statistics (BTS), Research and Innovative Technology Administration (RITA), U.S. Department of Transportation|access-date=7 Junie 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=Zle&Nv42146_anzr=ZB46yr%20Ornpu,%20fP:%20ZB46yr%20Ornpu%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf "Myrtle Beach, SC: Myrtle Beach International (MYR)"]. </cite></ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Lugdiens |- | 1 |[[Charlotte Douglas Internasionale Lughawe|Charlotte, Noord-Carolina]] | 219 000 | American |- | 2 |[[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta, Georgia]] | 160 000 | Delta |- | 3 |[[Baltimore/Washington Internasionale Lughawe|Baltimore, Maryland]] | 127 000 | Southwest, Spirit |- | 4 |[[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark, New Jersey]] | 110 000 | Sprit, United |- | 5 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia, New York]] | 109 000 | Delta, Spirit |- | 6 |[[Detroit]], [[Michigan]] | 82 000 | Delta, Spirit |- | 7 |[[Nashville Internasionale Lughawe|Nashville, Tennessee]] | 76 000 | Southwest |- | 8 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 72 000 | American, Delta, Spirit |- | 9 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 64 000 | American, Frontier, Spirit |- | 10 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 59 000 | Spirit |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye by MYR<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref name="transtats.bts.gov"/> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[Spirit Airlines|Spirit]] | 1 073 000 | 32,21% |- | 2 | [[Southwest Airlines|Southwest]] | 582 000 | 17,47% |- | 3 | [[Delta Air Lines|Delta]] | 441 000 | 13,25% |- | 4 | Allegiant | 294 000 | 8,83% |- | 5 | [[American Airlines|American]] | 286 000 | 8,59% |- | - | Ander | 655 000 | 19,86% |- |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable sortable" |+Jaarlikse passasiersverkeer by MYR, 2000–tans<ref>{{Cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR 2023 Enplanements and Deplanements|website=flymyrtlebeach.com|access-date=2024-02-05}}</ref> !Jaar !Passasiers |- |2000 |1 582 372 |- |2001 |{{Daal}} 1 421 081 |- |2002 |{{Daal}} 1 260 121 |- |2003 |{{Wins}} 1 335 496 |- |2004 |{{Wins}} 1 535 212 |- |2005 |{{Wins}} 1 566 409 |- |2006 |{{Daal}} 1 440 400 |- |2007 |{{Wins}} 1 683 823 |- |2008 |{{Daal}} 1 565 372 |- |2009 |{{Daal}} 1 485 393 |- |2010 |{{Wins}} 1 736 138 |- |2011 |{{Wins}} 1 759 874 |- |2012 |{{Daal}} 1 482 554 |- |2013 |{{Wins}} 1 664 917 |- |2014 |{{Wins}} 1 749 657 |- |2015 |{{Wins}} 1 830 071 |- |2016 |{{Wins}} 1 942 927 |- |2017 |{{Wins}} 2 277 044 |- |2018 |{{Wins}} 2 467 093 |- |2019 |{{Wins}} 2 611 563 |- |2020 |{{Daal}} 1 113 820 |- |2021 |{{Wins}} 3 210 247 |- |2022 |{{Wins}} 3 459 803 |- |2023 |{{Daal}} 3 361 277 |- |2024 |{{Wins}} 3 837 052 |- |2025 |{{Daal}} 3 530 754 |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] 4vcc00cxkyzddjeptfu7ipdqq731ajo 2970868 2970867 2026-09-26T09:45:53Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2970868 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Myrtle Beach Internasionale Lughawe | image = Myrtlebeachairport.JPG | image-width = 250 | caption = Die terminaal by Myrtle Beach Lughawe | IATA = MYR | ICAO = KMYR | FAA = MYR | type = Openbaar | owner = Horry County | operator = Horry County Department of Airports<ref>{{cite web |title= Horry County Department of Airports page on Horry County Government Website |url= http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |publisher= Horry County, SC |access-date= August 15, 2013 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130824081822/http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |archive-date= August 24, 2013 }}</ref> | city-served = Myrtle Beach, Suid-Carolina | elevation-f = 25 | elevation-m = 8 | coordinates = {{coord|33|40|47|N|078|55|42|W|region:US-SC_scale:40000|display=inline,title}} | website = {{URL|www.flymyrtlebeach.com|FlyMyrtleBeach.com}} | image_map = Myrtle Beach International Airport FAA Diagram.png | image_mapsize = 200 | image_map_caption = FAA lughawediagram | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes | r1-number = 18/36 | r1-length-f = 9 503 | r1-length-m = 2 897 | r1-surface = Asfalt/Beton | stat-year = 2024 | stat1-header = Totale passasiers | stat1-data = 3 837 052 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 190 850 | footnotes = Bron: [[FAA]]<ref>{{cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR Airport Enplanements and Deplanements for 2024|website=flymyrtlebeach.com|access-date=February 12, 2025}}</ref><ref>https://aspm.faa.gov/opsnet/sys/Airport.asp</ref> }} '''Myrtle Beach Internasionale Lughawe''' {{airport codes|MYR<ref>{{cite web | url = http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | title = IATA Airport Code Search (MYR: Myrtle Beach) | publisher = [[IATA]] | access-date = August 7, 2014 | archive-date = August 7, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170807150053/http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | url-status = dead }}</ref>|KMYR|MYR}} is 'n lughawe vir openbare gebruik wat deur die provinsie besit word 5 km suidwes van die sentrale sakedistrik van Myrtle Beach, in Horry County, Suid-Carolina, Verenigde State. Dit was voorheen bekend as '''Myrtle Beach Jetport''' (1974–1989) en is geleë op die terrein van die voormalige '''Myrtle Beach-lugmagbasis''', wat ook The Market Common- winkelkompleks insluit. Die [[Federale Lugvaartadministrasie]] (FAA) se Nasionale Plan van Geïntegreerde Lughawestelsels vir 2017–2021 het dit as 'n klein-naaf primêre kommersiële diensfasiliteit gekategoriseer.<ref name="NPIAS Airports">{{Cite web|url=https://www.faa.gov/airports/planning_capacity/npias/reports/media/NPIAS-Report-2017-2021-Appendix-A.pdf|title=List of NPIAS Airports|date=21 October 2016|website=FAA.gov|publisher=Federal Aviation Administration|access-date=14 December 2016}}</ref> Myrtle Beach was die tweede besigste lughawe in Suid-Carolina na Charleston, met meer as 2,4 miljoen passasiers gehanteer in 2018. <ref name="transtats.bts.gov"/><ref>{{cite news |last= Spring |first= Jake |title= Flier breaks Myrtle Beach International Airport record |url= http://www.thesunnews.com/2010/12/31/1895324/flier-breaks-airport-record.html |work= The Sun News |location= Myrtle Beach, S.C. |date= December 31, 2010 |access-date= December 31, 2010}} {{dead link|date=March 2021}}</ref> == Fasiliteite == Die lughawe beslaan 1 536 ha op 'n hoogte van 7,6 m bo seevlak. Die enkele aanloopbaan, 18/36, is 2 897 m lank en 46 m wyd.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/MYR/Myrtle-Beach-International-Airport|title=MYR airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=September 10, 2022}}</ref> Die lughawe se ingang is op Harrelson Boulevard.<ref>{{cite news |last1=Bryant |first1=Dawn |last2=Saldinger |first2=Ava |last3=Spring |first3=Jake |title=Top business stories to watch in 2011 in Myrtle Beach area |url=http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |work=[[The Sun News]] |location=Myrtle Beach, S.C. |date=January 2, 2011 |access-date=January 2, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130105181829/http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |archive-date=January 5, 2013 |df=mdy-all }}</ref> Die terminaalgebou is vernoem na Myrtle Beach se eerste [[burgemeester]], dr. Wilford Leroy Harrelson, wat van Maart 1938 tot Desember 1939 en weer van Januarie 1942 tot Desember 1943 gedien het. Die stad het gedurende sy eerste termyn grond vir die lughawe gekoop, en die terminaal is ter ere van hom genoem. MYR het 'n helikopterplatform wat hoofsaaklik deur huurvlugmaatskappye aan die basis van aanloopbaan 36 gebruik word. == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+Besigste binnelandse roetes vanaf MYR (Maart 2023 – Februarie 2024) <ref name="transtats.bts.gov"> {{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=Zle&Nv42146_anzr=ZB46yr%20Ornpu,%20fP:%20ZB46yr%20Ornpu%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf|title=Myrtle Beach, SC: Myrtle Beach International (MYR)|date=February 2024|publisher=Bureau of Transportation Statistics (BTS), Research and Innovative Technology Administration (RITA), U.S. Department of Transportation|access-date=7 Junie 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=Zle&Nv42146_anzr=ZB46yr%20Ornpu,%20fP:%20ZB46yr%20Ornpu%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf "Myrtle Beach, SC: Myrtle Beach International (MYR)"]. </cite></ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Lugdiens |- | 1 |[[Charlotte Douglas Internasionale Lughawe|Charlotte, Noord-Carolina]] | 219 000 | American |- | 2 |[[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta, Georgia]] | 160 000 | Delta |- | 3 |[[Baltimore/Washington Internasionale Lughawe|Baltimore, Maryland]] | 127 000 | Southwest, Spirit |- | 4 |[[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark, New Jersey]] | 110 000 | Sprit, United |- | 5 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia, New York]] | 109 000 | Delta, Spirit |- | 6 |[[Detroit]], [[Michigan]] | 82 000 | Delta, Spirit |- | 7 |[[Nashville Internasionale Lughawe|Nashville, Tennessee]] | 76 000 | Southwest |- | 8 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 72 000 | American, Delta, Spirit |- | 9 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 64 000 | American, Frontier, Spirit |- | 10 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 59 000 | Spirit |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye by MYR<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref name="transtats.bts.gov"/> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[Spirit Airlines|Spirit]] | 1 073 000 | 32,21% |- | 2 | [[Southwest Airlines|Southwest]] | 582 000 | 17,47% |- | 3 | [[Delta Air Lines|Delta]] | 441 000 | 13,25% |- | 4 | Allegiant | 294 000 | 8,83% |- | 5 | [[American Airlines|American]] | 286 000 | 8,59% |- | - | Ander | 655 000 | 19,86% |- |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable sortable" |+Jaarlikse passasiersverkeer by MYR, 2000–tans<ref>{{Cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR 2023 Enplanements and Deplanements|website=flymyrtlebeach.com|access-date=2024-02-05}}</ref> !Jaar !Passasiers |- |2000 |1 582 372 |- |2001 |{{Daal}} 1 421 081 |- |2002 |{{Daal}} 1 260 121 |- |2003 |{{Wins}} 1 335 496 |- |2004 |{{Wins}} 1 535 212 |- |2005 |{{Wins}} 1 566 409 |- |2006 |{{Daal}} 1 440 400 |- |2007 |{{Wins}} 1 683 823 |- |2008 |{{Daal}} 1 565 372 |- |2009 |{{Daal}} 1 485 393 |- |2010 |{{Wins}} 1 736 138 |- |2011 |{{Wins}} 1 759 874 |- |2012 |{{Daal}} 1 482 554 |- |2013 |{{Wins}} 1 664 917 |- |2014 |{{Wins}} 1 749 657 |- |2015 |{{Wins}} 1 830 071 |- |2016 |{{Wins}} 1 942 927 |- |2017 |{{Wins}} 2 277 044 |- |2018 |{{Wins}} 2 467 093 |- |2019 |{{Wins}} 2 611 563 |- |2020 |{{Daal}} 1 113 820 |- |2021 |{{Wins}} 3 210 247 |- |2022 |{{Wins}} 3 459 803 |- |2023 |{{Daal}} 3 361 277 |- |2024 |{{Wins}} 3 837 052 |- |2025 |{{Daal}} 3 530 754 |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] g0y76wfykdehvspva4vrp8hgl35wmq2 2970876 2970868 2026-09-26T10:37:32Z Aliwal2012 39067 /* Statistiek */ 2970876 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Myrtle Beach Internasionale Lughawe | image = Myrtlebeachairport.JPG | image-width = 250 | caption = Die terminaal by Myrtle Beach Lughawe | IATA = MYR | ICAO = KMYR | FAA = MYR | type = Openbaar | owner = Horry County | operator = Horry County Department of Airports<ref>{{cite web |title= Horry County Department of Airports page on Horry County Government Website |url= http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |publisher= Horry County, SC |access-date= August 15, 2013 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130824081822/http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |archive-date= August 24, 2013 }}</ref> | city-served = Myrtle Beach, Suid-Carolina | elevation-f = 25 | elevation-m = 8 | coordinates = {{coord|33|40|47|N|078|55|42|W|region:US-SC_scale:40000|display=inline,title}} | website = {{URL|www.flymyrtlebeach.com|FlyMyrtleBeach.com}} | image_map = Myrtle Beach International Airport FAA Diagram.png | image_mapsize = 200 | image_map_caption = FAA lughawediagram | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes | r1-number = 18/36 | r1-length-f = 9 503 | r1-length-m = 2 897 | r1-surface = Asfalt/Beton | stat-year = 2024 | stat1-header = Totale passasiers | stat1-data = 3 837 052 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 190 850 | footnotes = Bron: [[FAA]]<ref>{{cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR Airport Enplanements and Deplanements for 2024|website=flymyrtlebeach.com|access-date=February 12, 2025}}</ref><ref>https://aspm.faa.gov/opsnet/sys/Airport.asp</ref> }} '''Myrtle Beach Internasionale Lughawe''' {{airport codes|MYR<ref>{{cite web | url = http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | title = IATA Airport Code Search (MYR: Myrtle Beach) | publisher = [[IATA]] | access-date = August 7, 2014 | archive-date = August 7, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170807150053/http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | url-status = dead }}</ref>|KMYR|MYR}} is 'n lughawe vir openbare gebruik wat deur die provinsie besit word 5 km suidwes van die sentrale sakedistrik van Myrtle Beach, in Horry County, Suid-Carolina, Verenigde State. Dit was voorheen bekend as '''Myrtle Beach Jetport''' (1974–1989) en is geleë op die terrein van die voormalige '''Myrtle Beach-lugmagbasis''', wat ook The Market Common- winkelkompleks insluit. Die [[Federale Lugvaartadministrasie]] (FAA) se Nasionale Plan van Geïntegreerde Lughawestelsels vir 2017–2021 het dit as 'n klein-naaf primêre kommersiële diensfasiliteit gekategoriseer.<ref name="NPIAS Airports">{{Cite web|url=https://www.faa.gov/airports/planning_capacity/npias/reports/media/NPIAS-Report-2017-2021-Appendix-A.pdf|title=List of NPIAS Airports|date=21 October 2016|website=FAA.gov|publisher=Federal Aviation Administration|access-date=14 December 2016}}</ref> Myrtle Beach was die tweede besigste lughawe in Suid-Carolina na Charleston, met meer as 2,4 miljoen passasiers gehanteer in 2018. <ref name="transtats.bts.gov"/><ref>{{cite news |last= Spring |first= Jake |title= Flier breaks Myrtle Beach International Airport record |url= http://www.thesunnews.com/2010/12/31/1895324/flier-breaks-airport-record.html |work= The Sun News |location= Myrtle Beach, S.C. |date= December 31, 2010 |access-date= December 31, 2010}} {{dead link|date=March 2021}}</ref> == Fasiliteite == Die lughawe beslaan 1 536 ha op 'n hoogte van 7,6 m bo seevlak. Die enkele aanloopbaan, 18/36, is 2 897 m lank en 46 m wyd.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/MYR/Myrtle-Beach-International-Airport|title=MYR airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=September 10, 2022}}</ref> Die lughawe se ingang is op Harrelson Boulevard.<ref>{{cite news |last1=Bryant |first1=Dawn |last2=Saldinger |first2=Ava |last3=Spring |first3=Jake |title=Top business stories to watch in 2011 in Myrtle Beach area |url=http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |work=[[The Sun News]] |location=Myrtle Beach, S.C. |date=January 2, 2011 |access-date=January 2, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130105181829/http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |archive-date=January 5, 2013 |df=mdy-all }}</ref> Die terminaalgebou is vernoem na Myrtle Beach se eerste [[burgemeester]], dr. Wilford Leroy Harrelson, wat van Maart 1938 tot Desember 1939 en weer van Januarie 1942 tot Desember 1943 gedien het. Die stad het gedurende sy eerste termyn grond vir die lughawe gekoop, en die terminaal is ter ere van hom genoem. MYR het 'n helikopterplatform wat hoofsaaklik deur huurvlugmaatskappye aan die basis van aanloopbaan 36 gebruik word. == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+Besigste binnelandse roetes vanaf MYR (Mei 2025 – April 2026)<ref name="transtats.bts.gov">{{cite web |url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=Zle&Nv42146_anzr=ZB46yr%20Ornpu,%20fP:%20ZB46yr%20Ornpu%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPg |title=Myrtle Beach, SC: Myrtle Beach International (MYR) |publisher=Bureau of Transportation Statistics (BTS), Research and Innovative Technology Administration (RITA), U.S. Department of Transportation |date=February 2024 |access-date=July 23, 2026}}</ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Lugdiens |- | 1 |[[Charlotte Douglas Internasionale Lughawe|Charlotte, Noord-Carolina]] | 214 860 | American |- | 2 |[[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta, Georgia]] | 152 590 | Delta |- | 3 |[[Baltimore/Washington Internasionale Lughawe|Baltimore, Maryland]] | 114 450 | Southwest |- | 4 |[[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark, New Jersey]] | 96 190 | Sprit, United |- | 5 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia]] | 91 260 | Delta, Spirit |- | 6 |[[Nashville Internasionale Lughawe|Nashville, Tennessee]] | 71 870 | Southwest |- | 7 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 65 030 | American, Delta, Spirit |- | 8 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 63 190 | American, Frontier |- | 9 |[[Detroit]], [[Michigan]] | 57 170 | Delta, Spirit |- | 10 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 54 000 | Spirit |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye by MYR<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref name="transtats.bts.gov"/> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[Spirit Airlines|Spirit]] | 1 073 000 | 32,21% |- | 2 | [[Southwest Airlines|Southwest]] | 582 000 | 17,47% |- | 3 | [[Delta Air Lines|Delta]] | 441 000 | 13,25% |- | 4 | Allegiant | 294 000 | 8,83% |- | 5 | [[American Airlines|American]] | 286 000 | 8,59% |- | - | Ander | 655 000 | 19,86% |- |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable sortable" |+Jaarlikse passasiersverkeer by MYR, 2000–tans<ref>{{Cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR 2023 Enplanements and Deplanements|website=flymyrtlebeach.com|access-date=2024-02-05}}</ref> !Jaar !Passasiers |- |2000 |1 582 372 |- |2001 |{{Daal}} 1 421 081 |- |2002 |{{Daal}} 1 260 121 |- |2003 |{{Wins}} 1 335 496 |- |2004 |{{Wins}} 1 535 212 |- |2005 |{{Wins}} 1 566 409 |- |2006 |{{Daal}} 1 440 400 |- |2007 |{{Wins}} 1 683 823 |- |2008 |{{Daal}} 1 565 372 |- |2009 |{{Daal}} 1 485 393 |- |2010 |{{Wins}} 1 736 138 |- |2011 |{{Wins}} 1 759 874 |- |2012 |{{Daal}} 1 482 554 |- |2013 |{{Wins}} 1 664 917 |- |2014 |{{Wins}} 1 749 657 |- |2015 |{{Wins}} 1 830 071 |- |2016 |{{Wins}} 1 942 927 |- |2017 |{{Wins}} 2 277 044 |- |2018 |{{Wins}} 2 467 093 |- |2019 |{{Wins}} 2 611 563 |- |2020 |{{Daal}} 1 113 820 |- |2021 |{{Wins}} 3 210 247 |- |2022 |{{Wins}} 3 459 803 |- |2023 |{{Daal}} 3 361 277 |- |2024 |{{Wins}} 3 837 052 |- |2025 |{{Daal}} 3 530 754 |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] 1jztll43rx1rh531alylp45tvl9eoew 2970882 2970876 2026-09-26T11:22:34Z Aliwal2012 39067 /* Jaarlikse verkeer */ tabel uitleg 2970882 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Myrtle Beach Internasionale Lughawe | image = Myrtlebeachairport.JPG | image-width = 250 | caption = Die terminaal by Myrtle Beach Lughawe | IATA = MYR | ICAO = KMYR | FAA = MYR | type = Openbaar | owner = Horry County | operator = Horry County Department of Airports<ref>{{cite web |title= Horry County Department of Airports page on Horry County Government Website |url= http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |publisher= Horry County, SC |access-date= August 15, 2013 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130824081822/http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |archive-date= August 24, 2013 }}</ref> | city-served = Myrtle Beach, Suid-Carolina | elevation-f = 25 | elevation-m = 8 | coordinates = {{coord|33|40|47|N|078|55|42|W|region:US-SC_scale:40000|display=inline,title}} | website = {{URL|www.flymyrtlebeach.com|FlyMyrtleBeach.com}} | image_map = Myrtle Beach International Airport FAA Diagram.png | image_mapsize = 200 | image_map_caption = FAA lughawediagram | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes | r1-number = 18/36 | r1-length-f = 9 503 | r1-length-m = 2 897 | r1-surface = Asfalt/Beton | stat-year = 2024 | stat1-header = Totale passasiers | stat1-data = 3 837 052 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 190 850 | footnotes = Bron: [[FAA]]<ref>{{cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR Airport Enplanements and Deplanements for 2024|website=flymyrtlebeach.com|access-date=February 12, 2025}}</ref><ref>https://aspm.faa.gov/opsnet/sys/Airport.asp</ref> }} '''Myrtle Beach Internasionale Lughawe''' {{airport codes|MYR<ref>{{cite web | url = http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | title = IATA Airport Code Search (MYR: Myrtle Beach) | publisher = [[IATA]] | access-date = August 7, 2014 | archive-date = August 7, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170807150053/http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | url-status = dead }}</ref>|KMYR|MYR}} is 'n lughawe vir openbare gebruik wat deur die provinsie besit word 5 km suidwes van die sentrale sakedistrik van Myrtle Beach, in Horry County, Suid-Carolina, Verenigde State. Dit was voorheen bekend as '''Myrtle Beach Jetport''' (1974–1989) en is geleë op die terrein van die voormalige '''Myrtle Beach-lugmagbasis''', wat ook The Market Common- winkelkompleks insluit. Die [[Federale Lugvaartadministrasie]] (FAA) se Nasionale Plan van Geïntegreerde Lughawestelsels vir 2017–2021 het dit as 'n klein-naaf primêre kommersiële diensfasiliteit gekategoriseer.<ref name="NPIAS Airports">{{Cite web|url=https://www.faa.gov/airports/planning_capacity/npias/reports/media/NPIAS-Report-2017-2021-Appendix-A.pdf|title=List of NPIAS Airports|date=21 October 2016|website=FAA.gov|publisher=Federal Aviation Administration|access-date=14 December 2016}}</ref> Myrtle Beach was die tweede besigste lughawe in Suid-Carolina na Charleston, met meer as 2,4 miljoen passasiers gehanteer in 2018. <ref name="transtats.bts.gov"/><ref>{{cite news |last= Spring |first= Jake |title= Flier breaks Myrtle Beach International Airport record |url= http://www.thesunnews.com/2010/12/31/1895324/flier-breaks-airport-record.html |work= The Sun News |location= Myrtle Beach, S.C. |date= December 31, 2010 |access-date= December 31, 2010}} {{dead link|date=March 2021}}</ref> == Fasiliteite == Die lughawe beslaan 1 536 ha op 'n hoogte van 7,6 m bo seevlak. Die enkele aanloopbaan, 18/36, is 2 897 m lank en 46 m wyd.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/MYR/Myrtle-Beach-International-Airport|title=MYR airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=September 10, 2022}}</ref> Die lughawe se ingang is op Harrelson Boulevard.<ref>{{cite news |last1=Bryant |first1=Dawn |last2=Saldinger |first2=Ava |last3=Spring |first3=Jake |title=Top business stories to watch in 2011 in Myrtle Beach area |url=http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |work=[[The Sun News]] |location=Myrtle Beach, S.C. |date=January 2, 2011 |access-date=January 2, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130105181829/http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |archive-date=January 5, 2013 |df=mdy-all }}</ref> Die terminaalgebou is vernoem na Myrtle Beach se eerste [[burgemeester]], dr. Wilford Leroy Harrelson, wat van Maart 1938 tot Desember 1939 en weer van Januarie 1942 tot Desember 1943 gedien het. Die stad het gedurende sy eerste termyn grond vir die lughawe gekoop, en die terminaal is ter ere van hom genoem. MYR het 'n helikopterplatform wat hoofsaaklik deur huurvlugmaatskappye aan die basis van aanloopbaan 36 gebruik word. == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+Besigste binnelandse roetes vanaf MYR (Mei 2025 – April 2026)<ref name="transtats.bts.gov">{{cite web |url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=Zle&Nv42146_anzr=ZB46yr%20Ornpu,%20fP:%20ZB46yr%20Ornpu%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPg |title=Myrtle Beach, SC: Myrtle Beach International (MYR) |publisher=Bureau of Transportation Statistics (BTS), Research and Innovative Technology Administration (RITA), U.S. Department of Transportation |date=February 2024 |access-date=July 23, 2026}}</ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Lugdiens |- | 1 |[[Charlotte Douglas Internasionale Lughawe|Charlotte, Noord-Carolina]] | 214 860 | American |- | 2 |[[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta, Georgia]] | 152 590 | Delta |- | 3 |[[Baltimore/Washington Internasionale Lughawe|Baltimore, Maryland]] | 114 450 | Southwest |- | 4 |[[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark, New Jersey]] | 96 190 | Sprit, United |- | 5 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia]] | 91 260 | Delta, Spirit |- | 6 |[[Nashville Internasionale Lughawe|Nashville, Tennessee]] | 71 870 | Southwest |- | 7 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 65 030 | American, Delta, Spirit |- | 8 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 63 190 | American, Frontier |- | 9 |[[Detroit]], [[Michigan]] | 57 170 | Delta, Spirit |- | 10 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 54 000 | Spirit |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye by MYR<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref name="transtats.bts.gov"/> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[Spirit Airlines|Spirit]] | 1 073 000 | 32,21% |- | 2 | [[Southwest Airlines|Southwest]] | 582 000 | 17,47% |- | 3 | [[Delta Air Lines|Delta]] | 441 000 | 13,25% |- | 4 | Allegiant | 294 000 | 8,83% |- | 5 | [[American Airlines|American]] | 286 000 | 8,59% |- | - | Ander | 655 000 | 19,86% |- |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable sortable" |+Jaarlikse passasiersverkeer by MYR, 2000–tans<ref>{{Cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR 2023 Enplanements and Deplanements|website=flymyrtlebeach.com|access-date=2024-02-05}}</ref> ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers |- |2000 |1 582 372 |2010 |{{Wins}} 1 736 138 |2020 |{{Daal}} 1 113 820 |- |2001 |{{Daal}} 1 421 081 |2011 |{{Wins}} 1 759 874 |2021 |{{Wins}} 3 210 247 |- |2002 |{{Daal}} 1 260 121 |2012 |{{Daal}} 1 482 554 |2022 |{{Wins}} 3 459 803 |- |2003 |{{Wins}} 1 335 496 |2013 |{{Wins}} 1 664 917 |2023 |{{Daal}} 3 361 277 |- |2004 |{{Wins}} 1 535 212 |2014 |{{Wins}} 1 749 657 |2024 |{{Wins}} 3 837 052 |- |2005 |{{Wins}} 1 566 409 |2015 |{{Wins}} 1 830 071 |2025 |{{Daal}} 3 530 754 |- |2006 |{{Daal}} 1 440 400 |2016 |{{Wins}} 1 942 927 |2026 | |- |2007 |{{Wins}} 1 683 823 |2017 |{{Wins}} 2 277 044 |2027 | |- |2008 |{{Daal}} 1 565 372 |2018 |{{Wins}} 2 467 093 |2028 | |- |2009 |{{Daal}} 1 485 393 |2019 |{{Wins}} 2 611 563 |2029 | |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] dxidp71mgwdyxbgimalayfksy0trc8i 2970883 2970882 2026-09-26T11:27:07Z Aliwal2012 39067 2970883 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Myrtle Beach Internasionale Lughawe | image = Myrtlebeachairport.JPG | image-width = 250 | caption = Die terminaal by Myrtle Beach Lughawe | IATA = MYR | ICAO = KMYR | FAA = MYR | type = Openbaar | owner = Horry County | operator = Horry County Department of Airports<ref>{{cite web |title= Horry County Department of Airports page on Horry County Government Website |url= http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |publisher= Horry County, SC |access-date= August 15, 2013 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130824081822/http://www.horrycounty.org/depts/airports/index.asp |archive-date= August 24, 2013 }}</ref> | city-served = Myrtle Beach, Suid-Carolina | elevation-f = 25 | elevation-m = 8 | coordinates = {{coord|33|40|47|N|078|55|42|W|region:US-SC_scale:40000|display=inline,title}} | website = {{URL|www.flymyrtlebeach.com|FlyMyrtleBeach.com}} | image_map = Myrtle Beach International Airport FAA Diagram.png | image_mapsize = 200 | image_map_caption = FAA lughawediagram | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes | r1-number = 18/36 | r1-length-f = 9 503 | r1-length-m = 2 897 | r1-surface = Asfalt/Beton | stat-year = 2025 | stat1-header = Totale passasiers | stat1-data = 3 530 754 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = 190 850 | footnotes = Bron: [[FAA]]<ref>{{cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR Airport Enplanements and Deplanements for 2024|website=flymyrtlebeach.com|access-date=12 Februarie 2025}}</ref><ref>https://aspm.faa.gov/opsnet/sys/Airport.asp</ref> }} '''Myrtle Beach Internasionale Lughawe''' {{airport codes|MYR<ref>{{cite web | url = http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | title = IATA Airport Code Search (MYR: Myrtle Beach) | publisher = [[IATA]] | access-date = August 7, 2014 | archive-date = August 7, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170807150053/http://www.iata.org/publications/Pages/code-search.aspx | url-status = dead }}</ref>|KMYR|MYR}} is 'n lughawe vir openbare gebruik wat deur die provinsie besit word 5 km suidwes van die sentrale sakedistrik van Myrtle Beach, in Horry County, Suid-Carolina, Verenigde State. Dit was voorheen bekend as '''Myrtle Beach Jetport''' (1974–1989) en is geleë op die terrein van die voormalige '''Myrtle Beach-lugmagbasis''', wat ook The Market Common- winkelkompleks insluit. Die [[Federale Lugvaartadministrasie]] (FAA) se Nasionale Plan van Geïntegreerde Lughawestelsels vir 2017–2021 het dit as 'n klein-naaf primêre kommersiële diensfasiliteit gekategoriseer.<ref name="NPIAS Airports">{{Cite web|url=https://www.faa.gov/airports/planning_capacity/npias/reports/media/NPIAS-Report-2017-2021-Appendix-A.pdf|title=List of NPIAS Airports|date=21 October 2016|website=FAA.gov|publisher=Federal Aviation Administration|access-date=14 December 2016}}</ref> Myrtle Beach was die tweede besigste lughawe in Suid-Carolina na Charleston, met meer as 2,4 miljoen passasiers gehanteer in 2018. <ref name="transtats.bts.gov"/><ref>{{cite news |last= Spring |first= Jake |title= Flier breaks Myrtle Beach International Airport record |url= http://www.thesunnews.com/2010/12/31/1895324/flier-breaks-airport-record.html |work= The Sun News |location= Myrtle Beach, S.C. |date= December 31, 2010 |access-date= December 31, 2010}} {{dead link|date=March 2021}}</ref> == Fasiliteite == Die lughawe beslaan 1 536 ha op 'n hoogte van 7,6 m bo seevlak. Die enkele aanloopbaan, 18/36, is 2 897 m lank en 46 m wyd.<ref>{{Cite web|url=https://skyvector.com/airport/MYR/Myrtle-Beach-International-Airport|title=MYR airport data at skyvector.com|website=skyvector.com|access-date=September 10, 2022}}</ref> Die lughawe se ingang is op Harrelson Boulevard.<ref>{{cite news |last1=Bryant |first1=Dawn |last2=Saldinger |first2=Ava |last3=Spring |first3=Jake |title=Top business stories to watch in 2011 in Myrtle Beach area |url=http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |work=The Sun News |location=Myrtle Beach, S.C. |date=January 2, 2011 |access-date=January 2, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130105181829/http://www.thesunnews.com/2011/01/02/1894545/11.html |archive-date=5 Januarie 2013 |df=mdy-all }}</ref> Die terminaalgebou is vernoem na Myrtle Beach se eerste [[burgemeester]], dr. Wilford Leroy Harrelson, wat van Maart 1938 tot Desember 1939 en weer van Januarie 1942 tot Desember 1943 gedien het. Die stad het gedurende sy eerste termyn grond vir die lughawe gekoop, en die terminaal is ter ere van hom genoem. MYR het 'n helikopterplatform wat hoofsaaklik deur huurvlugmaatskappye aan die basis van aanloopbaan 36 gebruik word. == Statistiek == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+Besigste binnelandse roetes vanaf MYR (Mei 2025 – April 2026)<ref name="transtats.bts.gov">{{cite web |url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=Zle&Nv42146_anzr=ZB46yr%20Ornpu,%20fP:%20ZB46yr%20Ornpu%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPg |title=Myrtle Beach, SC: Myrtle Beach International (MYR) |publisher=Bureau of Transportation Statistics (BTS), Research and Innovative Technology Administration (RITA), U.S. Department of Transportation |date=February 2024 |access-date=July 23, 2026}}</ref> ! Rang ! Stad ! Passasiers ! Lugdiens |- | 1 |[[Charlotte Douglas Internasionale Lughawe|Charlotte, Noord-Carolina]] | 214 860 | American |- | 2 |[[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta, Georgia]] | 152 590 | Delta |- | 3 |[[Baltimore/Washington Internasionale Lughawe|Baltimore, Maryland]] | 114 450 | Southwest |- | 4 |[[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark, New Jersey]] | 96 190 | Sprit, United |- | 5 |[[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia]] | 91 260 | Delta, Spirit |- | 6 |[[Nashville Internasionale Lughawe|Nashville, Tennessee]] | 71 870 | Southwest |- | 7 |[[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 65 030 | American, Delta, Spirit |- | 8 |[[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 63 190 | American, Frontier |- | 9 |[[Detroit]], [[Michigan]] | 57 170 | Delta, Spirit |- | 10 |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale, Florida]] | 54 000 | Spirit |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Grootste lugrederye by MYR<br />(Maart 2023 – Februarie 2024)''' <ref name="transtats.bts.gov"/> !Rang ! Lugdiens ! Passasiers ! Deel |- | 1 | [[Spirit Airlines|Spirit]] | 1 073 000 | 32,21% |- | 2 | [[Southwest Airlines|Southwest]] | 582 000 | 17,47% |- | 3 | [[Delta Air Lines|Delta]] | 441 000 | 13,25% |- | 4 | Allegiant | 294 000 | 8,83% |- | 5 | [[American Airlines|American]] | 286 000 | 8,59% |- | - | Ander | 655 000 | 19,86% |- |} === Jaarlikse verkeer === {| class="wikitable sortable" |+Jaarlikse passasiersverkeer by MYR, 2000–tans<ref>{{Cite web|url=https://www.flymyrtlebeach.com/media|title=MYR 2023 Enplanements and Deplanements|website=flymyrtlebeach.com|access-date=2024-02-05}}</ref> ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers |- |2000 |1 582 372 |2010 |{{Wins}} 1 736 138 |2020 |{{Daal}} 1 113 820 |- |2001 |{{Daal}} 1 421 081 |2011 |{{Wins}} 1 759 874 |2021 |{{Wins}} 3 210 247 |- |2002 |{{Daal}} 1 260 121 |2012 |{{Daal}} 1 482 554 |2022 |{{Wins}} 3 459 803 |- |2003 |{{Wins}} 1 335 496 |2013 |{{Wins}} 1 664 917 |2023 |{{Daal}} 3 361 277 |- |2004 |{{Wins}} 1 535 212 |2014 |{{Wins}} 1 749 657 |2024 |{{Wins}} 3 837 052 |- |2005 |{{Wins}} 1 566 409 |2015 |{{Wins}} 1 830 071 |2025 |{{Daal}} 3 530 754 |- |2006 |{{Daal}} 1 440 400 |2016 |{{Wins}} 1 942 927 |2026 | |- |2007 |{{Wins}} 1 683 823 |2017 |{{Wins}} 2 277 044 |2027 | |- |2008 |{{Daal}} 1 565 372 |2018 |{{Wins}} 2 467 093 |2028 | |- |2009 |{{Daal}} 1 485 393 |2019 |{{Wins}} 2 611 563 |2029 | |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] 3c6intyrxj8o248w5nxkobk2hdx2nps 0 418038 2970808 2809958 2026-09-25T23:53:53Z Pynappel 70858 /* Sosiale media en politieke aktivisme */ 2970808 wikitext text/x-wiki Sosiale media het in die afgelope twee dekades 'n fundamentele deel van die moderne samelewing geword. Dit het nie net ons manier van kommunikasie verander nie, maar ook hoe ons ons verhoudings bestuur, inligting verwerk, en selfs hoe ons onsself sien. Die enorme groei en ontwikkeling van sosiale media het daartoe gelei dat dit 'n invloed het op bykans elke aspek van die menslike ervaring, van geestelike gesondheid tot politieke diskoerse. [[Lêer:Sociale media apps.jpg|duimnael|Sosialemedia-[[Toep|toeps]] is nou volop.]] == Die ontstaan en ontwikkeling van sosiale media == [[Sosiale media]] het sy oorsprong in die vroeë 21ste eeu met platforms soos [[Myspace]] en Friendster, wat later deur [[Facebook]], [[Twitter]], en [[Instagram]] gevolg is. Wat hierdie platforms onderskei van tradisionele [[Media (kommunikasie)|media]], is die manier waarop hulle gebruikers bemagtig om nie net inligting te verbruik nie, maar ook om dit te skep en te deel. Hierdie ontwikkeling het gelei tot 'n eksponensiële groei in gebruikersgetalle en 'n diepgaande transformasie van hoe [[inligting]] wêreldwyd versprei word.<ref>Kaplan, A. M., & Haenlein, M. (2010). "Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media." Business Horizons, 53(1), 59-68.</ref> == Invloed van sosiale media as kommunikasiemiddel == === Die veranderde manier van kommunikasie === Sosiale media het ons maniere van [[kommunikasie]] radikaal verander. Dit het direkte en onmiddellike kommunikasie moontlik gemaak, wat grense oorsteek en mense in staat stel om in reële tyd met mekaar te verbind, ongeag hul geografiese ligging. [[WhatsApp]], Facebook Messenger, en ander boodskapplatforms het 'n groot rol gespeel in die [[globalisering]] van kommunikasie. Hierdie platforms het egter ook bygedra tot 'n afname in diepgaande en persoonlike gesprekke, aangesien die klem dikwels op kort en vinnige interaksies val. Hierdie vinnige kommunikasiestyl kan lei tot oppervlakkige verhoudings en misverstande.<ref>Boyd, D. (2014). ''It's Complicated: The Social Lives of Networked Teens''. Yale University Press.</ref> === Die rol van sosiale media in sosiale verhoudings === [[Lêer:Social media addiction.jpg|duimnael|Die publiek het nie meer fisiese kommunikasie nie, net elektroniese kommunikasie]] Sosiale media het nie net die manier waarop ons kommunikeer verander nie, maar ook hoe ons ons verhoudings bestuur. [[Vriendskap]]pe, familieverhoudings en selfs romantiese verhoudings word dikwels op sosiale media gesmee en gehandhaaf. Hierdie platforms bied 'n ruimte waar mense nuwe verbindings kan maak en bestaande verhoudings kan versterk. Aan die ander kant kan die oorbenutting van sosiale media lei tot isolasie en [[vervreemding]] in die werklike wêreld. Mense mag dalk voel dat hulle verbind is, maar hierdie aanlynverbindings vervang nie die behoefte aan fisiese interaksie en egte, gesig-tot-gesig-verhoudings nie.<ref>Turkle, S. (2011). _''Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other''_. Basic Books.</ref> == Sosiale media en geestesgesondheid == === Positiewe effekte === Sosiale media kan 'n positiewe impak hê op geestelike gesondheid deur ondersteuning en aanmoediging te bied aan mense wat dalk alleen of geïsoleerd voel. Ondersteuningsgroepe, selfhelpbladsye, en gemeenskappe rondom spesifieke belangstellings bied 'n gevoel van samehorigheid en aanvaarding. Hierdie platforms bied ook 'n ruimte waar mense hulself kan uitdruk en hul gevoelens kan deel, wat 'n vorm van emosionele verligting bied.<ref>Naslund, J. A., Aschbrenner, K. A., Marsch, L. A., & Bartels, S. J. (2016). "The future of mental health care: Peer-to-peer support and social media." Epidemiology and Psychiatric Sciences, 25(2), 113-122.</ref> [[Lêer:Social Media Addiction.jpg|duimnael|236x236px|Sosiale media kan verslawend wees]] === Negatiewe effekte === Aan die ander kant kan sosiale media ook 'n negatiewe uitwerking op geestelike gesondheid hê. Die konstante vergelyking met ander, die druk om 'n perfekte lewe voor te stel, en die aanhoudende bombardering van nuus en inligting kan angs en [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]] vererger. Verslaafdheid aan sosiale media, die sogenaamde "FOMO" (''Fear of Missing Out''), en kuberafknouery is verdere bekommernisse wat die geestelike welstand van gebruikers kan benadeel.<ref>Primack, B.A., Shensa, A., Sidani, J.E., Whaite, E.O., Lin, L.Y., Rosen, D., … & Miller, E. (2017). "''Social media use and perceived social isolation among young adults in the U.S''." ''American Journal of Preventive Medicine'', 53(1), 1-8.</ref> == Ekonomiese invloed van sosiale media == === Sosiale media as 'n bemarkingsinstrument === Sosiale media het 'n magtige bemarkingsinstrument geword wat besighede in staat stel om direk met hul teikengehoor te kommunikeer. Facebook, Instagram, en [[LinkedIn]] bied platforms waar maatskappye hul produkte en dienste aan miljoene mense kan bemark met behulp van teikengerigte advertensies en beïnvloedersbemarking. Hierdie vorm van digitale bemarking is nie net kostedoeltreffend nie, maar stel besighede ook in staat om onmiddellike terugvoer te ontvang en hul strategieë vinnig aan te pas.<ref>Tuten, T.L., & Solomon, M.R. (2017). ''Social Media Marketing''. Sage Publications.</ref> === Die invloed op tradisionele media === Die opkoms van sosiale media het ook 'n beduidende impak op tradisionele media gehad. [[Koerant]]e, [[televisie]] en [[radio]], om nie eers te praat van die tradisionele briefwisseling, het 'n drastiese afname in leserskap en kykersyfers beleef namate meer mense hul nuus en vermaaklikheid via sosiale media verkry. Hierdie platforms het gelei tot 'n oorgang van 'n eenrigtingkommunikasiemodel na 'n interaktiewe en dinamiese een, waar die gehoor ook 'n rol speel in die skepping en verspreiding van inhoud.<ref>Jenkins, H. (2006). ''Convergence Culture: Where Old and New Media Collide''. New York University Press.</ref> == Politieke invloed van sosiale media == === Sosiale media en politieke aktivisme === Sosiale media het 'n kragtige instrument geword vir politieke aktivisme en burgerlike mobilisering. Bewegings soos die [[Arabiese Lente]] en [[Black Lives Matter]] het grootliks op sosiale media staatgemaak om mense te mobiliseer en inligting te versprei. Deur hierdie platforms het gewone burgers die mag gekry om hul stemme te laat hoor en verandering aan te dryf in hul gemeenskappe en selfs regoor die wêreld.<ref>Howard, P.N., & Hussain, M.M. (2013). ''Democracy’s Fourth Wave? Digital Media and the Arab Spring''. Oxford University Press.</ref> === Inligtingsoorloë en waninformasie === Saam met die positiewe aspekte van politieke aktivisme, het sosiale media ook 'n platform geword vir die verspreiding van waninformasie en [[Inligtingsoorlogvoering|inligtingsoorloë]]. Sosiale media se [[algoritme]]s, wat ontwerp is om gebruikers betrokke te hou, bevorder dikwels inhoud wat emosioneel oproerig is, wat kan lei tot polarisasie en verkeerde inligting. Hierdie uitdaging het regerings en sosialemediamaatskappye genoop om metodes te ondersoek om die verspreiding van vals inligting te beheer en te bestuur.<ref>Allcott, H., & Gentzkow, M. (2017). "''Social Media and Fake News in the 2016 Election''." ''Journal of Economic Perspectives'', 31(2), 211-236.</ref> === Sosiale media en privaatheid === Die kwessie van privaatheid is 'n voortdurende bekommernis vir sosialemediagebruikers. Die versameling en verkoop van persoonlike inligting deur sosialemediamaatskappye het gelei tot verskeie privaatheidskendings en het die aandag gevestig op die behoefte aan sterker beskermingsmaatreëls. Gebruikers is dikwels onbewus van hoe hul data en insette gebruik word, en die implikasies hiervan strek verder as bloot teikenadvertensies; dit kan ook lei tot sekuriteitsrisiko's en misbruik deur derde partye.<ref>Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.</ref> == Gevolgtrekking == Sosiale media het onteenseglik 'n diepgaande en verreikende invloed op die mensdom gehad. Terwyl dit talle voordele bied, soos verbeterde kommunikasie, toegang tot inligting, en nuwe geleenthede vir politieke en ekonomiese betrokkenheid, bring dit ook sekere nadele vir gebruikers te vore. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sosiale media]] [[Kategorie:Sielkunde]] 2p40mrciwa9n60655bp481pepo47gx6 0 420073 2970784 2811900 2026-09-25T22:34:10Z Pynappel 70858 2970784 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Parnaso 09.jpg|duimnael|regs|[[Dante Alighieri|Dante]], [[Homeros]] en [[Vergilius]] in [[Raphael]] se [[fresko]], ''Il Parnaso'' (1511). Die drie is sleutelfigure in die Westerse kanon.]] Die '''Westerse kanon''' bestaan uit die hoëkultuurletterkunde, musiek, filosofie en kunswerke wat deur die [[Westerse kultuur|Westelike halfrond]] hoog gekoester word, en sulke werke het die status van klassieke werke bereik. Onlangse besprekings oor die kwessie beklemtoon kulturele diversiteit binne die kanon.<ref>{{Cite web |title=SLE challenges the boundaries of the Western canon |url=https://stanforddaily.com/2024/01/26/can-a-course-on-the-western-canon-serve-a-diverse-student-body/ |access-date=2024-07-24 |website=www.stanforddaily.com |date=26 January 2024 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Review: Foundational Myths of Multiculturalism and Strategies of Canon Formation |url=https://www.jstor.org/stable/44029759 |access-date=2024-07-24 |website=www.jstor.org |jstor=44029759 |language=en-US}}</ref> Tans word daar pogings aangewend om die kanon van musiek en die visuele kunste uit te brei om tydperke wat dikwels oor die hoof gesien word, in te sluit, terwyl die verdienstelikheid van onlangse media soos rolprente met 'n bedenklike posisie in twyfel getrek word. Sommige staan krities teenoor verandering, indien die prioritisering van aktivisme daartoe lei dat dit bo estetiese waardes gestel word, welke prioritisering dikwels geassosieer word met [[kritiese rasteorie]], sowel as [[postmodernisme]].<ref name="Wilczek-2006">{{Cite book |last=Wilczek |first=Piotr |url=https://books.google.com/books?id=7CIZAQAAIAAJ&q=%22CZY+ISTNIEJE+KANON+LITERATURY+POLSKIEJ |title=Literatura polska w świecie |date=2006 |publisher=Wydawnictwo Gnome |isbn=978-83-87819-05-7 |editor-last=Cudak |editor-first=Romuald |pages=13–23 |language=pl |chapter=Czy istnieje kanon literatury polskiej?}}</ref> Verdere kritiek op die Westerse kanon is dat die beklemtoning van 'n eng interpretasie van die Weste, wat oorheers word deur Britse en Amerikaanse kultuur, mee weggedoen moet word, ten minste onder hedendaagse omstandighede, sodat 'n meer gebalanseerde kanon tussen die halfrondtes bereik kan word.<ref name="Wilczek-2006" /> == Literêre kanon == Kanonisering in literatuur beteken dat sekere boeke en skrywers gekies word om deel te wees van 'n erkende versameling belangrike en invloedryke werke. Hierdie versameling word dan beskou as die [[kern]] van 'n spesifieke literêre tradisie. Die proses van kanonisering is kompleks en veelsydig, wat 'n verskeidenheid faktore en instellings behels, en is dikwels onderhewig aan debat en hersiening oor tyd. Dit is nie bloot 'n neutrale seleksie van die "beste" werke nie, maar eerder 'n weerspieëling van kulturele, sosiale en politieke waardes op 'n gegewe tydstip. Die term "kanon" self het oorsprong in die teologiese konteks, wat verwys na die gesaghebbende boeke van die Bybel, wat 'n gevoel van gesag en finaliteit impliseer. In die literêre sfeer word die idee van 'n vaste, onbetwisbare kanon egter dikwels uitgedaag. Literêre kanons is dinamies en ontwikkel soos maatskaplike perspektiewe verskuif.<ref>Ohlhoff, Heinrich. 1993. Kanon en kanonvorming. ''Tydskrif vir Letterkunde''.</ref> Die vorming van 'n literêre kanon behels 'n komplekse wisselwerking van kragte. Literêre kritici, akademici, uitgewers, opvoeders en selfs lesers speel almal 'n rol in die vorming van watter werke as kanoniek beskou word. Resensies, akademiese artikels, insluiting in bloemlesings en inkorporering in opvoedkundige kurrikulums dra alles by tot 'n werk se erkenning en uiteindelike kanonisering.<ref>Adendorff, Elbie. 2003. Digdebute teen die millenniumwending - 'n polisistemiese ondersoek. PhD-proefskrif: Universiteit van Stellenbosch.</ref> Hierdie prosesse is nie altyd objektief of onbevooroordeeld nie. Persoonlike voorkeure, kritiese tendense en ideologiese agendas kan alles beïnvloed watter werke aandag en lof ontvang. Historiese magsdinamika kan byvoorbeeld lei tot die marginalisering van sekere stemme, soos dié van vroue, minderheidsgroepe of skrywers van minder dominante kulture.<ref>Barnard, Riana. 1998. Kanoniseringsprosesse in die Afrikaanse literatuursisteem- die rol van NP van Wyk Louw. PhD-proefskrif: Universiteit van die Vrystaat.</ref> Daarom behels die bestudering van kanonvorming ook die ondersoek van die meganismes wat sekere werke van die kanon uitsluit. Een aspek van kanonisering behels die idee van 'n "spilfiguur," 'n sentrale figuur wat die literêre landskap aansienlik beïnvloed. Hierdie konsep word ondersoek in die konteks van [[D.J. Opperman]] in Karin de Wet se proefskrif.<ref>De Wet, Karin. 1994. Eiendoms onbeperk. Die onvoltooide groot gesprek met DJ Opperman. PhD-proefskrif: Universiteit van Bophuthatswana</ref> 'n Spilfiguur kan optree as beide 'n krag vir kanonisering (deur sekere werke en skrywers te bevorder) en as 'n figuur wat self gekanoniseer word (deur wyd erken en bestudeer te word). Opperman se rol as digter, bloemleser en kritikus het bygedra tot die vorming van die Afrikaanse literêre kanon. Sy ''Groot Verseboek'' het 'n sleutelteks geword in die definisie van wat as belangrike Afrikaanse poësie beskou is.<ref>Ohlhoff, Heinrich. 1995. Kanon en instansies - 'n Afrikaanse perspektief. ''Tydskrif vir Letterkunde''.</ref> Dit beklemtoon hoe individuele figure en hul redaksionele keuses die kanonvorming beduidend kan beïnvloed. Die insluiting of uitsluiting van 'n werk uit die kanon kan diepgaande gevolge hê. Kanonieke status lei dikwels tot verhoogde sigbaarheid, kritiese aandag en insluiting in opvoedkundige kurrikulums, wat 'n werk se voortgesette relevansie en invloed verseker. Omgekeerd kan uitsluiting van die kanon lei tot 'n werk se verwaarlosing en potensiële uitwissing uit die literêre geskiedenis, volgens Adendorff. Dit is veral belangrik vir debuutwerke of skrywers uit gemarginaliseerde agtergronde, wat dalk sukkel om erkenning en toelating tot die kanon te verkry. Daarom is die studie van kanonisering nie net 'n akademiese oefening nie, maar het dit werklike implikasies vir watter stemme gehoor word en watter stories vertel word. Verder speel die ontvangs van literêre werke deur kritici en lesers 'n deurslaggewende rol in kanonisering. Positiewe resensies, akademiese ontledings en volgehoue ​​lesersbelangstelling kan alles bydra tot 'n werk se verheffing tot kanonieke status. Omgekeerd kan negatiewe kritiek of gebrek aan aandag lei tot 'n werk se marginalisering. Byvoorbeeld, die ontwikkelende ontvangs van [[M.E.R.]] se werk, soos bespreek in Nolte,<ref>Nolte, Elsa. 1994. M.E.R. en Alba Bouwer - Kanonisering en herkanonisering. ''Tydskrif vir Letterkunde''.</ref> illustreer hoe kritiese en openbare persepsie mettertyd kan verander, wat 'n skrywer se posisie in die literêre kanon beïnvloed. Aanvanklike verwaarlosing of negatiewe resensies kan gevolg word deur latere herevaluering en uiteindelike erkenning. In die konteks van Afrikaanse letterkunde is die prosesse van kanonisering nou gekoppel aan breër kulturele en politieke ontwikkelinge. Die vorming van die Afrikaanse literêre kanon is beïnvloed deur faktore soos nasionalisme, taaldebatte en sosiale verandering, soos bespreek in Barnard se studie van [[N.P. van Wyk Louw]]. Hierdie kontekstuele faktore het 'n belangrike rol gespeel in die bepaling van watter werke en outeurs as sentraal tot die Afrikaanse literêre tradisie beskou word. Daarom moet enige bespreking van kanonisering rekening hou met die spesifieke historiese en sosiale konteks waarin dit plaasvind. Kanonisering is derhalwe 'n komplekse en dinamiese proses wat 'n verskeidenheid faktore en instellings behels. Dit is nie 'n neutrale seleksie van die "beste" werke nie, maar eerder 'n weerspieëling van kulturele, sosiale en politieke waardes op 'n gegewe tydstip. Die studie van kanonisering behels die ondersoek van die meganismes wat literêre kanonne skep en onderhou, sowel as dié wat lei tot die uitsluiting of marginalisering van sekere werke en outeurs. Deur hierdie prosesse te verstaan, kan ons 'n dieper waardering kry vir die kragte wat ons literêre tradisies vorm en die maniere waarop daardie tradisies oor tyd ontwikkel. Die voorbeelde uit die Afrikaanse letterkunde, soos die rol van [[D.J. Opperman]] en die ontwikkelende ontvangs van [[M.E.R.]], beklemtoon die kompleksiteite en nuanses van kanonvorming binne 'n spesifieke literêre konteks. == Sien ook == * [[Bybelse kanon]] *''[[The Western Canon]]'' == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Letterkunde]] [[Kategorie:Westerse kultuur]] meazje9je9xmrlhg7a15mwim6x1obd4 0 420310 2970805 2794853 2026-09-25T23:53:00Z Pynappel 70858 /* Sosiale kwessies en aktivisme */ 2970805 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Doodloop}} {{Wedstrydartikel}} Die 1980's en 2024's is twee verskillende tydperke, elk met hul unieke kultuur, tegnologie en samelewings norme. Een van die belangrikste verskille tussen hierdie twee era's is die manier waarop tieners hul vormings jare geleef, interaksie gehad het en navigeer. In hierdie artikel sal ons die kontraste en ooreenkomste tussen tieners in die 80's en die van vandag ondersoek == Tegnologie == Die duidelikste verskil is die impak van tegnologie op tieners se lewens. In die 80's het tieners op landlyn fone, kasset bande en viniel plate staat gemaak. Hulle moes fisies vriende besoek, telefoon gebruik of wag vir briewe om te kommunikeer. Snel vorentoe na vandag, en ons sien 'n generasie wat vorrtdurend deur slimfone, sosiale media en die internet verbind is. == Musiek en vermaak == Musiek het 'n beduidende rol gespeel in die vorming van tieners kultuur in die 80's. Genres soos punk rock, new wave en hip-hop het na vore gekom, wat mode en houdings beïnvloed het. Vandag is musiek meer divers as ooit, met stromings dienste wat onmiddellike toegang tot enige genre bied. Die manier waarop tieners vermaak verbruik, het ook dramaties verander, met Netflix, Tiktok en Youtube wat VHS-bande en MTV vervang. == Sosiale kwessies en aktivisme == In die 80's het tieners dringende kwessies soos die VIGS-epidemie, die koue oorlog en rasse spanning in die gesig gestaar. Vandag se tieners worstel met bewegings oor klimaat verandering, geestes gesondheid en sosiale geregtigheid soos [[Black Lives Matter]] en #MeToo. Terwyl die kwessies ontwikkel het, bly tieners se passie vir aktivisme en begeerte vir verandering konstant. == Mode en identiteit == Mode in die 80's was gewaagd en ekspressief, met groot hare, suurgewaste jeans en oor groot baadjies. Vandag se tieners druk hulself uit deur 'n meer ontspanne, elektriese styl, wat dikwels vintage en volhoubare elemente in sluit. Die manier waarop tieners hul identiteite verken en uitdruk, het ook uitgebrei, met groter aanvaarding van LGBTQ+-individue en geslagsvloeibaarheid. == Gesin en gemeenskap == In die 80's was gesin strukture dikwels meer tradisioneel, met tuis bly ouers en minder enkel ouer huis houdings. Vandag is gesins dinamika meer divers, met baie tieners wat in gemengde gesinne of met enkel ouers groot word. Gemeenskap betrokkenheid het ook verskuif, met aanlyn verbindings en sosiale media groepe wat tradisionele buite muurse aktiwiteite aanvul. == Oorgelykhede == Ten spyte van die baie verskille, bly sommige dinge konstant. * Die krag van vriendskap- Hegte verhoudings met vriende bly 'n noodsaaklike bron van ondersteuning en vertroosting. * Die soeke na self ontdekking- Tieners in albei era's is op 'n reis om hul passies, waardes en identiteite te verken. * Die stryd is werklik! Tieners in albei era's staar unieke uitdagings voor, van akademiese druk tot sosiale angs. == Morele van die storie == Tieners in die 80's en vandag deel 'n gemeenskaplike gees - 'n begeerte na konneksie, self uitdrukking en 'n beter wêreld. Terwyl die konteks en omstandighede verander het, bly die essensie van adolessensie dieselfde. Deur hierdie ooreenkomste en verskille te verstaan en te omhels, kan ons brûe tussen generasies bou en 'n meer deernisvolle en inklusiewe samelewing vir almal bevorder. 9onijx6l1qydjd6rhnddjitkyg09etp 0 421682 2970798 2771707 2026-09-25T23:31:43Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970798 wikitext text/x-wiki [[Lêer:50nc ex leg copy.jpg|duimnael|regs|[[Nederland]] in omstreeks 50 n.C. Die riviereilande, waarvan een Betuwe was, kan gesien word effens onder die middelpunt. Die moderne streek van Betuwe stem grootliks ooreen met die dun strook eiland wat vanaf die land se middelpunt strek tot aan die Duitse grens.]] '''Betuwe''' ({{IPA|nl|ˈbeːtyu.ə|-|Nl-Betuwe.ogg}}) is 'n historiese en geografiese streek in [[Nederland]], en vorm groot vrugbare eilande in die [[Ryn-Maas-Scheldedelta|rivierdelta]] wat gevorm word deur die [[Ryn]]- ([[Nederlands]]: ''Rijn'') en [[Maas]]-riviere. Gedurende die [[Romeinse Ryk]] was die streek 'n belangrike grensgebied en bron van keiserlike soldate. Die naam is moontlik voor-Romeins. Administratief gesproke is die moderne Betuwe deel van die moderne provinsie [[Gelderland]], en alhoewel die riviere en provinsies deur die geskiedenis verander het, is dit rofweg eenders. Vandag word Betuwe begrens in die suide deur die [[Waal (rivier)|Waal-]] en [[Lek (rivier)|Lek]]-rivier, en in die noorde deur die Nederrijn (alle riviere wat in die delta self begin is takke van die Ryn of Maas). Histories was die voormalige munisipaliteit van Rijnwaarden deel van Betuwe, maar tans is dit deel van [[Zevenaar]]. Dit is afgesny van Betuwe deur die bou van die Pannerdens Kanaal. 'n Belangrike spoorweg, die Betuweroete, loop deur die Betuwe. Dit is in 2007 geopen na baie omstredenheid. [[Lêer:Riverscape, Lingewaard.jpg|duimnael|Die Lingewaard-rivierlandskap]] Die streek van Betuwe word verdeel in nege [[munisipaliteit]]e: [[Lingewaard]], [[Arnhem]] (suidelike deel), [[Nijmegen]] (noordelike deel), [[Overbetuwe]], [[Neder-Betuwe (munisipaliteit)|Neder-Betuwe]], [[Buren]], [[Tiel]], [[Culemborg]] en [[West Betuwe]]. Die streek word gekenmerk deur verskeie vrugteboorde, en is reeds vir eeue bekend as "die vrugtemandjie van Nederland."<ref name=":0">{{Cite web |last=Gelderland |first=Erfgoed |title=Ontwikkeling van de fruitteelt in het rivierengebied |url=https://mijngelderland.nl/inhoud/specials/het-verhaal-van-gelderland/ontwikkeling-van-de-fruitteelt-in-het-rivierengebied#:~:text=In%20de%20zeventiende%20eeuw%20werd%20de%20Betuwe%20de,van%20Nederland%E2%80%99.%20Vooral%20de%20meikersen%20waren%20veel%20gevraagd. |access-date=2024-07-08 |website=mijngelderland.nl |language=nl}}</ref> == Voor-Romeins == {{Hoofartikel|Batavi}} Die "Bataafse eiland" in die [[Ryn]]rivier word deur [[Julius Caesar]] genoem in sy ''Commentarii de Bello Gallico''. Die eiland se mees oostelike punt is by 'n vertakking in die Ryn, een tak is die [[Waal (rivier)|Waal]] en die ander die Nederrijn/Oude Rijn (vandaar die Latynse naam ''Insula Batavorum'', "Eiland van die Batavi").<ref>{{cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0001:book=4:chapter=10&highlight=batavi|title=C. Julius Caesar, ''Galliese Oorlog'', Boek 4, hoofstuk 10|work=tufts.edu}}</ref>Heelwat later het [[Tacitus]] geskryf dat die Batawe wat daar gewoon het oorspronklik 'n deel was van die [[Chatti]], 'n stam in [[Duitsland]] wat nie deur Caesar genoem word nie, en deur interne struwelinge gedwing is om na hul nuwe tuiste te trek.<ref>Cornelius Tacitus, ''Duitsland en sy stamme'' [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0083%3Achapter%3D29 1.29]</ref> Tacitus vermeld dat die gebied voor hul aankoms "'n onbewoonde distrik aan die einde van die kus van [[Gallië]] was, en berig ook oor 'n naburige eiland, omring deur die see aan die voorkant, en deur die Rynrivier aan die agterkant en aan weerskante daarvan".<ref>Tacitus, ''Historiae'' iv.12</ref> In 'n meer gedetailleerde beskrywing skryf hy: <blockquote>Die eiland van die Batavi was die aangewese ontmoetingsplek vanweë sy maklike landingsplekke, en die gerief waarmee dit die leër kon ontvang en die oorlog oor die rivier kon dra. Want die Ryn, wat aaneenlopend in 'n enkele kanaal vloei en onbeduidende eilande omsingel, vertak waar die Batavi se gebied begin in twee riviere, en behou sy naam en sy loop in die stroom wat Duitsland binnespoel, tot dit by die see uitmond. Op die Galliese oewer is sy vloei breër en minder hewig; hier het dit 'n ander naam ontvang van die mense wat op sy oewers woon, die [[Waal|Vahal]]. Die naam verander egter gou weer na die [[Maas|Mosa]]-rivier, waar dit in dieselfde oseaan uitmond.<ref>Tacitus, ''Die Annale'', [https://www.perseus. tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0078:book=2:chapter=6 II.6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725184838/http://perseus/ |date=25 Julie 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725184838/http://perseus/ |date=25 Julie 2013 }}</ref></blockquote> Moderne argeoloë stem nie saam met Tacitus nie en merk op dat die eiland 'n pre-Romeinse en pre-Germaanse bevolking gehad het, wat klaarblyklik reeds bekend was as die Batawe. Caesar het inderdaad nie net die bestaan van pre-Romeinse Batawe geïmpliseer nie, maar ook genoem dat die Belgiese Menapii van die [[Vlaandere|Vlaamse]] kus nedersettings gehad teenaan die beginpunt van die delta, naby die moderne grens met Duitsland.<ref>N. Roymans, "The Lower Rhine ''Triquetrum'' Coinages and the Ethnogenesis of the Batavians", in: T. Grünewald & H.-J. Schalles (eds.), ''Germania Inferior: Besiedlung, Gesellschaft und Wirtschaft an der Grenze der römisch-germanischen Welt'' (2000), 93–145, esp. 94.</ref> == Romeinse tydperk == {{Hoofartikel|Batavi}} Gedurende die [[Romeinse Ryk]] was daar 'n ''civitas'' wat uit die [[Batavi|Batawe]], 'n Germaanse stam, bestaan het. Die streek is beskryf as 'n groot eiland tussen riviere in die Ryn-Maas delta, die moderne ekwivalent van Betuwe.<ref>Dirk van Miert (red.), ''The Kaleidoscopic Scholarship of Hadrianus Junius (1511–1575): Northern Humanism at the Dawn of the Dutch Golden Age'', essay deur Nico de Glas, pp. 69&ndash;71, {{ISBN|900420914X}}, besoek by Google Books 2014-03-08</ref> Die Batawe het die eiland met die [[Cananefate]] gedeel, wat aan hul westekant gevestig was, naby die kus. Hulle Romeinse stad was [[Nijmegen]]. Die naam is ook genoem deur [[Plinius die ouere]], en dit het 'n rol gespeel in Tacitus se verslag van die Germaanse opstand van 68. Hy het gesê dat "In die Ryn self, byna 160 km lank, Betuwe die bekendste eiland van die Batawe en die Cananefate is".<ref>Plinius die ouere, ''Natuurlike Geskiedenis'' [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0137:book=4:chapter=29 IV.29].</ref> Ammianus Marcellinus verskaf die latere Romeinse geskiedenis daarvan. Hy maak melding van die [[Franke|Saliese Franke]] wat daar woon. Die historkus Zosimus is die enigste klassieke skrywer wat beweer dat hulle vir die eerste keer die Ryn oorgesteek het tydens die Romeinse omwentelinge en die daaropvolgende Germaanse deurbraak in 260 n.C. Albei skrywers stem saam dat hulle vanaf Butuwe in 'n suidelike rigting gedryf is, na [[Toxandrië]]. == Middeleeue == Gedurende die [[Karolingers|Karolingiese]] en Ottoniese tydperke in die vroeë [[Middeleeue]] was Betuwe onder die [[Franke]] bekend as ''Batua'', 'n Frankiese ''gau'' (gebied) wat gebaseer was op die baie ouer Romeinse ''[[pagus|pagi]]''. Verskeie graafskappe was in die gebied geleë, en die streek word genoem in verdrae soos die Verdrag van Meerssen, wat Europa tussen die verskillende Frankiese koninkryke verdeel het. Later was dit deel van die nuwer graafskap van Guelders, wat gevestig is na die suidooste. == Renaissance == Gedurende die [[Renaissance]] wou die Nederlanders hul pre-middeleeuse Batavi-kultuur en -geskiedenis herontdek. Hierdie gemeenskaplike geskiedenis het die Batawe tot die status van "kulturele voorouers" vir alle Nederlanders verhef. Hulle het hulleself (en ander voorwerpe, soos bv. die skip ''Batavia'' [1628]) soms na die Batawe vernoem, en dit het selfs tot die kortstondige bestaan van die [[Bataafse Republiek]] gelei. Die naam ''Batavia'' is ook na die kolonies, soos die [[Nederlands Oos-Indië|Nederlandse Oos-Indiese eilande]], uitgebrei, waar hulle die [[Jakarta|stad Jayakarta]] herdoop het tot Batavia (1619 tot ongeveer 1942, toe die naam verander is na Djakarta [kort vir die voormalige naam Jayakarta, later weer gespel as Jakarta]). Die naam is ook gebruik in [[Suriname]], waar Batavia, Suriname gestig is, en in die Verenigde State, waar die ''Holland Land Company'' die dorp Batavia, New York gestig het. Hierdie naam het verder wes versprei na plekke soos Batavia, Illinois, naby Chicago, en Batavia, Ohio. Toe die Pannerdens Kanaal tussen 1701 en 1709 gegrawe is, is die oostelikste punt van Betuwe (insluitend die dorpe Pannerden en Lobith) van die res van die streek afgesny. == 20ste eeu == [[Lêer:Cherry plantation (Baal, Haalderen, Lingewaard).jpg|duimnael|Die landskap van Betuwe word reeds vir eeue oorheers deur vrugteboorde.]] Na die mislukte geallieerde ''Operation Market Garden'' het die Duitsers probeer om Geallieerde gebiede terug te neem, maar hulle was onsuksesvol. In die tydperk 1940-1990 het grondkonsolidasie regdeur die gebied plaasgevind. Dit het verdere departementalisering in die vrugtebedryf moontlik gemaak.<ref name=":0" /> In 1995 moes ’n groot deel van dié gebied ontruim word nadat die riviere op die punt gestaan het om hul walle te oorspoel. Dit het gelukkig nie gebeur nie, maar het weer die debat laat ontstaan oor of die [[dyk|dyke]] versterk moet word. == Galery == <gallery> Lêer:Betuwe.jpg|Karakteristieke Betuwe-landskap met onder andere vrugtebome en wilgelanings langs de Linge-rivier by Enspijk Lêer:Wageningen Nederrijn januari 2018 2.jpg|Uitsig vanaf die Wageningse Berg op die Betuwe gedurende die Nederrijn se hoogwater, in die winter van 2018 Lêer:Riverscape of the Linge river.jpg|Landskapsbeeld van die Tielerwaard Lêer:Tetrarchia Ducatus Gelriae Neomagensis (1664).jpg|Kaart van die Kwartier van Nijmegen uit 1664 met daarin die Betuwe, verdeel in die [[Overbetuwe]] (Over Betvwu), Neder-Betuwe (Neder Betvwe) en Tielerwaard (Tyelerwaerd) Lêer:Waterpoort Tiel 1306 - 165.jpg|Die Flipje & Streekmuseum en die Waterpoort in die middestad van Tiel Lêer:2013-Top33-Betuwe.jpg|650px|Topografiese kaart van die Betuwe Lêer:Betuwse kersenoogst in juli.jpg|Vrugte van die soetkersie (''Prunus avium'') tydens die oestyd aan die begin van Julie in Driel, [[Overbetuwe]] Lêer:Neerrijnen Betuwe Route DBC 189 073 met Eanos schrootwagens - Flickr - Rob Dammers.jpg|Die Betuweroete tussen Gellicum en Hellouw, in die munisipaliteit van [[West Betuwe]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{commonscat-inline|Betuwe}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nederland]] nr61dw8venk19uzurvrynnyudy8svhq 0 422208 2970734 2957857 2026-09-25T19:06:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970734 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Anaïs Nin | beeld = Anais Nin.jpg | beeldonderskrif = Portret uit die 1970's deur Elsa Dorfman | geboortenaam = Angela Anaïs Juana Antolina Rosa Edelmira Nin y Culmell | geboortedatum = {{geboortedatum|1903|2|21}} | geboorteplek = Neuilly-sur-Seine, Frankryk | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1903|2|21|1977|1|14}} | sterfplek = [[Los Angeles, Kalifornië]], Verenigde State | beroep = [[Skrywer|skryfster]] | ouers = {{plainlist| * Joaquín Nin * Rosa Culmell }} | huweliksmaat = {{plainlist| * {{marriage|Hugh Parker Guiler|1923}} * {{marriage|Rupert Pole|1955|1966|end=huwelik ongedaan gemaak}} (bigamie) }} | handtekening = Anaïs Nin signature.svg }} '''Angela Anaïs Juana Antolina Rosa Edelmira Nin y Culmell''' (<ref>{{Cite book |title=American Lives: An Anthology of Autobiographical Writing |publisher=Drukpers van die Universiteit van Wisconsin |year=1994 |isbn=978-0299142445 |editor-last=Sayre |editor-first=Robert F. |page=597}}</ref> Franse uitspraak: ana.is nin; [[21 Februarie]] [[1903]] – [[14 Januarie]] [[1977]]) was 'n Amerikaanse essayis, romansier en kortverhaal[[skrywer|skryfster]] van Franse afkoms. Sy is gebore as die dogter van Kubaanse ouers in Frankryk. Haar vader was die komponis Joaquín Nin en haar moeder die sangeres Rosa Culmell. Sy het haar jeugjare deurgebring in Spanje en Kuba. Sy het sestien jaar in Parys (1924–1940) gewoon, en die oorblywende helfde van haar lewe in die Verenigde State, waar sy 'n gevestigde skryfster geword het. Nin was van haar elfde lewensjaar tot haar afsterwe 'n produktiewe skrywer van [[dagboek]]e. Haar dagboeke, waarvan baie gedurende haar leeftyd gepubliseer is, handel oor haar private gedagtes en persoonlike verhoudings. Haar dagboeke beskryf ook haar huwelike met Hugh Parker Guiler en Rupert Pole en haar talryke romantiese verhoudings, insluitende met die [[psigoanalise|psigoanalis]] Otto Rank en die skrywer [[Henry Miller]]. Beide het 'n diepgaande invloed op Nin en haar skryfwerk uitgeoefen. Nin het, bykomend tot haar dagboeke, verskeie romans, kritiese studies, essays, kortverhale en erotiese literatuur geskryf. Baie van haar werk, insluitende die bundels erotiese literatuur ''Delta of Venus'' en ''Little Birds'', is postuum gepubliseer te midde van hernieude kritiese belangstelling in haar lewe en werk. Nin het haar latere lewe deurgebring in [[Los Angeles]], Kalifornië, waar sy in 1977 dood is aan [[kanker|servikale kanker]]. In 1976 was sy 'n finalis vir die Neustadt Internasionale Literatuurprys. == Vroeë lewe == Anaïs Nin is gebore in [[Neuilly-sur-Seine|Neuilly]], Frankryk, aan Joaquín Nin, 'n Kubaanse pianis en komponis, en Rosa Culmell,<ref name="kir">{{Cite web |url=http://www.kirjasto.sci.fi/anaisnin.htm |title=Anaïs Nin profile |last=Liukkonen |first=Petri |website=kirjasto.sci.fi |publisher=Kuusankoski openbare biblioteek |location=Finland |language=fi |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20120123084641/http%3A//www%2Ekirjasto%2Esci%2Efi/anaisnin%2Ehtm |archive-date=23 Januarie 2012}}</ref> 'n Kubaanse sangeres wat klassieke opleiding ontvang het.<ref>{{Cite web |url=http://www.morbidoutlook.com/nonfiction/articles/2001_03_anaisnin.html |title=The Unique Anaïs Nin |last=Fenner |first=Andrew |access-date=26 Desember 2016}}</ref> Haar vader se grootvader het Frankryk ontvlug tydens die [[Franse Rewolusie]] en aanvanklik opgeëindig in Saint-Domingue (die latere [[Haïti]]), toe [[New Orleans]] en uiteindelik in [[Kuba]], waar hy gehelp het om die land se eerste treinspoor te bou.{{sfn|Nin|1966|p=125}} Nin is grootgemaak as 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Katoliek]]<ref>{{Cite book |last=Stuhlmann |first=Gunther |title=A Spy In The House Of Love (Foreword) |publisher=Swallow Press |page=3}}</ref> maar het die kerk verlaat toe sy 16 jaar oud was.{{sfn|Nin|DuBow|1994|p=126}} Sy het haar kinderjare en vroeë lewe in Europa deurgebring. Haar ouers is uitmekaar toe sy twee was; hierna het haar moeder vir Nin en haar twee broers, Thorvald Nin en Joaquín Nin-Culmell, na [[Barcelona]] geneem, en toe na New York Stad, waar sy hoërskool bygewoon het. Nin het in 1919 op 16-jarige ouderdom {{sfn|Nin|DuBow|1994|p=xxi}} die skool verlaat en volgens haar dagboeke, ''Volume One, 1931–1934'', later as kunstenaarsmodel begin poseer. Nadat Nin etlike jare in die Verenigde State was, was sy nie meer Spaans magtig nie, nietemin was sy steeds vaardig in Frans en het Engels magtig geword.{{sfn|Nin|1966|p=183}}[[Lêer:Anaisnin.jpg|duimnael|Anaïs Nin as 'n tiener in omstreeks 1920.]] Nin is op 3 Maart 1923 in [[Havana]], Kuba, getroud met haar eerste man, die Amerikaner Hugh Parker Guiler (1898–1985), 'n bankier en kunstenaar van Boston, later bekend as "Ian Hugo", toe hy in die laat 1940's eksperimentele films gemaak het. Die egpaar het die volgende jaar na Parys verhuis, waar Guiler sy bankloopbaan voortgesit het en Nin haar belangstelling in skryf begin najaag het; in haar dagboeke noem sy ook dat sy in die middel- tot laat 1920's onder Francisco Miralles Arnau as flamenco-danser in Parys opgelei is. Haar eerste gepubliseerde werk was 'n kritiese werk uit 1932 oor [[D.H. Lawrence]] getiteld ''D. H. Lawrence: An Unprofessional Study'', wat sy in sestien dae geskryf het.<ref name="kir" /> Nin het in [[psigoanalise]] begin belangstel en hard gestudeer, eers onder René Allendy in 1932 en daarna onder Otto Rank.<ref>{{Cite book |last=Oakes |first=Elizabeth H. |title=American Writers |url=https://archive.org/details/americanwriters0000oake |publisher=Infobase Publishing |year=2004 |isbn=978-1438108094 |page=[https://archive.org/details/americanwriters0000oake/page/255 255]}}</ref> Albei mans het uiteindelik haar minnaars geword, soos sy in haar ''Dagboek'' vertel.<ref>Anais Nin, ''Journal (1931–1934)'', Parys: Le Livre de Poche, 1966, pp. 138, 171– 172, 237, 404, 505, passim.</ref> By haar tweede besoek aan Rank, besin Nin oor haar begeerte om as vrou en kunstenares hergebore te word. Rank, merk sy op, het haar gehelp om te beweeg tussen wat sy in haar dagboeke kon neerpen en wat onuitgesproke gebly het. Sy het die aard en diepte van haar gevoelens ontdek in die woordelose oorgange tussen wat sy kon, en nie kon sê nie. "Terwyl hy gepraat het, het ek gedink aan my probleme met my skryfwerk, my stryd om gevoelens te verwoord wat nie maklik uitgedruk kon word nie. Aan my stryd om 'n taal vir intuïsie, gevoel, instinkte te vind wat op sigself ontwykend, subtiel en woordeloos is."{{sfn|Nin|1966|p=276}} In die laat somer van 1939, toe inwoners van oorsee aangemoedig is om Frankryk te verlaat weens die naderende oorlog, het Nin Parys verlaat en saam met haar man na New York Stad teruggekeer (Guiler is, volgens sy eie wense, uitgelaat uit die dagboeke wat tydens Nin se leeftyd gepubliseer is; sy rol in haar lewe is dus moeilik om te evalueer).<ref>"Verskeie persone het, toe hulle gekonfronteer is met die vraag of hulle in die dagboek wou bly 'soos hulle is' ... gekies om heeltemal uit die manuskrip uitgelaat te word (insluitend haar man en sommige lede van haar familie)." ''The Diary of Anaïs Nin'', red. deur Gunther Stuhlmann. Harcourt, 1966, p. xi.</ref> Tydens die oorlog het Nin haar boeke gestuur na Frances Steloff van die Gotham Book Mart in New York vir veilige bewaring.<ref>{{Cite web |url=http://www.anaisnin.com/history/Steloff.html |title=Frances Steloff |last=Griffin |first=M. Collins |publisher=AnaisNin.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812185852/http://www.anaisnin.com/history/Steloff.html |archive-date=12 Augustus 2014 |access-date=2 Oktober 2017}}</ref> In New York het Nin weer by Otto Rank, wat voorheen daarheen verhuis het, aangesluit en in sy woonstel ingetrek. Sy het self as psigoanalis begin om pasiënte te konsulteer in die kamer langsaan.{{sfn|Nin|1967|pages=17–25}} Sy het dit egter ná 'n paar maande gestaak en gekonstateer: "Ek het gevind dat ek nie goed was nie omdat ek nie objektief was nie. My pasiënte het by my gespook, ek wou myself deel maak van hul probleme."<ref name="fraser" /> In New York het sy kennis gemaak met die Japannees-Amerikaanse [[Modernisme|modernistiese]] fotograaf Soichi Sunami, wat haar vir baie van haar boeke afgeneem het. ==Literêre loopbaan == === Dagboeke === [[Lêer:George Leite and Anaïs Nin at daliel's bookstore in Berkeley, CA, 1946.jpg|duimnael|Nin tydens 'n boekvoorlesing saam met George Leite in Berkeley, Kalifornië, 1946]] Nin se mees bestudeerde werke is haar dagboeke, wat sy in haar adolessensie begin skryf het. Die gepubliseerde dagboeke, wat oor ses dekades strek, bied insig in haar persoonlike lewe en verhoudings. Nin was bekend, dikwels intiem, met 'n aantal prominente skrywers, kunstenaars, [[psigoanalise|psigoanaliste]] en ander figure, en het dikwels oor hulle geskryf, veral Otto Rank. Verder, as 'n vroulike skrywer wat 'n hoofsaaklik manlike groep bekendes beskryf, was Nin se dagboeke belangrik as teenbalanserende perspektief. Sy het aanvanklik in Frans geskryf en het nie in Engels begin skryf voordat sy sewentien was nie.<ref>{{Cite web |last=Liukkonen |first=Petri |title=Anaïs Nin |url=http://authorscalendar.info/anaisnin .htm |access-date=2022-08-20 |website=authorscalendar.info }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nin het gevoel dat Frans die taal van haar hart is, Spaans die taal van haar voorvaders, en Engels die taal van haar intellek. Die skrif in haar dagboeke is drietalig; sy gebruik watter taal ook al haar gedagtes die beste uitdruk.<ref>{{Cite web |title=Nin, Anais (1903–1977) {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/nin-anais-1903-1977 |access-date=2022-08-20 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> In die tweede deel van haar onverwerkte en onverkorte dagboek, ''Incest'', skryf sy op openhartige en grafiese wyse (207–15) oor haar vader, met besonderhede oor haar [[bloedskande|bloedskandige]] volwasse seksuele verhouding met hom. Voorheen ongepubliseerde werke is vrygestel in ''A Café in Space, the Anaïs Nin Literary Journal'', wat "Anaïs Nin and Joaquín Nin y Castellanos: Prelude to a Symphony{{snd}}Letters between a father and daughter" insluit. Tot op datum is sestien volumes van haar dagboeke gepubliseer. Alles behalwe die laaste vyf van haar volwasse dagboeke is in verwerkte en verkorte vorm (die afstootlike teks is verwyder). === Erotiese werke === Nin word deur baie kritici beskou as een van die beste skrywers van vroulike erotika. Sy was een van die eerste vroue om die terrein van erotiese skryfwerk ten volle te verken, en beslis die eerste prominente vrou in die moderne Weste wat bekend was vir haar erotiese skryfwerk. Voor haar was erkende vroulike erotika skaars, met 'n paar noemenswaardige uitsonderings, soos die werk van Kate Chopin. Nin het dikwels skrywers soos Djuna Barnes en [[D.H. Lawrence]] as haar inspirasie beskryf, en sy verklaar in ''Volume One'' van haar dagboeke dat sy inspirasie geput het uit die werk van [[Marcel Proust]],{{sfn|Nin|1966|p=15}} [[André Gide]],{{sfn|Nin|1966|p=45}} [[Jean Cocteau]],{{sfn|Nin|1966|bladsye=60, 109}} [[Paul Valéry]]{{sfn|Nin|1966|p=60}} en [[Arthur Rimbaud]].{{sfn |Nin|1966|p=29, 40}} Volgens ''Volume One, 1931–1934'' van haar dagboeke, gepubliseer in 1966, het Nin die eerste keer op erotika afgekom toe sy saam met haar man, moeder en twee broers in haar laat tienerjare na Parys teruggekeer het. Hulle het die woonstel van 'n Amerikaanse man gehuur wat vir die somer weg was, en Nin het op 'n aantal Franse sagtebande afgekom: "Ek hierdie boeke een vir een gelees, wat heeltemal nuut vir my was. Ek het nog nooit erotiese literatuur in Amerika gelees nie. ... Dit het my oorweldig, ek was onskuldig voordat ek dit gelees het, maar teen die tyd dat ek hulle almal gelees het, was daar niks wat ek nie geweet het van seksuele avonture nie... Ek het my graad in erotiese skryfwerk verwerf."{{sfn|Nin|1966|p=96}} Gekonfronteer met 'n desperate behoefte aan geld, het Nin, [[Henry Miller]] en sommige van hul vriende in die 1940's begin om erotiese en [[Pornografie|pornografiese]] verhale vir 'n anonieme "versamelaar" te skryf teen 'n dollar per bladsy; dit was ietwat as grap bedoel.<ref>{{Cite book |last=Gertzman |first=Jay A. |title=Bookleggers and Smuthounds: The Trade in Erotica, 1920–1940 |publisher=Drukpers van die Universiteit van Pennsilvanië |year=2011 |isbn=978-0812205855 |edition=Herdruk |page=344}}</ref> (Dit is nie duidelik of Miller werklik hierdie stories geskryf het, of bloot daartoe toegestem het dat sy naam gebruik word nie.<ref>Noël Riley Fitch, ''Anaïs: The Erotic Life of Anaïs Nin'' (Boston: Little, Brown and Company, 1993) {{ISBN|0316284289}}</ref>) Nin het die karakters in haar erotika as ekstreme [[Karikatuur|karikature]] beskou, en dit was nooit haar bedoeling dat die werk gepubliseer moes word nie, maar sy het in die vroeë 1970's van plan verander en toegelaat dat dit gepubliseer word as ''Delta of Venus''<ref>{{Cite book |last=Kowaleski-Wallace |first=Elizabeth |url=https://archive.org/details/encyclopediaoffe0053unse/page/190 |title=Encyclopedia of Feminist Literary Theory |publisher=Taylor & Francis |year=1997 |isbn=978-0815308249 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaoffe0053unse/page/190 190]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gibson |first=Andrew |url=https://archive.org/details/postmodernityeth00gibs_0/page/177 |title=Postmodernity, Ethics and the Novel: From Leavis to Levinas |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0415198950 |page=[https://archive.org/details/postmodernityeth00gibs_0/page/177 177]}}</ref> en ''Little Birds''. In 2016 is 'n voorheen onontdekte versameling van Nin se erotika, getiteld ''Auletris'', vir die eerste keer gepubliseer.<ref>{{Cite web |url=https://www.psychologytoday.com/blog/the-empowerment-diary/201611/the-sexual-censorship-controversy |title=The Sexual Censorship Controversy |last=Raab |first=Diana |date=3 November 2016 |website=Psychology Today |access-date=5 Oktober 2017}}</ref> Nin was 'n vriendin, en in sommige gevalle minnares, van verskeie literêre figure, insluitend Miller, [[John Steinbeck]], Antonin Artaud, Edmund Wilson, [[Gore Vidal]], James Agee, James Leo Herlihy en [[Lawrence Durrell]]. Haar passievolle liefdesverhouding en vriendskap met Miller het haar beide seksueel en as skrywer sterk beïnvloed. Bewerings dat Nin biseksueel was, is rugbaar gemaak deur Philip Kaufman se 1990-rolprent ''Henry & June'', wat oor Miller en sy tweede vrou June Miller handel. Die eerste onverwerkte gedeelte van Nin se dagboek wat gepubliseer is, ''Henry and June'', maak dit duidelik dat Nin deur June geroer is om te sê (aanhaling), "Ek het June geword," alhoewel dit nie duidelik is in watter mate sy haar gevoelens vir June seksueel uitgeleef het nie. Vir beide Anaïs en Henry was June 'n "femme fatale"{{snd}}onweerstaanbaar, slinks en eroties. Nin het vir June geld, juweliersware en klere gegee, wat haar dikwels self sonder geld gelaat het. === Romans en ander publikasies === Bykomend tot haar dagboeke en versamelings erotika, het Nin verskeie romans geskryf, wat dikwels deur kritici geassosieer is met die [[Surrealisme|surrealistiese beweging]].<ref name="eb">{{Cite encyclopedia |title=Anaïs Nin |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/biography/Anais-Nin |access-date=6 Oktober 2017 |last=}}</ref> Haar eerste fiksiewerk, ''House of Incest'' (1936), bevat versluierde toespelings op 'n kort seksuele verhouding wat Nin in 1933 met haar vader gehad het: terwyl sy haar vervreemde vader in Frankryk besoek het, het die destyds dertigjarige Nin 'n kort bloedskandige seksuele verhouding met hom gehad.<ref name="father">{{Cite journal |last=Charnock |first=Ruth |date=30 September 2013 |title=Incest in the 1990s: Reading Anaïs Nin's 'Father Story' |url=http://eprints.lincoln.ac.uk/11712/1/Life%20Writing%20article.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://eprints.lincoln.ac.uk/11712/1/Life%20Writing%20article.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |journal=Life Writing |volume=11 |pages=55–68 |doi=10.1080/14484528.2013.838732|s2cid=162354162 }}</ref> In 1944 het sy 'n bundel kortverhale getiteld ''Under a Glass Bell'' gepubliseer, wat geresenseer is deur Edmund Wilson.<ref name=fraser/> Nin was ook die skryfster van verskeie niefiksie werke: Haar eerste publikasie, geskryf in die jare toe sy psigoanalise bestudeer het, was ''D. H. Lawrence: An Unprofessional Study'' (1932). Dit is 'n beoordeling van [[D.H. Lawrence]] se werke.{{sfn|Franklin|1996|p=6}} In 1968 het sy ''The Novel of the Future'' gepubliseer, wat oor haar benadering tot skryf en die skryfproses uitbrei.{{sfn|Franklin|1996|p=127}} == Persoonlike lewe == Volgens haar dagboeke, ''Vol. 1, 1931–1934'', het Nin 'n boheemse leefstyl in Parys gehad saam met [[Henry Miller]]. Haar man Guiler word nêrens genoem in die gepubliseerde uitgawes van haar dagboek uit die 1930's nie (Vol.{{nbsp}}1–2), alhoewel die opening van Vol.{{nbsp}}1 dit duidelik maak dat sy getroud is, en die inleiding suggereer dat haar man geweier het om deel uit te maak van die gepubliseerde dagboeke. Volgens die dagboeke wat Nin se tweede man na haar dood geredigeer het, was haar verbintenis met Miller baie passievol, en het sy geglo dat dit sy kind was wat sy in 1934 geaborteer het. In 1947 het Nin op 44-jarige leeftyd die voormalige akteur Rupert Pole in 'n Manhattan-hysbak ontmoet op pad na 'n partytjie.<ref>{{Cite news |last=Corbett |first=Sara |url=https://www.nytimes.com/2006/12/31/magazine/31pole.t.html?_r=1 |title=The Lover Who Always Stays |date=2006-12-31 |work=New York Times |access-date=2011-02-16}}</ref> Die twee het 'n verhouding begin en saam na Kalifornië gereis; Pole was sestien jaar jonger as Nin. Op 17 Maart 1955, terwyl sy nog getroud was met Guiler, trou sy met Pole in Quartzsite, Arizona, en keer saam met hom terug na Kalifornië.<ref>{{Cite web |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-jul-26-me-pole26-story.html |title=The Ranger Who Told All About Anais Nin's Wild Life |last=Woo |first=Elaine |date=26 Julie 2006 |website=Los Angeles Times |access-date=4 Oktober 2017}}</ref> Guiler het in New York Stad aangebly en was tot ná Nin se dood in 1977 onbewus van haar tweede huwelik, hoewel die biograaf Deirdre Bair beweer dat Guiler bewus was van wat aan die gebeur was terwyl Nin in Kalifornië was, maar bewustelik "gekies het om nie te weet nie". Nin het na haar huwelike verwys as haar "bicoastal trapeze". Volgens Deidre Bair: {{blockquote|Sou [Anaïs] uitgebreide fasades in Los Angeles en in New York oprig, maar dit het so ingewikkeld geraak dat sy iets moes skep wat sy die leuenboks genoem het. Sy het 'n absoluut enorme beursie gehad en in die beursie het sy twee stelle tjekboeke gehad. Een het behoort aan Anaïs Guiler van New York en die ander aan Anaïs Pole van Los Angeles. Sy het voorskrifbottels van dokters uit Kalifornië, en van dokters uit New York gehad, met die twee verskillende name. Sy het ook 'n versameling lêerkaarte gehad, en gedeklameer: "Ek vertel soveel leuens dat ek dit moet neerskryf en in die leuenboks hou sodat ek kan kophou."}} In 1966 het Nin haar huwelik met Pole nietig laat verklaar weens die regskwessies wat voortgespruit het uit die feit dat beide Guiler en Pole haar as 'n afhanklike geëis het op hul federale belastingopgawes.<ref>{{Cite web |url=https://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2006/07/27/rupert_pole_executor_of_exotic_works_by_anas_nin/ |title=Rupert Pole, executor of exotic works by Anaïs Nin |last=Woo, Elaine |date=2006-07-27 |website=Boston Globe |access-date=2011-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522202416/http://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2006/07/27/rupert_pole_executor_of_exotic_works_by_anas_nin/ |archive-date=2011-05-22 |url-status=dead}}</ref> Alhoewel die huwelik nietig verklaar is, het Nin en Pole tot haar dood in 1977 voortgegaan om saam te woon asof hulle getroud was. Volgens Barbara Kraft het Nin voor haar dood aan Guiler geskryf om sy vergifnis te vra. Hy het gereageer deur aan haar te skryf hoe betekenisvol sy lewe was as gevolg van haar invloed.<ref>Kraft, Barbara. ''Anaïs Nin: The Last Days'' Pegasus Books, {{ISBN|978-0988968752}}, 2013, p. 200</ref> Na Guiler se dood in 1985 is die onverwerkte weergawes van haar dagboeke in opdrag van Pole (in sy hoedanigheid van literêre eksekuteur) gepubliseer.<ref>{{Cite news |last=Woo |first=Elaine |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-jul-26-me-pole26-story.html |title=The Ranger Who Told All About Anais Nin's Wild Life |date=26 Julie 2006 |work=Los Angeles Times |access-date=8 Augustus 2012}}</ref> Ses volumes is gepubliseer: ''Henry and June'', ''Fire: From a Journal of Love'', ''Incest: From a Journal of Love'', ''Nearer the Moon'', ''Mirages: The Unexpurgated Diary of Anaïs Nin, 1939-1947'' en ''Trapeze: The Unexpurgated Diary of Anaïs Nin, 1947–1955''.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5591676|title=Anais Nin Husband, Rupert Pole Dies in L.A.|website=NPR.org|access-date=28 April 2020}}</ref> Pole het in Julie 2006 gesterf.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2006/07/30/us/30pole.html |title=Rupert Pole, 87, Diarist's Duplicate Spouse, Dies |last=Fox |first=Margalit |date=30 Julie 2006 |website=The New York Times |access-date=6 Oktober 2017}}</ref> Nin het destyds by Lawrence R. Maxwell Books, geleë te 45 Christopher Street in New York Stad, gewerk.{{sfn|Franklin|1996|p=6}} Benewens haar werk as skryfster het Nin verskyn in die rol van ''Astarte'' in Kenneth Anger se rolprent, ''Inauguration of the Pleasure Dome'' (1954); asook in Maya Deren se rolprent ,''Ritual in Transfigured Time'' (1946); en in ''Bells of Atlantis'' (1952), wat geregisseer is deur Guiler onder die naam "Ian Hugo" , laasgenoemde met 'n klankbaan van elektroniese musiek deur Louis en Bebe Barron.{{sfn|Nin|DuBow|1994|pages=xxi–xxii}} In haar latere lewe het Nin as [[lektor|dosent]] by die International College in Los Angeles gewerk.<ref name=kraft/> == Afsterwe == Nin is in 1974 gediagnoseer met [[kanker|servikale kanker]].{{sfn|Herron|1996|p=235}} Sy het die siekte vir twee jaar beveg terwyl dit versprei (metastaseer) het, en verskeie chirurgiese operasies ondergaan, sowel as radioterapie en chemoterapie.<ref name="kraft">{{Cite web |url=https://www.culturalweekly.com/anais-nin-last-days/ |title=Anaïs Nin: The Last Days |last=Kraft |first=Barbara |date=December 13, 2016 |website=Cultural Weekly |access-date=28 September 2017}}</ref> Ten spyte van hierdie terugvegpogings sterf Nin op 14 Januarie 1977 aan kanker by die Cedars-Sinai Medical Center in [[Los Angeles]], Kalifornië.<ref name="herron">{{Cite book |last=Herron |first=Paul |title=Anaïs Nin: A Book of Mirrors |url=https://archive.org/details/anaisninbookofmi0000unse |publisher=Sky Blue Press |year=1996 |isbn=978-0965236409 |page=[https://archive.org/details/anaisninbookofmi0000unse/page/235 235]}}</ref><ref>Nin, Anaïs. Rauner Library Letters (September 1975): "I suppose you know I have been fighting cancer for 9 months – just recovering very slowly."</ref><ref name="fraser">{{Cite news |last=Fraser |first=C. Gerald |url=https://www.nytimes.com/1977/01/16/archives/anais-nin-author-whose-diaries-depicted-intellectual-life-dead.html |title=Anais Nin, Author Whose Diaries Depicted Intellectual Life, Dead |date=16 Januarie 1977 |work=The New York Times |access-date=1 September 2017}}</ref> Haar liggaam is veras, en haar as is oor die baai van Santa Monica in Mermaid Cove gestrooi. Haar eerste man, Hugh Guiler, is in 1985 oorlede, en sy as is ook in die baai gestrooi. Rupert Pole is aangewys as Nin se literêre eksekuteur, en hy het die nodige reëlings getref sodat nuwe, onverwerkte uitgawes van Nin se boeke en dagboeke tussen 1985 en sy dood in 2006 gepubliseer kon word. Groot gedeeltes van die dagboeke is steeds slegs in verwerkte vorm beskikbaar. Die oorspronklikes word gehuisves in die biblioteek van die Universiteit van Kalifornië, Los Angeles. == Nalatenskap == Die ontploffing van die feministiese beweging in die 1960's het aanleiding gegee tot feministiese perspektiewe op Nin se skryfwerk, wat haar 'n gewilde dosent aan verskeie universiteite gemaak het; nietemin het Nin haarself gedistansieer van die politieke aktivisme van die beweging.<ref name="kir" /> In 1973, voor haar dood, het Nin 'n eredoktorsgraad van die ''Philadelphia College of Art'' ontvang. Sy is ook in 1974 verkies tot die Verenigde State se Nasionale Instituut vir Kuns en Lettere, en in 1976 het sy 'n "Vrou van die Jaar"-toekenning van die Los Angeles Times ontvang.<ref>{{Cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/thedailymirror/2011/06/times-woman-of-the-year-anais-nin.html |title=Times Woman of the Year – Anais Nin |date=6 Junie 2011 |work=Los Angeles Times |access-date=2 Februarie 2015}}</ref> Die Italiaanse film ''La stanza delle parole'' (in Engels bekend onder die titel ''The Room of Words)'' is in 1989 vrygestel, gebaseer op die ''Henry and June''-dagboeke. Philip Kaufman het die 1990-rolprent ''Henry & June'' geregisseer. Dit is gebaseer op Nin se dagboeke wat gepubliseer is as ''Henry and June: From the Unexpurgated Diary of Anaïs Nin''. Haar karakter word in die rolprent deur die aktrise Maria de Medeiros vertolk. In Februarie 2008 het die digter Steven Reigns ''Anaïs Nin at 105''<ref>{{cite web |title=Anaïs Nin |url=https://hammer.ucla.edu/programs-events/2008/02/anais-nin |website=Hammer UCLA |date=12 Februarie 2008 |access-date=28 Junie 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Anais Nin @ 105 |url=https://www.youtube.com/playlist?list=PL24F2F558E9EE2241 |website=YouTube |access-date=28 June 2024}}</ref> by die Hammer Museum in Westwood, Los Angeles, georganiseer.<ref>{{Cite web |url=http://www.laweekly.com/arts/all-about-anais-nin-2151862 |title=All About Anais Nin |last=Kosnett |first=Rena |date=6 Februarie 2008 |website=LA Weekly |access-date=5 Oktober 2017}}</ref> Reigns het gesê: "Nin het baie diep vriendskappe gehad met beide vroue en mans dekades jonger as sy. Sommige van hulle woon nog in Los Angeles, en ek het gedink dit sou wonderlik wees indien hulle hul ervarings met [Nin] kon deel."<ref>{{Cite web |url=http://www.dailybruin.ucla.edu/news/2008/feb/12/writer-garners-personal-praise/ |title=Writer garners personal praise |date=12 Februarie 2008 |website=The Daily Bruin |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524095148/http://www.dailybruin.ucla.edu/news/2008/feb/12/writer-garners-personal-praise/ |archive-date=24 Mei 2008}}</ref> Bebe Barron, 'n pionier van die elektroniese musiekbedryf en 'n intieme vriend van Nin, het sy laaste verskyning gemaak tydens dié geleentheid.<ref>{{Cite web |url=https://echoes.org/2008/04/21/the-first-lady-of-electronic-music-passes-bebe-barron/ |title=The First Lady of Electronic Music Passes: Bebe Barron |date=2008-04-21 |website=Echoes |access-date=4 Oktober 2017}}</ref> Reigns het ook 'n essay gepubliseer wat Bern Porter se bewering dat hy betrokke was in 'n seksuele verhouding met Nin in die 1930's, weerlê het.<ref>{{cite journal|title=Bern Porter's Wild Sexual Life with Anais Nin or Wild Imaginings? |journal=A Cafe in Space: The Anais Nin Literary Journal|first=Steven | last=Reigns | date=February 2014}} republished: {{Cite web |url=http://blog.anaisnin.com/2014/06/i-pursue-her-still-bern-porter-on-anais.html |title=Bern Porter's Wild Sexual Life with Anais Nin or Wild Imaginings? |last=Reigns |first=Steven |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414023319/http://blog.anaisnin.com/2014/06/i-pursue-her-still-bern-porter-on-anais.html |archive-date=2016-04-14 |access-date=30 Mei 2016}}</ref> Reigns is president van die raad van die Anaïs Nin-stigting ('n organisasie sonder winsbejag), wat opgerig is om Nin se nalatenskap te beskerm en te bevorder.<ref>{{cite web |title=The Anais Nin Foundation-About |url=https://theanaisninfoundation.org/about |website=Anais Nin Foundation |access-date=28 June 2024}}</ref> In 2015 is 'n dokumentêre rolprent wat geregisseer is deur Sarah Aspinall getiteld ''The Erotic Adventures of Anais Nin'' vrygestel. Lucy Cohu vertolk Nin se karakter. In 2019 het Kim Krizan ''Spy in the House of Anaïs Nin'' gepubliseer, 'n ondersoek oor lang vergete briewe en oorspronklike manuskripte wat Krizan gevind het terwyl hy argiefwerk in Nin se huis Los Angeles gedoen het.<ref>{{cite news|url=https://www.hobartpulp.com/web_features/spy-in-the-house-of-anais-nin-an-interview-with-kim-krizanl|title=Spy In The House Of Anaïs Nin: An Interview With Kim Krizan|date=1 November 2019|work=Hobart|accessdate=2020-07-11}}{{Dead link|date=Augustus 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In dieselfde jaar het Routledge die boek ''Anaïs Nin: A Myth of Her Own'', deur Clara Oropeza, gepubliseer. Die werk ontleed Nin se werk en haar literêre teorie deur die lens van [[mitologie|mitologiese]] studies en dieptepsigologie.<ref>{{Cite web |title=Anaïs Nin: A Myth of Her Own |url=https://www.routledge.com/Anais-Nin-A-Myth-of-Her-Own/Oropeza/p/book/9780367252663 |access-date=2022-08-20 |website=Routledge & CRC Press |language=en}}</ref> In 2002 het Alissa Levy Caiano 'n kortfilm getiteld ''The All-Seeing'' vervaardig. Dit is gebaseer op Nin se gelyknamige kortverhaal in ''Under a Glass Bell''.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1437249/|title=The All Seeing|via=IMDb}}</ref> == Bibliografie == === Dagboeke === * ''The Diary of Anaïs Nin'', in 7 volumes, geredigeer deur Nin * ''The Early Diary of Anaïs Nin'' (1914–1931) in 4 volumes **Linotte: 1914-20 (1987) **1920-23 (1983) **The Journal of a Wife: 1923-27 (1984) **1927-31 (1985) * ''Henry and June: From a Journal of Love. The Unexpurgated Diary of Anaïs Nin (1931–1932)'' (1986), geredigeer deur Rupert Pole na Nin se dood * ''Incest: From a Journal of Love'' (1992) * ''Fire: From A Journal of Love'' (1995) * ''Nearer the Moon: From A Journal of Love'' (1996) * ''Mirages: The Unexpurgated Diary of Anaïs Nin, 1939-1947'' (2013) * ''Trapeze: The Unexpurgated Diary of Anaïs Nin, 1947–1955'' (2017) * ''The Diary of Others: The Unexpurgated Diary of Anaïs Nin, 1955–1966'' (2021) * ''A Joyous Transformation: The Unexpurgated Diary of Anaïs Nin, 1966–1977'' (2023) === Briewe === * ''A Literate Passion: Letters of Anaïs Nin & Henry Miller 1932–1953'' (1988) * ''Letters to a friend in Australia'' (1992) * ''Arrows of Longing: Correspondence Between Anaïs Nin & Felix Pollack, 1952–1976'' (1998) * ''Morale des épicentres'' (2004) * ''Reunited: The Correspondence of Anaïs and Joaquin Nin, 1933–1940'' (2020) * ''Letters to Lawrence Durrell 1937–1977'' (2020) === Romans === * ''House of Incest'' (1936) * ''Winter of Artifice'' (1939) * ''Cities of the Interior'' (1959), in vyf volumes: ** ''Ladders to Fire'' ** ''Children of the Albatross'' ** ''The Four-Chambered Heart'' ** ''A Spy in the House of Love'' ** ''Seduction of the Minotaur'', oorspronklik gepubliseer as ''Solar Barque'' (1958). * ''Collages'' (1964) === Kortverhale === * ''Waste of Timelessness: And Other Early Stories'' (geskryf voor 1932, postuum gepubliseer in 1977) * ''Under a Glass Bell'' (1944) * ''Delta of Venus'' (1977) * ''Little Birds'' (1979) * ''Auletris'' (2016) === Niefiksie === * ''D. H. Lawrence: An Unprofessional Study'' (1932) * ''The Novel of the Future'' (1968) * ''A Woman Speaks'' (1975) * ''In Favor of the Sensitive Man'' (1976) * ''Conversations with Anaïs Nin'' (Geredigeer deur Wendy M. DuBow, 1994) * ''The Mystic of Sex: Uncollected Writings: 1930-1974'' (1995) == Filmografie == *[https://www.youtube.com/watch?v=2ynE1jXVbpc ''Lascivious Folk Ballet''] (1946) - (dele uit ''Ritual in Transfigured Time''). *''Ritual in Transfigured Time'' (1946): kortfilm, regisseur Maya Deren{{sfn|Nin|DuBow|1994|p=xxi}} *''Bells of Atlantis'' (1952): kortfilm, regisseur Ian Hugo{{sfn|Nin|DuBow|1994|p=xxii}} *''Inauguration of the Pleasure Dome'' (1954): kortfilm, regisseur Kenneth Anger{{sfn|Nin|DuBow|1994|p=xxi}} *''Jazz of Lights'' (1954) *''Melodic Inversion'' (1958) *''Lectures pour tous'' (1964) *''Anaïs Nin Her Diary'' (1966) *''Un moment avec une grande figure de la littérature, Anaïs Nin'' (3 Mei 1968) *''The Henry Miller Odyssey'' (1969). *''Through the Magiscope'' (1969). *''Anaïs Nin at the University of California, Berkeley'' (Desember 1971) *''Anaïs Nin at Hampshire College'', (1972) *'''Ouvrez les guillemets'' (11 November 1974) *''Journal de Paris'' (21 November 1974) *''Anais Nin Observed'' (1974): Dokumentêr, regisseur. Robert Snyder{{sfn|Nin|DuBow|1994|p=xxii}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{Cite book |last=Bair |first=Deirdre |year=1995 |title=Anaïs Nin: A Biography |url=https://archive.org/details/anaisninbiograph0000bair |publisher=Putnam |isbn=978-0399139888}} * {{Cite book |last=Fitch |first=Noël Riley |year=1993 |title=Anaïs: The Erotic Life of Anaïs Nin |url=https://archive.org/details/anaiseroticlifeo00fitc |publisher=Little, Brown and Company |isbn=978-0316284288}} * {{Cite book |editor-last=Franklin |editor-first=Benjamin V. |year=1996 |title=Recollections of Anaïs Nin |publisher=Drukpers van die Universiteit van Ohio |isbn=978-0821411643}} * {{Cite book |last=Nin |first=Anaïs |year=1966 |title=The Diary of Anaïs Nin (1931–1934) |volume=1 |publisher=Harcourt, Brace & World |isbn=978-0547538709}} * {{Cite book |last=Nin |first=Anaïs |year=1967 |title=The Diary of Anaïs Nin (1934–1939) |volume=2 |publisher=Harcourt, Brace & World |isbn=978-0156260268}} * {{Cite book |last1=Nin |first1=Anaïs |last2=DuBow |first2=Wendy M. |year=1994 |title=Conversations with Anaïs Nin |url=https://archive.org/details/conversationswit00nina |publisher=Drukpers van die Universiteit van Mississippi |isbn=978-0878057191}} == Verdere leesstof == * Oropeza, Clara. (2019) ''Anaïs Nin: A Myth of Her Own'', Routledge * {{Cite book |last=Jarczok |first=Anita |title=Writing an Icon: Celebrity Culture and the Invention of Anaïs Nin |publisher=Drukpers van die Universiteit van Ohio |year=2017 |isbn=978-0804040754}} * {{Cite book |editor-last=Mason |editor-first=Gregory H. |title=Arrows of Longing: The Correspondence between Anaïs Nin and Felix Pollak, 1952–1976 |publisher=Drukpers van die Universiteit van Ohio |year=1998 |isbn=978-0804010061}} * Yaguchi, Yuko. (2022) ''Anaïs Nin's Paris Revisited'' The English–French Bilingual Edition (Franse uitgawe), Wind Rose-Suiseisha * Bita, Lili. (1994) "Anais Nin". ''EI'' Magazine of [https://web.archive.org/web/20181105160436/https://euarceblog.wixsite.com/euarce European Art Center (EUARCE)], Is. 7/1994 pp.&nbsp;9, 24–30 == Eksterne skakels == {{Commons category|Anaïs Nin}} {{wikiquote}} * [https://thinkingofanaisnin.blogspot.com/ The Official Anaïs Nin Blog] * [http://www.anaisnin.com/ Anaïs Nin.com] Thinking of Anaïs Nin * [http://www.theanaisninfoundation.org Anaïs Nin Foundation] Contact the Anaïs Nin estate for rights and permissions requests * {{Internet Archive author |sname=Anaïs Nin}} * {{IMDb name|632405}} * [http://www.roberthaller.com/firstlight/hugo.html Ian Hugo (Nin's husband)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420090918/http://www.roberthaller.com/firstlight/hugo.html |date=2017-04-20 }} * [https://www.nytimes.com/2022/03/21/t-magazine/anais-nin-los-angeles-home.html Anais Nin's Hideaway Home in Los Angeles] (2022-03-21 in ''[[The New York Times]]'') <!---Inactive links below - as/of 20220322---> <!---* [http://www.oldkewgardens.com/ss-2-homes-0125.html Anaïs Nin: 82nd Avenue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180303160531/http://www.oldkewgardens.com/ss-2-homes-0125.html |date=2018-03-03 }}---> <!---* [https://archives.lib.siu.edu/?p=collections/controlcard&id=2079 Anaïs Nin Letters, 1932–1946] at Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center---> <!---* [http://segundaviola.com.ar/natvideos/#04 Anaïs Nin video text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605061455/http://segundaviola.com.ar/natvideos/#04 |date=2014-06-05 }}---> {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nin, Anais}} [[Kategorie:Geboortes in 1903]] [[Kategorie:Sterftes in 1977]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] lkzp9beof4eqwskkl899bfv0smrcwz9 0 424039 2970764 2738074 2026-09-25T20:36:50Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970764 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Arnoewanda I |titel = Koning van die [[Hetiete]] |kleur = |beeld = |beeld_wydte = |beeld_onderskrif = |opskrif1 = Bewind |1 = c. 1390-'80/'70 v.C. |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Toedhalija II]] |opskrif4 = Opvolger |4 = [[Toedhalija III]] |opskrif5 = Ouers |5 = Onbekend |opskrif6 = Gade |6 = Asmoe-Nikkal |opskrif7 = Kinders |7 = Toedhalija III<br/>Kantoezzili<br/>Asmi-Sarroema<br/>Mannini<br/>Parijawatra<br/>Toelpi-Tessoeb |opskrif8 = Familie |8 = [[Toedhalija die Jongere]] (kleinseun)<br/>[[Soeppiloelioema I]] (skoonkleinseun) }} '''Arnoewanda I''' was in die vroeë [[14de eeu v.C.|14de eeu&nbsp;v.C.]] 'n koning van die [[Hetiete|Hetitiese Ryk]], moontlik van 1390-'80/'70&nbsp;v.C.<ref>Kuhrt 1995: 230; Freu 2007b: 117.</ref> <ref name=":1">{{Cite book |last=Kuhrt |first=Amélie |url=https://books.google.com/books?id=WhUHEAAAQBAJ |title=The Ancient Near East: c.3000–330 BC, Volume One |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75548-4 |pages=230 |language=en}}</ref> ==Oorsprong== Arnoewanda se ouers is onbekend. Omdat beide hy en sy vrou, Asmoe-Nikkal, op hulle onderskeie seëls as kinders van [[Toedhalija II]] (soms genoem Toehalija I of I/II) aangedui word, is hulle huwelik lank beskou as een tussen sibbes.<ref>Astour 1989: 68; Klengel 1999: 116 n. 144.</ref> Dit is egter deur die Hetitiese wette verbied,<ref>Beal 1982: 116-117.</ref> en daar word nou algemeen saamgestem dat hoewel Asmoe-Nikkal die dogter van Toedhalija II was, Arnoewanda sy skoonseun en waarskynlik aangenome seun was, wat 'n regmatige erfgenaam was indien die koning nie 'n seun gehad het nie.<ref>Beal 1983: 117-119; Bryce 2005: 128-129; Freu 2007b: 98, 102-103, 117; Weeden 2022: 569.</ref> ==Verbintenis met Toedhalija se troon== Arnoewanda I het sy bewind begin toe sy voorganger en skoonpa, Toedhalija II, nog koning was,<ref>Bryce 2005: 128-129; Weeden 2022: 567.</ref> vir miskien tot 'n dekade of meer.<ref>Freu 2007b: 117.</ref> Die gesamentlike beskrywing van die twee as groot koning dui aan hulle was saam op die troon, iets wat ongewoon was in [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] en Hetitiese praktyk. Arnoewanda het saam met sy skoonpa deelgeneem aan die Hetitiese veldtog teen Arzawa in Wes-[[Anatolië]]. Die twee konings het Koepanta-Koeroenta van Arzawa op een of twee geleenthede verslaan.<ref>Bryce 2005:129-132; Yakubovich 2008: 98.</ref> ==Alleenbewind== ===Westelike grens=== Toe Toedhalija II sterf en Arnoewanda I koning in eie reg geword het, het probleme hom in die gesig gestaar weens die aksies van die [[vasal]]staat Maddoewatta.<ref>Freu 2007b: 120.</ref> Laasgenoemde het vyandelike optrede begin en 'n verbondgenootskap aangegaan met sy voormalige vyand, Koepanta-Koeroenta van Arzawa, aan wie hy sy dogter as vrou aangebied het. Maddoewatta het gemaak of dit 'n slinkse plan teen Koepanta-Koeroenta was, terwyl hy trou aan Arnoewanda gesweer het.<ref>Bryce 2005: 134; Freu 2007b: 120-121; Yakubovich 2008: 98-99.</ref> Maddoewatta het die rebelse staat Hapalla aangeval en dit geannekseer. Hy het verdere veldtogte in die suide onderneem. Die laaste verowering was moontlik in samewerking met 'n ander ou vyand, Attarsija van Ahhija, en dit het weer protes van Arnoewanda ontlok.<ref>Bryce 2005: 135-136; Freu 2007b: 121-122.</ref> Koepanta-Koeroenta se moontlike opvolger, Oehha-zalma (of Hoehha-zalma) het 'n verdrag met Arnoewanda gesluit.<ref>Freu 2007b: 123, 132-133.</ref> Later het koning Tarhoent-aradoe van Arzawa sy land uitgberei ten koste van die Hetitiese Ryk en met die [[Nuwe Ryk van Egipte|Egiptiese]] faraoh [[Amenhotep III]] gekorrespondeer as 'n mede- groot koning.<ref>Craig Melchert (2003), [https://books.google.com/books?id=9ut5DwAAQBAJ&dq=arnuwanda+concentric+invasions&pg=PA56 The Luwians.] pp. 383. Brill. p. 56</ref> ===Noordelike grens=== Aan die noordelike grens, nader aan die huis, het die Kaskiërs die Hetiete se grondgebied binnegedring. Hulle het talle dorpe en tempels geplunder, insluitend die belangrike heiligdom van Nerik, wat aan die vyand afgestaan moes word. Benewens polisieaksie en die sluit van verdrae met die Kaskiërs, het Arnoewanda en sy vrou, Asmoe-Nikkal, amptelik tot die gode gebid en hulle hulp gevra om die aanvalle stop te sit.<ref>Bryce 2005: 142-143; Freu 2007b: 119, 123, 135-144; Weeden 2022: 569.</ref> Hy het ook ede van trou van die militêre bevelvoerders naby die grense geëis, in die suide en die noorde.<ref>Bryce 2005: 142-143; Freu 2007b: 144-148; Weeden 2022: 568-569.</ref> ===Ander gebeure=== Arnoewanda was so besig in Anatolië dat hy nie aandag gegee het aan [[Sirië]] nie. Hier het Artatama I, koning van [[Mitanni]], 'n verbond met [[Toetmoses IV]] van Egipte gesluit en sy dogter as vrou vir die farao gestuur. Hy het ingestem tot 'n verdeling van die verowerde gebied tussen Mitanni en Egipte, en dit het geduur tot die seëvierende veldtogte van Arnoewanda se tweede opvolger, [[Šoeppiloelioema I]].<ref>Bryce 2005: 144-145; Freu 2007b: 126-127.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Bibliografie== {{Refbegin|3}} * Astour, Michael C. (1989), ''Hittite History and the Absolute Chronology of the Bronze Age'', Partille. * Beal, Richard R. (1983), "Studies in Hittite History," ''Journal of Cuneiform Studies'' 35 (1983) 115-126. * Bryce, Trevor (2005), ''The Kingdom of the Hittites'', Oxford. * De Martino, Stefano (2010), "Nomi di persona hurriti nella prima età imperiale ittita," ''Orientalia'' 79 (2010) 130-139. * Freu, Jacques, and Michel Mazoyer (2007b), ''Les débuts du nouvel empire hittite'', Paris. * Klengel, Horst (1999), ''Geschichte des Hethitischen Reiches'', Leiden. * Kuhrt, Amélie (1995, reprinted 2020), ''The Ancient Near East: c.3000–330 BC'', Volume One, Routledge. * Melchert, Craig (2003), ''The Luwians'', Leiden. * Weeden, Mark (2022), "The Hittite Empire," in Karen Radner et al. (eds.), ''The Oxford History of the Ancient Near East'', vol. 3 (From the Hyksos to the Late Second Millennium BC), Oxford: 529–622. * Yakubovich, Ilya (2008), ''Sociolinguistics of the Luvian language'', doctoral dissertation, University of Chicago. [https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/yakubovich_diss_2008.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210811025841/https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/yakubovich_diss_2008.pdf |date=11 Augustus 2021 }} {{refend}} ==Skakels== *[https://web.archive.org/web/20130729215948/http://www.hittites.info/history.aspx?text=history%2FMiddle+Empire.htm#Arnuwanda1 Die bewind van Arnoewanda I] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Arnuwanda I}} {{Hetitiese konings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Konings van die Hetiete]] 7ore0y47s7r9o28jjppvvs34dv2mscx 0 427569 2970652 2759818 2026-09-25T13:56:55Z Oesjaar 7467 Skakel 2970652 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = IUCN2.3 | name = Kapokbos | image = | taxon = Eriocephalus tenuipes | authority = DC., (1838) | synonyms = }} Die '''kapokbos''' (''Eriocephalus tenuipes'') is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]], van [[Uniondale]] tot by [[Port Elizabeth]], in die [[Langkloofberge]] voor. Daar is vyf bevolkings bekend en die spesie is deel van die [[fynbos]]. Die spesie word as seldsaam beskou. == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=3157-33 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:204776-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Eriocephalus|tenuipes]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 4u3w05iqgh3dsypaquel0gu9fhas3j3 0 429563 2970788 2959080 2026-09-25T22:37:07Z Pynappel 70858 2970788 wikitext text/x-wiki '''Jeugliteratuur''' word tipies geskryf vir lesers tussen 12 en 18 jaar oud<ref>{{Cite news|url=https://www.thebalance.com/the-young-adult-book-market-2799954|title=Young Adult Book Market Facts and Figures|work=The Balance|access-date=26 March 2018|language=en|archive-date= 4 Augustus 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804231114/https://www.thebalance.com/the-young-adult-book-market-2799954|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book | editor-last1 = Randall | editor-first1 = Rachel | title = 2015 Novel and Short Story Writer's Market | url = https://archive.org/details/2015novelshortst0000unse | location = Cincinnati | publisher = [[Writer's Digest Books]] | date = 2014 | isbn = 978-1-59963-841-6 | pages=[https://archive.org/details/2015novelshortst0000unse/page/498 498]–500}}</ref> en sluit die meeste van die temas in volwasse fiksie in, soos gesinsdisfunksie, [[dwelmmisbruik]], [[alkoholisme]] en [[seksualiteit]].<ref name="Wells" /> Dit word gekenmerk deur eenvoudiger wêreldbou as volwasse literatuur, aangesien dit poog om die ervarings van adolessente op 'n verskeidenheid maniere uit te lig. Daar is verskeie genres binne jeugliteratuur. == In Afrikaans == Jeugliteratuur in [[Afrikaans]] het oor die jare ’n interessante ontwikkeling beleef. Dit is ’n genre wat, volgens [[Dolf van Niekerk]],<ref>Van niekerk, Dolf. 1993. Enkele gedagtes rondom jeugliteratuur. ''Tydskrif vir Letterkunde''.</ref> in die jare vyftig ’n duideliker gestalte as [[genre]] begin kry het, veral met die toekenning van die [[Scheepersprys vir Jeugliteratuur]] in 1956 aan [[P.J. Schoeman]]. Van Niekerk noem ook die kommer oor ’n krimpende lesersbevolking en die uitdyende invloed van televisie. Hierdie kommer is vandag steeds relevant, met die bykomende invloed van digitale media. Jeugliteratuur moet dus relevant en aantreklik wees vir jong lesers om mee te ding in ’n wêreld vol ander afleidings. Volgens Maritha Snyman<ref>Snyman, Maritha. 1994. Die Afrikaanse Jeugliteratuur - 'n herbesinning. ''Tydskrif vir Letterkunde''.</ref> word daar opnuut bespiegel oor wat letterkunde is en of dit hoegenaamd ’n vaspenbare en objektief meetbare verskynsel is. Snyman haal [[Terry Eagleton]] aan wat beweer dat alle literêre werke herskryf word deur die samelewings wat hulle lees. Hierdie perspektief is belangrik wanneer ons jeugliteratuur beskou, aangesien die interpretasie en waarde van ’n jeugboek kan verskil afhangende van die leser se sosiale en kulturele agtergrond. Sy stel dit duidelik dat “Die definisie van kinderliteratuur is ... (dat) dit literatuur soos enige ander is, met die kenmerke en maatstawwe vir waardebepaling wat vir alle literatuur geld”. Die aard van genderkonstruksie in Afrikaanse jeugliteratuur is ’n aspek wat in Isabelle Geldenhuys se verhandeling<ref>Isabelle Geldenhuys. 2016. Die aard van die genderkonstruksie van vroulike hoofkarakters in resente Afrikaanse jeugliteratuur. MA-verhandeling: Kaapse Skiereiland Universiteit van Tegnologie.</ref> ondersoek word. Geldenhuys se navorsing dui daarop dat daar positiewe veranderinge is in Afrikaanse jeugboeke en dat skrywers sterker vroulike karakters skep. Sy wys egter ook daarop dat sekere stereotipes diepgewortel is en langer sal neem voordat verandering sal intree. Dit is belangrik vir onderwysers om bewus te wees van verskuilde magstrukture en uitgediende stereotipes in jeugboeke, en om dit in die klaskamer aan te spreek. Die studie beklemtoon dat jeugliteratuur ’n kardinale rol speel in die vorming van genderidentiteit en dat die jeugleser blootgestel word aan verskuilde magstrukture, stereotipes en seksisme. Nog ’n belangrike tema in jeugliteratuur is die representasie van 'wit' armoede, soos bespreek in Loraine van der Westhuizen se MA-verhandeling.<ref>Van der Westhuizen, Loraine. 2017. Die representasie van 'wit' armoede in Afrikaanse jeugliteratuur. MA-verhandeling: Universiteit van Pretoria.</ref> Van der Westhuizen ondersoek hoe 'wit' armoede in verskeie romans tussen 1990 en 2009 uitgebeeld word. Sy vind dat die karakters se armoede dikwels relatief is en dat elemente van [[wit bevoorregting]] teenwoordig is. Die implikasies van 'witheid' is op verskillende vlakke in die romans waarneembaar, en verleen ook aan die karakters die illusie dat hulle, in meeste van die romans, tot die 'swart' karakters se redding moet kom. Hierdie studie werp ’n belangrike lig op die sosiale en politieke konteks waarin jeugliteratuur geskryf en gelees word. Die voorstelling van homoseksualiteit in Afrikaanse jeugliteratuur word bespreek in Rhebergen en Human.<ref>Rhebergen, Jente en Human, Thys. 2015. Darem meer as moffies? Stereotipering in die voorstelling van homoseksuele en homoseksualiteit in die Afrikaanse jeugliteratuur. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe''.</ref> Rhebergen en Human wys op die teenwoordigheid van stereotipes en die byna volkome afwesigheid van lesbiërkarakters. Hulle kom tot die gevolgtrekking dat dit op hierdie stadium byna onmoontlik is vir Afrikaanssprekende Suid-Afrikaanse tieners om ’n positiewe jeugroman oor [[homoseksualiteit]] in die hande te kry waarin heteronormatiwiteit teengewerk of ten minste bevraagteken word. Dit beklemtoon die behoefte aan meer diverse en inklusiewe jeugliteratuur wat ’n verskeidenheid identiteite en ervarings weerspieël. Morele en omstrede kwessies in jeugliteratuur word ondersoek deur Elize Vos.<ref>Vos, Elize. 2018. Moraliteit en omstrede kwessies in jeugliteratuur- ’n beskouing oor ''Onderwêreld'' deur Fanie Viljoen. ''LitNet Akademies Opvoedkunde''</ref> Vos bespreek hoe omstrede kwessies soos kuberkraking, selfdood, tienerseks en drank- en dwelmgebruik in [[Fanie Viljoen]] se ''Onderwêreld'' uitgebeeld word. Sy bepleit ’n interaktiewe benadering in die klaskamer om hierdie kwessies te bespreek en leerders se eie ontdekking van die oorsake en gevolge daarvan aan te moedig. Die parateks as ’n narratiewe strategie word in Mia Oosthuizen se D.Litt-proefskrif<ref>Oosthuizen, Mia. 2017. ʼn Ondersoek na die parateks (Gérard Genette) as ʼn narratiewe strategie in geselekteerde Afrikaanse kinder- en jeugliteratuur. D.Litt-proefskrif: UNISA.</ref> ondersoek. Oosthuizen fokus op hoe die parateks (byvoorbeeld die titel, omslagontwerp, illustrasies) gebruik word om kinder- en jeugliteratuur meer toeganklik te maak vir jong lesers. Die studie ondersoek die ontvangers, senders en boodskap van die paratekstuele en narratiewe kommunikasiesituasie. Die parateks is belangrik vir die toeganklikheid van die boodskap binne die paratekstuele en narratiewe kommunikasiesituasie. Ten slotte ondersoek Henriëtte Loubser<ref>Loubser, Henriëtte. 2017. Die uitbeelding van omgewingskwessies in geselekteerde tekste uit die Afrikaanse kinder- en jeugliteratuur. PhD-proefskrif: Universiteit van Stellenbosch.</ref> die uitbeelding van omgewingskwessies in Afrikaanse kinder- en jeugliteratuur vanuit 'n [[ekokritiek|ekokritiese]] perspektief. Loubser ondersoek die potensiaal van hierdie tekste om omgewingsopvoeding te bevorder en kinders ekologies bewus te maak. Sy argumenteer dat kinder- en jeugliteratuur ’n instrument tot omgewingsgeletterdheid kan wees en dat dit ’n bewustheid van, ’n omgee vir en deernis met ekosisteme en die natuurlike omgewing by jong lesers kan kweek en ontwikkel. Hierdie verskillende studies wys dat Afrikaanse jeugliteratuur ’n ryk en diverse veld is wat ’n verskeidenheid temas en perspektiewe ondersoek. Dit is ’n genre wat nie net vermaak nie, maar ook ’n belangrike rol speel in die vorming van jong lesers se identiteit, waardes en wêreldbeskouing. == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Letterkunde]] [[Kategorie:Letterkundige genres]] bhhusk2fv9t0siolg9obrbvj9ikchn6 0 429568 2970789 2969278 2026-09-25T22:38:01Z Pynappel 70858 2970789 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | beeld = Pieter Kriel Running.jpg | beeldonderskrif = Kriel in 2022. | geboortenaam = Pieter Adriaan Kriel | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|2004|3|2}} | geboorteplek = [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] | alma_mater = | beroep = Aktivis, kommentator | jare_aktief = | vader = Lemont Kriel | moeder = Ramona Mears | webwerf = {{URL|https://thepieterkriel.gumroad.com/}} | religie = [[Christendom]] (voormalig)<ref name="kriel-twiet-judaïsme" /><ref name="shelomoh" /><br>Ortodokse [[Judaïsme]]<ref name="shelomoh" /><ref name="podsending-20250527" />{{efn|Op die beskrywing van sy YouTube-kanaal Shelomo Ben Avraham<ref name="shelomoh" /> en in 'n podsending<ref name="podsending-20250527" /> bevestig hy sy identiteit as Ortodokse Jood, maar in 'n plasing op Twitter<ref name="kriel-twiet-judaïsme" /> ontken hy dit.}} }} '''Pieter Adriaan Kriel''' (gebore 2 Maart 2004) is 'n [[Suid-Afrika]]anse politieke en menseregteaktivis<ref name="iol-struggle-palestinian-rights" /><ref>{{cite OV |url=https://www.youtube.com/watch?v=oQr7ZgmlcdM |title=Activist Pieter Kriel happy to offend in white refugees saga, says message is hitting home |trans-title=Aktivis Pieter Kriel gelukkig om aanstoot te gee in witvlugtelingesaga, sê boodskap kom deur |lang=en |medium=Video |publisher=[[IOL]] |datum=14 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=JtRNX_1lgRc |title=Pieter Kriel slams 49 refugees and calls them desperate |trans-title=Pieter Kriel kap 49 vlugtelinge en noem hulle desperaat |lang=en |medium=Video |publisher=[[SABC]] |datum=21 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BsvIDhsywXM |title=France, Britain and Germany call for Gaza war ceasefire: Pieter Kriel |trans-title=Frankryk, Brittanje en Duitsland vra vir wapenstilstand in Gasa-oorlog: Pieter Kriel |lang=en |medium=Video |publisher=[[SABC]] |datum=25 Julie 2025}}</ref> en sosialemediakommentator, bekend vir sy uitdagende sienings oor [[ras]], voorreg en geregtigheid. Hy beskou homself as 'n [[Humanisme|humanis]] wat gelykheid, Afrika-integrasie, herverdeling van welvaart en post-[[nasionalisme]] bepleit en rasse-oorheersing en -onkunde teenstaan.<ref name="iol-wie-is">{{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-05-14-who-is-pieter-kriel-young-activist-shakes-up-sas-political-landscape-with-controversial-views-on-race/ |title=Who is Pieter Kriel? Young activist shakes up SA's political landscape with controversial views on race |trans-title=Wie is Pieter Kriel? Jong aktivis skud SA se politieke landskap met omstrede sienings oor ras |van=Mtembu |naam=Xolile |datum=14 Mei 2025 |werk=[[IOL]] |taal=en}}</ref> Kriel het homself openlik van [[AfriForum]] se uitvoerende hoof, [[Kallie Kriel]], gedistansieer en beklemtoon dat daar geen familie- of ideologiese verband tussen hulle is nie.<ref name="timeslive-antitese">{{cite web |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2025-05-19-im-not-related-to-kallie-kriel-im-his-antithesis-pieter-kriel-distances-himself-from-afriforum-ceo/ |title='I'm not related to Kallie Kriel, I'm his antithesis': Pieter Kriel distances himself from AfriForum CEO |trans-title="Ek is nie verwant aan Kallie Kriel nie; ek is sy antitese": Pieter Kriel distansieer hom van AfriForum-HUB |van=Tshikalange |naam=Shonisani |datum=19 Mei 2025 |werk=TimesLIVE |taal=en}}</ref><ref name="joburg-etc">{{cite web |url=https://www.joburgetc.com/news/pieter-kriel-rejects-kallie-kriel-apartheid-views/ |title="I'm Not Kallie Kriel": Activist Slams Apartheid Nostalgia and Calls for Real Change in South Africa |trans-title="Ek is nie Kallie Kriel nie": aktivis kap nostalgie oor apartheid en vra werklike verandering in Suid-Afrika |naam=Taryn |datum=21 Mei 2025 |werk=Joburg ETC |taal=en}}</ref> Hy kritiseer narratiewe soos "wit volksmoord" in Suid-Afrika en argumenteer dat probleme uit kriminele ineenstorting eerder as uit [[Volksmoord|etniese suiwering]] voortspruit.<ref name="timeslive-antitese" /> Sy opmerkings, veral oor [[Afrikaners|Afrikanervlugtelinge]] wat na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] vlug, het omstredenheid ontketen, wat tot doodsdreigemente teen hom en teenreaksie, veral vanuit konserwatiewe groepe, gelei het.<ref name="nos-nieuwsuur">{{Cite tweet |user=Nieuwsuur |number=1924200328099946582 |title=President Trump zorgde deze week voor opschudding door een groep witte Zuid-Afrikanen met open armen te ontvangen, als vluchtelingen. We zijn in Zuid-Afrika en praten met de kleine groep mensen die weg willen uit dat land. Daarnaast bespreken we de situatie met Afrika-correspondent @ellesinjozi. |trans-title=President Trump sorg hierdie week vir opskudding deur 'n groep wit Suid-Afrikaners met ope arms te ontvang, as vlugtelinge. Ons is in Suid-Afrika en praat met die klein groep mense wat uit die land weg wil. Daarna bespreek ons die situasie met Afrika-korrespondent @ellesinjozi. |date=2025-05-18 |taal=nl |publisher=[[NOS]]}}</ref><ref name="thesouthafrican-dreigemente">{{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/pieter-kriel-afrikaner-refugees-videos-death-threats-latest/ |title=Pieter Kriel receives death threats over 'Afrikaner refugee' views |trans-title=Pieter Kriel ontvang doodsdreigemente oor sienings oor "Afrikaner-vlugtelinge" |van=Van den Heever |naam=Megan |werk=The South African |datum=21 Mei 2025 |taal=en}}</ref> Van sy familielede het as gevolg van hierdie uitlatings kontak met hom verbreek.<ref name="msn-waarheid-maak-seer">{{cite web |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/the-truth-hurts-pieter-kriel-confesses-he-lost-family-after-his-comments-on-the-afrikaner-refugees/ar-AA1HYrH4 |titel="The truth hurts": Pieter Kriel confesses he lost family after his comments on the Afrikaner refugees |naam=Nerissa |van=Naidoo |werk=[[MSN]] |trans-title="Die waarheid maak seer": Pieter Kriel erken hy het familie verloor ná sy kommentaar oor die Afrikanervlugtelinge |taal=en}}</ref> Hy streef daarna om 'n voetsoolvlak-, jeuggedrewe pan-Afrika- humanistiese beweging te bou.<ref name="iol-wie-is" /> Benewens ras lewer Kriel ook gereeld kommentaar oor Suid-Afrikaanse partypolitiek, ekonomiese ongelykheid, korrupsie, migrasie binne Afrika en internasionale geopolitiek.<ref name="briefly-ekonomies">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/252941-pieter-kriel-political-freedom-economic-emancipation-pushing-sa-edge/ |title=Pieter Kriel on Why Political Freedom Without Economic Emancipation Is Pushing SA to the Edge |trans-title=Pieter Kriel oor waarom politieke vryheid sonder ekonomiese emansipasie SA na die afgrond stoot |van=Mati |naam=Bongiwe |datum=11 September 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> Hy het onder meer die [[Demokratiese Alliansie]] se bewind in [[Kaapstad]] "apartheid met 'n beter handelsmerk" genoem,<ref name="briefly-kaapstad">{{cite web |url=https://briefly.co.za/politics/216834-cape-town-apartheid-branding-pieter-kriel-slams-das-rule-cape-town/ |title="Cape Town Is Apartheid With Better Branding": Pieter Kriel Slams DA's Rule in Cape Town |trans-title="Kaapstad is apartheid met 'n beter handelsmerk": Pieter Kriel kap DA-bewind in Kaapstad |van=Naidoo |naam=Nerissa |datum=29 Mei 2025 |werk=Briefly |taal=en}}</ref><ref name="msn-kaapstad">{{cite web |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/cape-town-is-apartheid-with-better-branding-pieter-kriel-slams-da-s-rule-in-cape-town/ar-AA1FIj0Q?businessvertical=News |titel="Cape Town is apartheid with better branding": Pieter Kriel slams DA's rule in Cape Town |trans-title="Kaapstad is apartheid met 'n beter handelsmerk": Pieter Kriel kap DA-bewind in Kaapstad |van=Naidoo |naam=Nerissa |datum=29 Mei 2025 |werk=[[MSN]] |taal=en}}</ref> die eenheid wat by [[Springbokke (rugbyspan)|Springbok]]-rugbywedstryde vertoon word as oppervlakkig afgemaak<ref name="capetown-etc-rugby">{{cite web |url=https://www.capetownetc.com/news/watch-pieter-kriel-calls-out-the-facade-of-unity-in-south-african-rugby/ |title=Watch: Pieter Kriel calls out the facade of unity in South African rugby |trans-title=Kyk: Pieter Kriel wys op die skyn van eenheid in Suid-Afrikaanse rugby |van=Duba |naam=Sibuliso |datum=23 Julie 2025 |werk=Cape Town ETC |taal=en}}</ref><ref name="briefly-eenheid-bier">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/220124-unity-beer-boerewors-pieter-kriel-calls-fake-rugby-unity-sa-impressed/ |datum=15 Julie 2025 |title="Unity Is Not Beer and Boerewors": Pieter Kriel Calls Out Fake Rugby Unity, SA Impressed |trans-title="Eenheid is nie bier en boerewors nie": Pieter Kriel noem rugby-samehorigheid vals, SA is beïndruk |werk=Briefly |naam=Bongiwe |van=Mati |taal=en}}</ref> en oop grense binne Afrika bepleit.<ref name="briefly-immigrante">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/241084-starting-sound-malema-pieter-kriel-defends-illegal-immigrants-sa-divided/ |title="You're Starting to Sound Like Malema": Pieter Kriel Defends Illegal Immigrants, SA Divided |trans-title="Jy begin soos Malema klink": Pieter Kriel verdedig onwettige immigrante, SA verdeeld |van=Mati |naam=Bongiwe |datum=5 Mei 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref><ref name="nigeriainfo-afrofobie">{{cite web |url=https://www.nigeriainfo.fm/news/national/youth-analyst-urges-action-on-afrophobia-in-south-africa/ |title=Youth Analyst Urges Action on 'Afrophobia' in South Africa |trans-title=Jeugontleder vra optrede teen "afrofobie" in Suid-Afrika |van=Umeh-Saboyo |naam=Chimamkpam |datum=1 Mei 2026 |werk=Nigeria Info |taal=en}}</ref> Sy besoek in 2025 aan die [[Wesoewer]]<ref name="iol-struggle-palestinian-rights">{{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-07-31-the-struggle-for-palestinian-rights-insights-from-pieter-kriels-visit-to-palestine/ |title=The struggle for Palestinian rights: Insights from Pieter Kriel's visit to Palestine |trans-title=Die veldtog vir Palestynse regte: Insigte van Pieter Kriel se besoek aan Palestina |naam=Xolile |van=Mtembu |werk=[[IOL]] |taal=en}}</ref> is deur [[Gillian Schutte]] as "[[wit bevoorregting]]", "wit arrogansie" en as 'n vorm van "wit patriargie" beskryf.<ref name="iol-schutte">{{cite web |url=https://iol.co.za/news/opinion/2025-07-24-an-open-letter-to-pieter-kriel-understanding-whiteness-and-privilege-in-bethlehem/ |title=An Open Letter to Pieter Kriel: Understanding Whiteness and Privilege in Bethlehem |trans-title='n Ope brief aan Pieter Kriel: verstaan witheid en bevoorregting in Betlehem |werk=[[IOL]] |van=Schutte |naam=Gillian |datum=24 Julie 2025 |taal=en}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Kriel is op 2 Maart 2004 in [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] gebore. Sy ouers is Lemont Kriel en Ramona Mears. Hy word deur sy stiefpa, David Schalk Pelzer, grootgemaak.<ref name="ags-kairos">{{cite OV |url=https://www.youtube.com/watch?v=NoPdwlvfRrg |title=Gedenkdiens van David Schalk Pelzer |publisher=AGS Kairos |via=[[YouTube]] |datum=2 Februarie 2024 |medium=Video}}</ref> Hy het skoolgegaan by die Hoër Volkskool in Heidelberg, Gauteng. David Schalk Pelzer sterf op 28 Januarie 2024.<ref name="ags-kairos" /> Hy word in die media steeds as 'n aktivis van Heidelberg in Gauteng beskryf.<ref name="briefly-afrika">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/227158-wrong-gauteng-activist-pieter-kriel-discusses-world-africa/ |title="Anything We Do Is Wrong": Gauteng Activist Pieter Kriel Discusses the World Looking Down on Africa |trans-title="Alles wat ons doen is verkeerd": Gautengse aktivis Pieter Kriel bespreek hoe die wêreld op Afrika neersien |van=Naidoo |naam=Nerissa |datum=23 Oktober 2025 |werk=Briefly |taal=en}}</ref><ref name="briefly-familie">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/family-relationships/219380-truth-hurts-pieter-kriel-confesses-lost-family-comments-afrikaner-refugees/ |title="The Truth Hurts": Pieter Kriel Confesses He Lost Family After His Comments on the Afrikaner Refugees |trans-title="Die waarheid maak seer": Pieter Kriel erken hy het familie verloor ná sy kommentaar oor die Afrikanervlugtelinge |van=Naidoo |naam=Nerissa |datum=4 Julie 2025 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> Volgens Kriel het sy aktivisme reeds op skool begin toe hy betogings teen haarbeleide gesteun het wat swart leerders geraak het. Hy het destyds teenreaksie ontvang en is deur sommige 'n verraaier genoem.<ref name="ewn-wie-is">{{cite web |url=https://www.ewn.co.za/2025/05/27/who-is-pieter-kriel-meet-the-21-year-old-stirring-south-africa-s-politics |title=Who Is Pieter Kriel? Meet the 21-year-old stirring South Africa's politics |trans-title=Wie is Pieter Kriel? Ontmoet die 21-jarige wat Suid-Afrika se politiek roer |van=Makwala King |naam=Sara-Jayne |datum=27 Mei 2025 |werk=[[Eyewitness News]] |taal=en}}</ref> Hy het in 2018 by die politiek betrokke geraak nadat hy 'n [[ateïs]] geword het en magstelsels begin bevraagteken het.<ref name="iol-wie-is" /> == Loopbaan == Reeds op 'n jong ouderdom begin Kriel video's oor [[Videospeletjie|rekenaarspeletjies]],<ref name="youtube-kanaal-truuk">{{cite web |url=https://www.youtube.com/@pieterkriel7475 |title=Pieter kriel}}</ref> [[towerkuns]]<ref name="youtube-kanaal-truuk" /> en [[atletiek]]<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/@pieterkriel5142 |title=Pieter Kriel}}</ref> op YouTube laai. In 2025 het hy meer as 300&nbsp;000 volgelinge op [[TikTok]]<ref group=lower-roman>{{cite web |url=https://www.tiktok.com/@thepieterkriel |title=thepieterkriel |publisher=[[TikTok]]}}</ref> en meer as 30&nbsp;000 volgelinge op [[Twitter]].<ref group=lower-roman>{{cite web |url=https://x.com/pieterkrielorg |title=Pieter Kriel |publisher=[[Twitter]]}}</ref> Van 2025 af verskyn hy gereeld in die Suid-Afrikaanse media as politieke kommentator en skrywer wat op die land se sosio-ekonomiese dinamika, [[konstitusionalisme]] en demokratiese regering toespits.<ref name="briefly-ekonomies" /> Sy kommentaar word hoofsaaklik as kort video's op [[Facebook]], [[TikTok]] en [[Twitter|X]] versprei.<ref name="briefly-kaapstad" /><ref name="capetown-etc-rugby" /><ref name="briefly-viljoen">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/237410-a-real-deal-pieter-kriels-clip-reasons-mel-peet-viljoen-fled-sa-resurfaces/ |title="You're a Real Deal": Pieter Kriel's Old Clip About Reasons Mel and Peet Viljoen Fled SA Resurfaces |trans-title="Jy is die ware Jakob": Pieter Kriel se ou video oor waarom Mel en Peet Viljoen SA verlaat het duik weer op |van=Mati |naam=Bongiwe |datum=13 Maart 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> Kriel noem [[Thomas Sankara]], [[Steve Biko]], [[Christopher Hitchens]] en [[George Orwell]] as sy voorbeelde en sê dat hy van sommige van [[Karl Marx]] se idees hou, maar ontken dat hy 'n [[Marxisme|Marxis]] is.<ref name="iol-wie-is" /><ref name="ewn-wie-is" /> Hy sê dat hy nie na 'n politieke amp streef nie, maar mense oor rassegrense heen wil inspireer om Afrika-onafhanklikheid te steun.<ref name="briefly-afrika" /> == Godsdiens == Op sy [[YouTube]]-kanaal @realshelomoh, waar hy onder die naam Shelomoh Ben Avraham publiseer, beskryf Kriel homself as 'n voornemende Ortodokse [[Judaïsme|Jood]] wat die [[Christendom]] op die ouderdom van 14 verlaat het om op 'n reis van religieuse selfontdekking en sprituele transformasie te gaan.<ref name="shelomoh">{{cite web |url=https://www.youtube.com/@realshelomoh |title=Shelomoh Ben Avraham |quote=An unequivocal writer, commentator, and prospective Orthodox Jew, he left Christianity at the young age of 14 to embark on a journey of religious self-discovery and spiritual transformation. Almost half a decade later he finally returned to religion, but not to the Christianity he left behind.<br><br>Immersed in research, he found profound insights in Orthodox Judaism that resonated deeply. He became a passionate advocate against replacement theology, shedding light on its fallacies through powerful writings and speeches. His personal transformation mirrored his intellectual journey, guiding him on a path of spiritual growth. Today he passionately fights against Christian doctrines and enlightens people about the dangers of wrongful teachings made within the church.<br><br>Pieter Kriel embodies the spirit of an enlightened intellectual, inspiring awareness and fostering hope in a diverse world. He builds his vision on his motto: "Illuminating minds with truth".<br><br>Written by, Sarah Goldberg.}}</ref> Hy skryf dat hy na bykans 'n dekade na [[Godsdiens|religie]] teruggekeer het, maar nie na die Christendom wat hy agtergelaat het nie en dat hy diepgaande insigte in Ortodokse Judaïsme gevind het wat met hom geresoneer het.<ref name="shelomoh" /> Hy is teen [[vervangingsteologie]] gekant en voer aan dat hy die denkfoute daarin deur middel van skrywes en toesprake uitlig.<ref name="shelomoh" /> Hy veg teen Christelike doktrines en verlig mense oor verkeerde leerstellings wat in Christelike kerke gepredik word.<ref name="shelomoh" /> Kriel voer verder aan dat hy die gees van 'n verligte intellektueel verpersoonlik, bewustheid inspireer en hoop in 'n diverse wêreld bevorder.<ref name="shelomoh" /> Sy leuse is "verlig verstande deur waarheid".<ref name="shelomoh" /> In 'n podsending op 27 Mei 2023 bevestig hy sy identiteit as Ortodokse Jood<ref name="podsending-20250527">{{cite web |url=https://podcast.app/jesus-and-the-jewish-messiah-e407580510 |title=Jesus and the Jewish Messiah |trans-title=Jesus en die Joodse Messia |datum=27 Mei 2023 |taal=en |medium=Podsending |publisher=PodcastApp |naam=Pieter |van=Kriel}}</ref> en stel dat hy die [[drie-eenheid]] van [[God]] deur middel van 'n vers uit die [[Tanag]] verkeerd bewys het.<ref name="podsending-20250526">{{cite web |url=https://podcast.app/pieter-kriel-the-tanakh-made-me-do-it-p6806453 |title=Pieter Kriel - The Tanakh Made Me Do It (Trailer) |trans-title=Pieter Kriel - Die Tanag het my dit laat doen (voorskou) |datum=26 Mei 2025 |taal=en |medium=Podsending |publisher=PodcastApp |naam=Pieter |van=Kriel}}</ref> Op 14 Mei 2025 verduidelik Kriel sy verhouding met Judaïsme op [[Twitter]]: "Ek is nie 'n Jood nie. Was dit nog nooit nie. Ek is Christen grootgemaak. Ek het religie heeltemal verlaat. Ja, ek het sinagoges besoek, so-ook moskees, tempels, en kerke. Dit was nuuskierigheid, nie bekering nie. Hou op daarmee om my lewe te herskryf om u lui narratief te pas."<ref name="kriel-twiet-judaïsme">{{cite tweet |user=pieterkrielorg |number=1922399480046932171 |date=2025-05-14 |title=I'm not Jewish. Never was. I was raised Christian. I left religion completely. Yes, I visited synagogues, also mosques, temples, churches. It was curiosity, not conversion. Stop rewriting my life to fit your lazy narrative. |trans-title=Ek is nie 'n Jood nie. Was dit nog nooit nie. Ek is Christen grootgemaak. Ek het religie heeltemal verlaat. Ja, ek het sinagoges besoek, so-ook moskees, tempels, en kerke. Dit was nuuskierigheid, nie bekering nie. Hou op daarmee om my lewe te herskryf om u lui narratief te pas. |lang=en}}</ref> Hy voer ook aan dat godsdiens nie die middelpunt van regering behoort te wees nie en dat politiek en godsdiens nie meng nie.<ref name="briefly-palestina">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/220779-a-real-patriot-activist-pieter-kriel-bonds-kids-palestine-visit-sa-moved/ |title="This One Is a Real Patriot": Activist Pieter Kriel Bonds With Kids on His Palestine Visit, SA Moved |trans-title="Hierdie een is 'n regte patriot": aktivis Pieter Kriel bind met kinders tydens sy besoek aan Palestina, SA geroer |datum=24 Julie 2025 |naam=Bongiwe |van=Mati |taal=en |werk=Briefly}}</ref> == Politieke sienings == === Ras, voorreg en die "wit volksmoord"-narratief === Op 18 Mei 2025 het Kriel op sosiale media verklaar dat hy geen verwantskap met Kallie Kriel het nie: "Ek is nie verwant aan Kallie Kriel nie, ek is sy antitese. Ek veg nie vir bewaring nie – ek veg vir transformasie."<ref name="timeslive-antitese" /><ref name="joburg-etc" /><ref name="ewn-wie-is" /> Hy verwerp wat hy as nostalgie oor apartheid beskryf, sê dat hy verby apartheid wil beweeg en dat hy eenheid bo segregasie steun.<ref name="timeslive-antitese" /><ref name="joburg-etc" /> Kriel beskryf die idee van 'n "wit volksmoord" in Suid-Afrika as 'n mite wat bedoel is om vrees aan te wakker, en wys daarop dat wit Suid-Afrikaners sowat 7% van die bevolking uitmaak maar ongeveer 70% van die land se hulpbronne beheer; volgens hom is die werklike kwessie weerstand teen gelykheid eerder as geweld.<ref name="timeslive-antitese" /><ref name="joburg-etc" /> Hy kritiseer diegene wat volksmoordnarratiewe versprei maar stilbly oor krisisse elders in die wêreld, en voer aan dat hulle nie morele konsekwentheid het nie.<ref name="timeslive-antitese" /><ref name="joburg-etc" /> Kallie Kriel het hom op sy beurt as 'n "sosialemediavegter" afgemaak wat aandag soek en oor geen voetsoolvlaksteun beskik nie.<ref name="timeslive-antitese" /> Kriel erken dat hy self by [[wit bevoorregting]] baat in vergelyking met sy swart eweknieë, en sê dat 'n mens nie swart of rasgewys Afrikaan hoef te wees om Afrika-eenheid te steun nie: "Ek praat nie namens Afrika of Afrikane nie, maar ek praat saam met Afrikane en Afrika vir die visie en vir die doel van Afrika."<ref name="ewn-wie-is" /> Hy sê ook dat hy nie namens swart mense praat nie, maar saam met hulle aan gedeelde doelwitte wil werk.<ref name="briefly-afrika" /> In 'n video op sy Facebook-blad vroeg in Julie 2025 erken Kriel dat verskeie familielede ná sy uitlatings oor die Afrikanervlugtelinge kontak met hom verbreek het. Hy handhaaf dat daar geen wit volksmoord in Suid-Afrika plaasvind nie, maar dat die land breër rassisme en ongelykheid beleef wat alle rassegroepe raak, en dat die Afrikaners wat in die Verenigde State asiel soek nie rassevervolging ontvlug nie, maar gelykheid vermy. Volgens hom bevestig die persoonlike aanvalle op hom juis die noodsaak van sy boodskap.<ref name="briefly-familie" /> === Afrikaneridentiteit en -kultuur === Ná president [[Donald Trump]] se uitvoerende bevel oor beweerde rassediskriminasie in Suid-Afrika en die hervestiging van 'n groep Afrikaners in die Verenigde State het Kriel in Mei 2025 gesê dat hy nie met die stap saamstem nie. Hy het die bewerings van vervolging bevraagteken en aangevoer dat dit onmoontlik is vir 'n groep wat 7% van die bevolking uitmaak maar steeds 72% van die land se rykdom beheer om vlugtelinge te wees. Hy het ook geargumenteer dat kultuurbewaring nie in ballingskap moontlik is nie: "Jy kan nie die Afrikaanse kultuur beskerm as jy in ballingskap is nie. Afrikaanse kultuur bestaan slegs in Afrika." Volgens dieselfde berig het sowat 70&nbsp;000 Suid-Afrikaners belangstelling in hervestiging in die Verenigde State getoon en het 49 Afrikaners reeds daar aangekom.<ref name="sabc-afrikaans">{{cite web |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/afrikaans-culture-only-exist-in-africa-activist/ |title=Afrikaans culture only exists in Africa: Political activist |trans-title=Afrikaanse kultuur bestaan slegs in Afrika: politieke aktivis |datum=15 Mei 2025 |werk=[[SABC]] |taal=en}}</ref> In 'n TikTok-video in Augustus 2025 het Kriel Melany en Peet Viljoen se verhuising na die Verenigde State as opportunisties eerder as dié van vlugtelinge beskryf en gesê dat hulle Suid-Afrikaanse werklikhede, ongelykhede en misdaad as 'n politieke uitvoerproduk herverpak terwyl hulle Trump se narratief van 'n wit volksmoord versterk. Volgens hom is die gemeenskappe wat werklik onveilig is, dié van bruin en swart Suid-Afrikaners en nie mense in omheinde landgoedere met sekuriteit nie. Die video het in 2026 opnuut aandag getrek nadat die egpaar in die Verenigde State op aanklagte van diefstal in hegtenis geneem is.<ref name="briefly-viljoen" /> Op 9 Februarie 2026 het Kriel 'n greep uit 'n potgooi-onderhoud oor Afrikaneridentiteit op Facebook gedeel. Hy het gesê dat hy nie nasionalisme of erfenis beoefen wat op onreg of konflik gegrond is nie, en erken dat Afrikaners aan stelsels deelgeneem het wat mense dekades lank uitgebuit en geskei het. Hy het bygevoeg dat hy moeg is daarvoor om as 'n skurk gesien te word wanneer hy homself in die buiteland voorstel, hoewel hy verstaan waarom mense so voel. Volgens hom hoef Afrikaners nie om verskoning te vra nie, maar behoort hulle die verlede te erken.<ref name="briefly-afrikaner">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/235148-sa-people-pieter-kriel-discusses-what-means-afrikaner-leaving-sa-buzzing/ |title="SA Needs People Like You": Pieter Kriel Discusses What It Means to Be Afrikaner, Leaving SA Buzzing |trans-title="SA het mense soos jy nodig": Pieter Kriel bespreek wat dit beteken om Afrikaner te wees en laat SA gons |van=Mati |naam=Bongiwe |datum=10 Februarie 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> === Ongelykheid en nasionale eenheid === Op 27 Mei 2025 het Kriel 'n video op X geplaas waarin hy die Demokratiese Alliansie (DA) se bestuur van die [[Wes-Kaap]] gekritiseer het: "Die DA het nie die armes opgehef nie, hulle het net om hulle heen gelandskap. Kaapstad is nie vooruitgang nie. Dis apartheid met 'n beter handelsmerk." Die video het toestande op die [[Kaapse Vlakte]], 'n gebied met historiese bande met gedwonge verskuiwings tydens apartheid, met dié van die welvarende middestad gekontrasteer. Volgens Kriel funksioneer die stad wel, maar nie vir armer gemeenskappe nie, en het die DA ten spyte van hulpbronne en tyd voorkeur gegee aan die stad se voorkoms eerder as aan armoede in townships.<ref name="briefly-kaapstad" /><ref name="msn-kaapstad" /> In Julie 2025 het Kriel in 'n video op Facebook die eenheid wat by rugbygeleenthede vertoon word as oppervlakkig beskryf: "Ons is nie 'n verenigde land nie, ons is 'n verdeelde land wat saam drink." Hy het gesê dat Suid-Afrikaners wat Springbok-truie dra dieper verdeeldheid ignoreer en dat sulke gebare eerder ontvlugting as werklike versoening is, aangesien mense Maandagoggende na "afgesonderde voorstede, privaat skole en generasierykdom wat deur gesteelde grond oorgedra is" terugkeer. Volgens hom vereis werklike eenheid grondherverdeling, ekonomiese herstel en waarheid sonder skakelwerk, en nie "bier en boerewors" nie.<ref name="capetown-etc-rugby" /><ref name="briefly-eenheid-bier" /> In Februarie 2026 het hy die Wes-Kaapse regering se voorgestelde muur langs die [[N2 (Suid-Afrika)|N2]] in Kaapstad gekritiseer as 'n poging om armoede weg te steek eerder as om dit aan te spreek. Met 'n beroep op wat hy "kriminologie 101" genoem het, het hy aangevoer dat sulke versperrings misdaad net verskuif: "Mure kriminaliseer armoede per ontwerp, net soos die apartheidsregering met ruimtelike beplanning gedoen het."<ref name="briefly-n2-muur">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/234561-political-commentator-pieter-kriel-decries-elitist-cape-town-wall-meant-hide-poverty/ |title=Pieter Kriel Decries the Proposed Wall for Cape Town's N2, Saying It's Meant To Hide Poverty |trans-title=Pieter Kriel kap die voorgestelde muur langs Kaapstad se N2 en sê dit is bedoel om armoede weg te steek |van=Mositoane |naam=Katleho |datum=3 Februarie 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> Hy het ook Suid-Afrikaanse agentskappe, filmspanne en bekendes daarvan beskuldig dat hulle townshipbeelde uitbuit terwyl hulle die inwoners self ignoreer.<ref name="briefly-palestina" /><ref name="briefly-groot-muur">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/229397-enjoy-social-activist-pieter-kriel-shares-experience-great-wall-china-sa-wowed/ |title="Enjoy": Social Activist Pieter Kriel Shares Experience at the Great Wall of China, SA Wowed |trans-title="Geniet dit": sosiale aktivis Pieter Kriel deel sy ervaring by die Groot Muur van China, SA verstom |van=Mati |naam=Bongiwe |datum=21 November 2025 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> === Ekonomiese emansipasie en korrupsie === Ná onthullings deur die [[Spesiale Ondersoekeenheid]] oor die plundering van R2 miljard by die Tembisa Provinsiale Tersiêre Hospitaal het Kriel in September 2025 aangevoer dat korrupsie nie ná apartheid ontstaan het nie: "Korrupsie het nie met die aanvang van demokrasie in Suid-Afrika begin nie, en ook nie met die einde van kolonisasie op die vasteland nie." Volgens hom is korrupsie soos dit vandag bekend is, saam met staatskaping en regeringsmisbruik, 'n koloniale invoerproduk wat honderde jare gelede in die Suid-Afrikaanse kultuur ingebed is. Terselfdertyd het hy die [[African National Congress|ANC]] gekritiseer: "Die ANC het die ekonomie vernietig, infrastruktuur laat ineenstort en basiese dienste ondermyn wat die pilare van menseregte in hierdie land behoort te wees."<ref name="iol-korrupsie">{{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-09-29-corruption-didnt-start-after-apartheid-pieter-kriel-says-western-imperialism-planted-south-africas-rot/ |title='Corruption didn't start after apartheid': Pieter Kriel says Western imperialism planted South Africa's rot |trans-title="Korrupsie het nie ná apartheid begin nie": Pieter Kriel sê Westerse imperialisme het Suid-Afrika se verrotting geplant |van=Mtembu |naam=Xolile |datum=29 September 2025 |werk=[[IOL]] |taal=en}}</ref> In September 2026 het Kriel geskryf dat Suid-Afrika sedert 1994 wel politieke vryheid bereik het, maar dat ekonomiese emansipasie vir die swart meerderheid steeds uitstaande is en dat hierdie gaping toestande skep waarin [[populisme]] en [[demagogie]] gedy. Hy het verwys na 'n amptelike werkloosheidsyfer van meer as 30% en jeugwerkloosheid van bykans 50%, na die [[Wêreldbank]] se aanwysing van Suid-Afrika in 2022 as die wêreld se mees ongelyke land, en na die buitengewone aandeel van die rykdom en landbougrond wat wit Suid-Afrikaners, sowat 8% van die bevolking, besit. Volgens hom beklemtoon die ekonomiese beleid fiskale stabiliteit en beleggersvertroue dikwels ten koste daarvan om ongelykheid aan te spreek, en skep onvervulde verwagtinge "vrugbare grond vir politieke akteurs wat wettige griewe in kollektiewe woede wil omskep", wat hy onder meer aan xenofobiese mobilisering koppel.<ref name="briefly-ekonomies" /> === Suid-Afrikaanse partypolitiek === In April 2026 het Kriel op Facebook die Demokratiese Alliansie as "histories ongeletterd en selfregverdigend" beskryf en die party daarvan beskuldig dat dit geërfde voordeel gebruik om die narratief oor goeie regering te beheer. Hy het gewys op die party se teenkanting teen die wetsontwerp op [[Nasionale Gesondheidsversekering]], die Onteieningswet en die Wysigingswet op Gelyke Indiensneming, en aangevoer dat dié standpunte die eiendomsregte van bevoordeeldes bo geregtigheid vir ontheemdes stel. Hy het gesê die party gebruik woordeskat wat onteiening rasionaliseer en oproepe om geregtigheid as omgekeerde rassisme afmaak, en het sy kritiek as 'n waarskuwing eerder as 'n partypolitieke voorkeur beskryf.<ref name="briefly-da">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/240110-a-true-son-soil-pieter-kriels-unfiltered-view-da-stuns-mzansi/ |title="You're a True Son of the Soil": Pieter Kriel's Unfiltered View of the DA Stuns Mzansi |trans-title="Jy is 'n ware seun van die grond": Pieter Kriel se ongesensorde siening van die DA verstom Mzansi |van=Mati |naam=Bongiwe |datum=21 April 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> Op 16 April 2026 het Kriel op Facebook bevraagteken waarom die vuurwapensaak teen die [[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]-leier [[Julius Malema]], wat 'n gevangenisstraf van vyf jaar opgelê is, met wat hy "verdagte dringendheid" genoem het, hanteer is. Hy het nie Malema se skuld betwis nie, maar die spoed van die regsproses vergelyk met sake soos die [[wapentransaksie]], waarin reeds in 2005 aanklagte gebring is sonder 'n skuldigbevinding, en die [[Nkandla]]-ondersoeke, wat jare later steeds onopgelos is: "Ek het geen probleem met geregtigheid nie, ek vra net 'n vrye en billike verhoor vir alle mense!" Volgens hom is die vonnis daarop gemik om Malema as 'n bedreiging vir Westerse belange stil te maak.<ref name="briefly-malema">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/239848-prison-tool-neutralise-pieter-kriel-reacts-malemas-sentencing-sa-divided/ |title="Prison Is Their Tool to Neutralise Him": Pieter Kriel Reacts to Malema's Sentencing, SA Divided |trans-title="Die tronk is hul manier om hom te neutraliseer": Pieter Kriel reageer op Malema se vonnisoplegging, SA verdeeld |van=Mati |naam=Bongiwe |datum=17 April 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> Op 1 Junie 2026 het Kriel in 'n video gereageer op [[Liam Jacobs]] se terugkeer na die Demokratiese Alliansie en dit as "klassieke post-apartheid politieke opportunisme" beskryf. Hy het aangevoer dat Jacobs se herhaalde partyverwisselings 'n gebrek aan ideologiese konsekwentheid toon, en het Jacobs se loopbaan geskets van losse bande met die ANC op universiteit, deur sy prominensie in die Demokratiese Alliansie (DA) se studenteorganisasie, sy verkiesing tot die parlement in 2024 en sy vertrek na die [[Patriotiese Alliansie]] in Junie 2025, tot sy terugkeer na die DA op 31 Mei 2026.<ref name="briefly-jacobs">{{cite web |url=https://briefly.co.za/politics/243271-floyd-shivambu-20-sa-slams-liam-jacobs-pieter-kriel-reacts-party-hopping/ |title="Floyd Shivambu 2.0": SA Slams Liam Jacobs After Pieter Kriel Reacts to His Party Hopping |trans-title="Floyd Shivambu 2.0": SA kap Liam Jacobs nadat Pieter Kriel op sy partyspringery reageer |van=Mohlala |naam=Jim |datum=2 Junie 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> === Afrika-eenheid en migrasie === Op 21 Oktober 2025 het Kriel 'n video geplaas oor hoe die wêreld Afrika beskou en daarin Afrika-selfbeskikking bepleit. Hy het gekritiseer dat die Westerse beskawing histories as die norm voorgehou is terwyl ander kulture as minderwaardig beskou is, en na 'n diskriminerende rassehiërargie verwys: "Wit is oukei, bruin is nie goed nie, geel is gemoedelik, maar swart is nie." Volgens hom moet Afrika selfbeskikking bereik eerder as om hom aan Oosterse of Westerse invloed te onderwerp.<ref name="briefly-afrika" /> Op 3 Mei 2026 het Kriel op Facebook oop grense binne Afrika bepleit en aangevoer dat geen Afrikaan 'n buitelander in 'n Afrikaland is nie en dat daar "geen sodanige ding soos 'n onwettige Afrikaan in Suid-Afrika" is nie. Volgens hom wakker die Suid-Afrikaanse politieke elite doelbewus xenofobiese sentiment aan terwyl hulle hulself van gewone burgers distansieer, en lê die probleem by die handhawing van immigrasiewette eerder as by Afrika-migrante self: "Immigrasiewette bestaan. Die krisis is dat Suid-Afrika weier om dit toe te pas." Hy het ordentlike ooreenkomste met buurlande oor bestuurde werktoegang en gereguleerde handel voorgestel eerder as geslote grense.<ref name="briefly-immigrante" /> In 'n onderhoud met News Central TV wat op 1 Mei 2026 gerapporteer is, het Kriel tussen [[xenofobie]] en wat hy "afrofobie" noem onderskei. Volgens hom het Suid-Afrika nie 'n xenofobieprobleem nie, maar 'n afrofobieprobleem, aangesien buitelanders van buite Afrika wat in die land woon nie dieselfde diskriminasie as Afrika-migrante ondervind nie. Hy het onlangse aanvalle op Afrika-migrante as "baie hartseer" en verwerplik beskryf en gesê: "Daar is nie so iets soos 'n onwettige Afrikaan in Suid-Afrika nie. Afrika behoort aan Afrikane." Hy het diplomatieke onderhandelinge onder leiding van die [[Afrika-Unie]], beter grensbestuur en sterker kontinentale handels- en beleggingsamewerking bepleit, en migrasiepatrone aan regeringsmislukkings in ander Afrikalande toegeskryf.<ref name="nigeriainfo-afrofobie" /> === Internasionale sake === In Julie 2025 het Kriel Palestina besoek en video's daarvan op X geplaas, onder meer een waarin hy met Palestynse kinders speel. Hy het geskryf dat dié kinders geen materiële gemak, speelgoed, vryheid of sekerheid oor die toekoms het nie, maar dat hulle glimlagte breër is as dié van kinders wat in herehuise grootword.<ref name="briefly-palestina" /><ref name="iol-struggle-palestinian-rights" /> Vanuit 'n hotel in [[Betlehem]] het hy geplaas: "Betlehem is 'n heilige hok waar die wêreld 'n baba kom aanbid wat onder 'n ryk gebore is, terwyl dit die kinders ignoreer wat onder besetting grootword."<ref name="iol-schutte" /> In November 2025 het Kriel saam met die motiveringspreker en filosoof Joshua Maponga die [[Groot Muur van China]] besoek en 'n video van die klim op Facebook geplaas.<ref name="briefly-groot-muur" /> Op 4 Januarie 2026 het Kriel 'n Facebook-video geplaas oor Amerikaanse militêre optrede in [[Venezuela]], waarin hy aangevoer het dat die Verenigde State Venezolaanse olie van [[China]] wil afsny. Hy het die optrede as "strategiese voorafposisionering" beskryf eerder as 'n lukrake stap, en daarop gewys dat China enkele dae tevore sy voorneme herbevestig het om [[Taiwan]] teen 2027 in te lyf. Volgens hom fokus die Verenigde State sedert 2022 daarop om mededingers te verswak, voorsieningskettings te ontwrig en strategiese hulpbronne te beheer voordat konflik uitbreek, en is Venezuela strategies belangrik omdat dit die wêreld se grootste bewese oliereserwes het en histories olie aan China verskaf het. Hy het afgesluit: "Dit is hoe 'n 21ste-eeuse ryk lyk. Om die bord te herrangskik voordat die oorlog eers begin."<ref name="briefly-venezuela">{{cite web |url=https://briefly.co.za/people/232445-strategic-prepositioning-sa-political-commentator-pieter-kriel-enters-venezuela-chat/ |title="Strategic Prepositioning": SA Political Commentator Pieter Kriel Enters the US Venezuela Chat |trans-title="Strategiese voorafposisionering": die Suid-Afrikaanse politieke kommentator Pieter Kriel tree tot die gesprek oor die VSA en Venezuela toe |van=Naidoo |naam=Nerissa |datum=6 Januarie 2026 |werk=Briefly |taal=en}}</ref> Hy het ook kommentaar gelewer op Donald Trump se besluit om die [[G20]]-beraad te boikot.<ref name="briefly-n2-muur" /> == Ontvangs == Kriel se video's lok gereeld verdeelde reaksie uit. Sy uitlatings oor die Afrikanervlugtelinge het tot doodsdreigemente gelei,<ref name="thesouthafrican-dreigemente" /> terwyl kommentators wat met hom saamstem hom onder meer as 'n "ware seun van die grond" bestempel het; ander voer aan dat hy die Demokratiese Alliansie net aanval om op sosiale media relevant te bly, of dat hy te jonk en onervare is om oor hierdie onderwerpe kommentaar te lewer.<ref name="briefly-da" /><ref name="briefly-n2-muur" /> Die rasgeregtigheidsaktivis en filmmaker [[Gillian Schutte]] het in Julie 2025 'n ope brief aan Kriel in ''[[IOL]]'' gerig waarin sy sy plasing uit Betlehem as ontoepaslik en arrogant beskryf het. Volgens haar weerspieël sy vermoë om besette gebiede vryelik te besoek 'n [[wit bevoorregting]] wat vir Palestyne self nie beskore is nie, en beskik hy op 21 nie oor die lewenservaring om die diepte van sistemiese rassisme te begryp nie. Sy het sy benadering as "lokaas-politiek" en as skouspel bestempel en aangevoer dat hy homself sentreer eerder as om gemarginaliseerde stemme te versterk, en dat sy ateïstiese raamwerk die geestelike veerkragtigheid van Palestyne onder besetting geringskat. Sy het aanbeveel dat hy meer luister, sy bronne erken, sy witheid erken en onsigbaar werk eerder as om prominensie te soek.<ref name="iol-schutte" /> In 'n opiniestuk in Januarie 2026 het Schutte Kriel by 'n breër verskynsel ingesluit wat sy "die opkoms van die groot wit manlike beïnvloeder" noem. Sy voer aan dat die vinnige prominensie van wit manlike beïnvloeders in Suid-Afrika 'n doelbewuste herorganisasie van politieke gesag verteenwoordig wat swart stemme verdring, en dat sulke figure radikale taal aanneem sonder geleefde ervaring van die stryd. Volgens haar stel Kriel homself as ideologies anders as konserwatiewe figure soos [[Gareth Cliff]] en [[Ernst Roets]] voor, hoewel al drie hulle veragting vir die [[uMkhonto weSizwe-Party]] deel.<ref name="iol-schutte-influencer">{{cite web |url=https://iol.co.za/news/opinion/2026-01-09-the-rise-of-the-great-white-influencer-capital-mimicry-and-the-erasure-of-black-politics/ |title=The Rise of the Great White Male Influencer: Capital, Mimicry and the Erasure of Black Politics |trans-title=Die opkoms van die groot wit manlike beïnvloeder: kapitaal, nabootsing en die uitwissing van swart politiek |van=Schutte |naam=Gillian |datum=9 Januarie 2026 |werk=[[IOL]] |taal=en}}</ref> == Notas == {{Verwysings|group=lower-alpha}} == Verwysings == === Primêr === {{Verwysings|group=lower-roman}} === Sekondêr === {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://thepieterkriel.gumroad.com/}} * {{TikTok|thepieterkriel}} * {{YouTube|kanaal=realpieterkriel|realpieterkriel}} * {{YouTube|kanaal=realshelomoh|realshelomoh}} * {{YouTube|kanaal=pieterkriel7475|pieterkriel7475}} * {{YouTube|kanaal=pieterkriel5142|pieterkriel5142}} * {{YouTube|kanaal=thePieterKriel|thePieterKriel}} * {{YouTube|kanaal=pieterkrielorg|pieterkrielorg}} * {{Instagram|pieterkrielorg}} * {{Twitter|pieterkrielorg}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 2004]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse TikTokers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse YouTubers]] [[Kategorie:Menseregte-aktiviste]] [[Kategorie:Alumni van Hoër Volkskool, Heidelberg]] jp57qtbjniyo8k9m85zf4b9meq6dkvx 0 449627 2970765 2840063 2026-09-25T21:00:26Z SpesBona 2720 Heldesaal hersien 2970765 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vrouerugbyspan | land = Engeland | beeld = Kenteken van die Engelse nasionale rugbyspan.svg | unie = [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] (RFU) | bynaam = Die Rose | embleem = Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]] | kaptein = [[Zoe Aldcroft]] | afrigter = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[John Mitchell]] <small>(sedert 2023)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.englandrugby.com/england-men/squad/john-mitchell |title=John Mitchell profile page |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> | stadion = [[Twickenham-stadion|Twickenham]], [[Londen]] | kapasiteit = 82&nbsp;000 | patroon_la1 = _England_rugby_2021_h | patroon_b1 = _England_rugby_2021_h | patroon_ra1 = _England_rugby_2021_h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _whitetop | linkerarm1 = FFFFFF | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = FFFFFF | broek1 = FFFFFF | kouse1 = 00004A | patroon_la2 = _englandrugby21a | patroon_b2 = _englandrugby21a | patroon_ra2 = _englandrugby21a | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = | liggaam2 = | regterarm2 = | broek2 = 000040 | kouse2 = 000040 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Sarah Hunter]] (141) | toptoetspuntebehaler = [[Emily Scarratt]] (749) | meestedrieë = [[Sue Day]] (61) | eerste = {{WALruv}} 4–22 {{ENGruv-r}}<br />([[Pontypool]], [[Wallis]]; 5 April 1987) | grootwen = {{ENGruv}} 101–0 {{RSAruv-r}}<br />([[Molesey]], [[Engeland]]; 14 Mei 2005) | grootverloor = {{NZLruv}} 67–0 {{ENGruv-r}}<br />([[Burnham]], [[Nieu-Seeland]]; 13 Augustus 1997) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1991 | beste = Kampioen in [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] | url = | unieurl = www.englandrugby.com }} Die '''Engelse nasionale vrouerugbyspan''' ([[Engels]]: ''England women’s national rugby union team'') is die nasionale vroue[[rugby]]span wat [[Engeland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Engeland deur die [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] (''Rugby Football Union'', RFU) geadministreer. Engeland neem jaarliks aan die [[Sesnasies-vrouetoernooi]] deel, saam met [[Franse nasionale vrouerugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale vrouerugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale vrouerugbyspan|Italië]], [[Skotse nasionale vrouerugbyspan|Skotland]] en [[Walliese nasionale vrouerugbyspan|Wallis]]. Engeland het die kampioenskap reeds 21 keer gewen, insluitende 19 [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slams]] en 25 Driekrone, by altesaam 30 toernooie. Engeland het sy eerste toetswedstryd in 1987 gespeel, toe hulle weg in [[Pontypool]] Wallis geklop het. Engelse spelers dra tradisioneel wit broeke, vlootblou kouse en wit truie met ’n geborduurde rooi roos – wat aan die [[Huis van Lancaster]] ontleen is – daarop. Die span se tuisstadion is oorwegend [[Twickenham-stadion|Twickenham]]. Engeland se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1991 beslis word. Tydens die eerste [[Vrouerugbywêreldbeker 1991]] kon hulle die eindstryd haal, maar hulle is deur die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|Verenigde State]] geklop. In [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] het die Engelse hul drie titels ingepalm, terwyl hulle vyf ander keer ook die eindstryd kon haal maar telkens teen [[Black Ferns|Nieu-Seeland]] vasgeval het. Daarbenewens het Engeland die [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010-]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025-toernooi]] aangebied. Vyf voormalige Engelse rugbyspelers is in [[Wêreldrugby]] se Heldesaal opgeneem. Engeland is tans (September 2025) eerste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Engelse Rugbyvoetbalunie}} [[Lêer:Rugby football museum.jpg|duimnael|links|Die ''Webb Ellis Rugby Football Museum'' in Rugby]] Die beheerliggaam vir rugby in Engeland is die Rugbyvoetbalunie (''Rugby Football Union'', RFU). Die RFU is op 26 Januarie 1871 gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.englandrugby.com/about-rfu/the-rfu |title=History |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=20 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120121829/https://www.englandrugby.com/about-rfu/the-rfu |archive-date=20 November 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit is die oudste rugbybeheerliggaam ter wêreld en het in 1890 by die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/england |title=England |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> In 1999 het England met die aansluiting van die ''Fédération Internationale de Rugby Amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]]) by die IRVR ook ’n lid van dié kontinentale beheerliggaam geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die belangrikste Engelse rugbytoernooi is die Engelse Vrouepremierskap, waaraan nege klubs deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.premiershiprugby.com/clubs |title=Clubs |publisher=Premiership Rugby |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:2014 Women's Rugby World Cup - England 26.jpg|duimnael|links|Engeland tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2014]]]] Voor 2009 het die Engelse nasionale vrouerugbyspan ’n ander embleem en kenteken gebruik as die [[Engelse nasionale rugbyspan|mansspan]]. Sedert die samesmelting van die [[Engelse Vrouerugbyvoetbalunie|Vrouerugbyvoetbalunie]] met die [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] in 2009 gebruik die vrouespan ook die mansspan se kenteken. Engeland het aan al die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en hulle kon die toernooie in [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] wen en het nog ses keer as naaswenners geëindig. In 1995/1996 is vir die eerste keer die Tuisnasies-toernooi tussen Engeland, [[Ierse nasionale vrouerugbyspan|Ierland]], [[Skotse nasionale vrouerugbyspan|Skotland]] en [[Walliese nasionale vrouerugbyspan|Wallis]] beslis wat die Engelse kon beklink. Daarna kon hulle byna al die toernooie inpalm met uitsondering van 1997/98, waar die Skotte geseëvier het. In 1998/99 het [[Franse nasionale vrouerugbyspan|Frankryk]] by die toernooi aangesluit, waarmee dit die Vyfnasies-toernooi geword het. In die toernooi se eerste drie jaar het Engeland dit saam met ’n [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slams]] gewen. In 2001/02 het Ierland in voorbereiding op die [[Vrouerugbywêreldbeker 2002]] by die toernooi heraangesluit, waarmee dit die Sesnasies-toernooi geword het. Sedertdien het Engeland slegs twee keer swakker as die tweede plek gevaar, in onderskeidelik 2013 en 2015, en 16 titels ingepalm, waaronder sewe agtereenvolgende titels van 2006 tot 2012 met nog 14 Grand Slams, insluitende vier agtereenvolgende keer tussen 2022 en 2025. == Kleure, embleem en naam == [[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|duimnael|Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]]]] Engelse rugbyspelers speel gewoonlik in wit truie en ’n wit kortbroek met oorwegend donkerblou sokkies. Die embleem op die trui is ’n rooi [[roos]] pleks van die drie leeus op die truie van die [[Engelse nasionale vrouesokkerspan|sokkerspan]] en die [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|krieketspan]]. == Tuisstadion == {{Hoofartikel|Twickenham-stadion}} [[Lêer:Stade de Twickenham à Londres.jpg|duimnael|’n Lugaansig van Twickenham-stadion in Londen]] Twickenham in die suidweste van [[Londen]] is die grootste suiwer rugbystadion wêreldwyd. In dié stadion word meestal belangrike toetswedstryde beslis wat groot skare lok. Ter verspreiding van vrouerugby word ook ander Engelse stadions soos die [[Welford Road-stadion]] in [[Leicester]] of die [[York Community-stadion]] in [[York]] gebruik. === Vrouerugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Vrouerugbywêreldbeker 2010|Vrouerugbywêreldbeker 2025}} Engeland het die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie in 2010 en 2025 aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die 2010-toernooi se groepfase is op die [[Surrey Sportspark]] in [[Guildford]] beslis, terwyl die uitklopfase op die [[Londen]]se [[Twickenham Stoop]] gehou is. Die 2025-toernooi is dwarsdeur Engeland aangebied met die brons- en eindstryd wat op die [[Londen]]se [[Twickenham-stadion]] beslis is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allianzstadiumtwickenham.com/news/stadium/womens-rugby-world-cup-england-2025-confirms-opening-and-closing-venues |title=Women’s Rugby World Cup England 2025 confirms opening and closing venues |publisher=[[Twickenham-stadion]] |date=11 Desember 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Toetswedstryde == Engeland het 288 van sy 334 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 86,23%. Engeland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2025): {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | align="left" | {{AUSruv}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{GERruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{FIJruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{FRAruv}} || 58 || 45 || 13 || 0 || 77,59 |- | align="left" | {{IRLruv}} || 33 || 31 || 2 || 0 || 93,94 |- | align="left" | {{ITAruv}} || 26 || 26 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{CANruv}} || 38 || 34 || 3 || 1 || 89,47 |- | align="left" | {{KAZruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{NEDruv}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{NZLruv}} || 33 || 13 || 19 || 1 || 39,39 |- | align="left" | {{RUSruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{SAMruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{SCOruv}} || 34 || 32 || 2 || 0 || 94,12 |- | align="left" | {{ESPruv}} || 16 || 14 || 1 || 1 || 87,50 |- | align="left" | {{RSAruv}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{SWEruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" | {{USAruv}} || 22 || 21 || 1 || 0 || 95,45 |- | align="left" | {{WALruv}} || 42 || 40 || 2 || 0 || 95,24 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''334''' || '''288''' || '''43''' || '''3''' || '''86,23''' |} == Wedywering met ander nasionale spanne == Veral met die nasionale spanne van die naburige Britse Tuisnasies handhaaf die Engelse ’n intensiewe wedywering. Van die 34 toetswedstryde tot dusver teen Skotland het Engeland 32 gewen en Skotland twee. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver twee keer ontmoet (in 1994 en 2025) en Engeland het albei wedstryde gewen. Engeland en Frankryk het tot dusver in 58 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 45 gewen het en Frankryk 13. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver vyf keer ontmoet, waarvan Engeland al die wedstryde gewen het. Wedstryde tussen albei spanne word deur die pers en die ondersteuners in albei lande ''Le Crunch'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/570281 |title=Le Crunch: What is it? Where is it? And who wins it? |publisher=rugbyworldcup.com |date=10 Junie 2020 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Engeland en Ierland het tot dusver in 33 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 31 gewen het en Ierland twee. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver drie keer ontmoet (groepwedstryde in 2006 en 2010 asook kwarteindstryd in 2014), waarvan Engeland al die wedstryde gewen het. Engeland en Wallis het tot dusver in 44 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 42 gewen het en Wallis twee. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver nog nie ontmoet nie. Net soos die ander rugbylande van die Noordelike Halfrond handhaaf Engeland ’n wedywering met die groot spanne van die Suidelike Halfrond. Eweneens het Engeland tydens vyf eindstrydverskynings teen Nieu-Seeland te staan gekom, maar hulle is telkens geklop. Engeland handhaaf ook ’n sekere mededinging met Australië, waarvan Engeland al die agt ontmoetings kon wen. ’n Bykomende aspek in hul wedywering met Australië is die sedert die laat 19de eeu bestaande intensiewe, sportiewe wedywering tussen Australië en Engeland, wat ook in ander sportsoorte (veral [[krieket]] en op die [[Statebondspele]]) ’n besondere status geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newstatesman.com/politics/sport/2017/11/why-england-and-australia-love-hate-each-other |title=Why England and Australia love to hate each other |publisher=New Statesman |author=Simon Barnes |date=25 November 2017 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Engeland handhaaf ook ’n sekere wedywering met Kanada. Engeland en Kanada het tot dusver in 37 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 34 gewen het en Kanada drie, met een gelykopuitslag. Daarbenewens het albei spanne in twee eindstryde ontmoet en ook een bronseindstryd beslis (wat Engeland almal kon wen). Daarnaas handhaaf Engeland ook ’n sekere wedywering met die Verenigde State. Engeland en die Verenigde State het tot dusver in 22 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 21 gewen het en die Verenigde State een. Engeland en die Verenigde State het in twee eindstryde ontmoet (me een oorwinning en nederlaag elk). == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Engeland het tot dusver aan elke [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en kon drie toernooie beklink: die tweede toernooi in 1994, die sewende toernooi in 2014 en die tiende toernooi in 2025. Daarmee het die ''Red Roses'' die eerste span geword wat die titel twee keer kon wen. Daarbenewens het die Engelse span ses keer as naaswenner geëindig. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |-style="background:#DCE5E5;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991]] || Naaswenner |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] || '''Kampioen''' |-style="background:#FFDAB9;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]] || Derde plek |-style="background:#DCE5E5;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]] || Naaswenner |-style="background:#DCE5E5;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]] || Naaswenner |-style="background:#DCE5E5;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]] || Naaswenner |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] || '''Kampioen''' |-style="background:#DCE5E5;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] || Naaswenner |-style="background:#DCE5E5;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] || Naaswenner |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] || '''Kampioen''' |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 2029|2029]] || ''gekwalifiseer'' |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 2033|2033]] || {{n.v.t.}} |} === Tuisnasies / Vyfnasies / Sesnasies === Engeland se enigste jaarlikse toernooi is die [[Sesnasies-vrouetoernooi]] waartydens hulle teen vyf ander Europese lande speel: Frankryk, Ierland, Italië, Skotland en Wallis. Die Sesnasies het begin as die Tuisnasies-toernooi in 1996 wat Engeland met ’n Driekroon gewen het, d.w.s. ’n oorwinning oor al die ander drie Tuisnasies. Engeland het tot dusver 21 titels gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/en/w6n/womens-roll-of-honour |title=Women's Roll Of Honour |publisher=[[Sesnasies-toernooi]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> Engeland het tot dusver 19 Grand Slams aangeteken, d.w.s. ’n Driekroon saam met ’n oorwinning oor Frankryk gedurende dieselfde toernooi. * 21 titels (1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2017, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2025) * 19 Grand Slams (1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, 2012, 2017, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025) * 25 Driekrone (1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025) === Europese Vrouerugbykampioenskap === Engeland het voorheen aan die Europese Vrouerugbykampioenskap deelgeneem en vyf toernooie beklink. * Titeloorwinnings (5): 1997, 2007, 2008, 2011, 2012 == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Engelse span gevorm tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.englandrugby.com/follow/news-media/red-roses-rugby-squad-2025-womens-rugby-world-cup |title=Red Roses Rugby squad for 2025 Women's Rugby World |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie]] |date=24 Julie 2025 |accessdate=28 September 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Natasha Hunt]] || [[Skrumskakel]] || [[Gloucester-Hartpury]] || style="text-align:center" | {{0}}82 |- | [[Lucy Packer]] || Skrumskakel || [[Harlequins]] || style="text-align:center" | {{0}}33 |- | [[Holly Aitchison]] || [[Losskakel]] || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | {{0}}40 |- | [[Zoe Harrison]] || Losskakel || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0}}59 |- | [[Tatyana Heard]] || [[Senter]] || [[Gloucester-Hartpury]] || style="text-align:center" | {{0}}31 |- | [[Megan Jones]] || Senter || [[Trailfinders]] || style="text-align:center" | {{0}}27 |- | [[Helena Rowland]] || Senter || [[Loughborough Lightning]] || style="text-align:center" | {{0}}41 |- | [[Emily Scarratt]] || Senter || [[Loughborough Lightning]] || style="text-align:center" | 118 |- | [[Jade Shekells]] || Senter || [[Gloucester-Hartpury]] || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Jessica Breach]] || [[Vleuel]] || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0}}47 |- | [[Abby Dow]] || Vleuel || ''klubloos'' || style="text-align:center" | {{0}}54 |- | [[Claudia MacDonald]] || Vleuel || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | {{0}}35 |- | [[Ellie Kildunne]] || [[Heelagter]] || [[Harlequins]] || style="text-align:center" | {{0}}53 |- | [[Emma Sing]] || Heelagter || [[Gloucester-Hartpury]] || style="text-align:center" | {{0}}10 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Lark Atkin-Davies]] || [[Haker]] || [[Bristol Bears]] || style="text-align:center" | {{0}}68 |- | [[May Campbell]] || Haker || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Amy Cokayne]] || Haker || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | {{0}}84 |- | [[Sarah Bern]] || [[Stut]] || [[Bristol Bears]] || style="text-align:center" | {{0}}73 |- | [[Hannah Botterman]] || Stut || [[Bristol Bears]] || style="text-align:center" | {{0}}58 |- | [[Mackenzie Carson]] || Stut || [[Gloucester-Hartpury]] || style="text-align:center" | {{0}}21 |- | [[Kelsey Clifford]] || Stut || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0}}15 |- | [[Maud Muir]] || Stut || [[Gloucester-Hartpury]] || style="text-align:center" | {{0}}42 |- | [[Zoe Aldcroft]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Gloucester-Hartpury]] || style="text-align:center" | {{0}}65 |- | [[Rosie Galligan]] || Slot || [[Saracens]] || style="text-align:center" | {{0}}25 |- | [[Lilli Ives Campion]] || Slot || [[Loughborough Lightning]] || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Morwenna Talling]] || Slot || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | {{0}}23 |- | [[Abbie Ward]] || Slot || [[Bristol Bears]] || style="text-align:center" | {{0}}76 |- | [[Abi Burton]] || [[Losvoorspeler]] || [[Trailfinders]] || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Maddie Feaunati]] || Losvoorspeler || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | {{0}}17 |- | [[Sadia Kabeya]] || Losvoorspeler || [[Loughborough Lightning]] || style="text-align:center" | {{0}}23 |- | [[Alex Matthews]] || Losvoorspeler || [[Gloucester–Hartpury]] || style="text-align:center" | {{0}}76 |- | [[Marlie Packer]] || Losvoorspeler || [[Saracens]] || style="text-align:center" | 111 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Maggie Alphonsi 2024.jpg|duimnael|upright|Margaret Alphonsi (2014)]] Vyf voormalige Engelse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Margaret Alphonsi]] || [[Losvoorspeler]] || 2016 |- | [[Gill Burns]] || [[Losvoorspeler]] || 2014 |- | [[Rochelle Clark]] || [[Stut]] || 2025 |- | [[Sue Day]] || [[Vleuel]], [[Senter]], [[Heelagter]] || 2026 |- | [[Carol Isherwood]] || Losvoorspeler || 2014 |} Daarbenewens is [[Alice Cooper (rugbyspeler)|Alice Cooper]], [[Sue Dorrington]], [[Mary Forsyth]] en [[Deborah Griffin]] (organiseerders van die heel eerste [[Vrouerugbywêreldbeker 1991]]) in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/759718/world-rugby-hall-of-fame-to-recognise-pioneering-women-and-recent-stars-at-new-zealand-induction |title=World Rugby Hall of Fame to recognise pioneering women and recent stars at New Zealand induction |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=29 September 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Engelse nasionale rugbyspan]] * [[Engelse nasionale vrouekrieketspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|England women's national rugby union team|Engelse nasionale vrouerugbyspan}} * {{en}} [http://www.englandrugby.com/ Amptelike webwerf van die Engelse Rugbyvoetbalunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/england Engeland by Wêreldrugby] {{Nasionale vrouerugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale vrouerugbyspanne]] [[Kategorie:Rugby in Engeland]] j1vy308tlaxgkt9gysoi9fkhghwf8sn 0 450238 2970766 2902417 2026-09-25T21:00:46Z SpesBona 2720 Heldesaal hersien 2970766 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Nieu-Seelandse nasionale vrouerugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale mansrugbyspan, sien [[All Blacks]].'' {{Inligtingskas Vrouerugbyspan | land = Nieu-Seeland | beeld = Black Ferns.svg | unie = [[Nieu-Seeland Rugby]] (NZR) | bynaam = Black Ferns | embleem = Varingblaar | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[Ruahei Demant]]<br />[[Kennedy Simon]] | afrigter = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Allan Bunting]] <small>(sedert 2023)</small> | patroon_la1 = | patroon_b1 = | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = 000000 | liggaam1 = 000000 | regterarm1 = 000000 | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = | patroon_b2 = | patroon_ra2 = | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = FFFFFF | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = FFFFFF | broek2 = FFFFFF | kouse2 = FFFFFF | statistiek = Statistiek | toetse = [[Kendra Cocksedge]] (68) | toptoetspuntebehaler = [[Kendra Cocksedge]] (404) | meestedrieë = | jongstespeler = | eerste = {{NZLruv}} 56–0 {{NEDruv-r}}<br />([[Christchurch]], [[Nieu-Seeland]]; 26 Augustus 1990) | grootwen = {{GERruv}} 6–134 {{NZLruv-r}}<br />([[Amsterdam]], [[Nederland]]; 2 Mei 1998) | grootverloor = {{ENGruv}} 56–15 {{NZLruv-r}}<br />([[Northampton]], [[Engeland]]; 7 November 2021) | Wêreldbekerverskynings = 9/10 | jaar = 1991 | beste = Kampioen in [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] | url = www.allblacks.com | unieurl = www.nzrugby.co.nz }} Die '''Black Ferns''' ([[Maori (taal)|Maori]]: ''Rarauhe Pango'') is die nasionale vroue[[rugby]]span wat [[Nieu-Seeland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby is Nieu-Seeland se nasionale sport en die Black Ferns is ’n gedugte mag in internasionale rugby met ’n wenrekord teen al die ander lande. Nieu-Seeland is een van die min lande waar rugby die hoofsport is.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.teivovo.com/history/|title=Rugby History in Fiji|publisher=Teivovo|accessdate=14 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/|archive-date=14 November 2007|url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy belangrikste internasionale verskyning het die Black Ferns tydens die vierjaarlikse [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi. Hulle kon die titel tot dusver ses keer wen (in [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]]) en is daarmee by verre die suksesvolste span tydens dié toernooi. Die Black Ferns neem jaarliks aan die Stille Oseaan-vierreeks deel, saam met [[Wallaroos|Australië]], [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|Kanada]] en die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|Verenigde State]]. Rugby het ’n belangrike rol gespeel in die integrasie van die [[Maori's]] in die [[Verenigde Koninkryk|Brits]]-beïnvloede Nieu-Seelandse samelewing, aangesien die sport geskik was vir die fisieke vermoëns van die [[Inheemse volke|inheemse mense]] van Nieu-Seeland en hulle is spoedig as gelykwaardige spelers aanvaar. Om die teenstander te intimideer en hulleself te motiveer voer die Black Ferns tradisioneel ’n [[haka]] (’n Maori-oorlogsdans) voor elke wedstryd uit. Die Black Ferns het hul eerste toetswedstryd in 1990 teen [[Nederlandse nasionale vrouerugbyspan|Nederland]] gespeel. Rugby word in Nieu-Seeland geadministreer deur [[Nieu-Seeland Rugby]] wat ’n volle lis is van [[Wêreldrugby]]. Die Nieu-Seelandse vrouerugbyspan is tans (September 2025) derde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> Vyf voormalige Black Ferns is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nieu-Seeland Rugby}} Die beheerliggaam vir rugby in Nieu-Seeland is Nieu-Seeland Rugby (NZR), tot in 2013 Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie (NZRFU, van Engels ''New Zealand Rugby Football Union'') genoem. Die NZRFU is op 16 April 1892 gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzrugby.co.nz/about-nzr/our-history/ |title=Our History |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> In 1949 is dit geaffilieer by die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) die wêreldbeheerliggaam van rugby.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand |title=New Zealand |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> Daarbenewens was die Nieu-Seelandse beheerliggaam in 2000 ’n stigterslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]]).<ref>{{en}} {{cite journal |author=Robert F. Dewey |title=Rugby Union Football, Pacific Islands |editor=John Nauright, Charles Parrish |work=Sports around the world: History, culture and practice |edition=1 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |year=2012 |ISBN=978-1-59884-300-2 |pages=445–447}}</ref> Die belangrikste rugbyligas in Nieu-Seeland is die professionele [[Superrugby Aupiki]] en die amateurliga [[Farah Palmerbeker]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/go-pro-black-ferns-rugby-debate-where-to-after-fabulous-world-cup-triumph/RJYJPXTSTMA6ECTWD7OSEYNKNI/?c_id=4&objectid=11912437 |title=Go pro? Black Ferns rugby debate – where to after fabulous World Cup triumph |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=28 Augustus 2017 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.superrugby.co.nz/aupiki |title=Sky Super Rugby Aupiki |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === In die 1980’s het vrouerugby in Nieu-Seeland gegroei, maar dit is deur die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie]] (NZRFU) nóg erken nóg ondersteun.<ref name=":6">{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/sport/other-sport/opinion-thanks-jj-stewart-and-thanks-otago-spirit |title=Opinion: Thanks JJ Stewart, and thanks Otago Spirit |publisher=Otago Daily Times |author=Farah Palmer |date=10 Oktober 2013 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref name=":02">{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/112488887/womens-rugby-from-handmedown-jerseys-to-professional-contracts |title=Women's rugby: From hand-me-down jerseys to professional contracts |publisher=Stuff |author=Helen Harvey |date=10 Mei 2019 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Eers in 1989 het vrouerugby amptelike erkenning ontvang met die reël van wedstryde deur provinsiale en klubspanne.<ref name=":6" /><ref name=":02" /> Op 22 Julie dieselfde jaar het Nieu-Seeland sy eerste wedstryd teen ’n besoekende Amerikaanse span gespeel, die ''California Grizzlies''.<ref name=":02" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/31-years-since-first-official-new-zealand-womens-team-took-to-the-field/ |title=31 years since first official New Zealand women's team took to the field |publisher=[[All Blacks]] |date=22 Julie 2020 |accessdate=22 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022162007/https://www.allblacks.com/news/31-years-since-first-official-new-zealand-womens-team-took-to-the-field/ |archive-date=22 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Spannaam === Die spannaam is ontleen aan die swart [[boomvaring]] wat ’n ''taonga'' (“skat”) van Nieu-Seeland is. Daarbenewens het dié naam ook ’n verbintenis met die kleur swart en die [[silwervaring]] wat albei bekende simbole van die Nieu-Seelandse sport is. Dit is een van talle byname vir Nieu-Seelandse nasionale spanne wat verband hou met die [[All Blacks]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newzealand.com/int/feature/new-zealand-people/ |title=New Zealand People |publisher=New Zealand |accessdate=28 September 2025}}</ref> === Wêreldbekertitels === Die Black Ferns het sedert die eerste 1991-toernooi aan amper al die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en slegs die [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994-toernooi]] in [[Skotland]] misgeloop. Sedert hul eerste titel tydens die eerste deur die Internasionale Rugbyraad (IRR; nou [[Wêreldrugby]]) amptelik erkende [[Vrouerugbywêreldbeker 1998]] kon die Black Ferns nog vyf titels inpalm in [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] tuis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/a-look-back-at-rugby-world-cup-finals-history |title=A look back at Rugby World Cup finals history |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=8 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-crowned-rugby-world-cup-champions |title=Black Ferns crowned Rugby World Cup champions |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=12 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> === Befondsing === Alhoewel rugby Nieu-Seeland se gewildste sportsoort is, het die Black Ferns soortgelyke probleme in die gesig gestaar soos elke vrouesport: onderbefondsing, ’n gebreek aan ondersteuning en ’n gebrek aan publisiteit. Terwyl die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie en Wêreldrugby deels vir hul gebrek aan toewyding vir vrouerugby gekritiseer is, het die ondersteuning deur die beheerliggame toegeneem, veral danksy die Black Ferns se suksesse. Sedert 1995 ondersteun die NZRU die Black Ferns wat aan die sport ’n groot groei besorg het, terwyl die Black Ferns ook bat vind by hul deelname aan die NZRU se hoëprestasie-inisiatiewe. Daarmee geniet die span toegang tot professionele afrigters, maar ook tot hulpbronne vir professionele ontwikkeling soos ontledings. In onlangse tye het ook die span se profiel in gewilde sportsoorte sterk toegeneem, veral danksy hulle suksesreeks en dit word toenemend as ’n nasionale span op dieselfde vlak as al die ander beskou. === Provinsiale kampioenskap === [[Lêer:NZ Black Ferns Women's National Team 2012.jpg|duimnael|Die Black Ferns se trui in 2012]] Nadat die NZRU in Januarie 2010 aangekondig het om die Provinsiale vrouekampioenskap om finansiële redes te skrap, was dié toernooi se toekoms ernstig bedreig. Aangesien die kampioenskap ’n belangrike hoeksteen is vir oefening, asook beide ontwikkeling en mededinging in Nieu-Seelandse vrouerugby, was die aankondiging vir beide spelers en ondersteuners ’n skok, waaronder die voormalige [[Kaptein (sport)|kaptein]] [[Farah Palmer]], ook omdat dit die jaar van die Vrouerugbywêreldbeker was.<ref name="NZ_Herald_10621806">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/black-ferns/rugby-nzru-plan-will-kill-womens-rugby/5LDJX2NEGEQDS2JAP7EYZB6DFQ/?c_id=80&objectid=10621806 |title=Rugby: NZRU plan 'will kill women's rugby' |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Dylan Cleaver |date=22 Januarie 2010 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Terwyl die Nieu-Seelandse beheerliggaam aangevoer het, dat vrouerugby een van verskeie slagoffers van die finansiële krisis was, is dié besluit skerp veroordeel. Nadat die Black Ferns die Vrouerugbywêreldbeker 2010 kon wen, het die NZRU onmiddellik om verskoning gevra en die Provinsiale vrouekampioenskap heringestel, wat in 2016 ter erkenning van die vroeë, invloedryke kaptein van die Black Ferns in [[Farah Palmer-beker]] hernoem is. === Internasionale toernooie === [[Lêer:Kendra Cocksedge and Stacey Waaka re-enacting celebrating the WRWC win.jpg|duimnael|Die Black Ferns nadat hulle die [[Vrouerugbywêreldbeker 2017]] kon wen]] [[Lêer:Part of the Black Ferns RWC squad standing on parliament steps with trophy and medals.jpg|duimnael|Ontvangs van die Black Ferns by die Parlementsgebou nadat hulle in [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] as die wêreldkampioen gekroon is]] Die Black Ferns het die Kanadabeker in 1996, 2000 en 2005 asook die Churchillbeker in 2004 gewen. Tussen 2002 en hul laaste wedstryd in 2009 het die Black Ferns 24 agtereenvolgende toetswedstrydoorwinnings aangeteken. Ná hul sukses het al die spelers van die nasionale [[sewesrugby]]- en vrouerugbyspanne in 2018 halfprofessionele kontrakte ontvang. Daarbenewens het hulle in die eerste toetsreeks teen die Australiese [[Wallaroos]] gespeel wat op dieselfde aande soos die mans se [[Bledisloebeker]] gehou is. Die 2018-seisoen het hulle afgesluit met ’n 1–1-gelykop in die toetsreeks teen [[Franse nasionale vrouerugbyspan|Frankryk]], wat daarmee die vierde land geword het wat die Black Ferns kon klop. Die nederlaag in die laaste wedstryd van die jaar het ’n wenreeks van 17 maande beëindig en dit was ook die laatste wedstryd vir kaptein Fa’amausili wat haar internasionale loopbaan beeindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/11/rugby-black-ferns-fall-to-france-in-second-test.html |title=Black Ferns fall to France in second test |publisher=Newshub |date=18 November 2018 |accessdate=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119132454/https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/11/rugby-black-ferns-fall-to-france-in-second-test.html |archive-date=19 November 2018}}</ref> In 2019 kon die Black Ferns die jaarlikse Vrouerugbysuperreeks vir die tweede keer beklink. Op 31 Oktober 2021 het die Black Ferns in hul 100ste toetswedstryd teen [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] in [[Exeter]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-set-to-play-historic-100th-test-match |title=Black Ferns set to play historic 100th Test match |publisher=[[All Blacks]] |date=30 September 2021 |accessdate=29 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029210447/https://www.allblacks.com/news/black-ferns-set-to-play-historic-100th-test-match/ |archive-date=29 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/women-in-sport/126843646/milestone-match-ends-with-heaviest-defeat-in-history-as-black-ferns-lose-100th-test-against-england |title=Milestone match ends with heaviest defeat in history as Black Ferns lose 100th test against England |publisher=Stuff |author=Joseph Pearson |date=31 Oktober 2021 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Hulle het die Stille Oseaan-vierreeks 2022 aangebied en kon dié toernooi vir die eerste keer onoorwonne beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/sport/rugby/black-ferns-win-pacific-four |title=Black Ferns win Pacific Four |publisher=Otago Daily Times |date=18 Junie 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/715306?lang=en |title=New Zealand win the Pacific Four Series 2022 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=18 Junie 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Nieu-Seeland het die met een jaar uitgestelde [[Vrouerugbywêreldbeker 2021]] aangebied, waarvoor ook Australië gebie het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12160425 |title=New Zealand to host 2021 Women's World Cup |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=15 November 2018 |accessdate=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119092043/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12160425 |archive-date=19 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nieu-Seeland was as gasvroue regstreeks gekwalifiseer en die Black Ferns kon hul titel suksesvol verdedig met ’n oorwinning oor Engeland in die eindstryd, gelyk aan hul sesde titel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/130457749/black-ferns-stun-england-to-win-rugby-world-cup-for-a-sixth-time-in-eden-park-thriller |title=Black Ferns stun England to win Rugby World Cup for a sixth time in Eden Park thriller |publisher=Stuff |author=Joseph Pearson |date=12 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> === 2023 === Die Black Ferns het die jaar 2023 met ’n nuwe afrigter en ’n afranseling van die Wallaroos met 50–0 in die jaar se eerste toetswedstryd afgeskop; daarmee het hulle die [[O’Reilly-beker]] vir nog ’n jaar gewen en die eerste plek van die Stille Oseaan-vierreeks 2023 behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/817348?lang=en |title=Mererangi Paul and Sylvia Brunt impress as Black Ferns beat Wallaroos |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=29 Junie 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Ná maklike oorwinnings oor [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|Kanada]] en die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|Verenigde State]] kon die Nieu-Seelanders hul tweede titel inpalm.<ref name=":7">{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/looking-back-on-the-black-ferns-2023-season |title=Looking back on the Black Ferns 2023 season |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=7 November 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/black-ferns-secure-second-consecutive-world-rugby-pacific-four-series-title/ |title=Black Ferns secure second consecutive Pacific Four Series title |publisher=RugbyPass |date=17 Julie 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Nieu-Seeland het die eerste WXV 1 2023 op 20 Oktober aangebied, waaraan ook Australië Engeland, Frankryk, Kanada en [[Walliese nasionale vrouerugbyspan|Wallis]] deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/new-zealand-to-host-inaugural-wxv-tournament-202355 |title=New Zealand to host inaugural WXV tournament |publisher=[[Rugby Australia]] |date=5 Mei 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/65480821 |title=WXV: New Zealand to host England and Wales in inaugural series |publisher=[[BBC]] |author=Sara Orchard |date=5 Mei 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Tydens dié toernooi kon die Franse die Nieu-Seelandsers se wenreeks van 16 toetswedstryde met ’n 18–17-oorwinning beëindig.<ref name=":7" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/black-ferns/133150792/black-ferns-suffer-first-defeat-in-two-years-as-france-claim-historic-win-in-wxv1-opener |title=Black Ferns suffer first defeat in two years as France claim historic win in WXV1 opener |publisher=Stuff |author=Joseph Pearson |date=21 Oktober 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Daarna het die Black Ferns in die eerste toetswedstryd in [[Dunedin]] sedert 1997 Wallis met 70–7 verneder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-pile-on-the-points-in-dunedin |title=Black Ferns pile on the points in Dunedin |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/black-ferns/133196824/ruby-tui-scores-four-tries-as-black-ferns-thrash-wales-in-second-wxv1-fixture |title=Ruby Tui scores four tries as Black Ferns thrash Wales in second WXV1 fixture |publisher=Stuff |author=Paul Cully |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die beslissende wedstryd om die titel was ’n herhaling van die Vrouerugbywêreldbeker 2021-eindstryd teen Engeland, wat die ''Red Roses'' kon beklink en sodoende die eerste WXV 1-titel gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-fall-to-england-in-wxv-1-decider |title=Black Ferns fall to England in WXV 1 decider |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=4 November 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/892385?lang=en |title=How WXV 1 was won: England's journey to glory |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=6 November 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Stadions == Net soos ander vername rugbylande soos Frankryk, Ierland, Italië, Kanada, Skotland, Suid-Afrika, die Verenigde State en Wallis beskik Nieu-Seeland oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Black Ferns gebruik vir hul toetse eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nieu-Seeland. Veral [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]], [[Westpacstadion]] in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] und die [[Waikatostadion]] in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] word gereeld vir toetswedstryde gebruik. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Vrouerugbywêreldbeker 2021}} Nieu-Seeland het die Vrouerugbywêreldbeker 2021 aangebied. Al die wedstryde is op die Nieu-Seelandse [[Noordeiland]] gehou. In [[Auckland]] is [[Edenparkstadion|Edenpark]] en [[The Trusts Arena]] asook in [[Whangarei]] [[Okarapark]] gebruik. == Toetswedstryde == Nieu-Seeland het 112 van sy 136 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 82,35%. Australië se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2025): {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{AUSruv}} || 27 || 27 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{GERruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ENGruv}} || 33 || 19 || 13 || 1 || 57,38 |- | {{FRAruv}} || 13 || 8 || 5 || 0 || 61,54 |- | {{HKGruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLruv}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | {{JPNruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANruv}} || 19 || 17 || 2 || 0 || 89,47 |- | {{KAZruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOruv}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ESPruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RSAruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAruv}} || 15 || 14 || 1 || 0 || 93,33 |- | {{WALruv}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{geenvlag|[[Wêreld XV]]}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''136''' || '''112''' || '''23''' || '''1''' || '''82,35''' |} == Wedywering met ander nasionale spanne == Soos in ander sportsoorte (veral [[krieket]], [[rugby league]], [[netbal]] en op die [[Statebondspele]]) handhaaf Nieu-Seeland tradisioneel goeie wedywering met sy buurland Australië,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/more-sports/mad-tuesday-11-things-you-never-wanted-to-know-about-the-trans-tasman-sporting-rivalry/news-story/ae6dd16e7f4cec90ec146c176f497ebf |title=Mad Tuesday: 11 things you never wanted to know about the Trans Tasman sporting rivalry |publisher=Fox Sports |author=Trevor Marshallsea |date=3 Mei 2016 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/oct/29/the-encounters-that-have-underpinned-trans-tasman-sporting-rivalry |title=The encounters that have underpinned trans-Tasman sporting rivalry |publisher=[[The Guardian]] |author=Russell Jackson |date=28 Oktober 2015 |accessdate=28 September 2025}}</ref> waarna dikwels as “wedywering onder sibbes” (''sibling rivalry'') verwys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/australia-vs-new-zealand-an-intense-sibling-rivalry-where-nothing-else-matters-than-win-502235 |title=Australia vs New Zealand, an intense sibling rivalry where nothing else matters than 'win' |publisher=Cricket Country |author=Suvajit Mustafi |date=28 Maart 2015 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/67529059/top-ten-nzaustralia-clashes |title=Top ten NZ/Australia clashes |publisher=Stuff |author=Rosanna Price, Henry Cooke |date=27 Maart 2015 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die eerste toetswedstryd tussen albei spanne is tydens die Nieu-Seelandse besoek aan Australië in 1994 gespeel. Sedertdien ding albei spanne mee om die Laurie O’Reilly-beker, een van die oudste trofeë in internasionale vrouerugby. Van die 27 toetswedstryde tot dusver het Nieu-Seeland al die wedstryde gewen. Net soos die ander rugbylande van die Suidelike Halfrond handhaaf Nieu-Seeland ’n wedywering met die nasionale spanne van die Noordelike Halfrond. Eweneens het Nieu-Seeland tydens vyf van sy ses eindstrydverskynings teen Engeland te staan gekom, wat hulle almal kon wen. == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:WRWC trophy.jpg|duimnael|upright|Nieu-Seeland kon in 1998, 2002, 2006, 2010, 2017 en 2021 die vrouerugbywêreldbekertoernooi wen]] Nieu-Seeland het tot dusver aan nege [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en kon die toernooi ses keer wen (in 1998, 2002, 2006, 2010, 2017 en 2021), by verre meer as enige ander span. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |-style="background:#FFDAB9;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991]] || Derde plek |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] || Nie deelgeneem nie |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]] || '''Kampioen''' |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]] || '''Kampioen''' |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]] || '''Kampioen''' |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]] || '''Kampioen''' |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] || Vierde plek |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] || '''Kampioen''' |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] || '''Kampioen''' |-style="background:#FFDAB9;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] || Derde plek |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 2029|2029]] || ''gekwalifiseer'' |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 2033|2033]] || {{n.v.t.}} |} === Stille Oseaan-vierreeks === Nieu-Seeland se enigste jaarlikse toernooi is die Stille Oseaan-vierreeks, waar hulle teen drie ander lande van die Stille Oseaangebied speel: Australië, Kanada en die Verenigde State. Die Stille Oseaan-vierreeks is in 2021 vir die eerste keer tussen Kanada en die Verenigde State beslis, Australië en Nieu-Seeland het in 2022 by dié toernooi aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://w-rugby.com/club-house/pacific-four-series-rugby |title=Pacific Four Series Announced |publisher=W Rugby |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die Black Ferns het sedertdien twee toernooie gewen. * Titeloorwinnings (2): 2022, 2023 == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Black Ferns-span gevorm tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-name-33-strong-squad-for-rugby-world-cup-in-england |title=Black Ferns name 33-strong squad for Rugby World Cup in England |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |date=25 Julie 2025 |accessdate=28 September 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Iritana Hohaia]] || [[Skrumskakel]] || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes Poua]] / Taranaki || style="text-align:center" | 17 |- | [[Maia Joseph]] || Skrumskakel || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Otago || style="text-align:center" | 11 |- | [[Risi Pouri-Lane]] || Skrumskakel || Nieu-Seeland Sewes / Tasman || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Kelly Brazier]] || [[Losskakel]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Canterbury || style="text-align:center" | 43 |- | [[Ruahei Demant]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losskakel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 45 |- | [[Sylvia Brunt]] || [[Senter]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 25 |- | [[Amy du Plessis]] || Senter || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 21 |- | [[Theresa Setefano]] || Senter || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 19 |- | [[Stacey Waaka]] || Senter || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | 27 |- | [[Ayesha Leti-Iʻiga]] || [[Vleuel]] || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes Poua]] / Wellington || style="text-align:center" | 26 |- | [[Katelyn Vahaʻakolo]] || Vleuel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 17 |- | [[Portia Woodman-Wickliffe]] || Vleuel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 28 |- | [[Renee Holmes]] || [[Heelagter]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | 24 |- | [[Braxton Sorensen-McGee]] || Heelagter || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}3 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Vici-Rose Green]] || [[Haker]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Atlanta Lolohea]] || Haker || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Georgia Ponsonby]] || Haker || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 31 |- | [[Kate Henwood]] || [[Stut]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | 10 |- | [[Tanya Kalounivale]] || Stut || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | 22 |- | [[Veisinia Mahutariki-Fakalelu]] || Stut || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[Amy Rule]] || Stut || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 30 |- | [[Awhina Tangen-Wainohu]] || Stut || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Chryss Viliko]] || Stut || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 13 |- | [[Laura Bayfield]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[Alana Bremner]] || Slot || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 29 |- | [[Chelsea Bremner]] || Slot || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 22 |- | [[Maia Roos]] || Slot || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 33 |- | [[Liana Mikaele-Tuʻu]] || [[Losvoorspeler]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 29 |- | [[Jorja Miller]] || Losvoorspeler || Nieu-Seeland Sewes / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Kaipo Olsen-Baker]] || Losvoorspeler || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Manawatu || style="text-align:center" | 12 |- | [[Layla Sae]] || Losvoorspeler || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes Poua]] / Manawatu || style="text-align:center" | 14 |- | [[Kennedy Tukuafu]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | 30 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Rochelle Martin MNZM (cropped).jpg|duimnael|upright|Rochelle Martin (2018)]] Vyf voormalige Nieu-Seelandse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Fiaoʻo Faʻamausili]] || [[Haker]] || 2022 |- | [[Huriana Manuel]] || [[Senter]] || 2021 |- | [[Rochelle Martin]] || [[Agsteman]] || 2026 |- | [[Farah Palmer]] || [[Haker]] || 2014 |- | [[Anna Richards]] || [[Losskakel]] || 2014 |} == Afrigters == Die volgende persone het al as hoofafrigters van die Black Ferns gedien: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Laurie O’Reilly || 1991 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Vicky Dombroski || 1994–1995 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Darryl Suasua || 1996–2002 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Jed Rowlands || 2003–2006 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Dale Atkins || 2007–2008 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Brian Evans || 2009–2010 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Grant Hansen || 2011 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Brian Evans || 2012–2014 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Greg Smith || 2015 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Glenn Moore || 2015–2021 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Wayne Smith || 2022 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Allan Bunting || sedert 2023 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[All Blacks]], Nieu-Seeland se nasionale mansrugbyspan * [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand women's national rugby union team|Black Ferns}} * {{en}} [https://www.allblacks.com/teams/black-ferns/ Amptelike webwerf van die Black Ferns] * {{en}} [https://www.nzrugby.co.nz/ Amptelike webwerf van Nieu-Seeland Rugby] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand Nieu-Seeland by Wêreldrugby] {{Nasionale vrouerugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale vrouerugbyspanne]] [[Kategorie:Nieu-Seelandse rugbyspanne]] gb0draf73zyzmqsbn5jkv6plssxjjov 0 450406 2970767 2964020 2026-09-25T21:00:52Z SpesBona 2720 Heldesaal hersien 2970767 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vrouerugbyspan | land = Verenigde State | beeld = Kenteken van die Verenigde State se nasionale rugbyspan.svg | unie = [[VSA Rugby]] (USAR) | bynaam = die Arende | embleem = Die goue arend | stadion = <!-- Die unie se hoofstadion --> | kapasiteit = | kaptein = [[Kate Zackary]] | afrigter = {{vlagikoon|Tonga}} [[Sione Fukofuka]] <small>(sedert 2024)</small> | patroon_la1 = _usarugby20h | patroon_b1 = _usarugby20h | patroon_ra1 = _usarugby20h | patroon_sh1 = _navysides | patroon_so1 = | linkerarm1 = FFFFFF | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = FFFFFF | broek1 = FFFFFF | kouse1 = FFFFFF | patroon_la2 = _usarugby20a | patroon_b2 = _usarugby20a | patroon_ra2 = _usarugby20a | patroon_sh2 = _redsides | patroon_so2 = | linkerarm2 = 002955 | liggaam2 = 002955 | regterarm2 = 002955 | broek2 = 002955 | kouse2 = 002955 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Jamie Burke]] (51) | toptoetspuntebehaler = | meestedrieë = | jongstespeler = | eerste = {{CANruv}} 3–22 {{USAruv-r}}<br />([[Victoria (Brits-Columbië)|Victoria]], [[Kanada]]; 14 November 1987) | grootwen = {{JPNruv}} 0–121 {{USAruv-r}}<br />([[Melrose]], [[Skotland]]; 15 April 1994) | grootverloor = {{ENGruv}} 89–0 {{USAruv-r}}<br />([[Worcester, Engeland|Worcester]], [[Engeland]]; 21 November 2021) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1991 | beste = Kampioen in [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991]] | url = | unieurl = www.usa.rugby }} Die '''Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan''' ([[Engels]]: ''United States women’s national rugby union team'') is die nasionale vroue[[rugby]]span wat die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Dié span dra die bynaam “die Arende” (''the Eagles''), na die [[Amerikaanse arend]] (''Haliaeetus leucocephalus''), die nasionale [[voël]] van die [[Noord-Amerika]]anse land. Rugby word in die Verenigde State geadministreer deur [[VSA Rugby]] ([[Engels]]: ''USA Rugby'', USAR) wat in 1975 gestig is. Die Verenigde State word as die beste vrouerugbyspan in die [[Amerikas]] beskou. Die Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan is tans (September 2025) agtste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 September 2025}}</ref> Die Verenigde State het hul eerste toetswedstryd in 1987 teen [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|Kanada]] gespeel. Die Verenigde State se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1991 beslis word. Die Verenigde State het aan al nege die toernooie deelgeneem en tydens die eerste [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991-toernooi]] hul eerste titel ingepalm en by die twee daaropvolgende toernooie in [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]] ook die eindstryd gehaal. Die Verenigde State neem jaarliks aan die Stille Oseaan-vierreeks deel, saam met [[Wallaroos|Australië]], [[Black Ferns|Nieu-Seeland]] en Kanada. Vier voormalige Amerikaanse rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Die Verenigde State speel tradisioneel in ’n wit trui met blou en rooi kleuraksente, ’n blou gestreepte wit broek en wit sokkies – wat aan die kleure van die [[vlag van die Verenigde State]] ontleen is. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|VSA Rugby}} Die beheerliggaam vir rugby in die Verenigde State is VSA Rugby (Engels: ''USA Rugby'', USAR). VSA Rugby is in 1975 onder die naam Verenigde State van Amerika Rugbyvoetbalunie (''United States of America Rugby Football Union'', USARFU) gestig en het in 1987, net voor die [[Rugbywêreldbeker 1987|eerste mansrugbywêreldbekertoernooi]], ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/usa |title=USA |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 September 2025}}</ref> Daarbenewens was VSA Rugby in 2001 ’n stigtingslid van die Noord-Amerikaanse en Wes-Indiese Rugbyvereniging (''North America and West Indies Rugby Association'', NAWIRA; nou [[Rugby Amerikas Noord]]), nadat Kanada en die Verenigde State by die Wes-Indiese Rugbyvereniging (''West Indies Rugby Association'') aangesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugbyamericasnorth.com/about/about-ran/ |title=About RAN |publisher=[[Rugby Amerikas Noord]] |date=2001 |accessdate=9 September 2025}}</ref> Die professionele Women’s Premier League Rugby, waaraan sewe spanne deelneem, is die belangrikste rugbyliga in die Verenigde State en dit is in 2009 ten einde van die vrouerugby se verdere ontwikkeling gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://scrumhalfconnection.com/2009/09/01/preview-of-teams-in-usa-rugby-womens/ |title=Preview of Teams in the USA Rugby Women's Premier League (WPL) |publisher=Women's Rugby News |author=Wendy Young |date=1 September 2009 |accessdate=9 September 2025}}</ref> Sedertdien is die meeste spelers van die Amerikaanse nasionale span uit dié liga afkomstig, van die ander spelers is veral in [[Engeland]] aktief. Benede word sedert 2025 die halfprofessionele [[Women’s Elite Rugby]] tussen ses spanne beslis. == Geskiedenis == === Oorsprong === Die vrouerugby in die Verenigde State het sy aanvang geneem met drie in 1972 bestaande spanne: Die [[Colorado-staatsuniversiteit]] Hookers in [[Fort Collins]], die [[Universiteit van Colorado in Boulder|Universiteit van Colorado]] in [[Boulder, Colorado|Boulder]] en die [[Universiteit van Illinois in Urbana-Champaign|Universiteit van Illinois]] in [[Champaign, Illinois|Champaign]]. In die middel-1970’s is ook klubs gestig by verskeie kolleges regdeur die land. Ná hul matrikulasie het spelers van hierdie klubs weer klubs in ander stede en stedelike sentrums gestig. Destyds was daar slegs een afdeling vir vrouerugby. In 1975 is die beheerliggaam Verenigde State van Amerika Rugbyvoetbalunie (''United States of America Rugby Football Union'', USARFU; nou [[VSA Rugby]]) gestig en het vier gebiede behels. Destyds het die vroue oor hul eie beheerliggaam beskik wat ewewydig met die USARFU uit vier gebiede bestaan het (''East'', ''Midwest'', ''West'' en ''Pacific''). In 1978 is die Nasionale Vrouekampioenskap vir die eerste keer beslis. Die Chicago Vrouerugbyklub in [[Chicago]] het dié toernooi aangebied, wat die klub uit [[Portland, Maine|Portland]] gewen het. === Die nasionale span se eerste jare === In 1985 is vir die eerste keer ’n soort nasionale span gekeur. Dié keurspan het glo uit die land se beste spelers bestaan. Dit het onder die naam ''WIVERN'' na [[Engeland]] en [[Frankryk]] getoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://womensrugbyhistory.blogspot.com/1985/11/times-nov-23-1985-pg.html |title=American Barbarians tour of England |publisher=womensrugbyhistory.com |accessdate=9 September 2025}}</ref> Die span het die toer onoorwonne afgesluit en baie van die spelers is gekeur vir die [[Vrouerugbywêreldbeker 1991]]. Reeds in 1987 het die VSA in [[Victoria (Brits-Columbië)|Victoria]] hul eerste toetswedstryd teen [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|Kanada]] gespeel.<ref name=":0">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyontario.com/content_page/10029095/ |title=History of Women's Rugby in Ontario |publisher=Rugby Ontario |author=Safa Khan |accessdate=13 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113183244/https://www.rugbyontario.com/content_page/10029095/ |archive-date=13 November 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit was ook die heel eerste vrouetoetswedstryd buite [[Europa]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scrumqueens.com/features/american-century-usas-100th-test |title=An American Century: USA's 100th test |publisher=Scrum Queens |author=John Birch |date=16 Augustus 2014 |accessdate=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404190729/https://www.scrumqueens.com/features/american-century-usas-100th-test |archive-date=4 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hoewel die vroue nie toegelaat is om die Amerikaanse arend-kenteken te gebruik nie, is die wedstryd deur beide [[Rugby Kanada]] en USARFU erken. Die VSA en Kanada het sedertdien jaarliks in die CanAm-reeks ontmoet. Die Amerikaners was in hierdie reeks vir tien jaar onoorwonne. In 1990 het die nasionale span onder die naam “USA Presidents 15” aan die Vrouewêreldrugbyfees in [[Nieu-Seeland]] deelgeneem. Die span het die toernooi met ’n wenrekord van 3–1 afgesluit en hulle is slegs deur die gasvroue geklop. Een jaar later is in [[Cardiff]] die eerste Vrouerugbywêreldbeker beslis. Onder hul Walliese afrigter [[Kevin O’Brien]] en die Suid-Afrikaner Chris Leach het die Arende met die trofee weggestap. In die halfeindstryd het hulle [[Black Ferns|Nieu-Seeland]] geklop, voordat hulle in die eindstryd oor [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2025/en/past-tournaments/1998 |titel=1998 Women's Rugby World Cup |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=9 September 2025}}</ref> Ook in 1991 is die eerste vrou in die USARFU se uitvoerende raad gekies, toe Jamie Jordan as tesourier benoem is. In 1997 is die nasionale o/23-span gestig. Die hoofafrigter, Franck Boivert, het [[Peter Steinberg]] as o/23-afrigter aangewys. As deel van die CanAm-reeks se tienjaarviering het die nasionale span die o/23-span in hul eerste wedstryd teen Kanada aangemoedig. === Onlangse ontwikkeling === [[Lêer:2014 USA Rugby Team with Peter Steinberg.jpg|duimnael|Die Amerikaanse span in 2014]] Die Amerikaners het die [[Vrouerugbywêreldbeker 2017]] in [[Ierland]] in die vierde plek afgesluit,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2025/en/past-tournaments/2017 |titel=2017 Women's Rugby World Cup |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=9 September 2025}}</ref> waarmee hulle regstreeks vir die daaropvolgende [[Vrouerugbywêreldbeker 2021]] in Nieu-Seeland gekwalifiseer het. Vroeg in 2018 het die beheerliggaam die voormalige nasionale speler [[Emilie Bydwell]] as direkteur-generaal van die vroue se hoëprestasieprogram aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.usa.rugby/2017/11/usa-rugby-appoints-emilie-bydwell-as-general-manager-of-womens-high-performance/ |title=USA Rugby appoints Emilie Bydwell as General Manager of Women's High Performance |publisher=[[VSA Rugby]] |date=15 November 2017 |accessdate=9 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133212/https://www.usa.rugby/2017/11/usa-rugby-appoints-emilie-bydwell-as-general-manager-of-womens-high-performance/ |archive-date=9 Mei 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Mei dieselfde jaar het Rob Cain voltydse hoofafrigter geword en dieen die program ’n nuwe rigting gegee. Die vroue se nasionale spanprogram het ’n aantal ouderdomsgroep- en ontwikkelingsprogramme ingesluit soos “Hoërskool All-Amerikaners” (o/18), o/20, “Kollegiale All-Amerikaners” en ''USA Selects''. Al die ouderdomsgroep- en ontwikkelingsprogramme is deel van die nasionale spanontwikkelingsprogram en ’n voorloper tot die Arende. == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:USA Eagles Mascot Churchill Cup 2010.jpg|duimnael|upright|Die Verenigde State se Arendegelukbringer – ''Rookie the Eagle'' – tydens die Churchillbeker 2010]] Die Verenigde State speel tradisioneel in ’n wit trui met blou en rooi kleuraksente, ’n blou gestreepte wit broek en wit sokkies. Hul alternatiewe trui is ’n rooi en wit gestreepte donkerblou trui met ’n wit gestreepte donkerblou broek en donkerblou sokkies. Die beheerliggaam [[VSA Rugby]] se kenteken toon die [[Amerikaanse arend]] (''Haliaeetus leucocephalus'') in die nasionale kleure wit, blou en rooi, ontleen aan die [[vlag van die Verenigde State]], wat ’n rugbybal dra, met die belettering ''USA Rugby'' daaronder. Die nasionale span se bynaam is ''Eagles'' („Arende“) en aan die Verenigde State se nasionale voël, die Amerikaanse arend, ontleen. Die span se gelukbringer is derhalwe ’n Amerikaanse arend met die naam ''Rookie the Eagle''. == Tuisstadions == Net soos ander vername rugbylande soos Frankryk, Ierland, Italië, Kanada, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika en Wallis beskik die Verenigde State oor geen amptelike tuisstadion vir hul nasionale span nie. Die Amerikaners gebruik vir hul toetse eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur die Verenigde State. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Vrouerugbywêreldbeker 2033}} Die Verenigde State sal die Vrouerugbywêreldbeker 2033 aanbied. Dit sal ná die [[Vrouerugbywêreldbeker 2006]] in Kanada die tweede [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi in die [[Amerikas]] wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=9 September 2025}}</ref> == Toetswedstryde == Die Verenigde State het 68 van sy 156 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 43,59%. Die Verenigde State se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2025): {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{AUSruv}} || 9 || 6 || 2 || 1 || 66,67 |- | {{ENGruv}} || 22 || 1 || 21 || 0 || 4,55 |- | {{FRAruv}} || 14 || 2 || 11 || 1 || 14,29 |- | {{IRLruv}} || 9 || 5 || 4 || 0 || 55,56 |- | {{ITAruv}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | {{JPNruv}} || 5 || 3 || 1 || 1 || 75,00 |- | {{CANruv}} || 46 || 19 || 27 || 0 || 41,30 |- | {{KAZruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NEDruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NZLruv}} || 16 || 1 || 15 || 0 || 6,25 |- | {{RUSruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOruv}} || 7 || 5 || 2 || 0 || 71,43 |- | {{ESPruv}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SOWruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RSAruv}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 83,33 |- | {{SWEruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALruv}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''156''' || '''68''' || '''85''' || '''3''' || '''43,59''' |} == Wedywering met ander nasionale spanne == Die Verenigde State se grootste mededinger in rugby is [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|Kanada]]. Die Verenigde State het meer toetswedstryde teen dié noordelike buurland as teen enige ander land gespeel. Die twee spanne het in 1987 vir die eerste keer teen mekaar te staan gekom en van die 46 toetswedstryde tot dusver het Kanada 27 gewen en die Verenigde State 19. Beide Kanada en die Verenigde State is onder die suksesvolste spanne wat die vrouerugbywêreldbekertoernooi betref, aangesien die Kanadese in 2014 die eindstryd gehaal het, terwyl die Amerikaners die eerste Vrouerugbywêreldbeker 1991 kon wen en tydens die twee daaropvolgende toernooie ook die eindstryd kon haal. Tot dusver het albei spanne tydens drie vrouerugbywêreldbekertoernooie vier keer ontmoet: in 1998, 2010 en twee keer tydens die 2021-toernooi wat in 2022 gehou is. Sedert 2021 ontmoet albei spanne jaarliks tydens die jaarlikse Stille Oseaan-vierreeks, waaraan ook Australië en Nieu-Seeland deelneem. Van 1987 tot 1999 was die Verenigde State in nege agtereenvolgende toetswedstryde onoorwonne, sedert 2019 kon Kanada dié wenreeks ewenaar en ook nege agtereenvolgende toetswedstryde wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/04/01/comprehensive-victory-for-canada-over-usa-in-spain/ |title=Comprehensive victory for Canada over USA in Spain |publisher=Americas Rugby News |date=1 April 2023 |accessdate=9 September 2025}}</ref> Die Verenigde State handhaaf ook ’n sekere wedywering met Engeland. Engeland en die Verenigde State het tot dusver in 21 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 20 gewen het en die Verenigde State een. Engeland en die Verenigde State het in twee eindstryde ontmoet (me een oorwinning en nederlaag elk). == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Die Verenigde State het aan elke vrouerugbywêreldbekertoernooie deelgeneem en tydens die eerste 1991-toernooi sy eerste titel ingepalm. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991]] || '''Kampioen''' |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] || Naaswenner |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]] || Naaswenner |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]] || Sewende plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]] || Vyfde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]] || Vyfde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] || Sesde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] || Vierde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] || Karteindrondte |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] || Groepfase |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2033|2033]] || ''gekwalifiseer as gasheer'' |} === Stille Oseaan-vierreeks === Die Verenigde State se enigste jaarlikse toernooi is die Stille Oseaan-vierreeks, waar hulle teen drie ander lande van die Stille Oseaangebied speel: Australië, Kanada en Nieu-Seeland. Die Stille Oseaan-vierreeks is in 2021 vir die eerste keer tussen Kanada en die Verenigde State beslis, Australië en Nieu-Seeland het in 2022 by dié toernooi aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://w-rugby.com/club-house/pacific-four-series-rugby |title=Pacific Four Series Announced |publisher=W Rugby |accessdate=9 September 2025}}</ref> Die Amerikaners het tot dusver nog geen toernooi gewen nie. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Verenigde State se span gevorm tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://eagles.rugby/news/usa-womens-eagles-squad-ready-to-make-their-mark-as-the-womens-rugby-world-cup-2025-is-revealed-2025717 |title=USA Women's Eagles Squad revealed ready to make mark at Women's Rugby World Cup 2025 |publisher=[[VSA Rugby]] |author=Jenni Burke |date=17 Julie 2025 |accessdate=16 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250816150636/https://eagles.rugby/news/usa-womens-eagles-squad-ready-to-make-their-mark-as-the-womens-rugby-world-cup-2025-is-revealed-2025717 |archive-date=16 Augustus 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Cassidy Bargell]] || [[Skrumskakel]] || [[Boston Banshees]] || style="text-align:center" | {{0}}9 |- | [[Olivia Ortiz]] || Skrumskakel || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | 26 |- | [[Kristin Bitter]] || [[Losskakel]] || [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[McKenzie Hawkins]] || Losskakel || [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | 26 |- | [[Gabby Cantorna]] || [[Senter]] || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | 33 |- | [[Joanne Faʻavesi]] || Senter || [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | {{0}}6 |- | [[Emily Henrich]] || Senter || [[Leicester Tigers]] / [[Boston Banshees]] || style="text-align:center" | 25 |- | [[Alev Kelter]] || Senter || [[Loughborough Lightning]] / [[Bay Breakers]] || style="text-align:center" | 31 |- | [[Ilona Maher]] || Senter || [[Bristol Bears]] / VSA Sewes || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Erica Coulibaly]] || [[Vleuel]] || [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | {{0}}3 |- | [[Cheta Emba]] || Vleuel || [[Boston Banshees]] || style="text-align:center" | 16 |- | [[Sariah Ibarra]] || Vleuel || VSA Sewes || style="text-align:center" | {{0}}5 |- | [[Lotte Sharp]] || Vleuel || [[Saracens]] || style="text-align:center" | 18 |- | [[Bulou Mataitoga]] || [[Heelagter]] || [[Loughborough Lightning]] / [[Bay Breakers]] || style="text-align:center" | 27 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Hope Cooper]] || [[Haker]] || [[Bay Breakers]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Paige Stathopoulos]] || Haker || [[Trailfinders]] / [[Boston Banshees]] || style="text-align:center" | 18 |- | [[Kathryn Treder]] || Haker || [[Loughborough Lightning]] / [[Bay Breakers]] || style="text-align:center" | 31 |- | [[Catie Benson]] || [[Stut]] || [[Sale Sharks]] / [[Boston Banshees]] || style="text-align:center" | 47 |- | [[Charli Jacoby]] || Stut || [[Exeter Chiefs]] / [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | 36 |- | [[Maya Learned]] || Stut || [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | 18 |- | [[Alivia Leatherman]] || Stut || [[Trailfinders]] / [[Twin Cities Gemini]] || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Hope Rogers]] || Stut || [[Exeter Chiefs]] || style="text-align:center" | 56 |- | [[Keia Mae Sagapolu]] || Stut || [[Leicester Tigers]] / [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | 20 |- | [[Emerson Allen]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Twin Cities Gemini]] || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Rachel Ehrecke]] || Slot || [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | 23 |- | [[Erica Jarrell-Searcy]] || Slot || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | 20 |- | [[Hallie Taufoʻou]] || Slot || [[Loughborough Lightning]] / [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | 28 |- | [[Tahlia Brody]] || [[Losvoorspeler]] || [[Leicester Tigers]] / [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | 20 |- | [[Rachel Johnson]] || Losvoorspeler || [[Exeter Chiefs]] / [[Denver Onyx]] || style="text-align:center" | 37 |- | [[Georgie Perris-Redding]] || Losvoorspeler || [[Sale Sharks]] || style="text-align:center" | 16 |- | [[Freda Tafuna]] || Losvoorspeler || [[Lindenwood-universiteit]] || style="text-align:center" | 14 |- | [[Kate Zackary]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Trailfinders]] || style="text-align:center" | 46 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Kathy Flores, 2007.jpg|duimnael|upright|Kathy Flores (2022)]] [[Lêer:Phaidra Knight 2022.jpg|duimnael|upright|Phaidra Knight (2022)]] Vier voormalige Amerikaanse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 September 2025}}</ref> {| class="wikitable zebra" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Jen Crawford]] || [[Losskakel]] || 2026 |- | [[Kathy Flores]] || [[Agsteman]] || 2022 |- | [[Patty Jervey]] || [[Losvoorspeler]] || 2014 |- | [[Phaidra Knight]] || Losvoorspeler || 2017 |} == Afrigters == Die volgende persone het al as hoofafrigters van Manusina Samoa gedien: {| class="wikitable zebra" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Wallis}} Kevin O’Brien || 1991 |- | {{vlagikoon|Verenigde State}} Franck Boivert || 1994 |- | {{vlagikoon|Verenigde State}} Martin Gallagher || 2002 |- | {{vlagikoon|Verenigde State}} Kathy Flores || 2002–2011 |- | {{vlagikoon|Verenigde State}} Peter Steinberg || 2011–2017 |- | {{vlagikoon|Verenigde State}} Rob Cain || 2018–2024 |- | {{vlagikoon|Tonga}} Sione Fukofuka || sedert 2024 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|United States women's national rugby union team|Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan}} * {{en}} [https://www.usa.rugby/ Amptelike webwerf van VSA Rugby] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/usa Die Verenigde State by Wêreldrugby] {{Nasionale vrouerugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale vrouerugbyspanne]] [[Kategorie:Rugby in die Verenigde State van Amerika]] r698mdamxtf3hdfw2ai1k3ji9k7l5w7 0 450758 2970783 2924860 2026-09-25T22:33:47Z Pynappel 70858 2970783 wikitext text/x-wiki '''Wit oppergesag''' is die oortuiging dat [[wit mense]] beter is as ander rasse. Die oortuiging bevoordeel die handhawing en verdediging van enige mag en voorreg wat deur wit mense gehou word. Wit oppergesag het wortels in die leerstelling van [[wetenskaplike rassisme]] en was 'n sleutelregverdiging vir [[Europa|Europese]] [[kolonialisme]]. As 'n [[Politiek|politieke]] [[ideologie]] lê dit kulturele, sosiale, politieke, historiese of institusionele oorheersing deur wit mense en nie-wit ondersteuners op en handhaaf dit. In die verlede is hierdie ideologie in werking gestel deur sosio-ekonomiese en wetlike strukture soos die Atlantiese slawehandel, Europese koloniale arbeids- en sosiale praktyke, die [[Stormloop vir Afrika]], [[Jim Crow-wette]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], die aktiwiteite van die Native Land Court in [[Nieu-Seeland]], die White Australia-beleid van die 1890's tot die middel-1970's, en [[apartheid]] in [[Suid-Afrika]]. Wit oppergesag onderlê 'n spektrum van kontemporêre bewegings, insluitend wit nasionalisme, wit separatisme, [[neo-Nazisme]] en die Christelike Identiteitsbeweging. In die Verenigde State word wit oppergesag hoofsaaklik geassosieer met die Ariese Nasies, Wit Ariese Weerstand en die [[Ku Klux Klan]], wat ook as [[Antisemitisme|antisemities]] beskou word, hoewel dit nie noodwendig 'n voorvereiste is nie. Die Proud Boys, ten spyte daarvan dat hulle beweer dat hulle nie met wit oppergesag verband hou nie, is akkuraat in akademiese kontekste as sodanig beskryf. In onlangse jare het webwerwe soos [[Twitter]], [[Reddit]] en Stormfront bygedra tot 'n verhoogde aktiwiteit en belangstelling in wit oppergesag.  Wit oppergesag het verskillende opvattings oor wie as wit beskou word (alhoewel die voorbeeld oor die algemeen ligvellig, blond en blouoog is – eienskappe wat mees algemeen in [[Noord-Europa]] voorkom en wat beskou word as eienskappe van 'n Ariese ras). Nie alle wit-oppergesagsorganisasies stem saam oor wie hul grootste vyand is nie. Verskillende groepe identifiseer verskeie rasse-, etniese, godsdienstige en ander vyande, meestal dié met 'n afkoms van [[Afrika suid van die Sahara]], [[inheemse volke]] van die [[Amerikas]] en [[Oseanië]], [[Asië|Asiërs]], multirassige mense, [[Midde-Ooste|Midde-Oosterse]]/[[Noord-Afrika|Noord-Afrikaanse]] mense, [[Jode]], [[Moslem|Moslems]] en [[LGBT|LGBTQ+]]-mense. In akademiese gebruik, veral in [[kritiese rasteorie]], verwys wit oppergesag na 'n sosiale stelsel waarin wit mense strukturele voordele (voorregte) bo ander etniese groepe geniet, op beide 'n kollektiewe en individuele vlak, ten spyte van formele wetlike gelykheid.<ref>{{cite book |last=Wildman |first=Stephanie M. |url=https://archive.org/details/privilegereveale00wild |title=Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America |publisher=NYU Press |year=1996 |isbn=978-0-8147-9303-9 |page=[https://archive.org/details/privilegereveale00wild/page/87 87] |url-access=registration}}</ref><ref name="Helms 2016 6–7">{{Cite journal |last=Helms |first=Janet |date=2016 |title=An election to save White Heterosexual Male Privilege |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/schools/lsoe_sites/isprc/pdf/Helms%20LPT%202016%20(1).pdf |journal=Latina/o Psychology Today |volume=3 |issue=2 |pages=6–7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514172609/https://www.bc.edu/content/dam/files/schools/lsoe_sites/isprc/pdf/Helms%20LPT%202016%20(1).pdf |archive-date=2017-05-14}}</ref> ==Sien ook== * [[Etniese nasionalisme]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Politieke ideologieë}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionalisme]] dzmioy7y867n6uwhtto8j9bj6f3kfgt 0 452732 2970763 2922932 2026-09-25T20:35:07Z Aliwal2012 39067 /* Rekordvlugte */ 2970763 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= North American X-15 |subsjabloon= |beeld= Lêer:X-15 flying.jpg |byskrif= |tipe= Eksperimentele vliegtuig |vervaardiger= North American Aviation |ontwerper= |eerste vlug= 8 Junie 1959 |bekendstelling= 17 September 1959 |vrygestel= |onttrek= |status=Uit diens gestel |hoofgebruiker=[[Amerikaanse Lugmag]] <br />[[Nasa]] |meer gebruikers= |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 3 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''North American X-15''' is 'n [[Supersoniese snelheid|hipersoniese]] vuurpylaangedrewe [[vliegtuig]] wat deur die [[Amerikaanse Lugmag]] en die Nasionale Lugvaart- en Ruimte-administrasie ([[NASA]]) bedryf is as deel van die X-tuigreeks eksperimentele vliegtuie. Die X-15 het in die 1960's snelheids- en hoogterekords opgestel, die rand van die buitenste ruimte oorgesteek en teruggekeer met waardevolle data wat in vliegtuig- en ruimtetuigontwerp gebruik word. Die X-15 se hoogste snelheid, 7&nbsp;274&nbsp;km/h; (2&nbsp;021&nbsp;m/s),<ref name="nasa20140228">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/armstrong/news/FactSheets/FS-052-DFRC.html |title=NASA Armstrong Fact Sheet: X-15 Hypersonic Research Program |publisher=NASA |editor-first=Yvonne |editor-last=Gibbs |date=28 February 2014 |access-date=4 October 2015 |quote= 4,520 mph (Mach 6.7 on Oct. 3, 1967,}}</ref> is op 3 Oktober 1967<ref>{{cite web|first1=Caroline|last1=Haskins|first2=Brian|last2=Anderson|first3=Jason|last3=Koebler|access-date=5 February 2019|title=Why the Piloted Flight Speed Record Hasn't Been Broken in 50 Years|url=https://www.vice.com/en/article/piloted-aircraft-flight-speed-record-1967-nasa-air-force-william-knight-x-15/|date=6 October 2017}}</ref> behaal, toe William J. Knight teen [[Mach-getal|Mach 6,7]] op 'n hoogte van 31&nbsp;120&nbsp;m gevlieg het. Dit het die amptelike wêreldrekord opgestel vir die hoogste snelheid ooit aangeteken deur 'n bemande, kragaangedrewe vliegtuig, wat steeds staan.<ref name="Fastest">{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/research/x15/ |title=North American X-15 High-Speed Research Aircraft |work=AerospaceWeb.org |date=2010 |access-date=24 November 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/style/article/x-15-rocket-aircraft/index.html |title=X-15: The fastest manned rocket plane ever |first=Jacopo |last=Prisco |date=28 July 2020 |work=CNN |access-date=12 November 2020 }}</ref> Tydens die X-15-program het 12 [[vlieënier]]s gesamentlik 199 vlugte voltooi.<ref name="nasa20140228"/> Agt van hierdie vlieëniers het altesaam 13 vlugte gevlieg wat aan die Amerikaanse Lugmag se ruimtevaartkriterium voldoen het deur die hoogte van 80&nbsp;km te oorskry en wat hierdie vlieëniers as ruimtevaarders gekwalifiseer het. Twee vlugte, deur die dieselfde burgerlike vlieënier, het aan die FAI-definisie vir die buitenste ruimte van 100 kilometer voldoen. Die vyf Amerikaanse lugmagvlieëniers het onmiddelik vir ''ruimtevaardervlerke'' gekwalifiseer terwyl Nasa se ''ruimtevaardervlerke'' eers in 2005, 35 jaar na die laaste X-15-vlug, aan die drie burgerlike vlieëniers toegeken is.{{sfn|Jenkins|2001|p=10}}<ref name="NASA">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/aug/HQ_05233_X-15_pilots_honored.html |title=NASA Honors High Flying Space Pioneers |publisher=NASA |first1=Elvia H. |last1=Thompson |first2=Frederick A. |last2=Johnsen |date=23 August 2005 |id=Release 05-233 |access-date=15 September 2007 |archive-date=13 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413033113/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/aug/HQ_05233_X-15_pilots_honored.html |url-status=dead }}</ref> == Ontwerp en ontwikkeling == [[Lêer:X-15 in flight.jpg|duimnael|regs|X-15 nadat die vuurpylenjin afgevuur is]] [[Lêer:X-15A2 NB-52B 3.jpg|duimnael|regs|X-15A-2, met verseëlde ablatiewe laag, valtenks en stustraalmotortoetsstel]] Die X-15 is gebaseer op 'n konsepstudie van 'n hipersoniese navorsingsvliegtuig deur Walter Dornberger vir die Nasionale Advieskomitee vir Lugvaartkunde (NACA).{{sfn|Käsmann|1999|p=105}} Die versoeke om voorstelle is op 30 Desember 1954 vir die vliegtuigromp en op 4 Februarie 1955 vir die vuurpylenjin gepubliseer. Die X-15 is deur twee vervaardigers gebou: North American Aviation is in November 1955 vir die vliegtuigromp en Reaction Motors is in 1956 vir die bou van die enjins gekontrakteer. Soos baie X-reeksvliegtuie, is die X-15 ontwerp om na die verlangde hoogte gedra en van onder die vlerk van 'n [[Boeing B-52 Stratofortress|B-52-moederskip]] gelanseer te word. Die vliegtuie genaamd Airforce NB-52A, "The High and Mighty One" (reeks 52-0003) en NB-52B, "The Challenger" (reeks 52-0008, ook bekend as ''Balls 8'') het as draervliegtuie vir alle X-15-vlugte gedien. Die loslating van die X-15 vanaf NB-52A het op 'n hoogte van ongeveer 13,7&nbsp;km en teen 'n snelheid van ongeveer 805&nbsp;km/h plaasgevind.<ref name="E-4942">{{cite web |url=http://www.dfrc.nasa.gov/Gallery/Photo/X-15/HTML/E-4942.html |title=X-15 launch from B-52 mothership |publisher=Armstrong Flight Research Center |date=6 February 2002 |id=Photo E-4942 |access-date=12 Augustus 2025 |archive-date=27 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527122519/https://www.dfrc.nasa.gov/Gallery/Photo/X-15/HTML/E-4942.html |url-status=dead }}</ref> Die X-15 se romp was lank en silindries met agterste bedekkings wat die voorkoms daarvan afgeplat het en het dik dorsale en ventrale wigvormige vinstabiliseerders gehad. Dele van die romp (die buitenste laag)<ref name="NASA-FS">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/armstrong/news/FactSheets/FS-052-DFRC.html|title=NASA Dryden Fact Sheets - X-15 Hypersonic Research Program|first=Yvonne|last=Gibbs|date=13 August 2015|website=NASA}}</ref> was van hittebestande nikkellegering (Inconel-X 750){{sfn|Käsmann|1999|p=105}} gemaak. Die intrekbare landingstel het bestaan uit 'n neuswiel en twee glyplate agter. Die glyplate het nie verder as die ventrale vin gestrek nie, wat vereis het dat die vlieënier die onderste vin net voor landing moes afgooi. Die onderste vin is hierna per [[valskerm]] herwin. === Kajuit- en vlieënierstelsels === [[Lêer:North American X-15A-2 cockpit 2 USAF.jpg|duimnael|links|Kajuit van 'n X-15]] Die X-15 was die produk van navorsing met die oog op ontwikkeling en daar is tydens die verloop van die program verskeie veranderinge aan al die stelsels aangebring, asook tussen die verskillende modelle. Die X-15 is onder verskeie verskillende scenario's bedryf, insluitend die koppeling aan 'n lanseervliegtuig, loslating, hoofenjinaanskakeling en versnelling, ballistiese vlug in die dun lug/ruimte, hertoetrede tot die dikker lug, sweef na landing met die enjin afgeskakel en direkte landing sonder om die hoofvuurpyl aan te skakel. Die hoofvuurpyl is slegs vir 'n relatief kort deel van die vlug aangeskakel maar het die X-15 tot sy hoë snelhede en hoogtes aangedryf. Sonder die hoofvuurpyl se stukrag het die X-15 se instrumente en beheervlakke funksioneel gebly, maar die vliegtuig kon nie sy hoogte handhaaf nie. Aangesien die X-15 ook beheer moes word in 'n omgewing waar daar te min lug vir aërodinamiese vlugbeheeroppervlakke was, het dit 'n reaksiebeheerstelsel gehad wat vuurpylstuwers gebruik het.<ref name=paul /> Daar was twee verskillende X-15-vlieënierbeheeropstellings: een opstelling het drie stuurstokke gebruik, die ander opstelling een stuurstok.<ref name=jarvis /> Die X-15-tipe het veelvuldige stuurstange vir die vlieënier gehad: 'n tradisionele stuurstang in die middel met 'n 3-as-stuurstang aan die linkerkant wat bevele na die reaksiebeheerstelsel<ref name=paul2 /> gestuur het en 'n derde stuurstang aan die regterkant wat tydens hoë [[gravitasie]] maneuvers gebruik is om die middelstang te versterk.<ref name=paul2 /> Benewens vlieënierinsette, het die X-15 "Stabiliteitsverbeteringstelsel"-insette na die aërodinamiese kontroles gestuur om die vlieënier van hulp te wees om oriëntasiebeheer te handhaaf.<ref name=paul2 /> Die Reaksiebeheerstelsel (RCS) kon in twee modusse bedryf word – met die hand of outomaties.<ref name=jarvis /> Die outomatiese modus het 'n funksie genaamd "Reaction Augmentation System" (RAS) gehad wat gehelp het om die voertuig op hoë hoogte te stabiliseer.<ref name=jarvis>{{cite book |url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/pdf/87709main_H-364.pdf |title=Operational Experience With the X-15 Reaction Control and Reaction Augmentation Systems |publisher=NASA |first1=Calvin R. |last1=Jarvis |first2=Wilton P. |last2=Lock |date=1965 |id=TN D-2864 |oclc=703664750 |access-date=1 October 2011 |archive-date=4 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204191553/http://www.nasa.gov/centers/dryden/pdf/87709main_H-364.pdf |url-status=dead }}</ref> Die RAS is tipies vir ongeveer drie minute van 'n X-15 se vlug gebruik voor dit outomaties afgeskakel het.<ref name=jarvis /> Die alternatiewe beheeropstelling het die MH-96-vlugbeheerstelsel gebruik, wat een stuurstang in plaas van drie toegelaat het en die vlieënierinvoer vereenvoudig het.<ref name=goleta>{{cite web |url=http://www.air-and-space.com/x-15%20forty%20years%20later%20200202.htm |title=Forty Years ago in the X-15 Flight Test Program, November 1961–March 1962 |publisher=Goleta Air & Space Museum |access-date=3 October 2011}}</ref> Die MH-96 kon outomaties aërodinamiese en vuurpylbeheer kombineer, afhangende van hoe doeltreffend elke stelsel was om die vliegtuig te beheer.<ref name=goleta /> Onder die vele kontroles was die vuurpylenjin se versneller en 'n kontrole vir die afgooi van die ventrale stertvin.<ref name=paul2 /> Ander kenmerke van die kajuit het verhitte vensters ingesluit om ysvorming te voorkom en 'n voorste kopstut vir periodes van hoë vaartvermindering.<ref name=paul2 /> Die X-15 het 'n uitskietstoel gehad wat ontwerp is om teen snelhede tot Mach&nbsp;4 (4 500 km/h) en/of 'n hoogte van 37&nbsp;km te werk, hoewel dit nooit tydens die program gebruik is nie.<ref name=paul2>{{cite web |url=http://www.sierrafoot.org/x-15/pirep2.html |title=X-15 Pilot Report, Part 2: X-15 Cockpit Check |work=SierraFoot.org |first=Paul |last=Raveling |access-date=1 October 2011}}</ref> In die geval van uitskieting, was die sitplek ontwerp om vinne te ontplooi, wat gebruik is totdat dit 'n veiliger spoed/hoogte bereik het om die hoofvalskerm te ontplooi.<ref name=paul2 /> Die vlieëniers het drukpakke gedra, wat met [[stikstof]]gas onder druk gebring kon word.<ref name=paul2 /> Bo die hoogte van 11&nbsp;km is die kajuit met stikstofgas onder druk geplaas, terwyl [[suurstof]] vir asemhaling afsonderlik aan die vlieënier voorsien is.<ref name=paul2 /> === Aandrywing === [[Lêer:NASM-SI-2008-5570.jpg|duimnael|regs|X-15-stert met 'n XLR-99]] Die aanvanklike 24 aangedrewe vlugte het twee [[Reaction Motors XLR11]]-vloeibare-aandryfmiddelvuurpylenjins gebruik, wat geleidelik verbeter is om 'n totaal van 71&nbsp;kN stukrag te lewer in vergelyking met die 27&nbsp;kN wat een XLR11 in 1947 verskaf het om die [[Bell X-1]] die eerste vliegtuig te maak wat vinniger as die [[spoed van klank]] kon vlieg. Die XLR11 het [[etielalkohol]] en [[vloeibare suurstof]] gebruik. Teen November 1960 het Reaction Motors die [[Reaction Motors XLR99|XLR99-vuurpylenjin]] beskikbaar gestel, wat 250 kN stukrag gelewer het. Die oorblywende 175 vlugte van die X-15 het XLR99-enjins gebruik, in 'n enkelmotorkonfigurasie. Die XLR99 het watervrye [[ammoniak]] en vloeibare suurstof as aandryfmiddel gebruik en [[waterstofperoksied]] om die hoëspoedturbopomp aan te dryf wat aandryfmiddels aan die enjin gelewer het.<ref name=paul /> Dit kon 6 804 kg aandryfmiddel in 80 sekondes verbrand; Jules Bergman het sy boek oor die program "Ninety Seconds to Space" getitel om die totale aangedrewe vlugtyd van die vliegtuig te beskryf.<ref name="gale196110">{{cite magazine |url=https://archive.org/stream/Galaxy_v20n01_1961-10#page/n173/mode/2up |title=Galaxy's 5-Star Shelf |magazine=[[Galaxy Science Fiction|Galaxy Magazine]] |first=Floyd C. |last=Gale |volume=20 |issue=1 |page=174 |date=October 1961}}</ref> Die X-15-reaksiebeheerstelsel, vir maneuvrering in die laedruk/digtheidsomgewing, het hoëtoetsperoksied gebruik, wat in die teenwoordigheid van 'n [[katalisator]] in water en suurstof ontbind en 'n spesifieke impuls van 140&nbsp;s (1,4&nbsp;km/s) kon verskaf.<ref name="jarvis" />{{sfn|Davies|2003|p=8.28}} Die hoëtoetsperoksied is ook gebruik as brandstof vir 'n turbopomp wat gebruik is vir die hoofenjins en 'n [[hulpkrageenheid]].<ref name=paul>{{cite web |url=http://www.sierrafoot.org/x-15/pirep1.html |title=X-15 Pilot Report, Part 1: X-15 General Description & Walkaround |work=SierraFoot.org |first=Paul |last=Raveling |access-date=30 September 2011}}</ref> Bykomende tenks vir [[helium]] en vloeibare stikstof het ander funksies verrig; die binnekant van die romp is met heliumgas gesuiwer, en vloeibare stikstof is as koelmiddel vir verskeie stelsels gebruik.<ref name=paul /> === Wigstert en hipersoniese stabiliteit === [[Lêer:X-15 and B-52 Mother ship.jpg|duimnael|X-15 geheg aan sy B-52-moederskip met 'n [[Northrop T-38 Talon|T-38]] wat naby is]] Die X-15 het 'n dik wigstert gehad om dit in staat te stel om bestendig teen hipersoniese snelhede te vlieg.<ref name="wendell">{{cite book |url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-60/cover.html |title=X-15 Research Results: With a Selected Bibliography |publisher=NASA |first=Wendell H. |last=Stillwell |date=1965 |id=NASA SP-60 |oclc=44275779 |access-date=4 May 2003 |archive-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413203342/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-60/cover.html |url-status=dead }}</ref> Dit het 'n beduidende hoeveelheid basisweerstand teen laer snelhede veroorsaak;<ref name=wendell />die stomp punt aan die agterkant van die X-15 kon net soveel weerstand produseer as 'n [[F-104 Starfighter]].<ref name="wendell" /> Stabiliteit teen hipersoniese snelhede is verbeter deur sypanele wat vanaf die stert verleng kon word om die algehele oppervlakte te vergroot en hierdie panele het ook as lugremme gedien.<ref name="wendell" /> == Operasionele geskiedenis == [[Lêer:1959-06-11 X-15 Aloft.ogv|duimnael|thumbtime=17|Nuusfilm wys 'n toetsvlug van die X-15 in 1959]] Voor 1958 het amptenare van die Amerikaanse Lugmag en NACA 'n wentelende X-15-ruimtetuig, die X-15B, bespreek wat vanaf 'n SM-64-Navahomissiel na die buitenste ruimte gelanseer sou word. Dit is gekanselleer toe NACA NASA geword en eerder die [[Mercury-program]] aanvaar het. Teen 1959 sou die Boeing X-20 Dyna-Soar-ruimtesweeftuigprogram die Amerikaanse Lugmag se verkose manier word om militêre bemande ruimtetuie na 'n [[wentelbaan]] te lanseer. Hierdie program is in die vroeë 1960's gekanselleer voordat 'n operasionele tuig gebou kon word.{{sfn|Jenkins|2001|p=10}} Verskeie konfigurasies van die Navaho is oorweeg, en 'n ander voorstel het 'n Titan I-stadium behels.<ref name=wade/> Daar is X-15's gebou, wat 199 toetsvlugte uitgevoer het; die laaste op 24 Oktober 1968. Die eerste X-15-vlug was slegs 'n sweefvlug, sonder dat die vuurpylenjin aangeskakel is, op 8 Junie 1959 deur Scott Crossfield. Crossfield het ook die eerste vuurpylaangedrewe vlug op 17 September 1959 voltooi en sy eerste vlug met die XLR-99-vuurpylmotor op 15 November 1960 voltooi. Twaalf toetsvlieëniers het die X-15 gevlieg. Onder hulle was [[Neil Armstrong]], later 'n NASA-ruimtevaarder en die eerste man wat voet op die Maan gesit het, en [[Joe Engle]], later 'n bevelvoerder van NASA-[[Pendeltuig|ruimtependeltuigmissies]]. In 'n voorstel in 1962 het NASA oorweeg om die B-52/X-15 as 'n lanseringsplatform vir 'n Blue Scout-vuurpyl te gebruik om satelliete, wat tot 68 kg weeg, in 'n wentelbaan te plaas.<ref name="wade">{{cite encyclopedia |url=http://www.astronautix.com/lvs/x15scout.htm |title=X-15/Blue Scout |encyclopedia=Encyclopedia Astronautica |first=Mark |last=Wade |access-date=30 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011061550/http://astronautix.com/lvs/x15scout.htm |archive-date=11 October 2011 }}</ref><ref name="cis20120321">{{cite web |url=http://www.citizensinspace.org/2012/03/historical-note-blue-scout-x-15/ |title=Historical note: Blue Scout / X-15 |work=Citizensinspace.org |date=21 March 2012 |access-date=21 Augustus 2025 |archive-date= 6 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606210748/http://www.citizensinspace.org/2012/03/historical-note-blue-scout-x-15/ |url-status=dead }}</ref> In Julie en Augustus 1963 het vlieënier Joe Walker die 100&nbsp;km in hoogte oorskry en saam met NASA-en Sowjetruimtevaarders die eerste mense geword wat hierdie lyn oorgesteek het op pad na die buitenste ruimte. Die Amerikaanse Lugmag het ruimtevaardervlerke toegeken aan enigiemand wat 'n hoogte van 80&nbsp;km bereik, terwyl die FAI die beperking van die ruimte op 100 kilometer gestel het. Op 15 November 1967 is die Amerikaanse Lugmag-toetsvlieënier majoor Michael J. Adams tydens X-15-vlug 191 dood toe die X-15-3, AF-reeksnommer&nbsp;56-6672, 'n hipersoniese tolbeweging gemaak het terwyl dit gedaal het en toe hewig geossilleer het namate aërodinamiese kragte na binnedringing van die atmosfeer toegeneem het. Aangesien sy vliegtuig se vlugbeheerstelsel die beheervlakke tot hul maksimum perke bedryf het, is die versnelling opgebou tot 150&nbsp;m/s² vertikaal en 78&nbsp;m/s² lateraal. Die vliegtuig se romp het op 'n hoogte van 18&nbsp;km uitmekaargebreek, wat die X-15 se wrakstukke oor 130&nbsp;km² versprei het. Op 8 Mei 2004 is 'n monument opgerig by die kajuit se ligging, naby Johannesburg, [[Kalifornië]].<ref name="xpress2004">{{cite journal |url=http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/X-Press/stories/2004/073004/ppl_adams.html |title=Michael Adams: Remembering a Fallen Hero |journal=The X-Press |first=Peter W. |last=Merlin |volume=46 |issue=6 |date=30 July 2004 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Lugmag se ruimtevaardervlerke is postuum aan majoor Adams toegeken vir sy laaste vlug in X-15-3, wat 'n hoogte van 81,1&nbsp;km bereik het. In 1991 is sy naam by die Astronaut-gedenkteken gevoeg.<ref name="xpress2004" /> [[Lêer:X-15 Crash at Mud Lake, Nevada - GPN-2000-000120.jpg|duimnael|X-15-2=ongeluk by Mud Lake, [[Nevada]].]] Die tweede vliegtuig, X-15-2, is herbou<ref>{{harvnb|Evans|2013a|p=183}}</ref> na 'n landingsongeluk op 9 November 1962 wat die vliegtuig beskadig en die vlieënier, John McKay, beseer het.<ref>{{harvnb|Evans|2013a|p=143}}</ref> Die nuwe vliegtuig, herdoop tot X-15A-2, het 'n nuwe 73&nbsp;cm-rompverlenging gehad om vloeibare [[waterstof]] te dra.<ref name="nasa20140228" /> Dit het ook 'n paar hulpbrandstoftenks onder sy romp en vlerke gehad en 'n volledige hittebestande ablatiewe laag is bygevoeg. Dit het op 25 Junie 1964 vir die eerste keer gevlieg. Dit het sy maksimum spoed van 7&nbsp;274&nbsp;km/h in Oktober 1967 bereik met vlieënier William "Pete" Knight van die Amerikaanse Lugmag in beheer. Vyf hoofvliegtuie is tydens die X-15-program gebruik: drie X-15-vliegtuie en twee gemodifiseerde NB-52-"niestandaard"-bomwerpers: * X-15-1 – 56-6670, 81 vryvlugte * X-15-2 (later X-15A-2) – 56-6671, 31 vryvlugte as X-15-2, 22 vryvlugte as X-15A-2; 53 in totaal * X-15-3 – 56-6672, 65 vryvlugte, insluitend die Vlug 191-ramp * NB-52A – 52-003 met die bynaam ''Die Hoë en Magtige Een'' (uit diens gestel in Oktober 1969) * NB-52B – 52-008 met die bynaam ''Die Uitdager'', later ''Balls 8'' (uit diens gestel in November 2004) Daarbenewens het [[North American F-100 Super Sabre|F-100-]], [[Lockheed F-104 Starfighter|F-104-]] en F5D-agtervolgingsvliegtuie en [[Lockheed C-130 Hercules|C-130-]] en [[Douglas C-47 Skytrain|C-47-]]vervoervliegtuie die program ondersteun.<ref>{{cite book |url=https://www.nasa.gov/connect/ebooks/aero_x15_detail.html |title=X-15: Extending The Frontiers of Flight |publisher=NASA |last=Jenkins |first=Dennis R. |date=2010 |isbn=978-1-4700-2585-4}}</ref> Die 200ste vlug oor Nevada is aanvanklik vir 21 November 1968 geskeduleer om deur William "Pete" Knight gevlieg te word. Talle tegniese probleme en die voorkoms van slegte weer het hierdie voorgestelde vlug ses keer vertraag en dit is op 20 Desember 1968 permanent gekanselleer. Hierdie X-15 (56-6670) is van die B-52 losgemaak en toe vir 'n onbepaalde tyd gestoor. Die vliegtuig is later aan die Smithsonian Air & Space Museum geskenk vir uitstalling. === Galery === <gallery mode="packed"> Lêer:Boeing NB-52A carrying X-15.jpg|NB-52A (s/n 52-003), permanente toetsvariant met 'n X-15, met missiemerke Lêer:X-15 launched bw.jpg|X-15 net na loslating Lêer:NorthAmericanX-15600.jpeg|X-15 land met sy glyplate, met die onderste ventrale vin wat afgegooi is. Lêer:X15A2 with tanks.jpg|X-15A-2 (56-6671) met eksterne brandstoftenks X-15 profiles (English).jpg|X-15-profiele Lêer:X-15A2 2.jpg|X-15A-2 met 'n pienk ablatiewe laag voordat dit met wit seëlaar bedek is. </gallery> == Vliegtuie op uitstalling == [[Lêer:X-15 at the Mary Baker Engen Restoration Hangar.jpg|thumb|X-15-1 56-6670 in die Mary Baker Engen-restourasieloods]] [[Lêer:17 14 083 X15.jpg|thumb|X-15 by die Amerikaanse Lugmagmuseum]] Albei oorblywende X-15's word tans by museums in die Verenigde State uitgestal. Daarbenewens word drie modelle en albei [[Boeing B-52 Stratofortress|B-52 Stratofortress]]'s wat as moederskepe gebruik is, ook uitgestal. * X-15-1 (AF reeksnr. 56-6670) word uitgestal in die National Air and Space Museum "Milestones of Flight" galery, [[Washington, D.C.]] * X-15A-2 (AF reeksnr. 56-6671) word uitgestal in die National Museum van die Amerikaanse Lugmag, by die Wright-Patterson-lugmagbasis naby Dayton, [[Ohio]], nadat dit in Oktober 1969 uit diens gestel is.{{sfn|USAF Museum Guidebook|1975|p=73}} Die vliegtuig word in die museum se Navorsings- en Ontwikkelingsgalery uitgestal saam met ander "X-vliegtuie", insluitend die Bell X-1B en Douglas X-3 Stiletto. === Grootskaalmodelle === * Dryden Flight Research Center, Edwards-lugmagbasis, Kalifornië (gemerk met AF-reeksnommer 56-6672) * Pima Air & Space Museum, langs die Davis-Monthan-lugmagbasis [[Tucson]], [[Arizona]] (gemerk met AF-reeksnommer 56-6671) * Evergreen Aviation & Space Museum, McMinnville, [[Oregon]] (gemerk met AF-reeksnommer 56-6672). 'n Volskaalse houtmodel van die X-15 word saam met een van die vuurpylenjins vertoon. === Stratofortress-moederskepe === [[Lêer:Boeing NB-52B takeoff 061127-F-1234S-007.jpg|duimnael|regs|NB-52B ''Balls 8'' styg met 'n X-15 onder 'n vlerk op]] * NB-52A (AF-reeksnommer 52-003) word uitgestal by die Pima Air & Space Museum langs die Davis–Monthan-lugmagbasis in Tucson, Arizona. Dit het die X-15-1 30 keer, die X-15-2 11 keer en die X-15-3 31 keer gelanseer sowel as die M2-F2 vier keer, die HL-10 11 keer en die X-24A twee keer. * NB-52B (AF-reeksnommer 52-008) word permanent uitgestal buite die noordhek van die Edwards-lugmagbasis, Kalifornië. Die vliegtuig het die meerderheid van die X-15-vlugte gelanseer. == Rekordvlugte == [[Lêer:X15 speed altitude.jpg|duimnael|Belangrike snelheids- en hoogtekenmerke van die X-15]] === Hoogste vlugte === Gedurende 13 van die 199 X-15-vlugte het agt vlieëniers bo 80&nbsp;km gevlieg en sodoende as ruimtevaarders gekwalifiseer volgens die [[Amerikaanse Gewapende Magte]] se definisie van die ruimtegrens. Al vyf Lugmagvlieëniers het hoër as 80&nbsp;km gevlieg en daar is terselfdertyd militêre ruimtevaardervlerke aan hulle toegeken vir hul prestasies, insluitend aan Adams, wat die onderskeiding postuum ontvang het na die vlug 191-ramp.<ref>Jenkins (2000), Appendix 8, p. 117.</ref> Die ander drie was egter NASA-werknemers en het destyds nie 'n vergelykbare toekenning ontvang nie. In 2004 het die Federale Lugvaartadministrasie sy eerste kommersiële ruimtevaardervlerke aan Mike Melvill en Brian Binnie, vlieëniers van die kommersiële SpaceShipOne, 'n ander ruimtetuig met 'n vlugprofiel vergelykbaar met die X-15's s'n, toegeken. Na aanleiding hiervan het NASA sy burgerlike ruimtevaardervlerke in 2005 aan Dana (toe lewend), en aan McKay en Walker (postuum) terugwerkend toegeken.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/missions/research/X-15_wings.html |title=X-15 Pioneers Honored as Astronauts |last=Johnsen |first=Frederick A. |date=23 August 2005 |website=NASA |access-date=16 January 2019 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921193231/https://www.nasa.gov/missions/research/X-15_wings.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.space.com/1465-nasa-15-pilots-awarded-astronaut-wings.html |title=Former NASA X-15 Pilots Awarded Astronaut Wings |last=Pearlman |first=Robert Z. |date=23 August 2005 |website=Space.com}}</ref>Forrest S. Petersen, die enigste vlootvlieënier in die X-15-program, het nooit die vliegtuig bo die vereiste hoogte geneem nie en dus nooit ruimtevaardervlerke verdien nie. Van die 13 vlugte het slegs twee, vlugte 90 en 91, onder leiding van Walker, die hoogte van 100&nbsp;km wat deur die FAI gebruik word om die [[Kármán-lyn]] aan te dui, oorskry. {| class="wikitable sortable" |+ X-15 vlugte hoër as 80 km<ref name="harvnb|Evans|2013b|p=12">{{harvnb|Evans|2013b|p=12}}</ref>{{sfn|X-15 First Flight|1991|loc=Appendix A}} |- style="background:#efefef;" ! Vlug ! Datum ! Maks. spoed ! Hoogte ! Vlieënier |- | '''Vlug 91''' | 22 Augustus 1963 |align="right"| {{convert|3794|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,58) |align="right"| {{convert|67.1|mi|km|abbr=on}} | Joseph A. Walker |- | '''Vlug 90''' | 19 Julie 1963 |align="right"| {{convert|3710|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,50) |align="right"| {{convert|65.9|mi|km|abbr=on}} | Joseph A. Walker |- | Vlug 62 | 17 Julie 1962 |align="right"| {{convert|3832|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,45) |align="right"| {{convert|59.6|mi|km|abbr=on}} | Robert M. White |- | Vlug 174 | 1 November 1966 |align="right"| {{convert|3750|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,46) |align="right"| {{convert|58.1|mi|km|abbr=on}} | William H. "Bill" Dana |- | Vlug 150 | 28 September 1965 |align="right"| {{convert|3732|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,33) |align="right"| {{convert|56.0|mi|km|abbr=on}} | John B. McKay |- | Vlug 87 | 27 Junie 1963 |align="right"| {{convert|3425|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 4,89) |align="right"| {{convert|54.0|mi|km|abbr=on}} | Robert A. Rushworth |- | Vlug 138 | 29 Junie 1965 |align="right"| {{convert|3432|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 4,94) |align="right"| {{convert|53.1|mi|km|abbr=on}} | [[Joe Engle|Joe H. Engle]] |- | Vlug 190 | 17 Oktober 1967 |align="right"| {{convert|3856|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,53) |align="right"| {{convert|53.1|mi|km|abbr=on}} | William J. "Pete" Knight |- | Vlug 77 | 17 Januarie 1963 |align="right"| {{convert|3677|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,47) |align="right"| {{convert|51.5|mi|km|abbr=on}} | Joseph A. Walker |- | Vlug 143 | 10 Augustus 1965 |align="right"| {{convert|3550|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,20) |align="right"| {{convert|51.3|mi|km|abbr=on}} | Joe H. Engle |- | Vlug 197 | 21 Augustus 1968 |align="right"| {{convert|3443|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,01) |align="right"| {{convert|50.7|mi|km|abbr=on}} | William H. Dana |- | Vlug 153 | 14 Oktober 1965 |align="right"| {{convert|3554|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,08) |align="right"| {{convert|50.5|mi|km|abbr=on}} | Joe H. Engle |- | Vlug 191 | 15 November 1967 |align="right"| {{convert|3570|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,20) |align="right"| {{convert|50.4|mi|km|abbr=on}} | Michael J. Adams^† |}^† fataal === Vinnigste aangetekende vlugte === {| class="wikitable sortable" |+ X-15 tien vinnigste vlugte<ref>{{harvnb|Evans|2013b}}</ref>{{sfn|X-15 First Flight|1991|loc=Appendix A}} |- style="background:#efefef;" ! Vlug ! Datum ! Topspoed ! Hoogte ! Vlieënier |- | Vlug 188 | 3 Oktober 1967 |align="right"| {{convert|4520|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 6,70) |align="right"| {{convert|19.3|mi|km|abbr=on}} | William J. "Pete" Knight |- | Vlug 175 | 18 November 1966 |align="right"| {{convert|4250|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 6,33) |align="right"| {{convert|18.7|mi|km|abbr=on}} | William J. "Pete" Knight |- | Vlug 59 | 27 Junie 1962 |align="right"| {{convert|4104|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,92) |align="right"| {{convert|23.4|mi|km|abbr=on}} | Joseph A. Walker |- | Vlug 45 | 9 November 1961 |align="right"| {{convert|4093|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 6,04) |align="right"| {{convert|19.2|mi|km|abbr=on}} | Robert M. White |- | Vlug 97 | 5 Desember 1963 |align="right"| {{convert|4018|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 6,06) |align="right"| {{convert|19.1|mi|km|abbr=on}} | Robert A. Rushworth |- | Vlug 64 | 26 Julie 1962 |align="right"| {{convert|3989|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,74) |align="right"| {{convert|18.7|mi|km|abbr=on}} | [[Neil Armstrong|Neil A. Armstrong]] |- | Vlug 137 | 22 Junie 1965 |align="right"| {{convert|3938|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,64) |align="right"| {{convert|29.5|mi|km|abbr=on}} | John B. McKay |- | Vlug 89 | 18 Julie 1963 |align="right"| {{convert|3925|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,63) |align="right"| {{convert|19.8|mi|km|abbr=on}} | Robert A. Rushworth |- | Vlug 86 | 25 Junie 1963 |align="right"| {{convert|3911|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,51) |align="right"| {{convert|21.2|mi|km|abbr=on}} | Joseph A. Walker |- | Vlug 105 | 29 April 1964 |align="right"| {{convert|3906|mph|km/h|0|abbr=on}} (Mach 5,72) |align="right"| {{convert|19.2|mi|km|abbr=on}} | Robert A. Rushworth |} == Vlieëniers == <gallery mode=packed heights=300> Lêer:X-15 Pilots - GPN-2000-000143.jpg|Die X-15-vlugbemanning, van links: lugmagkaptein [[Joe Engle|Joseph H. Engle]], lugmagmajoor Robert A. Rushworth, NASA-vlieënier John B. "Jack" McKay, lugmagmajoor William J. "Pete" Knight, NASA-vlieënier Milton O. Thompson en NASA-vlieënier William H. Dana. Lêer:X-15 Pilots.jpg|Die X-15-vlieëniers maak 'n grap voor die #2 vliegtuig, van links Joseph Engle, Robert Rushworth, John McKay, William Knight, Milton Thompson en William Dana. </gallery> {| class="wikitable sortable" |+ X-15-vlieëniers en hul prestasies tydens die program |- style="background:#efefef;" ! Vlieënier ! Werkgewer ! Jaar begin<br />deelneem aan X-15<ref name="whoswho">{{Cite book|url=https://archive.org/details/whoswhoinspace00cass|title=Who's Who in Space|last=Cassutt|first=Michael|date=November 1998|publisher=Macmillan Library Reference|isbn=9780028649658|edition=Subsequent|location=New York|language=en|url-access=registration}}</ref><ref name=X15FlightLog>{{cite web |url=http://www.mach25media.com/Resources/X15FlightLog.pdf |title=The X-15 Rocket Plane: Flying the First Wings Into Space-Flight Log |last=Evans |first=Michelle |date=2013 |pages=5, 32, 33 |website=Mach 25 Media}}</ref> ! Totale<br />vlugte ! AL-<br />ruimte-<br />vlugte ! FAI-<br />ruimte-<br />vlugte ! Maks.<br />Mach ! Maks.<br />spoed ! Maks.<br />hoogte |- | Michael J. Adams^† | Amerikaanse Lugmag | 1966 |align="center"| 7 |align="center"| 1 |align="center"| 0 |align="center"| 5,59 |align="right"| {{convert|3822|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|50.3|mi|km|abbr=on}} |- | [[Neil Armstrong|Neil A. Armstrong]] | NASA | 1960<ref>{{cite web |last1=Gibbs |first1=Yvonne |title=Neil Armstrong with X-15 #1 After Flight |url=https://www.nasa.gov/centers/dryden/multimedia/imagegallery/X-15/E-USAF-Armstrong-X-15.html |website=NASA |access-date=10 September 2023 |date=2 June 2015 |quote=Armstrong was actively engaged in both piloting and engineering aspects of the X-15 program from its inception. He completed the first flight in the aircraft equipped with a new flow-direction sensor (ball nose) and the initial flight in an X-15 equipped with a self-adaptive flight control system. He worked closely with designers and engineers in development of the adaptive system, and made seven flights in the rocket plane from December 1960 until July 1962.}}</ref> |align="center"| 7 |align="center"| 0 |align="center"| 0 |align="center"| 5,74 |align="right"| {{convert|3989|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|39.2|mi|km|abbr=on}} |- | Scott Crossfield | North American Aviation | 1959 |align="center"| 14 |align="center"| 0 |align="center"| 0 |align="center"| 2,97 |align="right"| {{convert|1959|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|15.3|mi|km|abbr=on}} |- | William H. Dana | NASA | 1965 |align="center"| 16 |align="center"| 2 |align="center"| 0 |align="center"| 5,53 |align="right"| {{convert|3897|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|58.1|mi|km|abbr=on}} |- | Joe Engle | Amerikaanse Lugmag | 1963 |align="center"| 16 |align="center"| 3 |align="center"| 0 |align="center"| 5,71 |align="right"| {{convert|3887|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|53.1|mi|km|abbr=on}} |- | William J. Knight | Amerikaanse Lugmag | 1964 |align="center"| 16 |align="center"| 1 |align="center"| 0 |align="center"| 6,7 |align="right"| {{convert|4519|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|53.1|mi|km|abbr=on}} |- | John B. McKay | NASA | 1960 |align="center"| 29 |align="center"| 1 |align="center"| 0 |align="center"| 5,65 |align="right"| {{convert|3863|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|55.9|mi|km|abbr=on}} |- | Forrest S. Petersen | [[Amerikaanse Vloot]] | 1958 |align="center"| 5 |align="center"| 0 |align="center"| 0 |align="center"| 5,3 |align="right"| {{convert|3600|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|19.2|mi|km|abbr=on}} |- | Robert A. Rushworth | Amerikaanse Lugmag | 1958 |align="center"| 34 |align="center"| 1 |align="center"| 0 |align="center"| 6,06 |align="right"| {{convert|4017|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|53.9|mi|km|abbr=on}} |- | Milton O. Thompson | NASA | 1963 |align="center"| 14 |align="center"| 0 |align="center"| 0 |align="center"| 5,48 |align="right"| {{convert|3723|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|40.5|mi|km|abbr=on}} |- | Joseph A. Walker^†† | NASA | 1960<ref>{{cite web |last1=Conner |first1=Monroe |title=Joseph A. Walker |url=https://www.nasa.gov/centers/armstrong/about/biographies/pilots/joseph-walker.html |website=NASA |access-date=10 September 2023 |date=23 June 2020 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206050527/https://www.nasa.gov/centers/armstrong/about/biographies/pilots/joseph-walker.html |url-status=dead }}</ref> |align="center"| 25 |align="center"| 3 |align="center"| 2 |align="center"| 5,92 |align="right"| {{convert|4104|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|67.0|mi|km|abbr=on}} |- | Robert M. White | Amerikaanse Lugmag | 1957 |align="center"| 16 |align="center"| 1 |align="center"| 0 |align="center"| 6,04 |align="right"| {{convert|4092|mph|km/h|0|abbr=on}} |align="right"| {{convert|59.6|mi|km|abbr=on}} |- |} ^† Sterf in ongeluk met X-15-3<br> ^†† Sterf in 'n groepformasie-ongeluk op 8 Junie 1966. == Spesifikasies == [[Lêer:North American X-15 3-view.svg|regs|300px|duimnael|Drieaansigskets]] [[Lêer:North American X-15 Cutdrawing.jpg|duimnael|X-15-deursnitskets]] Ander konfigurasies sluit die Reaction Motors XLR11 toegeruste X-15 en die langer weergawe in. {{Aircraft specs |ref=<ref name=X15FlightLog/><!-- reference --> |prime units?=imp <!-- Algemene eienskappe --> |crew=Een |length ft=49 |length in=2 |length note= |span ft=22 |span in=4 |span note= |height ft=13 |height in=1 |height note= |wing area sqft=200 |empty weight lb=14600 |empty weight note= |gross weight lb=33500 |more general= <!-- Powerplant --> |eng1 number=1 |eng1 name=[[Reaction Motors XLR99]]-RM-2 |eng1 type=[[Liquid-propellant rocket|liquid-fuelled]] [[rocket engine]] |eng1 lbf=70400 |more power= <!-- Performance --> |max speed mph=4520 |max speed mach=<!-- supersonic aircraft --> |range miles=280 |ceiling ft=354330 |climb rate ftmin=60000 |thrust/weight=2.07 |more performance= }} == Verwysings == {{verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Eksperimentele vliegtuie]] 1db2e7hrsxvmeiacvqkgp1li1qtuir0 0 453187 2970699 2833488 2026-09-25T16:15:15Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Toys "R" Us logo.svg]] → [[File:Toys "R" Us logo (2007).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 2970699 wikitext text/x-wiki [[File:Toys "R" Us logo (2007).svg|thumb|430x430px|Logo]] [[File:Toysrus Us.jpg|thumb|Toys R Us winkel.|360x360px]] '''Toys R Us''' is 'n Amerikaanse speelgoed-, klere- en babaprodukte-kleinhandelaar wat in April 1948 deur [[Charles Lazarus]] in [[Washington, D.C.]] gestig is. Die kleinhandelaar het aanvanklik as Children's Supermart begin en meubels verkoop totdat dit in Junie 1957 as Toys R Us herfokus het. Teen die einde van die 1970's het Toys R Us liggings regoor die [[Verenigde State]] geopen, gevolg deur nog 'n groot groei in die 1980's om een ​​van die VSA se voorste speelgoedkleinhandelaars te word. In die middel-1980's het dit internasionaal uitgebrei en Toys R Us Kanada en Toys R Us VK gevestig.<ref>{{Cite web |title=History of Toys "R" Us, Inc. |url=https://www.fundinguniverse.com/company-histories/toys-r-us-inc-history/ |access-date=2025-06-21 |website=FundingUniverse |language=en}}</ref> In September 2017 het Toys R Us aansoek gedoen vir bankrotskapbeskerming in die VSA en [[Kanada]].<ref>{{Cite news |date=2017-09-19 |title=Toys 'R' Us files for bankruptcy protection in US |url=https://www.bbc.com/news/business-41316205 |access-date=2025-06-21 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> In Junie 2018 het Toys R Us sy oorblywende 200 winkels gesluit nadat hulle bankrot verklaar is, maar sekere internasionale afdelings buite die Verenigde State het voortgeduur.<ref>{{Cite web |last=Hirsch |first=Lauren |date=2018-06-29 |title=Toys R Us stores closed on Friday, leaving behind nostalgia, anger and maybe a chance of revival |url=https://www.cnbc.com/2018/06/29/toys-r-us-closes-its-doors-on-friday-leaving-beind-nostalgia-anger-a.html |access-date=2025-06-21 |website=CNBC |language=en}}</ref> In Januarie 2019 is die globale (uitgesluit Kanada) Toys R Us intellektuele eiendom oorgedra aan Tru Kids, Inc. In Augustus 2021 het Tru Kids aangekondig dat Toys R Us meer as 400 winkels binne Macy's sou oopmaak vanaf 2022.<ref>{{cite web|last=Thomas|first=Lauren|date=August 19, 2021|title=Toys R Us is coming to more than 400 Macy's stores next year|url=https://www.cnbc.com/2021/08/19/toys-r-us-is-coming-to-more-than-400-macys-stores-next-year.html|access-date=October 13, 2022|website=CNBC}}</ref> 'n Paar nuwe losstaande winkels sou oopmaak, vanaf laat in 2021. Die vlagskipwinkel is in New Jersey by die American Dream-winkel- en vermaaklikheidskompleks geleë.<ref>{{cite web|date=December 17, 2021|title=Toys 'R' Us opening flagship store at American Dream in New Jersey this weekend|url=https://abc7ny.com/toys-r-us-american-dream-new-jersey-east-rutherford/11351663/|access-date=October 13, 2022|website=ABC7 New York}}</ref><ref>{{cite web|title=American Dream|url=https://www.americandream.com/|access-date=October 13, 2022|website=American Dream}}</ref><ref>{{cite web|last1=King|first1=Rebecca|last2=Cattafi|first2=Kristie|date=December 15, 2021|title=A first look inside the new Toys R Us in American Dream mall|url=https://www.northjersey.com/story/news/bergen/east-rutherford/2021/12/15/toys-r-us-american-dream-mall-nj-first-look-inside/6502417001/|access-date=October 13, 2022|website=NorthJersey.com}}</ref> 'n Tweede vlagskipwinkel is in November 2023 in die Mall of America in Bloomington, Minnesota, geopen.<ref>{{cite web|title=Toys "R" Us opens flagship store in Mall of America|url=https://www.cbsnews.com/minnesota/news/toys-r-us-opens-flagship-store-in-mall-of-america/|last=Rantala|first=Jason|date=November 17, 2023|access-date=December 11, 2023|work=CBS News|location=Minnesota, US}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Speelgoed]] a7vfyeedbt6wzp6eo9984vw3aepxae2 0 454222 2970804 2884708 2026-09-25T23:52:47Z Pynappel 70858 /* Swart aktivisme */ 2970804 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Lungi Ngidi | beeld = [[Lêer:Lungi Ngidi.jpg|200px]] | byskrif = <center>Ngidi in 2023</center> | land = Suid-Afrika | vollenaam = Lungisani True-man Ngidi | bynaam = | lewe = true | geboortedag = 29 | geboortemaand = 3 | geboortejaar = 1996 | geboorteplek = [[Durban]], [[KwaZulu-Natal]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | lengte = 1,93&nbsp;m<ref>{{en}} {{Cite web|first=Sandeep|last=Dwivedi|title=South Africa speeding star Lungi Ngidi's come a long way — From panic attack on Indian bus|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/south-africa-speeding-star-lungi-ngidis-come-a-long-way-from-panic-attack-on-indian-bus-5030782/|date=19 Januarie 2018|publisher=The Indian Express|quote=The feel-good story about the 6’4” young black pacer, son of domestic helps from Durban, who first went to school because of an anonymous benefactor, has got South Africa smiling.}}</ref> | kolf = Regshandig | boul = Regterarm vinnig | rol = Aanvangsbouler | internasionaal = true | toetsdebuutdatum = 13 Januarie | toetsdebuutjaar = 2018 | toetsdebuutteen = Indië | toetsno = 334 | laastetoetsdatum = 7 Augustus | laastetoetsjaar = 2024 | laastetoetsteen = Wes-Indië | toetshemp = 82 | edidebuutdatum = 7 Februarie | edidebuutjaar = 2016 | edidebuutteen = Indië | edino = 126 | laasteedidatum = 5 Maart | laasteedijaar = 2025 | laasteediteen = Nieu-Seeland | edihemp = 22 | T20Idebuutdatum = 20 Januarie | T20Idebuutjaar = 2017 | T20Idebuutteen = Sri Lanka | T20Ino = 67 | laasteT20Idatum = 29 September | laasteT20Ijaar = 2024 | laasteT20Iteen = Ierland | T20Ihemp = 22 | klub1 = Noordelikes | jaar1 = 2015–tans | klubnommer1 = | klub2 = Titane | jaar2 = {{nowrap|2016–2021}} | klubnommer2 = | klub3 = Essex | jaar3 = 2005 | klubnommer3 = | klub4 = Chennai Super Kings | jaar4 = 2018-2921 | klubnommer4 = | klub5 = Paarl Royals | jaar5 = 2023-tans | klubnommer5 = | klub6 = Royal Challengers | jaar6 = 2025 | klubnommer6 = | klub7 = | jaar7 = | klubnommer7 = | columns = 4 | column1 = [[Toetskrieket|Toetse]] | wedstryde1 = 20 | lopies1 = 97 | kolfgem1 = 4.85 | 100s/50s1 = 0/0 | hoogtelling1 = 19 | aflewerings1 = 2&nbsp;578 | paaltjies1 = 58 | boulgem1 = 23.37 | vyfin1 = 3 | tienin1 = 0 | besteboul1 = 6/39 | vang/stonk1 = 7/– | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde2 = 71 | lopies2 = 125 | kolfgem2 = 10.41 | 100s/50s2 = 0/0 | hoogtelling2 = 20* | aflewerings2 = 3&nbsp;288 | paaltjies2 = 112 | boulgem2 = 28.38 | vyfin2 = 2 | tienin2 = 0 | besteboul2 = 6/58 | vang/stonk2 = 18/– | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde3 = 50 | lopies3 = 41 | kolfgem3 = 8.20 | 100s/50s3 = 0/0 | hoogtelling3 = 13* | aflewerings3 = 1&nbsp;010 | paaltjies3 = 70 | boulgem3 = 21.45 | vyfin3 = 1 | tienin3 = 0 | besteboul3 = 5/39 | vang/stonk3 = 9/– | column4 = [[Eersterangse krieket|1ste rang]] | wedstryde4 = 34 | lopies4 = 150 | kolfgem4 = 5.55 | 100s/50s4 = 0/0 | hoogtelling4 = 19 | aflewerings4 = 4&nbsp;325 | paaltjies4 = 97 | boulgem4 = 24.04 | vyfin4 = 6 | tienin4 = 0 | besteboul4 = 6/37 | vang/stonk4 = 12/– | datum = 31 Augustus | jaar = 2025 | bron = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542023.html ESPNcricinfo }} '''Lungisani True-man Ngidi''' (gebore 29 Maart 1996) is 'n [[Suid-Afrika]]anse professionele [[krieket]]speler wat onder andere vir die [[Proteas|Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan]] speel.<ref name="Bio">{{en}} {{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542023.html |title=Lungi Ngidi |accessdate=13 June 2016 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> Tydens die Jaarlikse Suid-Afrikaanse Kriekettoekennings in 2018 is hy aangewys as een van die vyf "Krieketspelers van die Jaar".<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/news/27248/Markram-Ngidi-named-among-SA-Cricket-Annuals-Top-Five |title=Markram, Ngidi named among SA Cricket Annual's Top Five |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=29 November 2018 |archive-date=27 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221829/https://cricket.co.za/news/27248/Markram-Ngidi-named-among-SA-Cricket-Annuals-Top-Five |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Markram, Ngidi among SA Cricket Annual's Cricketers of the Year |url=https://www.espncricinfo.com/story/markram-ngidi-among-sa-cricket-annual-s-cricketers-of-the-year-1167457 |accessdate=29 November 2018 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> In Julie 2020 is Ngidi aangewys as beide [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en [[Twintig20|T20I]]-krieketspeler van die jaar tydens [[Krieket Suid-Afrika]] se jaarlikse toekenningseremonie.<ref>{{en}} {{cite web |title=Quinton de Kock, Laura Wolvaardt scoop up major CSA awards |url=https://www.espncricinfo.com/story/quinton-de-kock-laura-wolvaardt-scoop-up-major-csa-awards-1226217 |accessdate=4 Julie 2020 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> Hy het onder meer tydens die [[Kampioenetrofee 2025]], die [[krieketwêreldbeker]]toernooie in [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]], asook die [[T20I-wêreldbeker]]toernooie in [[T20I-wêreldbeker 2021|2021]], [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. Hy was ook deel van Suid-Afrika se seëvierende span wat tydens die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025]]-eindstryd [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] geklop het, gelyk aan die Proteas se tweede internasionale kriekettitel ná die [[Kampioenetrofee 1998]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report-4 |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=12 Oktober 2025}}</ref> == Vroeë lewe == Ngidi het in [[Kloof, KwaZulu-Natal|Kloof, Durban]] grootgeword en 'n beurs ontvang om by Highbury Preparatory School skool te gaan. Ngidi se ma was 'n huiswerker en sy pa 'n onderhoudswerker by 'n plaaslike skool. Ngidi het hierna 'n beurs ontvang om die [[Hilton College]] by te woon. Gedurende sy eerste drie jaar het Ngidi Hilton in [[rugby]] verteenwoordig voordat hy op krieket begin fokus het. By Hilton is Ngidi deur die voormalige Zimbabwiese veelsydige speler Neil Johnson afgerig.<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/school-coach-ngidi-a-special-human-being-20180118|title=School coach: Ngidi a 'special' human being|last=Burnard|first=Lloyd|date=18 Januarie 2018|publisher=Sport24|accessdate=19 Junie 2019}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://scroll.in/field/865604/the-story-of-lungi-ngidi-from-high-school-scholarship-to-south-africas-test-star|title=The story of Lungi Ngidi, from high school scholarship to South Africa's Test star|last=Said|first=Nick|publisher=Scroll|accessdate=19 Junie 2019}}</ref> Nadat hy aan Hilton gematrikuleer het, het Ngidi vir 'n Baccalaureusgraad in Sosiale Wetenskappe met Bedryfsosiologie aan die [[Universiteit van Pretoria]] ingeskryf.<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://thecricketpaper.com/featured/4037/manthorp-column-gibsons-faith-in-south-africas-bowling-reverse-pays-after-discovery-of-ngidi/|title=Manthorp column: Gibson's faith in South Africa's bowling reserves delivers after discovery of Ngidi|date=25 Januarie 2018|publisher=The Cricket Paper|accessdate=19 Junie 2019|archive-date=19 Junie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619153744/https://thecricketpaper.com/featured/4037/manthorp-column-gibsons-faith-in-south-africas-bowling-reverse-pays-after-discovery-of-ngidi/|url-status=dead}}</ref> == T20-franchiseloopbaan == Ngidi is ingesluit in die Northerns-krieketspan vir die 2015 Afrika T20-beker.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/africa-t20-cup-2015-16/content/squad/910903.html |title=Northerns Squad / Players |publisher=ESPNcricinfo |date=31 Augustus 2015}}</ref> In Julie 2016 het [[Krieket Suid-Afrika]] hom as die Afrika T20-beker-speler van die jaar aangewys.<ref name="awards">{{en}} {{cite web |title=Rabada dominates CSA awards |url=https://www.espncricinfo.com/story/fast-bowler-kagiso-rabada-dominates-cricket-south-africa-awards-1039711 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Julie 2016}}</ref> In Augustus 2017 is hy in Benoni Zalmi se groep vir die eerste seisoen van die T20 Global League ingesluit.<ref name="T20GL">{{en}} {{cite web|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|title=T20 Global League announces final team squads|accessdate=28 Augustus 2017|publisher=T20 Global League|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=5 September 2017|url-status=dead}}</ref> In Oktober 2017 het Krieket Suid-Afrika die toernooi egter aanvanklik tot November 2018 uitgestel, maar dit is kort daarna gekanselleer.<ref name="PP">{{en}} {{cite web |title=Cricket South Africa postpones Global T20 league |url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-south-africa-postpones-global-t20-league-1123408 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=10 Oktober 2017}}</ref> In Januarie 2018 is Ngidi deur die Chennai Super Kings in die 2018 IPL-veiling gekoop.<ref name="IPL2018">{{en}} {{cite web |title=List of sold and unsold players |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2018-player-auction-list-of-sold-and-unsold-players-1134446 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Januarie 2018}}</ref> In Oktober 2018 is hy in die Tshwane Spartans se groep vir die eerste uitgawe van die Mzansi Super League T20-toernooi ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/live-mzansi-super-league-player-draft-20181017 |title=Mzansi Super League – full squad lists |publisher=Sport24 |accessdate=17 Oktober 2018}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/mzansi-super-league-player-draft-the-story-so-far-17521199 |title=Mzansi Super League Player Draft: The story so far |publisher=Independent Online |accessdate=17 Oktober 2018}}</ref> In Maart 2019 is hy deur die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangewys as een van agt spelers om dop te hou voor die 2019 Indiese Premierligatoernooi.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/1109658 |title=Indian Premier League 2019: Players to watch |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=19 Maart 2019}}</ref> In September 2019 is Ngidi in die groep vir die Tshwane Spartans-span vir die 2019 Mzansi Superliga-toernooi ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads |title=MSL 2.0 announces its T20 squads |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=4 September 2019 |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904081427/https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads |url-status=dead}}</ref> In April 2021 is hy in die Northerns se groep ingesluit voor die 2021–22 krieketseisoen in Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22 |title=CSA reveals Division One squads for 2021/22 |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=20 April 2021 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420104034/http://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22 |url-status=dead}}</ref> == Internasionale loopbaan == [[Lêer:Lungi Ngidi 2022.jpg|duimnael|links|upright|Ngidi in 2022 tydens 'n [[Toetskrieket|toetswedstryd]] teen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] op die [[Melbourne-krieketveld]]]] In Januarie 2017 is Ngidi ingesluit in Suid-Afrika se [[Twintig20]]-internasionale (T20I) groep vir hul reeks teen [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]].<ref name="SAT20I">{{en}} {{cite web |title=Behardien to lead in T20 as SA ring changes |url=https://www.espncricinfo.com/story/farhaan-behardien-to-lead-in-t20-as-south-africa-ring-changes-1076764 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Januarie 2017}}</ref> Hy het sy T20I-debuut vir Suid-Afrika teen Sri Lanka op 20 Januarie 2017 gemaak<ref name="T20I">{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/936153.html |title=Sri Lanka tour of South Africa, 1st T20I: South Africa v Sri Lanka at Centurion, Jan 20, 2017 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Januarie 2017}}</ref> en is as speler van die wedstryd aangewys.<ref name="MOMdebut">{{en}} {{cite web |title=Miller powers SA to victory in 10-over thrash |url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-tour-of-south-africa-2016-17-936119/south-africa-vs-sri-lanka-1st-t20i-936153/match-report |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=20 Januarie 2017}}</ref> Tydens die T20I-reeks is Ngidi in Suid-Afrika se groep vir hul [[Internasionale eendagwedstryd]]e teen Sri Lanka ingesluit.<ref name="SAODI">{{en}} {{cite web |title=De Villiers, Ngidi included in SA one-day squad |url=https://www.espncricinfo.com/story/ab-de-villiers-and-lungi-ngidi-included-in-sa-one-day-squad-1079167 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=23 Januarie 2017}}</ref> Hy is egter weens 'n abdominale besering uit die EDI-reeks uitgesluit.<ref name="injury">{{en}} {{cite web |title=Lungi Ngidi to miss ODIs against Sri Lanka with abdomen injury |url=https://www.espncricinfo.com/story/lungi-ngidi-to-miss-odis-against-sri-lanka-with-abdomen-injury-1079727 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Januarie 2017}}</ref> In Januarie 2018 is Ngidi by Suid-Afrika se [[Toetskrieket|Toetsgroep]] gevoeg voor die tweede Toets teen [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]].<ref name="SA2ndTest">{{en}} {{cite web |title=Olivier, Ngidi added to South Africa squad for second Test |url=https://www.espncricinfo.com/story/duanne-olivier-lungi-ngidi-added-to-south-africa-squad-for-second-test-1132261 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Januarie 2018}}</ref> Hy het sy Toetsdebuut vir Suid-Afrika teen Indië op 13 Januarie 2018 gemaak. Hy het syfers van 7/87 in die wedstryd behaal, insluitend 6/39 in die tweede beurt, toe Suid-Afrika met 135 lopies gewen het.<ref name="Test">{{en}} {{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122277.html |title=2nd Test, India tour of South Africa at Centurion, Jan 13-17 2018 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=13 Januarie 2018}}</ref> Later in dieselfde maand is hy by Suid-Afrika se Internasionale eendagspan (EDI) vir hul reeks teen Indië ingesluit.<ref name="SAODI2">{{en}} {{Cite web |title=South Africa pick Ngidi and Zondo for India ODIs |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-pick-ngidi-and-zondo-for-india-odis-1134282 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=25 Januarie 2018}}</ref> Hy het sy EDI-debuut teen Indië op 7 Februarie 2018 gemaak.<ref name="ODI">{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122281.html |title=3rd ODI (D/N), India tour of South Africa at Cape Town, Feb 7 2018 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=7 Februarie 2018}}</ref> In Maart 2018 het Krieket Suid-Afrika 'n nasionale kontrak aan Ngidi toegeken voor die 2018–19-seisoen.<ref name="kontrak">{{en}} {{cite web |title=Markram, Ngidi awarded CSA central contracts |url=https://www.espncricinfo.com/story/aiden-markram-lungi-ngidi-awarded-csa-central-contracts-1139350 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Maart 2018}}</ref> In April 2019 is hy in Suid-Afrika se groep vir die [[Krieketwêreldbeker 2019]] aangewys.<ref name="contract">{{en}} {{cite web |title=Markram, Ngidi awarded CSA central contracts |url=https://www.espncricinfo.com/story/aiden-markram-lungi-ngidi-awarded-csa-central-contracts-1139350 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Maart 2018}}</ref> Op 4 Maart 2020, in die tweede eendagwedstryd teen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]], het Ngidi sy eerste vyf-paaltjie-oes in eendagkrieket geneem.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.sacricketmag.com/114845-2/ |title=Ngidi rips through Aussie batters |publisher=SA Cricket Mag |date=4 Maart 2020 |accessdate=4 Maart 2020}}</ref> In dieselfde wedstryd het hy die vinnigste bouler vir Suid-Afrika geword, in terme van wedstryde, om 50 paaltjies in eendagwedstryde te neem, en dit in sy 26ste wedstryd behaal.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://citizen.co.za/sport/south-african-sport/sa-cricket-sport/proteas/2250524/six-of-the-best-for-ngidi-as-proteas-restrict-aussies/ |title=Six of the best for Ngidi as Proteas restrict Aussies |publisher=The Citizen |date=4 Maart 2020 |accessdate=4 Maart 2020}}</ref> In September 2021 is Ngidi in Suid-Afrika se groep vir die [[T20I-wêreldbeker 2021]] aangewys.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-south-africa-leave-out-faf-du-plessis-and-imran-tahir-and-chris-morris-1276995 |title=T20 World Cup: South Africa leave out Faf du Plessis, Imran Tahir and Chris Morris |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 September 2021}}</ref> In Julie 2022, in die eerste wedstryd van die reeks teen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]], het Ngidi sy eerste vyf-paaltjie-oes in T20I-krieket geneem.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12346/12660175/england-beat-south-africa-in-first-t20-as-jonny-barstow-hits-90-and-moeen-ali-slams-record-16-ball-fifty |title=England beat South Africa in first T20 as Jonny Barstow hits 90 and Moeen Ali slams record 16-ball fifty |publisher=Sky Sports |accessdate=27 Julie 2022}}</ref> In Mei 2024 is hy as 'n reserwespeler in Suid-Afrika se groep vir die [[T20I-wêreldbeker 2024]] aangewys.<ref>{{en}} {{Cite web |title=South Africa Squad for ICC Men’s T20I World Cup |url=https://www.scorewaves.com/news-details/south-africa-squad-for-t20-world-cup |publisher=ScoreWaves |accessdate=12 Junie 2024}}</ref> In Junie 2025 het Ngidi met die Proteas in die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025]]-eindstryd teen Australië gespeel, wat Suid-Afrika se eerste [[Wêreldtoetskampioenskap]]-eindstrydverskyning was. Hy het boulsyfers van 0/45 tydens Australië se eerste kolfbeurt en 3/38 tydens die tweede Australiese kolfbeurt behaal. Sy boulsyfer in die tweede kolfbeurt het aansienlik tot Suid-Afrika se oorwinning met vyf paaltjies bygedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=18 Desember 2025}}</ref> == Swart aktivisme == In Julie 2020 het Ngidi die nasionale span versoek om 'n bespreking te voer oor die [[Black Lives Matter]]-beweging in Suid-Afrikaanse krieket, en dat die span die beweging moet ondersteun. Hy het ook geïnstitusionaliseerde [[rassisme]] in krieket aangespreek. Ngidi het gesê hy sal nie omgee om die leiding in die span se pogings te neem nie, en het onder andere gesê: "Ons is almal weer persoonlik bymekaar. Ons het natuurlik daaroor gepraat en almal is bewus van wat aangaan. Maar dit is tans ook 'n moeilike (kwessie) omdat ons nie bymekaar is nie. Ek dink dit is iets wat moeilik is om te bespreek wanneer ons almal nog geskei is, maar sodra ons weer kan speel, sal ons dit aanspreek".<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.news24.com/sport/cricket/proteas/lungi-ngidi-wont-mind-taking-lead-in-proteas-black-lives-matter-efforts-20200706|title=Lungi Ngidi won't mind taking lead in Proteas' Black Lives Matter efforts|publisher=[[Media24|Sport24]]|last=Schenk|first=Heinz|date=6 Julie 2020|accessdate=17 Julie 2020}}</ref> Sy kommentaar het teenstrydige sienings en kritiek van voormalige Proteas soos Rudi Steyn, Pat Symcox en Boeta Dippenaar uitgelok. Ten minste 30 voormalige Proteas, almal spelers van kleur, saam met vyf afrigters, het 'n kollektiewe verklaring uitgereik waarin hulle steun vir Ngidi en die BLM-beweging toon, terwyl hulle [[Krieket Suid-Afrika]] aangespoor het om "ondubbelsinnig te wees oor hul standpunt en seker te maak dat die probleem aangespreek word".<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.news24.com/amp/sport/cricket/proteas/30-former-proteas-express-united-support-for-lungi-ngidi-black-lives-matter-20200714|title=30 former Proteas express united support for Lungi Ngidi, Black Lives Matter|publisher=[[Media24|Sport24]]|last=Burnard|first=Lloyd|date=14 Julie 2020|accessdate=17 Julie 2020}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/lungi-ngidi-542023 Lungi Ngidi] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Lungi Ngidi |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Suid-Afrikaanse Krieketspelers}} {{Proteas (2019 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2021 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2022 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2023 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2025 Wêreldtoetskampioenskap)}} {{Proteas (2026 T20I-wêreldbeker)}} }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ngidi, Lungi}} [[Kategorie:Geboortes in 1996]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse krieketspelers]] g80bdvipb5a6rflz0yea57oo7xg9tco 0 456725 2970807 2861173 2026-09-25T23:53:36Z Pynappel 70858 /* Vroeë lewe en opvoeding */ 2970807 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Jasmine Crockett | beeld = Rep. Jasmine Crockett - 118th Congress (1).jpg | beeldonderskrif = Amptelike portret, 2023 | geboortenaam = | geboortedatum = | geboortejaar = 1981 | geboortemaand = 3 | geboortedag = 29 | geboorteplek = [[St. Louis]], [[Missouri]], VSA | sterfdatum = | sterfplek = | party =[[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokraat]] | nasionaliteit = Amerikaner | orde = Lid van die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] vir [[Texas]] se 30ste kongresdistrik | termynaanvang = 3 Januarie 2023 | termyneinde = | voorganger = Eddie Bernice Johnson | opvolger = | orde1 = Lid van die Texas Huis van Verteenwoordigers vir die 100ste distrik | termynaanvang1 = 12 Januarie 2021 | termyneinde1 = 3 Januarie 2023 | voorganger1 = Lorraine Birabil | opvolger1 = Venton Jones | ouers = Joseph en Gwen Crockett | eggenoot = | kinders = | alma_mater = Rhodes Kollege (BA)<br/>Texas Suidelike Universiteit<br/>Universiteit van Houston | religie = | handtekening = Jasmine Crockett Signature.svg }} '''Jasmine Felicia Crockett''' (gebore [[29 Maart]] [[1981]]) is 'n Amerikaanse politikus en prokureur wat sedert 2023 as 'n lid van die [[Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers]] vir [[Texas]] se 30ste kongresdistrik dien. Sy was voorheen tussen 2021 en 2023 'n lid van die Texas Huis van Verteenwoordigers. Sy is 'n lid van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]]. Crockett is bekend vir haar progressiewe aktivisme met betrekking tot burgerregte, strafregshervorming en stemregte.<ref>{{Cite web|url=http://crockett.house.gov/about|title=About the Congresswoman {{!}} Representative Crockett|date=2023-01-03|website=crockett.house.gov|language=en|access-date=2025-12-19}}</ref> Op 8 Desember 2025 het sy haar kandidatuur vir Amerikaanse Senaat aangekondig. Haar hoof mededinger in die Demokratiese voorverkiesing is James Talarico.<ref>{{Cite web|url=https://www.townandcountrytoday.com/politics/democratic-rep-jasmine-crockett-announces-us-senate-bid-in-texas-tells-trump-im-coming-for-you-11593033|title=Democratic Rep. Jasmine Crockett announces US Senate bid in Texas, tells Trump 'I'm coming for you'|date=2025-12-09|website=TownAndCountryToday.com|language=en|access-date=2025-12-19}}</ref> Crockett is een van sewe Swart vroue wat Senaatskandidate tydens die 2026 verkiesingsiklus is.<ref>{{Cite web|url=https://www.essence.com/news/money-career/black-women-running-for-senate-2026/|title=Meet The 7 Black Women Running For Senate In 2026 — And Why This Year Could Make History|date=2025-12-11|website=Essence|language=en-US|access-date=2025-12-19}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Crockett is op 29 Maart 1981 in [[St. Louis]] in [[Missouri]] gebore. Sy het by die Mary Institute en St. Louis Country Day School en Rosati-Kain Academy, 'n privaat Katolieke hoërskool vir meisies in St. Louis, skoolgegaan.<ref>{{Cite web|url=https://www.stlamerican.com/news/local-news/north-county-native-texas-transplant-sets-sights-on-congress/|title=North County native, Texas transplant, sets sights on Congress {{!}} The St Louis|date=2022-02-17|website=St. Louis American|language=en-US|access-date=2025-12-20}}</ref> Terwyl sy Rhodes College bygewoon het, is sy deur ’n professor aangeraai dat sy te veel persoonlikheid het om te berus by haar plan om ’n gesertifiseerde openbare rekenmeester te word. Die universiteit se hantering van ’n reeks haatmisdade op kampus het haar geïnspireer om 'n prokureur te word.<ref>{{Cite web|url=https://kvia.com/cnn-national/2021/07/23/why-texass-lone-black-freshman-democrat-refuses-to-give-up-on-the-fight-for-voting-rights/|title=Why Texas's lone Black freshman Democrat refuses to give up on the fight for voting rights|last=Newsource|first=C. N. N.|date=2021-07-23|website=KVIA|language=en-US|access-date=2025-12-20}}</ref> Sy het in 2003 haar BA-graad in besigheidsadministrasie aan die universiteit behaal.<ref>{{Cite web|url=https://ballotpedia.org/Jasmine_Crockett|title=Jasmine Crockett|date=2025-12-09|website=Ballotpedia|language=en|access-date=2025-12-20}}</ref> Sy het daarna in 2006 haar regsgraad van die Universiteit van Houston ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://bioguide.congress.gov/search/bio/C001130|title=Bioguide Search|website=bioguide.congress.gov|access-date=2025-12-20}}</ref> Nadat sy haar balie-eksamen geslaag het, is Crockett 'n openbare verdediger vir Bowie County in Oos-[[Texas]] aangewys. Sy het later 'n regsfirma gestig wat motorongeluk-eise hanteer het en ''pro bono''-sake vir [[Black Lives Matter]]-aktiviste opgeneem het.<ref name="Darling">{{cite magazine |title=Civil Rights Attorney Jasmine Crockett Is Making Waves as a Texas State Representative|url=https://darlingmagazine.org/interview-with-lawyer-jasmine-crockett/|access-date=20 Desember 2025 |magazine=[[Darling (magazine)|Darling]]|date=21 September 2020|language=en-US|archive-date=25 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025224737/https://darlingmagazine.org/interview-with-lawyer-jasmine-crockett/|url-status=live}}</ref> ==Politieke loopbaan== In 2020 is Crockett as 'n lid van die Texas Huis van Verteenwoordigers as 'n [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokraat]] verkies.<ref>{{Cite web|url=https://communityimpact.com/dallas-fort-worth/richardson/election-texas-2020-primary/2020/07/14/jasmine-felicia-crockett-edges-out-narrow-victory-over-incumbent-lorraine-birabil-in-race-for-house-district-100/|title=Jasmine Felicia Crockett edges out narrow victory over incumbent Lorraine Birabil in race for House District 100|last=Lueckemeyer|first=Olivia|date=2020-07-14|website=Community Impact|language=English|access-date=2025-12-20}}</ref> Haar kiesafdeling het 'n klein deel van die middestad [[Dallas]] beslaan. In November 2021 het sy haar kandidaatuur vir Kongres aangekondig nadat die sittende Kongreslid vir Texas se 30ste Kognresdistrik, Eddie Bernicee Johnson, bekend gemaak het dat sy nie herverkiesbaar is nie. Johnson het kort daarna verklaar dat sy Crockett se kandidaatskap sou ondersteun.<ref>{{Cite web|url=https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/11/24/state-rep-jasmine-crockett-expected-to-announce-run-for-tx-30-with-eddie-bernice-johnsons-support/|title=Texas Rep. Jasmine Crockett seeking Dallas U.S. House seat with Eddie Bernice Johnson’s endorsement|date=2021-11-24|website=Dallas News|language=en|access-date=2025-12-20}}</ref> Sy het die Demokratiiese voorverkiesing in Mei 2022 sowel as die algemene verkiesing in November 2022 gewen.<ref>{{Cite web|url=https://www.dallasnews.com/news/politics/2022/11/08/race-to-succeed-retiring-rep-eddie-bernice-johnson-means-generational-change-for-district/|title=Democrat Jasmine Crockett wins race to succeed retiring Rep. Eddie Bernice Johnson |date=2022-11-09|website=Dallas News|language=en|access-date=2025-12-20}}</ref> Sy is in 2024 herverkies.<ref>{{Cite web|url=https://www.wdbj7.com/2024/11/06/democrat-jasmine-crockett-wins-reelection-us-house-texas-30th-congressional-district/|title=Democrat Jasmine Crockett wins reelection to U.S. House in Texas’ 30th Congressional District|date=2024-11-06|language=en|access-date=2025-12-20}}</ref> ==2026-Senatorskandidaatskap== Ná weke se bespiegelings het Crockett op 8 Desember 2025 haar kandidaatskap vir Amerikaanse Senaat aangekondig. Die Demokrate beskou die senaatsverkiesing in Texas as deurslaggewend vir hul plan om die meerderheid in die Senaat te herwin.<ref>{{Cite web|url=https://www.fox4news.com/news/jasmine-crockett-running-for-senate-texas|title=Texas Rep. Jasmine Crockett launches U.S. Senate campaign|last=Shaw|first=Mack|date=2025-12-08|website=FOX 4|language=en-US|access-date=2025-12-20}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} ==Eksterne skakels== {{vertaaluit| taalafk = en| il = Jasmine Crockett}} {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Crockett, Jasmine}} [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] 7n6g6mwmmu19uy1kiifw8xik65te0rh 2 458382 2970632 2970610 2026-09-25T13:14:39Z Zeetharr 203714 2970632 wikitext text/x-wiki My naam is Zeetharr [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 1|Draft 1]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 2|Draft 2]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 3|Draft 3]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 4|Draft 4]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 5|Draft 5]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 6|Draft 6]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 7|Draft 7]] [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 8|Draft 8]] m7qiu82dvjmnw417gbzqeqf9rgynpaw 0 460969 2970800 2957791 2026-09-25T23:36:30Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970800 wikitext text/x-wiki {{Short description|Verskuiwing en deportasie van mense in die Sowjetunie}} {{Inligtingskas Burgerlike aanval | title = Bevolkingsverskuiwing in die Sowjetunie | partof = die [[dekoelakisering]], die [[gedwonge nedersettings in die Sowjetunie]] en die [[Tweede Wêreldoorlog]] | image = Uskut.jpg | image_size = 250 | alt = | caption = Die leë Krim-Tataarse dorp Üsküt, naby [[Aloesjta]], foto geneem in 1945 ná die [[Deportasie van die Krim-Tatare|algehele deportasie van sy inwoners]] | map = Karte Entkulakisierung.png | map_size = | map_alt = | map_caption = Algemene roetes van deportasie tydens die [[dekoelakisering]] oor die hele Sowjetunie in 1930–1931 | motive = [[Russifisering]],{{sfn|Bekus|2010|p=42}} [[kolonialisme]],<ref>{{cite web| work=Wall Street Journal| title=Russia's Crimes of Colonialism| author=Casey Michael|url=https://www.wsj.com/articles/russias-crimes-of-colonialism-putin-ukraine-war-empire-eurasia-lavrov-africa-soviet-union-11660076835| date=9 August 2022}}</ref> goedkoop arbeid vir [[gedwonge nedersettings in die Sowjetunie]] | location = [[Sowjetunie]] en [[Besetting van die Baltiese state|beset gebied]] | target = [[Koelake]] (welaf-boere), etniese minderhede, geestelikes, ongewenste burgers van Sowjet- en beset gebied | coordinates = | date = 1930–1952 | time = | timezone = | type = [[Etniese suiwering]], [[bevolkingsverskuiwing]], [[dwangarbeid]], [[volksmoord]],<ref name=europarl>{{Cite web |url=http://www.unpo.org/article/438 |title=UNPO: Tsjetsjnië: Europese Parlement erken die volksmoord op die Tsjetsjniese volk in 1944 |access-date= 1 Mei 2026 |archive-date= 4 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604125012/http://www.unpo.org/article/438 |url-status=dead }}</ref><ref name="Rosefielde84">{{cite book |title= Red Holocaust |last= Rosefielde |first= Steven |author-link= Steven Rosefielde |year= 2009 |publisher= [[Routledge]] |isbn= 978-0-415-77757-5 |page=[https://archive.org/details/redholocaust00rose/page/n102 84] |title-link= Red Holocaust (2009 book) }}</ref><ref name=perovic/><ref name=jeffburds>{{cite journal |last=Burds|first=Jeffrey|date=1 April 2007|title=The Soviet War against 'Fifth Columnists': The Case of Chechnya, 1942–4|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_2007-04_42_2/page/267|journal=Journal of Contemporary History|volume=42|issue=2|pages=267–314 |doi=10.1177/0022009407075545 |s2cid=159523593}}</ref> [[klassemoord]] | fatalities = ~800 000{{Sfn|Grieb|2014|p=930}}–1 500 000{{Sfn|Werth|2004|p=73}} in die USSR | victims = 6 000 000 Sowjet-burgers gedeporteer na [[gedwonge nedersettings in die Sowjetunie]] | perps = [[OGPU]] / [[NKWD]] | susperps = | susperp = | weapons = | numparts = | numpart = | dfens = | dfen = | footage = }} {{Bevolkingsverskuiwing in die Sowjetunie}} {{Kantbalk Stalinisme}} Vanaf 1930 tot 1952 het die [[regering van die Sowjetunie]], op bevel van die Sowjet-leier [[Josef Stalin]] en onder leiding van die [[NKWD]]-amptenaar [[Lawrenti Beria]], bevolkings van verskeie groepe gedwonge [[Bevolkingsverskuiwing|verskuif]]. Hierdie aksies kan in die volgende breë kategorieë geklassifiseer word: [[deportasie]]s van "[[Anti-Sowjetisme|anti-Sowjet]]"-kategorieë van die bevolking (dikwels geklassifiseer as "[[Vyand van die volk|vyande van die volk]]"), deportasies van hele nasionaliteite, verskuiwing van arbeidsmagte, en georganiseerde migrasies in teenoorgestelde rigtings om [[Etniese suiwering|etnies gesuiwerde]] gebied te vul. [[Dekoelakisering]] het die eerste keer aangedui dat 'n hele klas gedeporteer is, terwyl die [[Deportasie van Koreane in die Sowjetunie|deportasie van Sowjet-Koreane]] in 1937 die presedent gestel het van 'n spesifieke etniese deportasie van 'n hele nasionaliteit.{{sfn|Ellman|2002|p=1158}} In die meeste gevalle was hul bestemmings onderbevolkte afgeleë gebied. Dit sluit deportasies na die Sowjetunie van nie-Sowjet-burgers van lande buite die USSR in. Daar is geraam dat die interne [[gedwonge migrasie]]s in geheel ten minste 6&nbsp;miljoen mense geraak het.{{Sfn|Werth|2004|p=73}}{{Sfn|Polian|2004|p=4}}<ref name="Rosefielde83">{{cite book |title= Red Holocaust |last= Rosefielde |first= Steven |author-link= Steven Rosefielde |year= 2009 |publisher= [[Routledge]] |isbn= 978-0-415-77757-5 |page=[https://archive.org/details/redholocaust00rose/page/n101 83] |title-link= Red Holocaust (2009 book) }}</ref>{{Sfn|Ellman|2002|p=1159}} Van hierdie totaal is 1,8&nbsp;miljoen [[koelak]]ke in 1930–31 gedeporteer, 1,0&nbsp;miljoen boere en etniese minderhede in 1932–1939, terwyl ongeveer 3,5&nbsp;miljoen etniese minderhede gedurende 1940–52 verder hervestig is.{{Sfn|Ellman|2002|p=1159}} Sowjet-argiewe het 390 000{{sfn|Pohl|1997|p=58}} sterftes gedurende die gedwonge hervestiging van koelakke en tot 400 000 sterftes van mense wat gedurende die 1940's na gedwonge nedersettings gedeporteer is, gedokumenteer;{{sfn|Pohl|1997|p=148}} [[Nicolas Werth]] plaas die algehele sterftes egter nader aan tussen 1 en 1,5&nbsp;miljoen wat as gevolg van die deportasies omgekom het.{{Sfn|Werth|2004|p=73}} Hedendaagse historici klassifiseer hierdie deportasies as 'n [[misdaad teen die mensdom]] en etniese [[vervolging]]. Twee van hierdie gevalle met die hoogste sterftesyfers is as [[volksmoord]]e beskryf — die [[deportasie van die Krim-Tatare]] is deur [[Oekraïne]] en verskeie ander lande as volksmoord verklaar, terwyl die [[deportasie van die Tsjetsjniërs en Ingoesjetiërs]] onderskeidelik deur die [[Europese Parlement]] as volksmoord verklaar is. Op 26 April 1991 het die Hoogste Sowjet van die Russiese Sosialistiese Federale Sowjet-Republiek, onder sy voorsitter [[Boris Jeltsin]], die wet Oor die Rehabilitasie van Onderdrukte Volkere aangeneem, met Artikel 2 wat alle massa-deportasies as "Stalin se beleid van laster en volksmoord" veroordeel.<ref name=perovic>{{cite book |title=Perovic, Jeronim (2018). From Conquest to Deportation: The North Caucasus under Russian Rule. Oxford University Press. ISBN 9780190934675. OCLC 1083957407. |pages=320 |isbn=9780190934675 |url=https://books.google.com/books?id=O19gDwAAQBAJ&pg=PA320|last1=Perovic |first1=Jeronim |date=June 2018 |publisher=Oxford University Press }}</ref> Die Sowjetunie het ook deportasies in beset gebied uitgevoer, met meer as 50 000 wat omgekom het uit die [[Besetting van die Baltiese state|Baltiese state]] en 300 000 tot 360 000 wat omgekom het tydens die [[Vlug en uitsetting van Duitsers (1944–1950)|uitsetting van Duitsers]] uit Oos-Europa as gevolg van Sowjet-deportasie, slagtings, en interneringskampe en arbeidskampe.<ref name="Erlebenisberichte 1989, pp. 40">Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1978. Bericht des Bundesarchivs vom 28 Mai 1974. Archivalien und ausgewälte Erlebenisberichte, Bonn 1989, pp. 40–41, 46–47, 51–53</ref> ==Deportasie van sosiale groepe== {{Main|Dekoelakisering|De-Kosakkisering}} Baie Sowjet-boere is, ongeag hul werklike inkomste of eiendom, as "[[Koelak]]ke" bestempel omdat hulle kollektivisering teengestaan het. Hierdie term het histories verwys na relatief welaf-boere sedert die latere [[Russiese Ryk]]. Koelak was die mees algemene kategorie van gedeporteerde Sowjet-burger.<ref>{{cite web |url=http://gulaghistory.org/exhibits/nps/onlineexhibit/stalin/crimes.php |title=Gulag: Soviet Forced Labor Camps and the Struggle for Freedom |publisher=Gulaghistory.org |access-date=17 February 2015 |archive-date=5 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071105114641/http://gulaghistory.org/exhibits/nps/onlineexhibit/stalin/crimes.php |url-status=dead }}</ref> Die hervestiging van mense wat amptelik as ''koelakke'' aangewys is, het tot vroeg in 1950 voortgeduur, met inbegrip van verskeie groot golwe: op 5 September 1951 het die Sowjet-regering die deportasie van koelakke uit die [[Litause SSR]] beveel weens "vyandige optrede teen [[kolchose]]", wat een van die laaste hervestigings van daardie sosiale groep was.{{sfn|Bugay|1996|p=166}} Groot getalle "koelakke", ongeag hul nasionaliteit, is in [[Siberië]] en [[Sentraal-Asië]] hervestig. Volgens data uit Sowjet-argiewe, wat in 1990 gepubliseer is, is 1 803 392 mense in 1930 en 1931 na arbeidskolonies en kampe gestuur, en 1 317 022 het hul bestemming bereik. Deportasies op 'n kleiner skaal het ná 1931 voortgeduur. Die gerapporteerde getal koelakke en hul familielede wat van 1932 tot 1940 in arbeidskolonies dood is, was 389 521.<ref>[http://users.cyberone.com.au/myers/courtois.html]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114220819/http://users.cyberone.com.au/myers/courtois.html|date=14 January 2009}}</ref> Die totale aantal gedeporteerdes is omstrede. Konserwatiewe ramings veronderstel dat 1 679 528–1 803 392 mense gedeporteer is,{{Sfn|Viola|2007|p=32}} terwyl die hoogste ramings is dat teen 1937 15&nbsp;miljoen koelakke en hul gesinne gedeporteer is, en dat baie mense tydens die deportasie gesterf het, maar die volle getal is nie bekend nie.<ref name=":0">{{Cite book|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_b0e7|last=Sebag Montefiore|first=Simon|publisher=W&N|year=2014|isbn=978-1780228358|pages=[https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_b0e7/page/84 84]|quote=By 1937, 18,5 million were collectivized but there were now only 19.9 million households: 5.7 million households, perhaps 15 million persons, had been deported, many of them dead}}</ref> In die laat 1920's en 1930's is miljoene Russe na Kasakstan gedeporteer, en daar is na hulle verwys as spesiale setlaars, en vanaf 1933 is hulle bekend gestaan as arbeidsetlaars. Hulle was nie gevangenes van die Goelag nie. As gevolg hiervan is Karaganda en baie ander nedersettings in Kasakstan gestig. Op 1 Junie 1938 was daar 100 arbeidsnedersettings in die Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek, waar oorlewendes van die dekoelakisering gewoon het. Benewens ander dokumente het, byvoorbeeld op 8 Mei 1931, die A. A. Andrejev-kommissie 'n konsep-resolusie uitgereik oor die moontlikheid om 150 000 "koelak-plase" in Noordoos-Kasakstan te vestig. Die afstammelinge van hierdie Russe woon vandag steeds reg deur Kasakstan. Die bevolking van die republiek het van 2,5 miljoen in 1933 tot 6 miljoen voor die oorlog gegroei. ==Etniese operasies== {{Main|Vlug van Pole uit die USSR|Deportasies van die Ingriese Finne|Deportasie van Chinese in die Sowjetunie|Deportasie van Koreane in die Sowjetunie|Deportasie van die Sowjet-Grieke}} [[File:Soviet occupation of Bessarabia and Northern Bukovina 03.jpg|thumb|'n Trein met Roemeense vlugtelinge ná die [[Sowjet-anneksasie van Bessarabië en Noord-Boekowina|Sowjet-anneksasie van Bessarabië]]]] Gedurende die 1930's het die kategorisering van sogenaamde vyande van die volk verskuif van die gewone [[Marxisme–Leninisme|Marxisties-Leninistiese]], klasse-gebaseerde terme, soos ''koelak'', na etnies-gebaseerde terme.<ref>{{Harvnb|Martin|1998}}.</ref> Die gedeeltelike verwydering van potensieel onrusstigtende etniese groepe was 'n tegniek wat [[Josef Stalin]] gedurende sy regering konsekwent gebruik het;<ref>{{Harvnb|Pohl|1999}}.</ref> tussen 1935 en 1938 alleen is ten minste tien verskillende nasionaliteite gedeporteer.<ref>{{Harvnb|Martin|1998|p=815}}. Pole, Duitsers, Finne, Este, Lette, Koreane, Italianers, Chinese, Koerde en Iraniërs.</ref> [[Operasie Barbarossa|Duitsland se inval in die Sowjetunie]] het tot 'n massiewe eskalasie van Sowjetse etniese suiwering gelei.<ref>{{Harvnb|Martin|1998|p=820}}.</ref> Die [[deportasie van Koreane in die Sowjetunie]], oorspronklik in 1926 bedink, in 1930 begin en in 1937 deurgevoer, was die eerste massa-verskuiwing van 'n hele nasionaliteit in die [[Sowjetunie]].<ref>{{cite book|author=J. Otto Pohl|title=Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949|url=https://books.google.com/books?id=SnLANpCfDn4C|year=1999|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-30921-2|pages=9–20}}</ref> Byna die hele Sowjetbevolking van [[Koreane|etniese Koreane]] (171 781 mense) is in Oktober 1937 [[Gedwonge nedersettings in die Sowjetunie|gedwonge verskuif]] vanaf die [[Russiese Verre-Ooste]] na onbevolkte gebied van die [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kazachse SSR]] en die [[Oesbekiese SSR]].<ref>[http://www.novayagazeta.ru/data/2009/063/22.html First deportation and the "Effective manager"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620231557/http://www.novayagazeta.ru/data/2009/063/22.html |date=20 June 2009 }}, [[Novaja Gazeta]], deur [[Pavel Polian|Pavel Poljan]] en Nikolai Pobol</ref> As 'n mens na die hele tydperk van Stalin se bewind kyk, kan jy lys: [[Ingriese Finne]] (1929–1931 en 1935–1939), [[Kalmukke]], [[Balkare]], [[Italianers van die Krim]], [[Karatsjais]], [[Meschetiese Turke]], [[Karapapakhs]], en [[Koreane|Koreane van die Verre-Ooste]] (1937), [[Pole]] (1939–1941 en 1944–1945), [[Finne|Finse mense in Karelië]] (1940–1941, 1944), [[Kola-Noorweërs]] (1940–1942), [[Roemeniërs]] (1941 en 1944–1953), [[Este]], [[Lette]], en [[Litauers]] (1941 en 1945–1949), [[Wolga-Duitsers]] (1941–1945), [[Tsjetsjniërs]], [[Ingoesjetiërs]], [[Krim-Tatare]] en [[Grieke in Oekraïne|Krim-Grieke]] (1944), en [[Kaukasus-Grieke]] (1949–1950). Kort voor, gedurende en onmiddellik ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Stalin 'n reeks deportasies op 'n geweldige skaal uitgevoer wat die etniese kaart van die Sowjetunie diepgaande beïnvloed het.<ref>{{cite web |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |author=Stephen Wheatcroft |publisher=Sovietinfo.tripod.com |access-date=17 February 2015 |archive-date=17 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=dead }}</ref> Daar word geraam dat tussen 1941 en 1949 byna 3,3&nbsp;miljoen na Siberië en die Sentraal-Asiatiese republieke gedeporteer is.<ref>{{cite book|author=Philip Boobbyer|title=The Stalin Era|url=https://books.google.com/books?id=lYMsIE5KjmMC&pg=PA130|year=2000|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-18298-0|page=130}}</ref> ===Westelike anneksasies en deportasies, 1939–1941=== {{See also|Junie-deportasie}} [[Lawrenti Beria]], die hoof van die [[KGB|NKWD]], die Sowjetse [[geheime polisie]], was verantwoordelik vir die organisering en uitvoering van talle deportasies van etniese minderhede gedurende daardie tyd.{{sfn|Mikaberidze|2015|p=191}} Ná die [[Sowjetinval van Pole (1939)|Sowjetinval van Pole]] wat gevolg het op die ooreenstemmende [[Inval van Pole (1939)|Duitse inval]] wat die begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in 1939 gemerk het, het die Sowjetunie die oostelike dele van Pole (in Pole bekend as ''[[Kresy]]'' of in die USSR sowel as in Belarus en Oekraïne bekend as [[Wes-Belarus]] en [[Wes-Oekraïne]]) van die [[Tweede Poolse Republiek]] geannekseer, wat toe die westelike dele van die [[Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Wit-Russiese SSR]] en die [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek|Oekraïense SSR]] geword het. Van 1939–1941 is 1,45&nbsp;miljoen mense wat in die streek gewoon het, deur die Sowjetregime gedeporteer. Volgens Poolse historici was 63,1% van hierdie mense Pole en 7,4% van hulle [[Jode]].<ref>Poland's Holocaust, Tadeusz Piotrowski, 1998 {{ISBN|0-7864-0371-3}}, P.14</ref> Voorheen is geglo dat ongeveer 1,0&nbsp;miljoen Poolse burgers in die hande van die Sowjets gesterf het,<ref>Franciszek Proch, Poland's Way of the Cross, New York 1987 P.146</ref> maar onlangs raam Poolse historici, hoofsaaklik gebaseer op hul studie van Sowjetargiewe, dat ongeveer 350 000 mense wat van 1939–1945 gedeporteer is, gesterf het.<ref>{{cite web |url=http://www.projectinposterum.org/docs/european_WWII_casualties.htm |title=European WWII Casualties |publisher=Project InPosterum |access-date=17 February 2015 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003072010/http://www.projectinposterum.org/docs/european_WWII_casualties.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.warsawuprising.com/paper/wrobel2.htm |title=Piotr Wrobel. The Devil's Playground: Poland in World War II |publisher=Warsawuprising.com |access-date=17 February 2015 |archive-date=27 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180427172018/http://www.warsawuprising.com/paper/wrobel2.htm |url-status=dead }}</ref> Dieselfde beleid is in die [[Baltiese state|Baltiese republieke]] van [[Letse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Letland]], [[Litause Sosialistiese Sowjetrepubliek|Litaue]] en [[Estiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Estland]] toegepas (sien [[Sowjetdeportasies uit Estland]], [[Sowjetdeportasies uit Letland|Letland]] en [[Sowjetdeportasies uit Litaue|Litaue]]).<ref>[http://www.am.gov.lv/en/latvia/History-of-Occupation/briefing-paper4/] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709020049/http://www.am.gov.lv/en/latvia/History-of-Occupation/briefing-paper4/|date=9 July 2007}}</ref> Daar word geraam dat meer as 200 000 mense in 1940–1953 uit die Baltiese gebied gedeporteer is. Daarbenewens is ten minste 75 000 na die [[Goelag]] gestuur. 10% van die hele volwasse Baltiese bevolking is gedeporteer of na arbeidskampe gestuur.<ref>[http://www.ahtg.net/TpA/baltstat.html]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420175950/http://www.ahtg.net/TpA/baltstat.html|date=20 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rel.ee/eng/communism_crimes.htm |title=Taigi veebimüük &#124; Taig.ee |publisher=Rel.ee |access-date=17 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010301223347/http://www.rel.ee/eng/communism_crimes.htm |archive-date=1 March 2001 }}</ref> In 1989 het inheemse Lette slegs 52% van die bevolking van hul eie land verteenwoordig. In Estland was die syfer 62%.<ref>Laar, M. (2009). The Power of Freedom. Central and Eastern Europe after 1945. Centre for European Studies, p. 36. {{ISBN|978-9949-18-858-1}}</ref> In Litaue was die situasie beter omdat die migrante wat na daardie land gestuur is, eintlik na die voormalige gebied van [[Oos-Pruise]] (nou [[Kaliningrad]]) verhuis het, wat, in teenstelling met die oorspronklike planne, nooit deel van Litaue geword het nie.<ref>Misiunas, Romuald J. and Rein Taagepera. (1983). Baltic States: The Years of Dependence, 1940–1980. University of California Press. Hurst and Berkeley.</ref> Soortgelyk is [[Roemeniërs]] van [[Tsjernivtsi-oblas]] en [[Moldawiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Moldawië]] in groot getalle gedeporteer wat tussen 200 000 en 400 000 wissel.<ref>{{cite web |url=http://www.east-west-wg.org/cst/cst-mold/bessara.html |title=east-west-wg.org |publisher=east-west-wg.org |access-date=17 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913005040/http://www.east-west-wg.org/cst/cst-mold/bessara.html |archive-date=13 September 2014 }}</ref> (Sien [[Sowjetdeportasies uit Bessarabië]].) ===Tweede Wêreldoorlog, 1941–1945=== {{See also|Deportasie van die Krim-Tatare|Deportasie van die Tsjetsjniërs en Ingoesjetiërs|Deportasie van die Meschetiese Turke|Deportasie van die Karatsjais|Deportasie van die Balkare|Deportasie van die Kalmukke}} [[File:Iš Lietuvos į Dalstrojų.png|thumb|right|Roete van mense wat van [[Litaue]] na afgeleë streke van die [[Verre Ooste]] gedeporteer is, tot {{convert|6,000|miles}} ver]] Tydens die Tweede Wêreldoorlog, veral in 1943–44, het die Sowjetregering 'n reeks [[deportasie]]s uitgevoer. Sowat 1,9&nbsp;miljoen mense is na Siberië en die Sentraal-Asiatiese republieke gedeporteer. Volgens die Sowjets het, van ongeveer 183 000 Krim-Tatare, 20 000 of 10% van die hele bevolking in Duitse bataljons gedien,<ref>Alexander Statiev, "The Nature of Anti-Soviet Armed Resistance, 1942–44", ''[[Kritika (journal)|Kritika]]: Explorations in Russian and Eurasian History'' (Spring 2005) 285–318</ref> hoewel die syfer in vraag afgelei is uit 'n enkele SS-verslag oor hoeveel individue verwag is om bereid te wees om saam te werk en weerspreek word deur amptelike statistiese rekords, wat aandui dat die getal werklik ongeveer 3 000 was, met slegs 800 wat vrywilligers was.<ref>{{Cite web |title=How many Crimean Tatars actually served the Nazis |url=https://en.ua2.news/773-how-many-crimean-tatars-actually-served-the-nazis.html |access-date=2023-10-28 |website=UA2.news — independent analytical online magazine |language=ru }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Gevolglik is [[Tatare]] ook ''en masse'' deur die Sowjets ná die oorlog verskuif.<ref>A. Bell-Fialkoff, A Brief History of Ethnic Cleansing. Foreign Affairs, 1993, 110–122</ref> [[Wjatsjeslaf Molotof]] het hierdie besluit geregverdig en gesê: "Die feit is dat ons gedurende die oorlog verslae oor massa-verraad ontvang het. Bataljons Kaukasiërs het ons aan die fronte teëgestaan en ons van agter af aangeval. Dit was 'n saak van lewe en dood; daar was nie tyd om die besonderhede te ondersoek nie. Natuurlik het onskuldiges gely. Maar ek meen, gegewe die omstandighede, het ons reg opgetree."<ref>Chuev, Feliks. Molotov Remembers. Chicago: I. R. Dee, 1993, p. 195</ref> Historikus [[Ian Grey]] skryf: "Teenoor die Moslem-volkere het die Duitsers 'n welwillende, byna paternalistiese beleid gevolg. Die Karatsjais, Balkare, Ingoesjetiërs, Tsjetsjniërs, Kalmukke en Tatare van die Krim het almal in 'n mate Duits-vriendelike simpatieë getoon. Dit was slegs die haastige onttrekking van die Duitsers uit die Kaukasus ná die Slag van Stalingrad wat hulle verhinder het om die Moslem-volk vir effektiewe anti-Sowjetaksie te organiseer. Die Duitsers het egter hardop gespog dat hulle 'n sterk 'vyfde kolonne' in die Kaukasus agtergelaat het."<ref>Grey, Ian. Stalin, Man of History. London: Weidenfeld and Nicolson, 1979, p. 373</ref> Wolga-Duitsers<ref>[http://www.volgagermans.net/volgagermans/Volga%20German%20Deportation.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806104429/http://www.volgagermans.net/volgagermans/Volga%20German%20Deportation.htm|date=6 August 2009}}</ref> en sewe (nie-[[Slawiese volke|Slawiese]]) nasionaliteite van die [[Krim]] en die noordelike [[Kaukasus]] is gedeporteer: die Krim-Tatare,<ref>[http://www.euronet.nl/users/sota/statshist.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015035819/http://www.euronet.nl/users/sota/statshist.html|date=15 October 2009}}</ref> [[Kalmukke]], [[Tsjetsjniërs]],<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3509933.stm |title=Europe &#124; Remembering Stalin's deportations |work=BBC News |date=23 February 2004 |access-date=17 February 2015}}</ref> [[Ingoesjetiërs]], [[Balkare]], [[Karatsjais]], en [[Meschetiese Turke]]. Alle Krim-Tatare is ''en masse'' gedeporteer, in 'n vorm van [[kollektiewe straf]], op 18 Mei 1944 as [[spesiale setlaar]]s na [[Oesbekiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Oesbekistan]] en ander afgeleë dele van die Sowjetunie. Volgens [[NKWD]]-data het byna 20% in die daaropvolgende anderhalf jaar in ballingskap gesterf. Krim-Tataarse aktiviste het hierdie syfer as byna 46% gerapporteer.<ref>{{cite news|author=Jean-Christophe Peuch |url=https://www.rferl.org/a/1058729.html |title=World War II – 60 Years After: For Victims of Stalin's Deportations, War Lives On |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=8 April 2008 |publisher=Rferl.org |access-date=17 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/not_in_website/syndication/monitoring/media_reports/1995670.stm |title=MEDIA REPORTS &#124; Crimean Tatars mark wartime deportations |work=BBC News |date=18 May 2002 |access-date=17 February 2015}}</ref> (Sien [[Deportasie van Krim-Tatare]].) Ander minderhede wat uit die [[Swart See]]-kusstreek uitgesit is, het [[Bulgare]], [[Grieke in Oekraïne|Krim-Grieke]], [[Roemeniërs]] en [[Armeniërs]] ingesluit. Die Sowjetunie het ook mense uit beset gebied gedeporteer, soos die [[Baltiese state]], Pole, en gebied wat deur die Duitsers beset is. 'n Studie wat in 1974 deur die Duitse regering gepubliseer is, het die getal Duitse burgerlike slagoffers van misdade tydens die [[uitsetting van Duitsers ná die Tweede Wêreldoorlog]] tussen 1945 en 1948 op meer as 600 000 geraam, met ongeveer 400 000 sterftes in die gebied oos van die [[Oder]] en [[Lausitziese Neisse|Neisse]] (ca. 120 000 in dade van direkte geweld, hoofsaaklik deur Sowjettroepe maar ook deur Pole, 60 000 in Poolse en 40 000 in Sowjetkonsentrasiekampe of tronke, hoofsaaklik weens honger en siekte, en 200 000 sterftes onder burgerlike gedeporteerdes na [[gedwonge arbeid van Duitsers in die Sowjetunie]]), 130 000 in Tsjeggo-Slowakye (waarvan 100 000 in kampe), en 80 000 in Joego-Slawië (waarvan 15 000 tot 20 000 weens geweld buite en in kampe en 59 000 sterftes weens honger en siekte in kampe).<ref name="Erlebenisberichte 1989, pp. 40"/> Teen Januarie 1953 was daar 988 373 spesiale setlaars wat in die [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] gewoon het, insluitend 444 005 Duitsers, 244 674 Tsjetsjniërs, 95 241 Koreane, 80 844 Ingoesjetiërs, en die ander. Gevolglik aan hierdie deportasies het Kazache slegs 30% van hul eie republiek se bevolking uitgemaak.{{sfn|Pavlenko|2008|p=170}} ==Naoorlogse uitsetting en deportasie== Ná die Tweede Wêreldoorlog is die [[Duitsers|Duitse]] bevolking van die [[Kaliningrad-oblas]], voorheen [[Oos-Pruise]], [[Uitsetting van Duitsers ná die Tweede Wêreldoorlog|uitgesit]] en die ontvolkte gebied is deur Sowjet-burgers, hoofsaaklik deur [[Russe]], hervestig. Tussen 1944 en 1953 is 'n verskeidenheid groepe uit die Swart See-streek — Koerde, Iraniërs, Grieke, Bulgare, Armeniërs en Hemsjins — uit die Sowjet-grensstreke in die Krim en die Transkaukasus gedeporteer.<ref name=":1">Bugai, Nikolai FL, and Berija I. Stalinu. "Soglasno vashemu ukazaniiu." ''O deportatsii narodov SSSR'' 30 (1995).</ref> [[Pole]] en [[Sowjet-Oekraïne]] het bevolkingsruilings uitgevoer; Pole wat oos van die gevestigde Pools-Sowjet-grens gewoon het, is na Pole gedeporteer (ca. 2 100 000 mense) en [[Oekraïners]] wat wes van die gevestigde Pools-Sowjet-grens gewoon het, is na Sowjet-Oekraïne gedeporteer. Bevolkingsverskuiwing na Sowjet-Oekraïne het van September 1944 tot April 1946 plaasgevind (ca. 450 000 mense). Sommige Oekraïners (ca. 200 000 mense) het Suidoos-Pole min of meer vrywillig verlaat (tussen 1944 en 1945).<ref>{{cite web |url=http://www.migrationeducation.org/13.0.html |title=MIGRATION CITIZENSHIP EDUCATION – Forced migration in the 20th century |publisher=Migrationeducation.org |access-date=17 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021014423/http://www.migrationeducation.org/13.0.html |archive-date=21 October 2015 }}</ref> ==Verskuiwing van arbeidsmag== [[File:Rumsiskes jurta.jpg|thumb|'n Woning tipies aan sommige gedeporteerdes na Siberië in 'n museum in [[Rumšiškės]], Litaue]] Daar was verskeie noemenswaardige veldtogte van geteikende nie-strafbare arbeidsmag-verskuiwing. * [[Vyf-en-twintigduisendes]] * [[NKWD-arbeidskolonnes]] * [[Maagdelike Lande-veldtog]] * [[Bakoe]]-olienywerheid-werkerverskuiwing: tydens die [[Duits-Sowjet-Oorlog]], in Oktober 1942, is ongeveer 10 000 werkers van die petroleumterreine van [[Bakoe]], saam met hul gesinne, na verskeie terreine met potensiële olieproduksie verskuif (die "Tweede Bakoe"-area ([[Wolga]]-[[Oeral]]-olieveld), [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]] en [[Sachalin]]), in die aangesig van die potensiële Duitse bedreiging, hoewel Duitsland nie daarin geslaag het om Bakoe in te neem nie. * [[Khetagoeroviet-veldtog]] ==Repatriasie ná die Tweede Wêreldoorlog== [[File:Репресований зі Знам'янки.jpg|thumb|170px|Panas Kravtsov, deelnemer aan die Winteroorlog en Tweede Wêreldoorlog, is na Kamtsjatka gedeporteer]] Toe die oorlog in Mei 1945 geëindig het, is duisende Sowjet-burgers [[Operasie Keelhaul|met geweld gerepatrieer]] (teen hul wil) na die USSR.<ref>''The United States and Forced Repatriation of Soviet Citizens, 1944–47'' by Mark Elliott Political Science Quarterly, Vol. 88, No. 2 (Jun. 1973), pp. 253–275</ref> Op 11 Februarie 1945, met die afsluiting van die [[Jaltakonferensie]], het die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk 'n Repatriasie-ooreenkoms met die USSR onderteken.<ref>{{Cite web |last=Hornberger |first=Jacob G. |date=1995 |title=Repatriation -- The Dark Side of World War II, Part 6 |url=http://www.fff.org/freedom/0895a.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825141441/http://www.fff.org/freedom/0895a.asp |archive-date=2007-08-25 |access-date= |website=The Future of Freedom Foundation}}</ref> Die interpretasie van hierdie ooreenkoms het tot die gedwonge repatriasie van alle Sowjet-burgers, ongeag hul wense, gelei. [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde]] owerhede het hul militêre magte in Europa beveel om miljoene voormalige inwoners van die USSR (van wie sommige [[Samewerking tydens die Tweede Wêreldoorlog|met die Duitsers saamgewerk het]]) na die Sowjetunie te deporteer, insluitend talle mense wat Rusland tot dekades vroeër verlaat het en verskillende burgerskappe gevestig het. Die gedwonge repatriasie-operasies het van 1945 tot 1947 plaasgevind.<ref>[http://www.hillsdale.edu/news/imprimis/archive/issue.asp?year=1988&month=12] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207142426/http://www.hillsdale.edu/news/imprimis/archive/issue.asp?year=1988&month=12|date=7 February 2012}}</ref> Aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog het meer as 5&nbsp;miljoen "[[ontheemde|ontheemde mense]]" uit die Sowjetunie in Duitse gevangenskap oorleef. Ongeveer 3&nbsp;miljoen was [[Onvrye arbeid|gedwonge arbeiders]] ([[Ostarbeiter]])<ref>{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html |title=Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers &#124; Germany &#124; DW.DE &#124; 27.10.2005 |publisher=Dw-world.de |access-date=17 February 2015}}</ref> in Duitsland en beset gebied.<ref>[http://summeroftruth.org/enemy/barracks.html]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060809030800/http://summeroftruth.org/enemy/barracks.html|date=9 August 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.collectinghistory.net/ostarbeiter/index.html |title=The Nazi Ostarbeiter (Eastern Worker) Program |publisher=Collectinghistory.net |date=26 June 1922 |access-date=17 February 2015}}</ref> Oorlewende krygsgevangenes, ongeveer 1,5&nbsp;miljoen, gerepatrieerde ''[[Ostarbeiter]]''{{Clarify|reason=Were there 1.5 million POWs or 1.5 million Ostarbeiter? There are far too many commas in this sentence.|date=November 2022}}, en ander ontheemde mense, wat in totaal meer as 4 000 000 mense beloop, is na spesiale [[NKWD-filtrasiekampe]] (nie [[Goelag]] nie) gestuur. Teen 1946 is 80% van burgerlikes en 20% van krygsgevangenes vrygelaat, 5% van burgerlikes en 43% van krygsgevangenes weer opgekommandeer, 10% van burgerlikes en 22% van krygsgevangenes is na [[arbeidsbataljons]] gestuur, en 2% van burgerlikes en 15% van die krygsgevangenes (226 127 uit 1 539 475 in totaal) is na die NKWD oorgeplaas, dit wil sê die Goelag.<ref>("Военно-исторический журнал" ("Military-Historical Magazine"), 1997, No.5. page 32)</ref><ref>Земское В.Н. К вопросу о репатриации советских граждан. 1944–1951 годы // История СССР. 1990. No. 4 (Zemskov V.N. On repatriation of Soviet citizens). Istoriya SSSR., 1990, No.4</ref> ==Rehabilitasie== ===In die USSR=== Op 17 Januarie 1956 is 'n Dekreet van die [[Presidium van die Hoogste Sowjet]] uitgereik oor die opheffing van beperkings op die Pole wat in 1936 uitgesit is; op 17 Maart 1956 vir die Kalmukke; 27 Maart vir die [[Grieke]], [[Bulgare]], en [[Armeniërs]]; 18 April vir die Krim-Tatare, [[Balkare]], [[Meschetiese Turke]], [[Koerde]], en [[Hemsjins]]; 16 Julie vir die Tsjetsjniërs, Ingoesjetiërs, en Karatsjais (almal sonder die reg om na hul tuisland terug te keer). In Februarie 1956 het [[Nikita Chroesjtsjof]] in sy toespraak "[[Oor die Persoonsverheerliking en sy Gevolge]]" die deportasies as 'n skending van [[Leninisme|Leninistiese]] beginsels veroordeel: {{cquote|Des te meer monsteragtig is die dade waarvan die inisieerder Stalin was en wat skendings is van die basiese Leninistiese beginsels van die nasionale beleid van die Sowjet-staat. Ons verwys na die massa-deportasies vanaf hul tuislande van hele nasies... Hierdie deportasie-aksie is nie deur enige militêre oorwegings gedikteer nie. Aldus, reeds aan die einde van 1943, toe daar 'n permanente deurbraak by die fronte plaasgevind het... is 'n besluit geneem en uitgevoer rakende die deportasie van al die [[Karatsjai]] vanaf die lande waarop hulle gewoon het. In dieselfde tydperk, aan die einde van Desember 1943, het dieselfde lot die hele bevolking van die [[Kalmukse Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Outonome Kalmukse Republiek]] getref. In Maart is al die [[Tsjetsjene|Tsjetsjeense]] en [[Ingoesje]]-volkere gedeporteer en die [[Tsjetsjnies-Ingoesjetiese Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Tsjetsjnies-Ingoesjetiese Outonome Republiek]] is gelikwideer. In April 1944 is alle [[Balkare]] [[Deportasie van die Balkare|gedeporteer]] na verre plekke vanaf die gebied van die [[Kabardino-Balkariese Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kalbino-Balkariese Outonome Republiek]] en die Republiek self is herdoop tot die [[Kabardino-Balkariese Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Outonome Kabardynse Republiek]].{{Sfn|Gross|1998|p=37}}}} In 1957 en 1958 is die nasionale outonomieë van Kalmukke, Tsjetsjniërs, Ingoesjetiërs, Karatsjais, en Balkare herstel; hierdie volkere is toegelaat om na hul historiese gebied terug te keer. Die terugkeer van onderdrukte volkere is nie sonder probleme uitgevoer nie, wat beide toe en daarna tot nasionale konflikte gelei het (so het botsings begin tussen terugkerende Tsjetsjniërs en die Russe wat tydens hul ballingskap in die [[Grosny-oblas]] gevestig het; Ingoesjetiërs in die [[Prigorodny-distrik, Noord-Ossetië–Alania|Prigorodny-distrik]], wat deur Osseet bevolk is en oorgedra is na die Noord-Ossetiese Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek). 'n Aansienlike aantal van die onderdrukte volkere (Wolga-Duitsers, Krim-Tatare, Meschetiese Turke, Grieke, Koreane, ens.) het egter steeds nie nasionale outonomie of die reg om na hul historiese tuisland terug te keer ontvang nie. Op 29 Augustus 1964, 23 jaar ná die begin van die deportasie, het die Presidium van die Hoogste Sowjet van die USSR, deur sy Dekreet van 29 Augustus 1964 No. 2820-VI, omvattende beskuldigings teen die Duitse bevolking wat in die Wolga-streek woon, afgeskaf. 'n Dekreet wat die beperkings op bewegingsvryheid heeltemal opgehef het en die reg van Duitsers bevestig het om na die plekke terug te keer waaruit hulle uitgesit is, is in 1972 aanvaar. In die middel-1960's is die proses van rehabilitasie van die "gestrafte volkere" amper gestop.<ref name="gusoddn">{{cite book |title=Репрессии народов СССР: последствия трагедии. Сборник материалов круглого стола |trans-title=Repression of the peoples of the USSR: consequences of the tragedy. Collection of materials from the round table |language=ru |url=http://www.samddn.ru/attachments/403_repressii-narodov-sssr-posledstvija-tragedii.pdf |editor-first=A. V. |editor-last=Yastrebov |location=Samara |publisher=ГУСО ДДН |date=2007 |archivedate=2014-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140327181616/http://www.samddn.ru/attachments/403_repressii-narodov-sssr-posledstvija-tragedii.pdf}}</ref> Volgens 'n geheime [[Ministerie van Binnelandse Sake (Sowjetunie)|Sowjet-Ministerie van Binnelandse Sake]]-verslag gedateer Desember 1965, vir die tydperk 1940–1953, is 46 000 mense uit Moldowa gedeporteer, 61 000 uit Belarus, 571 000 uit Oekraïne, 119 000 uit Litaue, 53 000 uit Letland, en 33 000 uit Estland.{{sfn|Mawdsley|1998|p=73}} ===Gedurende die jare van perestroika=== Tydens die Sowjet-era het die probleme wat ervaar is deur mense wat van hul historiese woonplekke gedeporteer is nadat hulle daarvan beskuldig is dat hulle die vyande van die Sowjet-staat help, nie die onderwerp van openbare aandag geword nie tot die jare van [[perestroika]]. Een van die eerste stappe na die herstel van historiese geregtigheid in verband met onderdrukte volkere was die publikasie van die Verklaring van die Hoogste Sowjet van die USSR op 14 November 1989 "Oor die erkenning van onwettige en kriminele onderdrukkende dade teen volkere wat aan gedwonge hervestiging onderwerp is en die versekering van hul regte". In ooreenstemming met hierdie dekreet is alle onderdrukte volkere gerehabiliteer, en op staatsvlak is onderdrukkende dade teen hulle wat in die vorm van 'n beleid van [[laster]], [[volksmoord]], gedwonge verskuiwing, die afskaffing van nasionaal-staatlike entiteite, en die vestiging van 'n [[Staatsterrorisme|terreur-regime]] en [[geweld]] in plekke van spesiale nedersettings was, almal as onwettige en kriminele maatreëls erken.{{citation needed|date=November 2023}} ===In die post-Sowjet-Rusland=== Op 26 April 1991 is die RSFSR-wet No. 1107-I "Oor die rehabilitasie van onderdrukte volkere" aanvaar, wat die deportasie van volkere as 'n "beleid van laster en volksmoord" (Artikel 2) erken het. Onder andere het die wet die reg van onderdrukte volkere erken om die territoriale integriteit te herstel wat bestaan het voor die ongrondwetlike beleid van gedwonge hertekening van grense, om nasionaal-staatlike formasies te herstel wat bestaan het voor hul afskaffing, en om vergoeding te verkry vir skade wat deur die staat veroorsaak is.<ref>{{cite web |url=http://base.garant.ru/10200365/ |title=Закон РСФСР от 26.04.1991 № 1107-I «О реабилитации репрессированных народов» |trans-title=Law of the RSFSR dated 26 April 1991 No. 1107-I "On the rehabilitation of repressed peoples" |language=ru |website=base.garant.ru |accessdate=2022-05-06 |url-status=live |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327231422/http://base.garant.ru/10200365/}}</ref> [[Mukharbek Didigov]] het hierdie wet 'n triomf van historiese geregtigheid genoem. Volgens hom is die feit dat die staat onderdrukking erken as onwettige, onmenslike optrede gerig teen onskuldige mense 'n aanduiding van die ontwikkeling van demokratiese instellings, wat 'n besondere morele betekenis vir gedeporteerde volkere het. Volgens hom gee die wet vertroue dat dit nie weer sal gebeur nie.<ref name="ingnews">{{cite web |url=http://ingnews.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=8897:--l---r---&catid=2:2009-01-27-16-50-00&Itemid=5 |title=Закон "О реабилитации репрессированных народов" — торжество исторической справедливости |trans-title=The Law "On the Rehabilitation of Repressed Peoples" is a triumph of historical justice |last=Didigov |first=Mukharbek |author-link=Mukharbek Didigov |date=2012-05-02 |publisher=ingnews.ru |language=ru |accessdate=2013-03-20 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FHHLnnHf?url=http://ingnews.ru/index.php?option=com_content |archivedate=2013-03-21}}</ref> Ter bevordering van die wet "Oor die rehabilitasie van onderdrukte volkere" is verskeie wetgewende handelinge aanvaar, insluitend die resolusie van die Hooggeregshof van die Russiese Federasie van 16 Julie 1992 "Oor die rehabilitasie van die Kosakke"; die Resolusie van die Hooggeregshof van die Russiese Federasie van 1 April 1993 "Oor die rehabilitasie van Russiese Koreane"; die Dekreet van die Regering van die Russiese Federasie van 24 Januarie 1992 "Oor prioriteitsmaatreëls vir die praktiese herstel van die wettige regte van die onderdrukte volkere van die Dagestan Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek"; die Resolusie van die Hooggeregshof van die Russiese Federasie van 29 Junie 1993 "Oor die rehabilitasie van Russiese Finne", ens. 15 jaar ná erkenning in die USSR, in Februarie 2004, het die [[Europese Parlement]] ook die deportasie van Tsjetsjniërs en Ingoesjetiërs in 1944 as 'n daad van volksmoord erken.<ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:098E:0182:0193:EN:PDF |title=EU policy towards South Caucasus |language=en |website=eur-lex.europa.eu |date=2004-02-26 |accessdate=2022-05-06 |url-status=live |archive-date=2017-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824234738/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:098E:0182:0193:EN:PDF}}</ref> Op 24 September 2012 het afgevaardigdes van [[Verenigde Rusland]] 'n wetsontwerp oor bykomende hulp aan verteenwoordigers van onderdrukte volkere in die Staatsdoema ingedien. Die outeurs van die wetsontwerp het voorgestel om 23 miljard [[Russiese roebel|roebel]] uit die federale begroting toe te ken om politieke gevangenes te help. Volgens die outeurs moet hierdie geld gebruik word vir maandelikse betalings en vergoeding vir verlore eiendom ten bedrae van tot 35 duisend roebel.<ref>{{cite web |url=http://www.vz.ru/news/2012/9/24/599539.html |title=В Госдуму внесён законопроект о дополнительной помощи репрессированным народам |trans-title=A bill on additional assistance to repressed peoples has been introduced to the State Duma |date=2012-09-24 |publisher=[[Vzglyad (newspaper)|Vzglyad]] |accessdate=2013-03-20 |archive-date=2012-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926234307/http://vz.ru/news/2012/9/24/599539.html |url-status=live}}</ref> ==Moderne sienings== Verskeie historici, insluitende die Russiese historikus [[Pavel Polian]]{{sfn|Polian|2004|pp=125–126}} en die Litause Geassosieerde Navorsingsgeleerde aan Yale-universiteit Violeta Davoliūtė{{sfn|Davoliūtė|2014|p=29}} beskou hierdie massa-deportasies van burgerlikes as 'n [[misdaad teen die mensdom]]. Hulle word ook dikwels as Sowjet-[[etniese suiwering]] beskryf.{{sfn|Morris|2004|p=751–766}}{{sfn|Kotljarchuk|2014|p=53}}{{Sfn|Ellman|2002|p=1159}} Terry Martin van [[Harvard-universiteit]] skryf dat "dieselfde beginsels wat Sowjet-[[nasiebou]] ingelig het, kon en het tot etniese suiwering en [[Etniese vervolging|etniese terreur]] gelei teen 'n beperkte stel gestigmatiseerde nasionaliteite, terwyl nasiebou-beleide vir die meerderheid nie-gestigmatiseerde nasionaliteite in plek gelaat is".{{sfn|Martin|1998|p=816–817}} [[File:The Funeral.jpg|thumb|Begrafnis van die gedeporteerde Krim-Tatare in [[Krasnowisjersk]], laat 1944]] Ander akademici en lande gaan verder en noem die deportasies van die Krim-Tatare, Tsjetsjniërs en Ingoesjetiërs [[volksmoord]]. [[Raphael Lemkin]], 'n [[regsgeleerde]] van [[Pole|Poolse]]-[[Jode|Joodse]] afkoms wat self die term volksmoord gemunt het, het aangeneem dat volksmoord gepleeg is in die konteks van die massa-deportasie van die Tsjetsjniërs, Ingoesjetiërs, Wolga-Duitsers, Krim-Tatare, Kalmukke en Karatsjais.<ref>Courtois, Stephane (2010). "Raphael Lemkin and the Question of Genocide under Communist Regimes". In Bieńczyk-Missala, Agnieszka; Dębski, Sławomir (eds.). Rafał Lemkin. PISM. pp. 121–122. {{ISBN|9788389607850}}. LCCN 2012380710.</ref>{{efn|Professor Lyman H. Legters het aangevoer dat die Sowjet-strafstelsel, gekombineer met sy hervestigingsbeleide, as volksmoord moet tel aangesien die vonnisse veral op sekere etniese groepe geval het, en dat 'n hervestiging van hierdie etniese groepe, wie se oorlewing afgehang het van bande met hul spesifieke tuisland, "'n volksmoord-effek gehad het wat slegs deur die herstel van die groep na sy tuisland verhelp kon word".{{sfn|Legters|1992|p=104}} Sowjet-dissidente Ilja Gabaj{{sfn|Fisher|2014|p=150}} en [[Pjotr Grigorenko]]{{sfn|Allworth|1998|p=216}} het beide die bevolkingsverskuiwings van die Krim-Tatare as volksmoord geklassifiseer. Historikus [[Timothy Snyder]] het dit in 'n lys van Sowjet-beleide ingesluit wat "die standaard van volksmoord nakom".<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/05/holocaust-secondworldwar|title=The fatal fact of the Nazi-Soviet pact|last=Snyder|first=Timothy|date=2010-10-05|website=The Guardian|access-date=2018-08-06}}</ref> Die Franse historikus en kenner van kommunistiese studies [[Nicolas Werth]],{{Sfn|Werth|2008|p=413}} die Duitse historikus Philipp Ther,{{Sfn|Ther|2014|p=118}} Professor Anthony James Joes,{{Sfn|Joes|2010|p=357}} Amerikaanse joernalis [[Eric Margolis (joernalis)|Eric Margolis]],{{Sfn|Margolis|2008|p=277}} Kanadese politieke wetenskaplike [[Adam Jones (Kanadese geleerde)|Adam Jones]],{{Sfn|Jones|2016|p=203}} professor van [[Geskiedenis van Islam|Islamitiese geskiedenis]] aan die [[Universiteit van Massachusetts Dartmouth]] [[Brian Glyn Williams]],{{Tsjetsjniërs|Williams|2015|p=67}} geleerdes Michael Fredholm{{Sfn|Fredholm|2000|p=315}} en Fanny E. Bryan{{sfn|Bryan|1984|p=99}} het ook die bevolkingsverskuiwings van die Tsjetsjniërs en Ingoesjetiërs as die [[volksmoord-misdaad]] beskou. Duitse ondersoekende joernalis [[Lutz Kleveman]] het die deportasies van Tsjetsjniërs en Ingoesje vergelyk met 'n "stadige volksmoord".{{sfn|Kleveman|2002|p=87}}}} Die deportasie van Krim-Tatare word as volksmoord erken deur die parlemente van Oekraïne,<ref name=ukgeno>[[#Radio Free Europe|Radio Free Europe, 21 January 2016]]</ref> Letland,<ref name=latgeno>{{Cite web |url=https://www.saeima.lv/en/news/saeima-news/27891-foreign-affairs-committee-adopts-a-statement-on-the-75th-anniversary-of-deportation-of-crimean-tatars-recognising-the-event-as-genocide |title=Foreign Affairs Committee adopts a statement on the 75th anniversary of deportation of Crimean Tatars, recognising the event as genocide |date=24 April 2019 |publisher=[[Saeima]] |access-date=11 May 2019}}</ref><ref name=latgeno2>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/latvian-lawmakers-label-1944-deportation-of-crimean-tatars-as-act-of-genocide/29933467.html|title=Latvian Lawmakers Label 1944 Deportation Of Crimean Tatars As Act Of Genocide|date=2019-05-09|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|access-date=2019-05-10}}</ref> Litaue,<ref name=lithugenod>{{Cite news |url=https://www.baltictimes.com/lithuanian_parliament_recognizes_soviet_crimes_against_crimean_tatars_as_genocide/|title=Lithuanian parliament recognizes Soviet crimes against Crimean Tatars as genocide |date=6 June 2019 |newspaper=[[The Baltic Times]] |access-date=6 June 2019}}</ref> en Kanada.<ref name=ganoex>{{Cite web | url=http://www.ukrweekly.com/uwwp/foreign-affairs-committee-passes-motion-by-wrzesnewskyj-on-crimean-tatar-genocide/ | title=Foreign Affairs Committee passes motion by Wrzesnewskyj on Crimean Tatar genocide | access-date=28 November 2019 | archive-date=19 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200419000357/http://www.ukrweekly.com/uwwp/foreign-affairs-committee-passes-motion-by-wrzesnewskyj-on-crimean-tatar-genocide/ | url-status=dead }}</ref> Die [[Europese Parlement]] het die deportasie van Tsjetsjniërs en Ingoesjetiërs in 2004 as 'n volksmoord-misdaad erken.<ref name=Europarl>{{cite web|url=http://www.unpo.org/article/438|publisher=[[Unrepresented Nations and Peoples Organization]]|title=Chechnya: European Parliament recognises the genocide of the Chechen People in 1944|date=27 February 2004|access-date=23 May 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604125012/http://www.unpo.org/article/438|archive-date=4 June 2012|df=mdy-all}}</ref> Die [[Tsjetsjniese Republiek van Itsjkerië|separatistiese regering van Tsjetsjenië]] het dit ook as volksmoord erken.{{sfn|Tishkov|2004|p=30}} Sommige akademici stem nie saam met die klassifisering van deportasie as volksmoord nie. Professor Alexander Statiev voer aan dat Stalin se administrasie nie 'n bewuste [[volksmoord-bedoeling]] gehad het om die verskeie gedeporteerde volkere uit te wis nie, maar dat Sowjet-"politieke kultuur, swak beplanning, haas, en oorlogstekorte verantwoordelik was vir die volksmoord-[[sterftesyfer]] onder hulle." Hy beskou hierdie deportasies eerder as 'n voorbeeld van Sowjet-[[Kulturele assimilasie|assimilasie]] van "ongewenste nasies."{{sfn|Statiev|2010|pp=243–264}} Volgens Professor Amir Weiner, "...Dit was hul territoriale identiteit en nie hul fisiese bestaan of selfs hul kenmerkende [[etniese identiteit]] nie wat die regime probeer uitwis het."{{sfn|Weiner|2002|pp=44–53}} Volgens Professor Francine Hirsch, "alhoewel die Sowjet-regime politiek van [[diskriminasie]] en [[Sosiale uitsluiting|uitsluiting]] beoefen het, het dit nie beoefen wat tydgenote as ''[[rassepolitiek]]'' beskou het nie." Vir haar was hierdie massa-deportasies gebaseer op die konsep dat nasionaliteite "sosio-historiese groepe met 'n gedeelde bewussyn en nie rassiale-biologiese groepe nie was".{{sfn|Hirsch|2002|pp=30–43}} In teenstelling met hierdie siening voer Jon K. Chang aan dat die deportasies in werklikheid op etnisiteit gebaseer was en dat "sosiale historici" in die Weste nie daarin geslaag het om die regte van gemarginaliseerde etnisiteite in die Sowjetunie te verdedig nie.<ref name="changonrevison">{{cite journal |last1=K. Chang |first1=Jon |title=Ethnic Cleansing and Revisionist Russian and Soviet History |journal= Academic Questions|date=8 April 2019 |volume=32 |issue=2 |page=270 |doi=10.1007/s12129-019-09791-8 |doi-broken-date=1 July 2025 |s2cid=150711796 }}</ref> ===Moontlike motiverings=== Harvard se Terry Martin het 'n konsep van "Sowjet-[[xenofobie]]" voorgestel, wat hy definieer as die ideologies-gemotiveerde "oordrewe Sowjet-vrees vir buitelandse invloed en buitelandse besoedeling". Hierdie teorie omarm die oortuiging dat die Sowjetunie van 1937 tot 1951 die grensvolkere van die USSR (insluitend die Kaukasus en die Krim) etnies gesuiwer het om Sowjet-nasionaliteite te verwyder wie se politieke lojaliteite na bewering verdag of [[Anti-Sowjet-agitasie|vyandig teenoor Sowjet-sosialisme]] was. Volgens hierdie siening het die USSR nie direkte negatiewe etniese animus of diskriminasie beoefen nie ("In nóg geval het die Sowjet-staat self hierdie deportasies as etnies bedink nie."){{sfn|Martin|1998|p=829}} Politieke ideologie van alle Sowjet-volkere was die primêre oorweging.{{sfn|Chang|2018|p=174}} Martin het verklaar dat die verskeie deportasies van die Sowjet-grensvolkere bloot die "kulminasie van 'n geleidelike verskuiwing van oorwegend klasse-gebaseerde terreur" was, wat tydens kollektivisering (1932–1933) begin het, na "nasionale/etnies"-gebaseerde terreur (1937).{{sfn|Martin|1998|p=852}} Daarvolgens het Martin verder beweer dat die nasionaliteite-deportasies "ideologies, nie etnies, was nie. Dit is aangespoor deur 'n ideologiese haat en agterdog van buitelandse kapitalistiese regerings, nie deur die nasionale haat van nie-Russe nie."{{sfn|Martin|1998|pp=829,860}} Sy teorie genaamd "Sowjet-xenofobie" stel die USSR en die Stalinistiese regime voor as wat in politiek, onderwys en Sowjet-samelewing relatief suiwere sosialisme en Marxistiese praktyke beoefen en uitgevoer het. Hierdie siening is gesteun deur baie van die hooflyn-historici van die USSR, dié in Russiese en selfs Koreaanse studies soos Fitzpatrick, Suny, F. Hirsch, A. Weiner, en A. Park.<ref name="chang2018">{{Cite journal |last=Chang |first=Jon K. |title=East Asians in Soviet Intelligence and the Chinese-Lenin School of the Russian Far East |volume=9 |issue=1|page=64|journal=Eurasia Border Review |year=2018b |url=https://www.academia.edu/38207437 |issn=1884-9466}}</ref> A. Park het in haar argief-werk baie min bewyse gevind dat Koreane hul lojaliteite bo redelike twyfel bewys het of kon bewys, en daarom 'deportasie' uit die grensgebied 'noodsaaklik' was.{{sfn|Park|2019|pp=241-243}} Hierdie idee deur Park, Martin, Hirsch, Weiner, en ander "revisioniste" dat die Sowjet-gedeporteerde volkere óf nie volkome lojaal was nie óf hulle lojaliteite nie bo redelike twyfel bewys het in die laat 1930's voor die Tweede Wêreldoorlog nie, is egter weerlê deur hul aksies om die USSR te verdedig as deel van die INO (buitelandse afdeling) van die OPGU-NKWD-KGB-intelligensie-operasies buite die USSR van 1920 tot 1945 en selfs tot die einde van die USSR. Dus is die primêre verklaring dat die Sowjet-"nasionaliteite-deportasies" en die keuse van wie gedeporteer sou word teenoor diegene wat nie sou wees nie, in groot mate gebaseer was op etniese en rassevooroordele, stereotipes en tropes. Dit is omdat diegene wat nie as "vyande van die staat" gestigmatiseer is nie, hulle nie as enigsins meer lojaal as diegene wat gedeporteer is, bewys het nie. Die werk van Jon K. Chang, Andrews, Mitrokhin, Sudoplatov, en ander het getoon dat die Sowjet-Koreane, Chinese, Pole, Duitsers, Finne, Grieke, Iraniërs, en Turke lojaal in Sowjet-spioenasie-operasies in die buiteland van 1920 tot 1945 gedien het. Sien die 2023-artikel deur Chang oor Oos-Asiërs (Sowjet-Koreane en Chinese, Duitsers, en Finne in Sowjet-intelligensie-operasies in die buiteland gedurende die Stalinistiese era. Hierdie artikel bevat gevallestudies oor Willie Fisher ('n Sowjet-Baltiese Duitser), Reino Hayhanen ('n Sowjet-Fin), en Konon Molody ('n Oekraïner en genaturaliseerde Amerikaner) en hul bydraes tot die INO-operasies. Die duo van Fisher en Molody agter Duitse linies tydens die Tweede Wêreldoorlog het baie waaghalsige eskapades en heldedade verrig. Die USSR het ongeveer 1 200 of meer Oos-Asiërs in Sowjet-intelligensie aangewend. Sowjet-Duitsers, Pole, en Turke (gebruik makende van Turke, Tatare, Asere, en ander) is in groter getalle as die Oos-Asiërs vir die oorsese (INO) operasies gewerf. Die feit dat groot getalle Sowjet-minderhede (Sowjet-Moslems, die diaspora-volkere, Siberiërs en die Finno-Oegriese volkere van die USSR) uit elkeen van die Sowjet-gemeenskappe gewerf is, het getoon dat daar wydverspreide steun, lojaliteite, en oor die algemeen, 'n diep inkulkasie van Sowjet-waardes was.{{sfn|Chang|2023|pp=163-170}}{{sfn|Andrew & Mitrokhin|2005|p=171}}{{sfn|Chang| 2019a| pp=23 (see Sudoplatov's epigraph), 27-28}}{{sfn|Chang|2024|pp=33-43, esp. 34}} [[Robert Conquest]] het verklaar dat hierdie nasionaliteite verskuif is omdat hulle "in Stalin se siening, óf die Duitsers verwelkom het óf hulle nie teëgestaan het nie".<ref>{{cite book |last1=Conquest |first1=Robert |title=Stalin: Breaker of Nations |url=https://archive.org/details/stalinbreakerofn00conq |date=1991 |page=[https://archive.org/details/stalinbreakerofn00conq/page/258 258]}}</ref> In teenstelling, bevestig die sienings van J. Otto Pohl en Jon K. Chang dat die Sowjetunie, sy amptenare en alledaagse burgers, gerassialiseerde ([[Primordialisme|primordialistiese]]) sienings, beleide en tropes (uit die [[Tsaristiese outokrasie|Tsaristiese]] era) ten opsigte van hul nie-Slawiese volkere geproduseer en gereproduseer het.{{sfn|Chang|2018|pp=174-179}}{{sfn|Pohl|1999|pp=1-9,137}}{{sfn|Chang|2018|pp=62-65}} Norman M. Naimark het geglo dat die Stalinistiese "nasionaliteite-deportasies" vorme van nasionaal-kulturele volksmoord was. Die deportasies het ten minste die kulture, lewenswyse en wêreldsienings van die gedeporteerde volkere verander aangesien die meerderheid na Sowjet-Sentraal-Asië en Siberië gestuur is.{{sfn|Naimark|2010|pp=25-29, 135-137}} "Primordialisme" is bloot 'n ander manier om etniese [[chauvinisme]] of rassisme te sê, want die sogenaamde "primordiale" volkere of etniese groepe word gesien as wat "permanente" eienskappe en kenmerke besit, wat hulle van een geslag na die volgende oordra. Beide Chang en Martin stem saam dat die Stalinistiese regime in die 1930's 'n draai geneem het na die primordialisering van nasionaliteit.{{sfn|Chang|2018b|p=65}}{{sfn|Martin|1998|pp=350,352,357-358}} Ná die "primordialistiese draai" deur die Stalinistiese regime in die middel-1930's, is die [[Deportasie van die Sowjet-Grieke|Sowjet-Grieke]], [[Deportasies van die Ingriese Finne|Finne]], [[Poolse bevolkingsverskuiwings (1944–1946)|Pole]], [[Deportasie van Chinese in die Sowjetunie|Chinese]], Koreane, [[Wolga-Duitse Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Duitsers]], [[Deportasie van die Krim-Tatare|Krim-Tatare]], en die ander [[Nasionale operasies van die NKWD|gedeporteerde volkere]] gesien as wat lojaliteite het aan hul [[titulêre nasies]] (of aan nie-Sowjet-staatkundige eenhede) aangesien die Sowjet-staat in die 1930's nasionaliteit (etnisiteit) en politieke lojaliteit (ideologie) as primordiale ekwivalente beskou het.{{sfn|Chang|2018b|p=65}} Dus was dit geen verrassing dat die regime "deportasie" sou kies nie. Martin se verskillende interpretasie is dat die Sowjet-regime nie die verskeie diaspora-volkere weens hul nasionaliteit gedeporteer het nie. Eerder, nasionaliteit (etnisiteit of fenotipe) het as 'n verwysing of 'n aanduier vir die politieke ideologie van die gedeporteerde volkere gedien.{{sfn|Chang|2018|p=174}}{{sfn|Martin|1998|p=860}} Amir Weiner se argument is soortgelyk aan Martin s'n, en vervang "territoriale identiteit" met Martin se "xenofobie."{{sfn|Weiner|2002|p=46}}{{sfn|Chang|2019|pp=266-67}} Chang stem nie saam dat "xenofobie" na nasionale minderhede kan verwys nie.{{sfn|Chang|2019b|pp=266-67}} [[Goguryeo|Koguryo]] gevolg deur [[Balhae|Parhae]]/Balhae/Bohai was die eerste state van die Russiese Verre-Ooste.{{sfn|Stephan|1994|pp=1-50}}{{sfn|Pai|2000}} John J. Stephan het die "uitwissing" van Chinese en Koreaanse geskiedenis (staatsvorming, kulturele bydraes, volkere) in die streek deur die USSR en Rusland — die opsetlike "genese van 'n 'leë plek' " genoem.{{sfn|Stephan|1994|pp=17-19}} Chang merk op dat alle vorme van rassisme op 'n soortgelyke wyse in Martin se "Sowjet-xenofobie" en Weiner se "territoriale identiteite"-teorieë weggepraat kan word. Ongeag, lys al die Stalinistiese bevele vir "totale deportasie" van die dertien nasionaliteite (van 1937 tot 1951) elkeen van die volkere volgens etnisiteit sowel as 'n aanklag van verraad. Sowjet-wet het vereis dat 'n persoon se skuld of onskuld (vir verraad) individueel en in 'n hof van wet bepaal word voor vonnisoplegging (ingevolge die 1936-Grondwet). Ten slotte, aan die ander einde van die "primordiale" spektrum, is die [[Oos-Slawe]] (Russe, Oekraïners, en Belarussers) gesien as inherent meer lojaal en meer verteenwoordigend van die Sowjet-volk.{{sfn|Chang|2018|pp=189-193}} Dit is duidelik 'n afwyking van sosialisme en Marxisme-Leninisme.{{sfn|Chang|2018|pp=188, 191-192}} ==Sterftesyfer== Die getal sterftes wat aan gedeporteerde mense wat in ballingskap gewoon het, toegeskryf word, is aansienlik. Die oorsake vir so 'n demografiese ramp lê in harde klimate van Siberië en Kasakstan, siekte, [[wanvoeding]], en [[Uitbuiting van arbeid|arbeidsuitbuiting]] wat tot 12 uur daagliks geduur het, sowel as die gebrek aan enige soort gepaste behuising of akkommodasie vir die gedeporteerde mense. Algeheel word aanvaar dat die sterftes wat deur hierdie hervestigings-omwenteling veroorsaak is, wissel van 800 000{{Sfn|Grieb|2014|p=930}} tot 1 500 000.{{Sfn|Werth|2004|p=73}} Die gedeeltelike dokumentasie in die NKWD-argiewe het aangedui dat die [[sterftesyfer]]s van hierdie gedeporteerde etniese groepe aansienlik was. Die [[Meschetiese Turke]] het 'n sterftesyfer van 14,6% gehad, die Kalmukke 17,4%, mense van die Krim 19,6%, terwyl die Tsjetsjniërs, die Ingoesjetiërs en ander mense van die Noord-Kaukasus die hoogste verliese gehad het wat 23,7% bereik het.{{sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=207}} Die NKWD het nie oortollige sterftes vir die gedeporteerde Sowjet-Koreane aangeteken nie, maar hul sterftesyfer-ramings wissel van 10%<ref name=Gwangju>{{cite news| work=[[Gwangju News]]| url=https://gwangjunewsgic.com/features/korea-in-the-world-uzbekistan/| title=Korea: In the World – Uzbekistan |date=10 October 2013| access-date=23 May 2021}}</ref> tot 16,3%.{{sfn|Chang|2018|p=157}} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; width: 300px" |+ Aantal sterftes van volkere in ballingskap, 1930's–1950's ! scope="col" | Groep ! scope="col" | Geraamde aantal sterftes ! scope="col" | Verwysings |- | [[Koelak]]ke 1930–1937 || 389 521 ||{{Sfn|Pohl|1999|p=46}}<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/dekulakisation-mass-violence.html#title2|title=Dekulakisation as mass violence &#124; Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network}}</ref> |- | nowrap="nowrap" |[[Sowjet-Duitsers]] || 150 000–400 000 ||<ref>{{cite book |last1=Pohl |first1=Jonathan Otto |title=The Years of Great Silence |date=2022 |publisher=ibidem |isbn=978-3-8382-1630-0 |page=8 |url=https://books.google.com/books?id=v4tlEAAAQBAJ&dq=The+Years+of+Great+Silence++The+Deportation%2C+Special+Settlement%2C+and+Mobilization+into+the+Labor+Army+of+Ethnic+Germans+in+the+USSR%2C+1941%E2%80%931955&pg=PA8 |language=en|quote=The statistical data on mortality during deportation, confinement as special settlers, and mobilization in the labor army [between 1941 and 1948] is grossly incomplete. Estimates range from a low of 150,000 to a high of 400,000. My own estimate is near 245,000 and is dealt with in detail in its own chapter.}}</ref>{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=207}} |- | [[Tsjetsjniërs]] || 100 000–400 000 ||<ref>Pohl, J. Otto (1999). Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949. Greenwood Press. {{ISBN|9780313309212}}. LCCN 98046822. pp. 97–99</ref><ref name=kazbek>{{cite news |last1=Chanturiya |first1=Kazbek |title=After 73 years, the memory of Stalin's deportation of Chechens and Ingush still haunts the survivors |url=https://oc-media.org/after-73-years-the-memory-of-stalins-deportation-of-chechens-and-ingush-still-haunts-the-survivors/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127234921/https://oc-media.org/after-73-years-the-memory-of-stalins-deportation-of-chechens-and-ingush-still-haunts-the-survivors/ |url-status=dead |archive-date=27 November 2019 |access-date=27 November 2019 |agency=OC Media |date=23 February 2017}}</ref> |- | [[Pole]] || 90 000 ||{{Sfn|Frucht|2004|p=28}} |- | [[Koreane]] || 16 500–40 000 ||<ref name=Gwangju/>{{Sfn|Pohl|1999|p=14}}{{sfn|Rywkin|1994|p=67}} |- | [[Este]] || 5 400 ||{{Sfn|Pettai|Pettai|2014|p=55}} |- | [[Lette]] || 17 400 ||{{Sfn|Pettai|Pettai|2014|p=55}} |- | [[Litauers]] || 28 000 ||<ref>{{cite news| title=Confusion, a lot of emotions inside. A bit of fear, concern and anticipation| work=The Siberian Times| date=22 July 2012| url=http://siberiantimes.com/other/others/news/confusion-a-lot-of-emotions-inside-a-bit-of-fear-concern-and-anticipation/| access-date= 1 Mei 2026| archive-date= 1 Desember 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20241201205241/https://siberiantimes.com/other/others/news/confusion-a-lot-of-emotions-inside-a-bit-of-fear-concern-and-anticipation/| url-status=dead}}</ref> |- | [[Finne]] || 18 800 ||<ref name="Ediev">{{cite web|author=D.M. Ediev|title= Demograficheskie poteri deportirovannykh narodov SSSR|location=Stavropol |year=2004|publisher=Polit.ru|url=http://polit.ru/article/2004/02/27/demoscope147/|access-date=23 September 2017}}</ref> |- | [[Grieke]] || 15 000 || <ref>Gkikas, Anastasis (2007). Οι Έλληνες στη διαδικασία οικοδόμησης του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ [Greek Participation in the Building of Socialism in USSR] (in Greek). Athens: Syghxroni Epoxi. ISBN 978-960-451-056-6. p.254</ref> |- | [[Hongare]] || 15 000–20 000 ||{{Sfn|Bognár|2012|p=56}} |- | [[Karatsjais]] || 13 100–35 000 ||{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=207}}{{Sfn|Rywkin|1994|p=67}}<ref>{{Cite journal|author=Grannes, Alf |year=1991 |title=The Soviet deportation in 1943 of the Karachays: a Turkic Muslim people of North Caucasus |journal=Journal of Muslim Minority Affairs |volume=12 |issue=1 |pages=55–68 |doi=10.1080/02666959108716187 }}</ref> |- | [[Kalmukke]] || 12 600–48 000 ||{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=207}}<ref name=Ediev/>{{Sfn|Rywkin|1994|p=67}}<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/4580467.stm|title=Regions and territories: Kalmykia|date=29 November 2011}}</ref> |- |[[Ingoesjetiërs]] || 20 300–23 000 ||{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=207}}{{Sfn|Rywkin|1994|p=67}} |- | [[Balkare]] || 7 600–11 000 ||{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=207}}<ref name=Ediev/>{{Sfn|Rywkin|1994|p=67}} |- | [[Krim-Tatare]] || 34 300–109 956 ||{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=207}}{{Sfn|Williams|2015|p=109}}<ref>Allworth, Edward (1998). The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents. Durham: Duke University Press. {{ISBN|9780822319948}}. LCCN 97019110. OCLC 610947243. pg 6</ref><ref>Hall, M. Clement (2014). The Crimea. A very short history. ISBN 978-1-304-97576-8.</ref> |- | nowrap="nowrap" |[[Meschetiese Turke]] || 12 859–50 000 ||{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=207}}{{Sfn|Rywkin|1994|p=67}}<ref>Jones, Stephen F. (1993). "Meskhetians: Muslim Georgians or Meskhetian Turks? A Community without a Homeland". Refuge. 13 (2): 14–16.</ref> |- | Totaal || nowrap="nowrap" | 800 000–1 500 000 ||{{Sfn|Grieb|2014|p=930}}{{Sfn|Werth|2004|p=73}} |} Daarbenewens het ongeveer 300 000–360 000 [[Vlug en uitsetting van Duitsers (1944–1950)|Duitsers wat ná die Tweede Wêreldoorlog gedeporteer is]] uit beset gebied in Oos-Europa omgekom,<ref name="Erlebenisberichte 1989, pp. 40"/> maar die Sowjet-leër was nie die enigste dader van hierdie uitsettings nie, aangesien ander Europese lande ook daaraan deelgeneem het. ==Tydlyn== {|class="wikitable sortable" |- ! Datum van verskuiwing ! Geteikende groep ! Benaderde getalle ! Plek van aanvanklike verblyf ! Verskuiwingsbestemming ! Aangevoerde redes vir verskuiwing |- | April 1920 | [[Kosakke]], [[Terek-Kosakke]] | 45 000{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=76}} | [[Noord-Kaukasus]] | [[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]], noordelike [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]] | "[[De-Kosakkisering]]", stop van Russiese kolonialisering van [[Noord-Kaukasus]] |- | 1930–1931 | [[Koelak]]ke | 1 679 528 - 1 803 392{{Sfn|Viola|2007|p=32}} | "Streke van totale kollektivisering", die meeste van [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]], [[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]], ander streke | Noordelike [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]], [[Oeral (streek)|Oeral]], [[Siberië]], [[Noord-Kaukasus]], [[Kasakse Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakse ASSR]], [[Kirgiese Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek (1926–36)|Kirgiese ASSR]] | [[Kollektivisering]] |- |1930–1937 |Koelakke |15 000 000<ref name=":0" /> |"Streke van totale kollektivisering", die meeste van [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]], [[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]], ander streke |Noordelike [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]], [[Oeral (streek)|Oeral]], [[Siberië]], [[Noord-Kaukasus]], [[Kasakse Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakse ASSR]], [[Kirgiese Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek (1926–36)|Kirgiese ASSR]] |[[Kollektivisering]] |- | November–Desember 1932 | [[Boere]] | 45 000{{sfn|Polian|2004|p=328}} - 46 000<ref name="cossackspunished">{{cite news |title=Russia: Cossacks Punished |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,745027,00.html |access-date=22 October 2023 |agency=Time |date=30 January 1933|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210528070739/http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,745027,00.html |archive-date=28 May 2021 }}</ref> | [[Krasnodar Krai]] ([[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]]) | [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Noord-Rusland]] | [[Sabotasie]] |- | Mei 1933 | Mense uit [[Moskou]] en [[Leningrad]] wat nie 'n interne paspoort kon bekom nie | 6 000 | [[Moskou]] en [[Leningrad]] | [[Nazino-aangeleentheid#Nazino-eiland|Nazino-eiland]] | "skoonmaak van Moskou, Leningrad en die ander groot stedelike sentrums van die USSR van oortollige elemente wat nie met produksie of administratiewe werk verbind is nie, sowel as koelakke, misdadigers, en ander antisosiale en sosiaal gevaarlike elemente."<ref>Protocol of the Politburo meeting of 15 November 1932, Istochnik no. 6 (1997), p. 104; quoted in Werth 2007 p.15</ref> |- | Februarie–Mei 1935; September 1941; 1942 | [[Ingriese Finne]] | 420 000<ref name="Council of Europe">[[#Council of Europe|Council of Europe 2006]], p. 158</ref> | [[Leningrad-oblas]], [[Karelië]] ([[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]]) | [[Astrachan-oblas]], [[Vologda-oblas]], [[Wes-Siberiese ekonomiese streek|Wes-Siberië]], [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Tadjikse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Tadjikistan]], [[Finland]] | |- | Februarie–Maart 1935 | [[Geskiedenis van Duitsers in Rusland en die Sowjetunie|Duitsers]] en [[Pole]] | 412 000{{sfn|Polian|2004|p=328}} | Sentraal- en Wes-[[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]] | Oos-[[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]] | |- | Mei 1936 | Duitsers en Pole | 45 000{{sfn|Polian|2004|p=328}} | Grensstreke van [[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]] | [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]] | |- | Julie 1937 | [[Koerde]] | 1 325{{Sfn|Polian|2004|p=98}} | Grensstreke van [[Georgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Georgië]], [[Aserbeidjanse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Aserbeidjan]], [[Armeense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Armenië]], [[Turkmeense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Turkmenistan]], [[Oesbekiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oesbekistan]], en [[Tadjikse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Tadjikistan]] | [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Kirgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kirgisië]] | |- | September–Oktober 1937 | [[Korjo-saram|Koreane]] | 172 000<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union"/> | [[Verre-Oosterse ekonomiese streek|Verre-Ooste]] | Noord-[[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Oesbekiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oesbekistan]] | |- | September–Oktober 1937 | [[Oorsese Chinese|Chinese]] en [[Harbin-Russe]] | Ten minste 17 500<ref name="Yin 2016">{{Cite journal |author=Yin |first=Guangming |year=2016 |title=苏联处置远东华人问题的历史考察(1937—1938) |trans-title=A Historical Investigation of the Soviet Union's Handling of the Chinese Issue in the Far East (1937-1938) |url=http://rdbk1.ynlib.cn:6251/Qw/Paper/605629 |url-status=live |journal=Modern Chinese History Studies |language=zh-hans |publisher=Institute of Modern History, [[Chinese Academy of Social Sciences]] |publication-place=[[Beijing]] |issue=2 |pages=41 |url-access= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622153610/http://rdbk1.ynlib.cn:6251/Qw/Paper/605629 |archive-date=22 June 2022 |access-date=25 June 2022 |via=[[Renmin University of China]] Library}}</ref> | Suidelike [[Verre-Oosterse ekonomiese streek|Verre-Ooste{{sfn|Polian|2004|p=328}}]] | [[Sinkiang-provinsie, Republiek China|Sinkiang]],<ref name="Yin 2016" /> [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Oesbekiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oesbekistan{{sfn|Polian|2004|p=328}}]] |Ten minste 12 000 Chinese burgers is na Sinkiang gedeporteer, terwyl 5 500 Chinese Sowjet-burgers na Sentraal-Asië gedeporteer is.<ref name="Yin 2016" /> |- | 1938 | [[Persiese Jode]] | 6 000{{sfn|Polian|2004|p=329}} | [[Mary-provinsie]] ([[Turkmeense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Turkmenistan]]) | Verlate gebied van noordelike [[Turkmeense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Turkmenistan]] | |- | Januarie 1938 | [[Asere]], [[Perse]], Koerde, en [[Assiriërs]] | 6 000{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=77}} | [[Aserbeidjanse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Aserbeidjan]] | [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]] | [[Pahlavi-dinastie|Iraanse]] burgerskap | |- | Januarie 1940 – 1941 | Pole, [[Jode]], en [[Oekraïners]] (insluitend vlugtelinge uit [[Pole]]) | 320 000{{Sfn|Sanford|2007}} | Wes-[[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]], Wes-[[Belorussiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Belorussië]] | Noordelike [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]], [[Oeral (streek)|Oeral]], [[Siberië]], [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Oesbekiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oesbekistan]] | |- | Junie 1940 | [[Kola-Noorweërs|Noorweërs]], [[Finne]], [[Swede]], [[Este]], [[Lette]], en [[Litauers]] | 6 973<ref>[[Pavel Polian]], ''[[Not of Their Own Will]]''</ref><ref name=23.6.40/> | [[Moermansk]] en [[Moermansk-oblas]] | [[Karelo-Finse SSR]] en later na [[Archangelsk-oblas]] | Lawrenti Beria se bevel van 23 Junie 1940 oor hervestiging van "burgers van buitelandse nasionaliteite"<ref name=23.6.40>[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/165305-prikaz-narodnogo-komissariata-vnutrennih-del-soyuza-ssr-za-1940-g-o-pereselenii-iz-g-murmanska-i-murmanskoy-obl-grazhdan-inonatsionalnostey-moskva-23-iyunya-1940-g Приказ Народного комиссариата внутренних дел Союза ССР за 1940 г. О переселении из г. Мурманска и Мурманской обл. граждан инонациональностей. Москва. 23 июня 1940 г.]</ref> |- | Junie 1940 |Duitsers, Pole, Chinese, [[Grieke]], Koreane, en ander "burgers van buitelandse nasionaliteite" | 1 743<ref name=23.6.40/> | [[Moermansk]] en [[Moermansk-oblas]] | [[Altaj Krai]] | Lawrenti Beria se bevel van 23 Junie 1940 oor hervestiging van "burgers van buitelandse nasionaliteite"<ref name=23.6.40/> |- | Julie 1940 tot 1953 | Este, Lette, en Litauers | 203 590{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=100}} | [[Baltiese state]] | [[Siberië]] en Noordelike [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]] | |- | September 1941 – Maart 1942 | Duitsers | 855 674{{Sfn|Salitan|1992|p=74}} | [[Wolga-Duitsers|Powolsje]], die [[Kaukasus-Duitsers|Kaukasus]], [[Krim-Duitsers|Krim]], [[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]], [[Moskou]], sentrale [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]] | [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Siberië]] | |- | Augustus 1943 | [[Karatsjais]] | 69 267{{Sfn|Bugay|1996|p=156}} | [[Karatsjai–Tsjerkesiese Outonome Oblas|Karatsjai–Tsjerkesiese AO]], [[Stawropol Krai]] ([[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]]) | [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Kirgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kirgisië]], ander | [[Bandiet]]isme, ander |- | Desember 1943 | [[Kalmukke]] | 93 139<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union"/> | [[Kalmukse ASSR]], ([[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]]) | [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Siberië]] | |- | Februarie 1944 | [[Tsjetsjniërs]] en [[Ingoesjetiërs]] | 478 479{{Sfn|Askerov|2015|p=12}} | [[Noord-Kaukasus]] | [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Kirgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kirgisië]] | [[1940-1944 opstand in Tsjetsjenië]] |- | April 1944 | Koerde en Asere | 3 000{{sfn|Polian|2004|p=33¸1}} | [[Tbilisi]] ([[Georgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Georgië]]) | Suidelike [[Georgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Georgië]] | |- | Mei 1944 | [[Balkare]] | 37 406{{Sfn|Bugay|1996|p=156}}–40 900<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union"/> | [[Noord-Kaukasus]] | [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Kirgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kirgisië]] | |- | Mei 1944 | [[Krim-Tatare]] | 191 014{{Sfn|Bugay|1996|p=156}}<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union">{{cite web|publisher=Human Rights Watch|date=September 1991| location=New York |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf | title="Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations| access-date=30 June 2017}}</ref> | [[Krimse Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Krim]] | [[Oesbekiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oesbekistan]] | |- | Mei–Junie 1944 | Grieke, [[Bulgare]], [[Armeniërs]], en [[Turke]] | 37 080<br/><small>(9 620 Armeniërs, 12 040 Bulgare, 15 040 Grieke{{Sfn|Korostelina|2007|p=9}})</small> | [[Krimse Outonome Sosialistiese Sowjet-Republiek|Krim]] | [[Oesbekiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oesbekistan]] (?) | |- | Junie 1944 | [[Kabardiërs]] | 2 000 | [[Kabardino-Balkariese ASSR]], ([[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]]) | Suidelike [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]] | Samewerking met die [[Nazi]]'s |- | Julie 1944 | [[Katakombe-kerk|Russiese Ware Ortodokse Kerk]]-lede | 1 000 | Sentrale [[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]] | [[Siberië]] | |- | November 1944 | [[Meschetiese Turke]], Koerde, [[Hemsjins]], [[Pontiese Grieke]], [[Karapapakhs]], [[Lazi]], en ander inwoners van die grenssone | 115 000<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union"/> | Suidwes-[[Georgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Georgië]] | [[Oesbekiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oesbekistan]], [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]], [[Kirgiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kirgisië]] | |- | November 1944 – Januarie 1945 | [[Hongare in Oekraïne|Hongare]] en Duitsers | 30 000–40 000{{sfn|Bognár|2012|p=56}} | [[Trans-Karpatiese Oekraïne tydens die Tweede Wêreldoorlog|Transkarpatiese Oekraïne]] | [[Oeral (streek)|Oeral]], [[Donbas]], [[Belorussiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Belorussië]] | |- | Januarie 1945 | "Verraaiers en kollaborateurs" | 2 000{{sfn|Polian|2004|p=332}} | [[Mineralnyje Wody]] ([[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]]) | [[Tadjikse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Tadjikistan]] | Samewerking met die [[Nazisme|Nazi's]] |- | 1945–1946 | Gerepatrieerde Sowjet-Duitsers wat onder Duitse beheer tydens die Tweede Wêreldoorlog gewoon het | Meer as 200 000{{sfn|Pohl|2022|p=8}} | | Siberië en Kasakstan | |- | 1944–1953 | Gesinne van die [[Oekraïense Opstandige Leër]] | 204 000<ref>Viatrovych, V.; Hrytskiv, R.; Dereviany, I.; Zabily, R.; Sova, A.; Sodol, P. (2007). Volodymyr Viatrovych (ed.). Українська Повстанська Армія – Історія нескорених [Ukrainian Insurgent Army – History of the unconquered] (in Ukrainian). Lviv Liberation Movement Research Centre. pp. 307–310.</ref> | [[Wes-Oekraïne]] | [[Siberië]] | |- | 1944–1953 | Pole | 1 240 000<ref name="Council of Europe"/> | [[Kresy]]-streek | naoorlogse [[Pole]] | Verwydering van inheemse bevolking uit die nuwe gebied wat deur die Sowjetunie verkry is |- | 1945–1950 | Duitsers | Tienduisende | [[Königsberg]] | Wes- of Midde-Duitsland | Verwydering van inheemse bevolking uit die nuwe gebied wat deur die Sowjetunie verkry is |- | 1945–1951 | [[Japannese mense|Japannese]] en Koreane | 400 000{{Sfn|McColl|2014|p=803}} | Hoofsaaklik uit [[Sachalin]], [[Koerile]] | [[Siberië]], [[Verre-Oosterse ekonomiese streek|Verre-Ooste]], [[Noord-Korea]], [[Japan]] | Verwydering van inheemse bevolking uit die nuwe gebied wat deur die Sowjetunie verkry is |- | 1948–1951 | Asere | 100 000<ref>{{cite journal|title=The alteration of place names and construction of national identity in Soviet Armenia|first=Arseny |last=Saparov|url=http://www.cairn.info/article.php?ID_REVUE=CMR&ID_NUMPUBLIE=CMR_441&ID_ARTICLE=CMR_441_0179|year=2003|volume=44|issue=1 |journal=Cahiers du monde russe|pages=179–198}}</ref> | [[Armeense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Armenië]] | [[Koera-Aras-laagland]], [[Aserbeidjanse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Aserbeidjan]] | "Maatreëls vir hervestiging van kollektiewe plaaswerkers" |- | Mei–Junie 1949 | Grieke, Armeniërs, en Turke | 57 680{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}}<br/><small>(insluitend 15 485 Dasjnaks)</small>{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}} | Die [[Swart See]]-kus ([[Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjet-Republiek|Russiese SFSR]]), [[Suid-Kaukasus]] | Suidelike [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]] | Lidmaatskap in die nasionalistiese [[Armeense Revolusionêre Federasie|Dasjnaktsoetioen-Party]] (Armeniërs), [[Griekeland|Griekse]] of [[Turkye|Turkse]] burgerskap (Grieke): "verdagte oor-grens etniese bande."<ref name=":1" /> |- | Maart 1951 | [[Basmatsji-beweging|Basmatsji]] | 2 795{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}} | [[Tadjikse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Tadjikistan]] | Noordelike [[Kasakse Sosialistiese Sowjet-Republiek|Kasakstan]] | |- | April 1951 | [[Jehovasgetuies]] | 8 576–9 500{{Sfn|Baran|2016|p=62}} | Hoofsaaklik uit [[Moldawiese Sosialistiese Sowjet-Republiek|Moldawië]] en [[Oekraïense Sosialistiese Sowjet-Republiek|Oekraïne]] | [[Wes-Siberiese ekonomiese streek|Wes-Siberië]] | [[Operasie Noord]] |- | 1991 | Armeniërs | 24 dorpe,<ref>Gokhman, M. "Карабахская война" [The Karabakh War]. ''Russkaya Misl''. 29 November 1991.</ref> 17 000 mense<ref>Melkonian. ''My Brother's Road'', p. 186.</ref> | [[Nagorno-Karabach]] | Armenië | [[Operasie Ring]] Begeerte om met Armenië te herenig en/of meer outonomie van die Aserbeidjanse SSR te verkry.<ref name="memorial2">[http://sumgait.info/ring/seda-vermisheva/karabakh-deportation-3.htm Доклад Правозащитного центра общества "Мемориал"] Нарушения прав человека в ходе проведения операций внутренними войсками МВД СССР, советской армией и МВД Азербайджана в ряде районов Азербайджанской Республики в период с конца апреля по начало июня 1991 года</ref><ref name="Wilson">[http://users.physics.harvard.edu/~wilson/publications/VOSKEPAR_files/VOSKEPAR.html Report by Professor Richard Wilson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060342/http://users.physics.harvard.edu/~wilson/publications/VOSKEPAR_files/VOSKEPAR.html|date=21 September 2013}} "On the Visit to the Armenian-Azerbaijani Border, May 25–29, 1991" Presented to the First International Sakharov Conference on Physics, Lebedev Institute, Moscow on 31 May 1991.</ref> |- | 1920 tot 1953 | '''Totaal''' | '''~20 296 000 -''' | | | |} ==Sien ook== * ''[[Against Their Will (book)|Against Their Will]]'' * [[Demografiese ingenieurswese]] * [[Dokterskomplot#Beweerde beplande deportasie van Jode|Dokterskomplot: Spekulasie oor 'n beplande deportasie van Jode]] * [[Joodse Outonome Oblas#Joodse vestiging in die streek|Joodse Outonome Oblas: Joodse vestiging in die streek]] * [[Lys van etniese suiweringsveldtogte]] ==Notas== {{Notelist}} ==Aanhalings== {{Reflist}} ===Bibliografie=== {{refbegin|30em}} * {{cite book| last1=Andrew| first1=Christopher| last2=Mitrokhin| first2=Vasili| year=2005| location=New York| title=The World Was Going Our Way: The KGB and the Battle for the Third World| publisher=Basic Books| isbn=9781422393123| lccn=1422393127| url=https://www.academia.edu/120944456}} * {{cite book |last=Council of Europe |ref=Council of Europe |url=https://books.google.com/books?id=sE67dG7WJWUC&q=finns&pg=PA157 |title=Documents: working papers, 2006 ordinary session (third part), 26–30 June 2006, Vol. 4: Documents 10868, 10886, 10893, 10903-10950 |page=158 |isbn=9789287160270 |date=19 March 2007 |publisher=Council of Europe }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=L0jDCAAAQBAJ&q=chechens+ingush+deported+478%2C479&pg=PA12 |title=Historical Dictionary of the Chechen Conflict |first=Ali |last=Askerov |publisher=Rowman & Littlefield |page=12 |year=2015 |lccn=2015-000755 |isbn=9781442249257 }} * {{cite book |last=Allworth |year=1998 |title=The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents |first=Edward |publisher=[[Duke University Press]] |location=Durham |isbn=9780822319948 |oclc=610947243 |lccn=97019110 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/tatarsofcrimeare0000unse }} * {{cite book |last=Baran |first=Emily B. |url=https://books.google.com/books?id=M-cRDAAAQBAJ&q=jehovas+8%2C576+soviet&pg=PA62 |title=Dissent on the Margins: How Soviet Jehovah's Witnesses Defied Communism and Lived to Preach about It |edition=repeated |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0190495497 }} * {{cite book|last=Bekus|first=Nelly|title=Struggle Over Identity: The Official and the Alternative "Belarusianness"|publisher=[[Central European University Press]]|location=Budapest|year=2010|lccn=2010008736|isbn=9789639776685|url=https://books.google.com/books?id=DiwPRpRYt2kC&pg=PA42}} * {{cite journal |last=Bognár |first=Zalán |title=A kárpátaljai magyar és német polgári lakosság tömeges elhurcolása szovjet hadifogságba |trans-title=The deportation of masses of Hungarian and German civilians from Subcarpathia to Soviet prisoner of war camps |journal=Orpheus Noster |volume=4 |issue=2 |pages=46–60 |year=2012 |url=https://www.academia.edu/11885029 |publisher=Károli Gáspár Református Egyetem |location=Budapest |language=hu }} * {{cite journal |last=Bryan |year=1984 |title=Anti-religious activity in the Chechen-Ingush republic of the USSR and the survival of Islam |url=https://archive.org/details/sim_central-asian-survey_1984_3_2/page/99 |first=Fanny E. |journal=Central Asian Survey |volume=3 |issue=2 |pages=99–115 |doi=10.1080/02634938408400466 }} * {{cite book |last1=Buckley |first1=Cynthia J. |first2=Blair A. |last2=Ruble |first3=Erin Trouth |last3=Hofmann |title=Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia |publisher=[[Woodrow Wilson Center Press]] |year=2008 |lccn=2008-015571 |page=207 |url=https://books.google.com/books?id=wulDuN7APaIC&pg=PA207 |isbn=978-0801890758 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=xwp5y9NDaEwC&pg=PA198 |title=The Deportation of Peoples in the Soviet Union |last=Bugay |first=Nikolay |year=1996 |publisher=Nova Publishers |isbn=978-1560723714 }} * {{cite journal |last=Chang |first=Jon K. |year=2014 |title=Tsarist continuities in Soviet nationalities policy: A case of Korean territorial autonomy in the Soviet Far East, 1923-1937 |url=https://www.academia.edu/17823472 |journal=Eurasia Studies Society of Great Britain & Europe Journal |volume=3 |pages=32–33 }} * {{cite book| last=Chang| first=Jon K.| year=2018| location=Honolulu| title=Burnt by the Sun: The Koreans of the Russian Far East| publisher=University of Hawaii Press| isbn=9780824876746| lccn=2015046032| url=https://books.google.com/books?id=qh7HDwAAQBAJ&pg=PA157}} * {{cite journal |last=Chang |first=Jon K. |title=East Asians in Soviet Intelligence and the Continuities between Soviet and Russian Intelligence Practices |journal=The Intelligencer |volume=24 |number=1 |pages=23–29 |year=2019a |url=https://www.academia.edu/40140752}} * {{cite journal |last=Chang |first=Jon K. |title=Ethnic Cleansing and Revisionist Russian and Soviet History |journal=Academic Questions |volume=32 |number=2 |pages=263–270 |year=2019b |doi=10.1007/s12129-019-09791-8 |doi-broken-date=1 July 2025 |s2cid=150711796 |url=https://www.academia.edu/38789672}} * {{cite journal |last=Chang |first=Jon K. |title=East Asians in Soviet Intelligence: A Study of Five Soviet "Naturals" |journal=Region |volume=12 |number=2 |pages=147–170 |year=2023 |doi=10.1353/reg.2023.a936449 |jstor=27333832 |url=https://www.jstor.org/stable/27333832 }} * {{cite journal |last=Chang |first=Jon K. |title=East Asians in Soviet Intelligence: The "Naturals"--One Variant of Soviet Illegal |journal=The Intelligencer |volume=29 |number=1 |pages=33–43 |year=2024 |url=https://www.academia.edu/117468144 }} * {{cite book |title=The Making and Breaking of Soviet Lithuania: Memory and Modernity in the Wake of War |first=Violeta |last=Davoliūtė |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=9781134693580 |url=https://books.google.com/books?id=82uGAgAAQBAJ&pg=PT29 }} * {{cite book |last1=Dundovich |first1=Elena |first2=Francesca |last2=Gori |first3=Emanuela |last3=Guercetti |url=https://books.google.com/books?id=X2FGqiDKFysC&q=6%2C015 |title=Reflections on the Gulag: With a Documentary Index on the Italian Victims of Repression in the USSR |edition=37 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-8807990588 }} * {{cite journal |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |year=2002 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/d4ac/a67ff06f3902c7b95b9eff2562f223f16c2b.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180427044908/https://pdfs.semanticscholar.org/d4ac/a67ff06f3902c7b95b9eff2562f223f16c2b.pdf |archive-date=27 April 2018 |jstor=826310 |doi=10.1080/0966813022000017177 |url-status=dead |s2cid=43510161 }} * {{cite book |last=Fisher |title=Crimean Tatars |first=Alan W. |location=Stanford, California |publisher=Hoover Press |year=2014 |isbn=9780817966638 |oclc=946788279 |lccn=76041085 }} * {{cite journal |last=Fredholm |first=Michael |year=2000 |volume=19 |issue=3 |pages=315–327 |title=The prospects for genocide in Chechnya and extremist retaliation against the West |url=https://archive.org/details/central-asian-survey_september-december-2000_19_3-4/page/315 |doi=10.1080/026349300750057955 |journal=Central Asian Survey |s2cid=145806371 }} * {{cite book | url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA28 | last=Frucht | first=Richard C. | title=Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture | volume=2 | publisher=[[ABC-CLIO]] | year=2004 | page=28 | isbn=978-1576078006 }} * {{cite book |last=Grieb |first=Christiane |chapter=War Crimes, Soviet, World War II |year=2014 |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |editor-first=Timothy |editor-last=C. Dowling |lccn=2014017775 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598849486 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA930 }} * {{cite book |last=Griffin |first=Nicholas |year=2004 |title=Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226308593 |lccn=2003063352 |url=https://books.google.com/books?id=rUYyhMxHqnQC&pg=PA40 |location=Chicago }} {{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book | last=Gross | first=Feliks | author-link=Feliks Gross | title=The Civic and the Tribal State: The State, Ethnicity, and the Multiethnic State | publisher=Greenwood Publishing Group | year=1998 | isbn=9780313291456 | lccn=98012329 | url=https://books.google.com/books?id=sJhWKAcXXKcC&pg=PA37 }} * {{cite journal |last=Hirsch |first=Francine |year=2002 |journal=Slavic Review |title=Race without the Practice of Racial Politics |url=https://archive.org/details/sim_slavic-review_spring-2002_61_1/page/30 |volume=61 |issue=1 |pages=30–43 |jstor=2696979 |doi=10.2307/2696979 |s2cid=147121638 }} * {{cite book |last=Joes |first=Anthony James |chapter=Guerrilla Warfare |year=2010 |page=[https://archive.org/details/stresswarconflic00fink/page/n375 357] |editor-last=Fink |editor-first=George |title=Stress of War, Conflict and Disaster |url=https://archive.org/details/stresswarconflic00fink |url-access=limited |publisher=Academic Press |isbn=9780123813824 |lccn=2010024875 }} * {{cite book |last=Jones |first=Adam |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |edition=revised |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781317533856 |page=203 |url=https://books.google.com/books?id=0kBZBwAAQBAJ&pg=PA203 }} * {{cite book |last=Kleveman |first=Lutz |author-link=Lutz Kleveman |year=2002 |page=87 |title=Der Kampf um das Heilige Feuer: Wettlauf der Weltmächte am Kaspischen Meer |language=de |publisher=[[Rowohlt Verlag|Rowohlt]] |isbn=9783871344565 |url=https://books.google.com/books?id=dnntAAAAMAAJ&q=V%C3%B6lkermord }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=LzB9DAAAQBAJ&q=9%2C620+armenian+12%2C420+Bulgarians+15%2C040+greeks&pg=PA9 |page=9 |title=Social Identity and Conflict: Structures, Dynamics, and Implications |first=K. |last=Korostelina |publisher=Springer |year=2007 |isbn=9780230605671 }} * {{cite book |last=Legters |first=Lyman H. |year=1992 |title=Native Americans and Public Policy |chapter=The American Genocide |chapter-url=https://books.google.com/books?id=wghp62KBvWYC&pg=PA104 |editor-last=Lyden |editor-first=Fremont J. |isbn=9780822976820 |location=Pittsburgh |oclc=555693841 |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] }} * {{cite journal |last=Kotljarchuk |first=Andrej |year=2014 |page=53 |title=3. The Nordic Threat: Soviet Ethnic Cleansing on the Kola Peninsula |url=http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:748534/FULLTEXT01.pdf }} * {{cite book |last=Margolis |first=Eric |author-link=Eric Margolis (journalist) |year=2008 |page=[https://archive.org/details/americanrajliber0000marg/page/277 277] |title=American Raj: Liberation Or Domination? |url=https://archive.org/details/americanrajliber0000marg |publisher=[[Key Porter Books]] |isbn=9781554700875 |lccn=2008431610 }} * {{Cite journal |last=Martin |first=Terry |year=1998 |title=The Origins of Soviet Ethnic Cleansing |journal=[[The Journal of Modern History]] |volume=70 |issue=4 |pages=813–861 |jstor=10.1086/235168 |doi=10.1086/235168 |s2cid=32917643 |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/3229636/Martin%201998.pdf?sequence=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209094732/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/3229636/Martin%201998.pdf?sequence=2 |archive-date= 9 Desember 2020 |access-date= 1 Mei 2026 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Mawdsley |first=Evan |year=1998 |title=The Stalin Years: The Soviet Union, 1929–1953 |url=https://archive.org/details/stalinyearssovie0000mawd |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=9780719046001 |lccn=2003046365 }} * {{cite book |last=McColl |first=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography - Facts on File library of world geography |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=400%2C000 |publisher=Infobase Publishing |year=2014 |page=803 |isbn=9780816072293 |oclc=58431770 }} * {{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |title=Historical Dictionary of Georgia |edition=2 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham, Maryland |year=2015 |isbn=9781442241466 |lccn=2014024518 |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ&pg=PA191 }} * {{cite journal |last=Morris |first=James |year=2004 |title=The Polish terror: spy mania and ethnic cleansing in the great terror |url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2004-07_56_5/page/751 |doi=10.1080/0966813041000235137 |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=56 |issue=5 |pages=751–766 |s2cid=154560102 }} * {{cite book |last=Naimark |first=Norman M. |title=Stalin's Genocides |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |year=2010 |isbn=9780691147840 |lccn=2010019063 |url=https://books.google.com/books?id=F3UwF1eqb0AC }} * {{cite book|last=Pai|first=Hyung Il|title=Constructing "Korean" Origins: A Critical Review of Archaeology, Historiography, and Racial Myth in Korean State-Formation Theories|location=Cambridge|publisher=Harvard University Press|year=2000|isbn=9780674002449|url=https://books.google.com/books?id=QxztLeLoVkQC}} * {{cite book|last=Park|first=Alyssa M.|title=Sovereignty experiments: Korean migrants and the building of borders in northeast Asia, 1860-1945 |location=Ithaca|publisher=Cornell University Press|year=2019|isbn=9781501738371|lccn=2019001070}} * {{cite book|last=Pavlenko|first=Aneta|author-link=Aneta Pavlenko|title=Multilingualism in Post-Soviet Countries|publisher=Multilingual Matters|year=2008|isbn=9781847690876|lccn=2008012757|url=https://books.google.com/books?id=WO_I4d612fMC&pg=PA170}} * {{cite book | url=https://books.google.com/books?id=WD-iBQAAQBAJ&q=ESTONIA+DEPORTED+SOVIET+8%2C000+dead&pg=PA55 | title=Transitional and Retrospective Justice in the Baltic States | last1=Pettai | last2=Pettai | first1=Eva-Clarita | first2=Vello | publisher=[[Cambridge University Press]] | year=2014 | lccn=2014-043729 | isbn=978-1107049499 }} * {{cite book |last=Pohl |first=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0786403365 }} * {{cite book |last=Pohl |first=J. Otto |year=1999 |title=Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949 |location=Westport,&nbsp;CT |publisher=[[Greenwood Press]] |lccn=98-046822 |isbn=978-0-313-30921-2 }} * {{cite journal |last=Pohl |first=J. Otto |title=Stalin's genocide against the "Repressed Peoples" |journal=Journal of Genocide Research |year=2000 |pages=267–293 |doi=10.1080/713677598 |volume=2 |issue=2 |s2cid=59194258 }} * {{cite book |last=Polian |first=Pavel |author-link=Pavel Polian |year=2004 |title=Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR |location=Budapest |publisher=[[Central European University Press]] |isbn=978-9-639-24168-8 |title-link= Against Their Will (book)}} * {{cite book |title=Moscow's Lost Empire |last=Rywkin |first=Michael |publisher=Routledge |year=1994 |isbn=9781315287713 |lccn=93029308 |url=https://books.google.com/books?id=k8oPc9BCz_4C&pg=PA67 }} * {{cite book |title=Politics and Nationality in Contemporary Soviet-Jewish Emigration, 1968-89 |last=Salitan |first=Laurie P. |editor=Rosemary Thorp |publisher=Springer |year=1992 |isbn=978-1349097562 |url=https://books.google.com/books?id=YTOvCwAAQBAJ&q=Soviet+000+germans+deported&pg=PA74 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tV2AAgAAQBAJ&q=soviet+320%2C000+poles+deported&pg=PT56 |title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory |last=Sanford |first=George |publisher=Routledge |year=2007 |lccn=2004-065124 |isbn=9781134302994 }} * {{cite journal |last=Statiev |year=2010 |first=Alexandar |journal=Journal of Genocide Research |volume=11 |issue=2–3 |pages=243–264 |title=Soviet ethnic deportations: intent versus outcome |doi=10.1080/14623520903118961 |s2cid=71905569 }} * {{cite book|last=Stephan|first=John J.|title=The Russian Far East: A History|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|year=1994|isbn=9780804727013|url=https://books.google.com/books?id=Jce4rBWjG5wC}} * {{cite book |last=Ther |first=Philipp |year=2014 |page=118 |title=The Dark Side of Nation-States: Ethnic Cleansing in Modern Europe |publisher=Berghahn Books |isbn=9781782383031 |lccn=2011516970 |location=Göttingen |url=https://books.google.com/books?id=jHEXAwAAQBAJ&pg=PA118 }} * {{cite book |last=Tishkov |first=Valery |author-link=Valery Tishkov |year=2004 |page=33 |title=Chechnya: Life in a War-Torn Society |volume=6 |publisher=University of California Press |isbn=9780520930209 |lccn=2003017330 |location=[[Berkeley, California|Berkeley]] }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=gG6cPY2RpzUC&q=1%2C803%2C392&pg=PA32 |title=The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements |page=32 |last=Viola |first=Lynne |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=9780195187694 |author-link=Lynne Viola }} * {{cite journal |last=Weiner |first=Amir |year=2002 |title=Nothing but Certainty |url=https://archive.org/details/sim_slavic-review_spring-2002_61_1/page/44 |journal=[[Slavic Review]] |volume=61 |issue=1 |jstor=2696980 |pages=44–53 |doi=10.2307/2696980 |s2cid=159548222 }} * {{cite book |last=Werth |first=Nicolas |author-link=Nicolas Werth |title=Stalinism and Nazism: History and Memory Compared |editor-first1=Henry |editor-last1=Rousso |editor-link=Henry Rousso |editor-first2=Richard Joseph |editor-last2=Golsan |publisher=University of Nebraska Press |year=2004 |lccn=2003026805 |isbn=9780803290006 |chapter=Strategies of Violence in the Stalinist USSR |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CIt7fMp30sAC&pg=PA73 }} * {{cite book |last=Werth |first=Nicholas |chapter=The Crimes of the Stalin Regime: Outline for an Inventory and Classification |editor-last=Stone |editor-first=Dan |edition=repeated |lccn=2007048561 |title=The Historiography of Genocide |url=https://archive.org/details/historiographyge00ston |url-access=limited |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=9780230297784 |location=Basingstoke |page=[https://archive.org/details/historiographyge00ston/page/n426 412] }} * {{cite book |last=Williams |first=Brian Glyn |author-link=Brian Glyn Williams |title=The Crimean Tatars: From Soviet Genocide to Putin's Conquest |publisher=[[Oxford University Press]] |location=London, New York |lccn=2015033355 |year=2015 |url=https://books.google.com/books?id=xabnCwAAQBAJ&pg=PA109 |isbn=9780190494728 }} {{refend}} ==Verdere leeswerk== {{refbegin}} * [[Pavel Polian|Polian, Pavel]] (Павел Полян), ''Deportations in the USSR: An index of operations with list of corresponding directives and legislation'', [[Russiese Akademie van Wetenskap]]. * Павел Полян, ''Не по своей воле...'' (Pavel Poljan, ''[[Not by Their Own Will]]... A History and Geography of Forced Migrations in the USSR''), ОГИ Мемориал, Moskou, 2001, {{ISBN|5-94282-007-4}} * 28 августа 1941 г. Указ Президиума Верховного Совета СССР "О выселении немцев из районов Поволжья". * 1943 г. Указ Президиума Верховного Совета СССР "О ликвидации Калмыцкой АССР и образовании Астраханской области в составе РСФСР". *Постановление правительства СССР от 12 января 1949 г. "О выселении с территории Литвы, Латвии и Эстонии кулаков с семьями, семей бандитов и националистов, находящихся на нелегальном положении, убитых при вооруженных столкновениях и осужденных, легализованных бандитов, продолжающих вести вражескую работу, и их семей, а также семей репрессированных пособников и бандитов" * Указ Президиума Верховного Совета СССР от 13 декабря 1955 г. "О снятии ограничений в правовом положении с немцев и членов их семей, находящихся на спецпоселении". * 17 марта 1956 г. Указ Президиума Верховного Совета СССР "О снятии ограничений в правовом положении с калмыков и членов их семей, находящихся на спецпоселении". * 1956 г. Постановление ЦК КПСС "О восстановлении национальной автономии калмыцкого, карачаевского, балкарского, чеченского и ингушского народов". * 29 августа 1964 г. Указ Президиума Верховного Совета СССР "О внесении изменений в Указ Президиума Верховного Совета СССР от 28 августа 1941 г. о переселении немцев, проживающих в районах Поволжья". * 1991 г: Wette van [[Russiese Federasie]]: "О реабилитации репрессированных народов", "О реабилитации жертв политических репрессий". {{refend}} ==Wikisource== * [[wikisource:State Defense Committee Decree No. 5859ss|Staatsverdedigingskomitee-dekreet No. 5859ss: Oor Krim-Tatare]] (Sien ook [https://web.archive.org/web/20090211130849/http://www.euronet.nl/users/sota/tatardep2.html Drie antwoorde op die Dekreet No. 5859ss]) ==Eksterne skakels== {{Commons category|Soviet deportations}} * [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-00-OurFamilies.php These Names Accuse (Soviet Deportations in Latvia)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918113428/http://latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-00-OurFamilies.php |date=18 September 2013 }} * [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-08-Appendix-1.php Baltic Deportation Instructions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530022935/http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-08-Appendix-1.php |date=30 May 2013 }} – Volle teks, Engels * [https://www.loc.gov/exhibits/archives/depo.html DEPORTATIONS] Onthullings uit die Russiese Argiewe by die [[Library of Congress|Biblioteek van die Kongres]] * [http://www.unpo.org/article.php?id=438 Chechnya: European Parliament recognises the genocide of the Chechen People in 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313052815/http://unpo.org/article.php?id=438 |date=13 March 2016 }} * [http://findarticles.com/p/articles/mi_m3955/is_n8_v48/ai_19298459/pg_3 The scale and nature of German and Soviet repression and mass killings, 1930–45] * [https://web.archive.org/web/20160303205122/http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/biblio01.php Эдиев Д.М. Демографические потери депортированных народов СССР. Ставрополь, 2003] * [http://tadeuszromer.com Polish deportees in the USSR] Lys saamgestel in 1941 deur [[Tadeusz Romer]], die Poolse ambassadeur in Japan {{Josef Stalin}} {{Sowjetunie}} {{Authority control}} [[Kategorie:Deportasie]] [[Kategorie:Gedwonge migrasie in die Sowjetunie| ]] [[Kategorie:Politieke onderdrukking in die Sowjetunie]] [[Kategorie:Sowjetse oorlogsmisdade in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Etniese suiwering in Europa]] [[Kategorie:Etniese suiwering in Asië]] [[Kategorie:Etniese suiwering van Duitsers]] [[Kategorie:Sowjet-etniese beleid]] [[Kategorie:Josef Stalin]] [[Kategorie:Vervolging van Boeddhiste]] [[Kategorie:Vervolging van Moslems]] [[Kategorie:NKWD-operasies]] [[Kategorie:Interne migrasie]] [[Kategorie:Volksmoorde in Asië]] [[Kategorie:Volksmoorde in Europa]] [[Kategorie:Rassisme in die Sowjetunie]] 7350os0phfpj8vyx4r36moa0kk9lc5b 0 462632 2970809 2922883 2026-09-25T23:54:21Z Pynappel 70858 /* Politieke sienings */ 2970809 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Brian Armstrong | bynaam = | beeld = Brian Armstrong - TechCrunch Disrupt 2018 01.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Brian Armstrong in 2018 | geboortenaam = Brian Armstrong | geboortedatum = [[25 Januarie]] [[1983]] | geboorteplek = San Jose, Kalifornië | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Voorsitter en HUB van Coinbase | ander = | bekend = Medestigter van Coinbase | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Angela Meng | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Brian Armstrong''' (gebore [[25 Januarie]] [[1983]])<ref name=azcoin1>{{cite web |url=https://azcoinnews.com/influencers/brian-armstrong |title=Brian Armstrong |website=AZ Coin News |date=24 November 2019 |access-date=10 Maart 2021 |archive-date=20 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620074229/https://azcoinnews.com/influencers/brian-armstrong |url-status=dead }}</ref> is 'n [[Amerikaanse]] [[sakeman]]<ref name="Forbes profile">{{cite web|title=Forbes profile: Brian Armstrong |url=https://www.forbes.com/profile/brian-armstrong/?sh=320e2385077c |work=Forbes |access-date=1 Mei 2022}}</ref> en belegger wat die uitvoerende hoof is van die [[kriptogeldeenheid]]splatform [[Coinbase]], wat hy saam met Fred Ehrsam gestig het.<ref name=azcoin1/> Hy het media-aandag gekry vir sy beleid om die werkplek vry van politieke aktivisme te hou.<ref name="cnbc1">{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/09/30/coinbase-ceo-offers-severance-to-employees-leaving-over-politics.html |title=Coinbase CEO discourages politics at work, offers generous severance to employees who want to quit |publisher=CNBC |date=30 September 2020 |access-date=10 Maart 2021}}</ref><ref name="nytimes1">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/09/29/business/dealbook/coinbase-social-activism.html |title=Taking a Stand Against Social Stances |website=[[The New York Times]] |date=30 September 2020 |access-date=10 Maart 2021}}</ref> Hy is ook medestigter van NewLimit, 'n anti-veroudering-beginonderneming.<ref>{{Cite web |last=Martinez |first=Xavier |date=2026-06-02 |title=Exclusive {{!}} Coinbase Founder’s Longevity Startup Triples in Value |url=https://www.wsj.com/business/newlimit-startup-brian-armstrong-value-82ab9830 |access-date=2026-06-02 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Armstrong is op 25 Januarie 1983 naby [[San Jose, Kalifornië]], gebore; albei sy ouers was ingenieurs<ref name=forbes2>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/michaeldelcastillo/2020/02/19/coinbase-billionaire-brian-armstrongs-plan-to-make-bitcoin-ethereum-xrp-safe-for-all/#6b85aa39345b |title=Bitcoin's Guardian Angel: Inside Coinbase Billionaire Brian Armstrong's Plan To Make Crypto Safe For All |website=Forbes |date=19 Februarie 2020 |access-date=10 Maart 2021}}</ref> Hy het Bellarmine College Preparatory, 'n Katolieke, privaat hoërskool vir seuns, bygewoon.<ref>{{Cite web |title=Source |url=https://www.hoover.org/research/why-bitcoin-will-take-over-world-coinbase-ceo-brian-armstrong |website=Hoover Institution}}</ref> Armstrong het Rice-universiteit in [[Texas]] bygewoon, waar hy in 2005 'n dubbele baccalaureusgraad in [[ekonomie]] en [[rekenaarwetenskap]] verwerf het, gevolg deur 'n meestersgraad in rekenaarwetenskap in 2006.<ref name=forbes2/> Terwyl hy by Rice was, het hy 'n besigheid begin wat tutors aan studente koppel, en na sy graduering het hy 'n jaar in [[Buenos Aires]] deurgebring om vir 'n onderwysmaatskappy te werk. ==Loopbaan== [[Lêer:Cryptocurrency Cachet (38552330941).jpg|links|duimnael|Brian Armstrong (middel).]] Armstrong se vroeë loopbaan het ingesluit werk as 'n ontwikkelaar vir [[IBM]] en 'n konsultant by Deloitte. In 2010 het hy op die [[Bitcoin]]-witskrif afgekom wat onder die alias [[Satoshi Nakamoto]] gepubliseer is.<ref name=forbes2/> In 2011 het hy by [[Airbnb]] aangesluit as 'n sagteware-ingenieur en is blootgestel aan betalingsstelsels in die 190 lande waarin Airbnb destyds bedrywig was.<ref name=techcrunch1>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2018/05/16/coinbase-ceo-brian-armstrong-to-talk-the-future-of-cryptocurrency-at-disrupt-sf/ |title=Coinbase CEO Brian Armstrong to talk the future of cryptocurrency at Disrupt SF |publisher=TechCrunch |date=16 Mei 2018 |access-date=10 Maart 2021}}</ref> Terwyl hy by Airbnb was, het hy die probleme gesien om geld na [[Suid-Amerika]] te stuur.<ref name=forbes2/> Hy het naweke en snags begin werk om kode in [[Ruby on Rails|Ruby]] en [[JavaScript]] te skryf om kriptomunte te koop en te stoor. In 2012 het hy die [[Y Combinator (maatskappy)|Y Combinator]]-beginbegigheidversneller betree en 'n belegging van $150 000 ontvang, wat hy gebruik het om Coinbase te befonds.<ref name=forbes2/><ref name=ft1/> Sy plasing op ''Hacker News''<ref>{{cite web|url=https://news.ycombinator.com/item?id=3754664|title=Looking for Co-Founder |publisher=Hacker News |date=16 Mei 2012}}</ref> waarin hy gesoek het na 'n medestigter om by die [[Y Combinator (maatskappy)|Y Combinator]]-program in te skakel, het later 'n virale plasing in ''Hacker News'' geword. Hy het uiteindelik sy medestigter Fred Ehrsam op 'n [[Reddit]]-subgroep<ref>{{cite web|url=https://entrepreneurshandbook.co/how-coinbases-founder-turned-an-idea-that-looked-like-a-scam-into-an-86-billion-company-e2759f1c907c|title=Coinbase Story |publisher=entrepreneurshandbook.co |date=16 Mei 2021}}</ref> ontmoet en daar word aangehaal dat hy meer as vyftig vergaderings gehou het om 'n perfekte medestigter te vind. ===Coinbase=== In 2012 het Armstrong en Fred Ehrsam Coinbase saam gestig as 'n manier vir [[kriptogeldeenheid]]-entoesiaste om bitcoins en ander digitale geldeenhede te verhandel.<ref name=observer1>{{cite web|url= https://observer.com/2018/12/coinbase-ceo-brian-armstrong-wealth-charity-donations/ |title=Newly Minted Billionaire Coinbase CEO Is Already Tired of His Wealth |website=Observer| date=26 Desember 2018 |access-date=11 Maart 2021}}</ref> Armstrong was die eerste uitvoerende hoof.<ref name=observer1/> Coinbase se eerste beursie-iterasie is "Toshi" genoem, vernoem na Satoshi Nakamoto; Toshi is ook die naam van een van Brian Armstrong se katte.<ref>{{cite web | url=https://wallet.coinbase.com/terms-of-service | title=Terms of Service &#124; Coinbase Wallet }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=uGPEZByXbS0 | title=Coinbase CEO Named Cat After Satoshi #shorts | website=[[YouTube]] | date=30 Oktober 2022 }}</ref> 'n Finansieringsronde in 2018 het die maatskappy op $8,1 miljard gewaardeer, en in Desember 2020 het die maatskappy by die SEC aansoek gedoen om deur middel van 'n direkte notering publiek te word.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/10/30/cryptocurrency-start-up-coinbase-valued-at-8-billion-despite-bitcoins-plunge.html |title=Cryptocurrency start-up Coinbase valued at $8 billion despite bitcoin's plunge |publisher=CNBC |date=30 Oktober 2018 |access-date=11 Maart 2021}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.forbes.com/sites/michaeldelcastillo/2020/02/19/coinbase-billionaire-brian-armstrongs-plan-to-make-bitcoin-ethereum-xrp-safe-for-all/ |title=Bitcoin's Guardian Angel: Inside Coinbase Billionaire Brian Armstrong's Plan To Make Crypto Safe For All. In 2021 Coinbase is building a IT support center in India so they can make customer service even worse than it currently is. You would hope with all the profits from retail traders he would provide better customer service. It will come back to haunt him in the future. |website=Forbes |date=19 Februarie 2020 |access-date=4 Maart 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/technology/coinbase-reveals-direct-listing-application-with-sec/articleshow/81211738.cms|title=Coinbase reveals direct listing application with SEC|website=The Economic Times |date=25 Februarie 2021 |access-date=10 Maart 2021}}</ref> Na 'n direkte notering in April 2021 het Coinbase se markkapitalisasie tot $85 miljard gestyg,<ref>{{cite web |url=https://www.wsj.com/articles/coinbase-shares-surge-in-trading-debut-11618421619 |title=Coinbase Fetches $85 Billion Valuation in Market Debut |work=[[The Wall Street Journal]] |date=14 April 2021 |author=Paul Vigna}}</ref> en volgens Forbes het Armstrong vanaf Mei 2022 'n netto waarde van $2,4 miljard.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/profile/brian-armstrong/ |title=Forbes Profile |work=[[Forbes]] |access-date=12 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513031902/https://www.forbes.com/profile/brian-armstrong/ |archive-date=13 Mei 2022 |url-status=live}}</ref> ===ResearchHub=== Armstrong het self die wetenskaplike navorsingswebwerf ResearchHub, gebaseer op die GitHub-kodebewaarplek, gestig en befonds as 'n manier om navorsingsartikels aan die publiek beskikbaar te stel.<ref name=ft1>{{cite news|url= https://www.ft.com/content/1077a75f-947f-4aab-ab28-46b6c3b5b52d |title=Coinbase founder rides crypto boom to Nasdaq listing |website=[[Financial Times]] |date=5 Maart 2021 |access-date=11 Maart 2021|last1=Kruppa |first1=Miles }}</ref> ===NewLimit=== Armstrong was medestigter van NewLimit<ref>{{Cite web |title=NewLimit {{!}} Extending human healthspan |url=https://www.newlimit.com/ |access-date=2025-08-29 |website=www.newlimit.com |language=en}}</ref> om die menslike gesondheidspan te verleng deur die biologie van veroudering te teiken. NewLimit se primêre navorsingsfokus is epigenetiese herprogrammering. In Mei 2023 het die maatskappy $40 miljoen in 'n Serie A-beleggingsronde ingesamel.<ref>{{cite web|url= https://fortune.com/well/2023/05/19/reverse-aging-brian-armstrong-newlimit-coinbase-epigenetics/ |title=How the science behind reverse-aging could theoretically work, as Coinbase founder raises $40 million in a bid to make it reality|website=Fortune|date=19 Mei 2023 |access-date=6 Junie 2023}}</ref> ===Ondersteuning vir spesiale ekonomiese sones=== In Januarie 2025 het Armstrong aangekondig dat Coinbase Ventures, die waagkapitaalvleuel van Coinbase, sou belê in Próspera, 'n charterstad langs die kus van [[Honduras]] wat sy gedereguleerde model gaan uitbrei onder die Verenigde State se Freedom Cities-inisiatief wat deur die Amerikaanse president [[Donald Trump]] van stapel gestuur is.<ref>{{Cite news |last=Garth |first=Eleanor |date=2025-01-22 |title=Coinbase invests in Próspera to expand global economic freedom |url=https://longevity.technology/news/coinbase-invests-in-prospera-to-expand-global-economic-freedom/ |access-date=2025-03-21 |work=Longevity.Technology - Latest News, Opinions, Analysis and Research |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farooq |first=Umar |date=13 Februarie 2025 |title=Libertarian City Dream in Honduras becomes $11 Billion Nightmare |url=https://news.bloomberglaw.com/daily-tax-report-international/libertarian-city-dream-in-honduras-becomes-11-billion-nightmare}}</ref> Armstrong het voorheen belangstelling in gedereguleerde ekonomiese sones uitgespreek in 'n podsendingonderhoud wat in ''The New Republic'' aangehaal is, en gesê: "Ek wil hê ons moet almal in kripto dink oor hoe ons eintlik fisiese plekke in die wêreld gaan skep om vryheid op die lang termyn te bewaar. Ek dink dit is uiteindelik kripto se lotsbestemming."<ref name="newrepublic.com">{{Cite magazine |title=The Most Powerful Crypto Bro in Washington Has Very Weird Beliefs |url=https://newrepublic.com/article/185738/coinbase-brian-armstrong-crypto-lobbying-washington-politicians |access-date=2025-03-21 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref> === Voorspellingsmark kontroversie=== In November 2025 het Armstrong kritiek ontvang nadat hy doelbewus 'n reeks kriptogeldeenheid-verwante terme aan die einde van Coinbase se derde kwartaal verdienste-oproep gebruik het.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-11-01 |title=Coinbase CEO Brian Armstrong trolls the prediction markets |url=https://techcrunch.com/2025/11/01/coinbase-ceo-brian-armstrong-trolls-the-prediction-markets/ |access-date=2025-11-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> Die ongeskrewe opmerking het blykbaar bedoel om aanlyn [[voorspellingsmark]]te te beïnvloed wat gebruikers toegelaat het om te wed oor of spesifieke woorde tydens die oproep genoem sou word. Bedryfsfigure het die daad as markmanipulasie gekritiseer.<ref>{{Cite web |last=Romano |first=Taya |date=2025-11-03 |title=Coinbase CEO's Earnings Call Remarks Stir Criticism Over Prediction Market Bets - San Francisco Download |url=https://sanfranciscodownload.com/coinbase-ceos-earnings-call-remarks-stir-criticism-over-prediction-market-bets |access-date=2025-11-03 |language=en-US |archive-date=2025-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251217162102/https://sanfranciscodownload.com/coinbase-ceos-earnings-call-remarks-stir-criticism-over-prediction-market-bets |url-status=dead }}</ref> ==Politieke sienings== Armstrong het in September 2020 'n blogplasing<ref>{{cite web|url= https://blog.coinbase.com/coinbase-is-a-mission-focused-company-af882df8804?gi=bab73623857f |title=Coinbase Is A Mission Focused Company}}</ref> geskryf waarin hy Coinbase 'n "Missiegefokusde Maatskappy" genoem het, en werknemersaktivisme en bespreking van politieke en sosiale kwessies by die werk ontmoedig het.<ref>{{cite web|last1=Schmidt |first1=Lars |url= https://www.fastcompany.com/90562207/can-a-company-really-be-apolitical-in-2020 |title=Can a company really be 'apolitical' in 2020? |website=Fast Company |date=9 Oktober 2020 |access-date=10 Maart 2021}}</ref><ref name=nytimes1/> Hy het skeidingspakkette aangebied vir Coinbase-werknemers wat ongemaklik was met hierdie beleid;<ref name=cnbc1/> gevolglik het sestig werknemers (wat neerkom op 5% van die maatskappy) Coinbase verlaat.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/10/08/60-employees-leave-coinbase-over-ceos-pledge-to-be-apolitical/|website=Forbes|title=60 Employees Leave Coinbase Over CEO's Pledge To Be Apolitical }}</ref> Voorheen het Armstrong die [[Black Lives Matter]]-beweging ondersteun en getwiet toe [[George Floyd]] vermoor is: "Ek het besluit om te praat. Dit is jammer dat dit selfs in hierdie tyd gesê moet word, maar [[rassisme]]], polisiebrutaliteit en ongelyke geregtigheid is onomwonde verkeerd, en ons moet almal werk om hulle uit die samelewing uit te skakel."<ref name=cnbc1/> In Julie 2023 het hy met Huisdemokrate, spesifiek die New Democrat Coalition, in 'n geslote sitting vergader wat na bewering op digitale bate-wetgewing gefokus het. Armstrong het volgens Bloomberg "'n veldtog in Washington gelei om duideliker reëls rondom digitale bates te skep".<ref>{{cite news |last1=Kendall|first1=Tyler |date=17 Julie 2023 |title=Coinbase CEO Brian Armstrong Set to Meet With House Democrats |website=bloomberglaw|url=https://news.bloomberglaw.com/crypto/coinbase-ceo-brian-armstrong-set-to-meet-with-house-democrats|access-date=9 November 2023}}</ref> Armstrong het in November 2024 'n geslote vergadering met Donald Trump gehad, na bewering om "personeelaanstellings vir sy tweede administrasie te bespreek."<ref>{{Cite web |title=Exclusive: Trump to Meet Privately With Coinbase CEO Brian Armstrong |url=https://www.wsj.com/livecoverage/stock-market-today-dow-sp500-nasdaq-live-11-18-2024/card/exclusive-trump-to-meet-privately-with-coinbase-ceo-brian-armstrong-DDkgF0xW1BW242rVeuqx |access-date=2025-03-21 |website=WSJ |language=en-US}}</ref> Armstrong het sy oortuiging uitgespreek dat die Verenigde State in 'n "stadige agteruitgang" is en omarm die Network State-politieke beweging wat gewild gemaak is deur voormalige Coinbase CTO [[Balaji Srinivasan]].<ref name="newrepublic.com"/> In 2024 het Armstrong bitcoin-ondersteuners agter die Ohio-Republikein Bernie Moreno versamel in sy poging om die drie-termyn Demokraat Sherrod Brown in Ohio se senaatsverkiesing te ontsetel. Brown, voorsitter van die Senaat se Bankkomitee, was 'n kritikus van bitcoin. Armstrong se super PAC Fairshake het sowat $40 miljoen bestee om Moreno te verkies.<ref>Nicolle, Emily (6 November 2024) [https://www.bnnbloomberg.ca/business/company-news/2024/11/06/cryptos-millions-yield-a-win-as-moreno-takes-ohio-senate-race/ "Crypto’s Millions Yield Win as Moreno Takes Ohio Senate Race."] BNN Bloomberg. (Besoek 21 Mei 2025.)</ref> ==Erkenning== In 2017, op die ouderdom van 34, was Armstrong nommer 10 op ''Fortune'' se "40 onder 40-lys".<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/40-under-40/2017/brian-armstrong/ |title=40 Under 40 |website=Fortune |date=2017 |access-date=10 Maart 2021}}</ref> In 2019 is Armstrong aangewys op ''[[Time (tydskrif)|Time]]-''tydskrif se "100 Next-lys".<ref>{{cite magazine |url=https://time.com/collection/time-100-next-2019/5718861/brian-armstrong/ |title=Brian Armstrong |magazine=[[Time (tydskrif)|Time]] |date=2019 |access-date=10 Maart 2021 |archive-date=27 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927200234/https://time.com/collection/time-100-next-2019/5718861/brian-armstrong/ |url-status=dead }}</ref> In 2024 het ''[[Forbes]]'' Armstrong nommer 2 op sy "Crypto Rich List" genoem, met 'n geraamde netto waarde van $11,2 miljard.<ref>{{Cite web |last=Hyatt |first=John |title=The Richest Crypto And Bitcoin Billionaires In The World 2024 |url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2024/04/02/the-richest-crypto-and-bitcoin-billionaires-in-the-world-2024/ |access-date=2025-01-10 |website=Forbes |language=en}}</ref> Hy was ook 145ste op die ''Forbes'' 400-lys van die rykste mense in Amerika. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Armstrong, Brian}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1983]] [[Kategorie:Lewende mense]] 1ovdckj4x6dbumw36pndo7pz9fenyms 0 463067 2970710 2913350 2026-09-25T17:42:27Z Sobaka 328 /* Deelnemers */ skakel 2970710 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dialog logo.png|duimnael|Logo]] '''Dialog''' is 'n private, slegs-op-uitnodiging-vereniging, soms vergelyk met Bilderberg en die [[Wêreld Ekonomiese Forum]].<ref name="AxiosDialog">{{cite news |last=Allen |first=Mike |title=Scoop: Dialog, a secretive forum, plans D.C.-area campus |url=https://www.axios.com/2025/08/07/dialog-secret-network-thiel-hoffman |work=Axios |date=7 Augustus 2025 |accessdate=30 September 2025 |language=en}}</ref> ''[[Forbes]]'' beskryf dit as "Bilderberg [...] ontmoet Silicon Valley-salon."<ref name="Roeloffs">{{cite news |last1=Roeloffs |first1=Mary Whitfill |title=What We Know About Peter Thiel’s Secret Society 'Dialog’—And Who’s In It |url=https://www.forbes.com/sites/maryroeloffs/2026/06/18/what-we-know-about-billionaire-peter-thiels-secret-dialog-society-including-whos-involved/ |work=Forbes |date=18 Junie 2026 |language=en}}</ref> Die organisasie is gestig deur [[Peter Thiel]] en Auren Hoffman.<ref name="AxiosDialog" /> Dit handhaaf 'n lae openbare profiel (sonder 'n webwerf wat toeganklik is vir die publiek of amptelik bekendgemaakte lidmaatskap), en word beskryf as 'n geslote vergadering wat bestuurders, verkose amptenare en akademici bymekaarbring.<ref name="AxiosDialog" /><ref name = Gizmodo>{{cite news |last=Ropek |first=Lucas |title=Secretive, Peter Thiel-Founded 'Tech Bilderberg' Group Is Moving Up in the World |url=https://gizmodo.com/secretive-peter-thiel-founded-tech-bilderberg-group-is-moving-up-in-the-world-2000640214 |work=Gizmodo |date=7 Augustus 2025 |language=en |accessdate=30 September 2025}}</ref> Dit bied ook 'n pasmaakdiens wat enkellede met mekaar koppel.<ref name="Cameron Mehrotra Almazova">{{cite news |last1=Cameron |first1=Dell |last2=Mehrotra |first2=Dhruv |last3=Almazova |first3=Yulia |title=How the Peter Thiel-Linked Dialog Club Secretly Ranks Its Members |url=https://www.wired.com/story/how-peter-thiels-private-dialog-club-secretly-ranks-its-members/ |work=Wired |date=18 Junie 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Data leak unmasks members of Peter Thiel’s elite, secretive ‘Dialog’ society |url=https://www.washingtontimes.com/news/2026/jun/18/data-leak-unmasks-members-peter-thiels-elite-secretive-dialog-society/ |work=The Washington Times |date=18 Junie 2026}}</ref> Die organisasie is gekritiseer vir elitisme en vir die aanmoediging van [[Samesweringsteorie|samesweringsspekulasie]], gegewe die slegs-op-uitnodiging-formaat en beperkte openbare inligting.<ref name = Gizmodo /> Ander het die Dialog-byeenkomste verdedig as 'n ruimte vir denkers om hulself outentiek uit te druk sonder vrees vir vergelding.<ref name="Ramsey">{{cite news |last1=Ramsey |first1=Michael |title=Peter Thiel ‘Dialog’ retreats: Meeting of great minds or secret cabal? |url=https://www.newsnationnow.com/politics/peter-thiel-dialogue-retreats-leak/ |date=20 Junie 2026}}</ref> ==Lidmaatskap en byeenkomste== Lidmaatskap en deelname aan Dialog-byeenkomste is slegs op uitnodiging.<ref name="Canakci">{{cite news |last1=Çanakcı |first1=Beril |title=Secretive elite group linked to billionaire Peter Thiel exposed in data leak: Report |url=https://www.aa.com.tr/en/americas/secretive-elite-group-linked-to-billionaire-peter-thiel-exposed-in-data-leak-report/3969887 |work=Anadolu Agency |date=17 Junie 2026}}</ref> Met lidmaatskap kom uitnodigings na privaat etes by die huise van ander lede wêreldwyd, portierdienste, groepgesprekke en wêreldwye uitstappies. Byeenkomste sluit dikwels ongeveer 200 mense in wat lede, gaste of sprekers kan wees. Die byeenkomste duur gewoonlik 'n paar dae.<ref name="Cameron Mehrotra Almazova" /> Sedert die begin was daar ongeveer 2 500 deelnemers aan jaarlikse geleenthede, waaronder meer as 1 000 betalende lede, volgens interne dokumente.<ref name="Cameron Mehrotra Almazova"/> Volgens uitgelekde inligting skep Dialog-personeel en hul [[kunsmatige intelligensie]]-instrumente dossiere oor elke lid en potensiële lid, en ken hulle 'n graad toe wat hul wenslikheid vir Dialog weerspieël: 'n graad C word gegee aan die bekendste en invloedrykste, A word toegeken aan gevestigde lede wat minder noemenswaardig is, terwyl die meeste mense 'n B-graad ontvang. Die dossiere bevat ook notas oor bates onder bestuur, 'n telling van 1–4 vir hoeveel waarde die persoon tot Dialog toegevoeg het, wie vertrou kan word om besprekings te modereer, en notas oor hoe goed hulle tydens vorige geleenthede inpas. Hulle hou ook elke persoon se politieke neigings dop, en verander dit soms van wat die persoon oor hulself gesê het.<ref name="Cameron Mehrotra Almazova" /> Die bedrag wat 'n persoon betaal om 'n Dialog-byeenkoms by te woon, hang af van die grade in hul dossier: laer-gegradeerde mense betaal gewoonlik die volle prys (wat meer as $10 000 kan wees), en hoër-gegradeerde mense kry afslag.<ref name="Cameron Mehrotra Almazova" /> Vorige geleenthede is gehou by die Bacara-oord in Kalifornië,<ref>{{cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2022/02/16/hey-i-got-an-exclusive-invitation-to-this-off-the-record-conference-but-i-think-ill-take-1907-jamaican-beef-patties-instead/ |title=Hey! I got an exclusive invitation to this off-the-record conference . . . but I think I'll take 3515 Jamaican beef patties instead.|first1=Andrew |last1=Gelman |website=statmodeling.stat.columbia.edu |date=16 Februarie, 2022 |access-date=1 Oktober 2025}}</ref> Ritz-Carlton Dove Mountain in Arizona en die San Clemente-paleis in [[Venesië]], [[Italië]]. Hierdie byeenkomste is buite die register en beklemtoon openhartige bespreking oor politieke standpunte heen.<ref>{{cite web |url=https://www.axios.com/newsletters/axios-am-68fbab8b-688e-43d0-b86c-e70463bf8d2b |title=Axios AM |website=Axios |date=7 Augustus 2025 |first=Mike |last=Allen |access-date= 1 Oktober 2025}}</ref> Volgens ''Axios'' bespreek deelnemers onderwerpe wat na bewering wissel van KI, gesondheidsorg en politiek tot persoonlike temas soos versorging, verhoudings, geestesgesondheid en die hiernamaals.<ref name="AxiosDialog" /> Daar is geen sprekers of paneelbesprekings nie, maar uitsluitlik gemodereerde besprekingsrondtes in klein groepies van agt tot twaalf deelnemers.<ref>{{cite news |last1=Mueller-Töwe |first1=Jonas |title=Spahn besucht seit Jahren diskrete Treffen von Peter Thiel |url=https://www.t-online.de/nachrichten/deutschland/innenpolitik/id_101300782/jens-spahn-besucht-seit-jahren-diskrete-thiel-treffen.html |work=t-online |date=18 Junie 2026 |language=de}}</ref> Ongeveer 10 persent van die respondente kies om in 'n poel van enkellopendes geplaas te word. Dialog-personeel, met hulp van algoritme-instrumente, koppel lede met mekaar. Gelekte inligting toon dat Dialog ook 'n lys hou van mense wat nie gepaar moet word nie, omdat hulle eggenote of professionele medewerkers is. Lede word ook verbied om met Dialog se organiseerders en personeel gepaar te word.<ref name="Cameron Mehrotra Almazova" /> ==Deelnemers== Ontleder Gerardo Spagnuolo van die NATO Defense College Foundation (’n NAVO-erkende<ref>{{cite book |last1=Brasioli |first1=Diego |last2=Guercio |first2=Laura |last3=Landini |first3=Giovanna Gnerre |last4=Giorgio |first4=Andrea de |title=The Routledge Handbook of Artificial Intelligence and International Relations |date=15 Mei 2025 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-040-34100-1 |page=19 |url=https://www.google.com/books/edition/The_Routledge_Handbook_of_Artificial_Int/DIeNEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22NATO+Defense+College+foundation%22think+tank&pg=PT19 |language=en}}</ref> dinkskrum wat met NDC<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.natofoundation.org/about-us/ |access-date=17 Junie 2026 |date=1 Julie 2020|website=NATO Defence College Foundation}}</ref> geassosieer word) merk op dat die deelnemers "tweepartydige, hoewel hewig libertariese leunings", verteenwoordiging van Amerikaanse kongres- en senatoriale figure, intelligensie- en verdedigingsamptenare, en Europese leiers wat besorg is oor digitale soewereiniteit, insluit, tesame met denkers soos sielkundiges en logici.<ref name="Spagnuolo">{{cite web |last1=Spagnuolo |first1=Gerardo |title=Dialog on AI systems: shifting warfare and powers |url=https://www.natofoundation.org/wp-content/uploads/2026/05/NDCF-Spagnuolo-Dialog-Anduril-Palantir-r-1.pdf |access-date=17 Junie 2026}}</ref> Volgens Spagnuolo is die kern van die byeenkoms "die argitekte van die nuwe verdedigings- en kunsmatige Intelligensie-industrieë", wat genoem word as [[Palmer Luckey]], Alex Karp, [[Elon Musk]] en verteenwoordigers van Andreessen Horowitz en Founders Fund, wat dubbele gebruikstegnologieë ondersteun.<ref name="Spagnuolo"/> ''Wired'' skryf dat wat die deelnemers saambind, nie titels of beroepe is nie, maar "’n gedeelde beheptheid met kunsmatige intelligensie, lang lewensduur en die nabye toekoms". Die publikasie merk op dat die deelnemers, waaronder baie akteurs en topverkoper-outeurs is, afgerig word om "statusseine" te vermy. Deelnemers word onderskei as "aktiewe lid" en "gas".<ref name="Cameron Almazova">{{cite news |last1=Cameron |first1=Dell |last2=Almazova |first2=Yulia |title=Leak Exposes Members of Peter Thiel’s Secretive ‘Dialog’ Society |url=https://www.wired.com/story/leak-exposes-members-of-peter-thiels-secretive-dialog-society/ |work=Wired |date=16 Junie 2026}}</ref> Gerapporteerde deelnemers aan Dialog-geleenthede sluit in Reema Al-Saud, Scott Bessent, [[Cory Booker]], [[Sophia Bush]], [[Ted Cruz]], [[Tulsi Gabbard]], Lori Gottlieb, Richard Haass, Jonathan Haidt, [[Steven Pinker]], Peter Attia, Bret Stephens, Leonard Leo, Nicholas Thompson, [[Ezra Klein]], Auren Hoffman, Reid Hoffman, Robert Hur, [[Kaja Kallas]], [[Garri Kasparof]], Henry Kravis, Jared Kushner, Wes Moore, [[Elon Musk]], Demet Mutlu, Grover Norquist, Chamath Palihapitiya, Jared Polis, Eric Schmidt, Anne-Marie Slaughter, Larry Summers, [[Peter Thiel]], en Rick Warren.<ref name="Cameron Almazova">{{cite news |last1=Cameron |first1=Dell |last2=Almazova |first2=Yulia |title=Leak Exposes Members of Peter Thiel’s Secretive ‘Dialog’ Society |url=https://www.wired.com/story/leak-exposes-members-of-peter-thiels-secretive-dialog-society/ |work=Wired |date=16 Junie 2026}}</ref> 'n Dialog-afvaardiging wat in November 2025 na [[Pakistan]] gestuur is om met die land se amptenare te vergader, het onder andere Ali Jehangir Siddiqui (leier van die afvaardiging), Simon Stevens, Veit Dengler, Yasmin Green, Fatima Kardar (visepresident by Xbox-Microsoft), Shadi Martini (uitvoerende hoof van MultiFaith Alliance), Evan Marwell en Himanshu Gulati ingesluit.<ref>{{cite news |title=FM meets Dialog’s delegation |url=https://newzshewz.com/fm-meets-dialogs-delegation/ |date=18 November 2025|last=News Desk|access-date=18 Junie 2026|work=NewzShewz}}</ref><ref>{{cite news|title=Aurangzeb holds strategic briefing with Dialog delegation |url=https://www.brecorder.com/news/40392999 |work=Brecorder |date=18 November 2025 |language=en}}</ref> ==Beplande kampus== In 2025 het Dialog grond in die [[Washington, D.C.]]-gebied gekoop vir 'n beplande kampus.<ref name="SemaforDialog">{{cite news |last=Jones |first=Rachyl |title=Private club founded by Peter Thiel, Auren Hoffman eyes campus near DC |url=https://www.semafor.com/article/08/08/2025/private-club-founded-by-peter-thiel-auren-hoffman-eyes-campus-near-dc |work=Semafor |date=8 Augustus 2025 |language=en}}</ref> Spagnuolo merk op dat die byeenkoms 'n fokus op militêre sake en kunsmatige intelligensie het, wat doeltreffendheid bo demokratiese toesig beklemtoon. Die ontleder verbind ook die beplande 2026-vestiging van die Virginia-kampus (in die omgewing van Langley en die Pentagon) met Dialog se oorgang van sy nomadiese fase na 'n institusionele fase, en noem die rol van die Thiel-stigting.<ref name="Spagnuolo" /> ==2026 datalek== In Junie 2026 is twee inligtingstukke uitgelek: 'n gids op die Dialog-webwerf, en registrasierekords vir Dialog se beplande 2026-byeenkoms in [[Dublin]]. Die kode vir die Dialog-webwerf het 'n onbeskermde lys van 113 mense gehad, gemerk "Gidslys", en dit is aanvanklik as 'n lidmaatskapgids aangemeld. Later beriggewing het verklaar dat die lys nie-lede, geleentheidsprekers en eksterne gaste van vorige jare ingesluit het.<ref name="Cameron Mehrotra Almazova" /><ref name="Cameron Almazova" /> Die kuberkraker maia arson crimew het na aanleiding van 'n anonieme wenk onthul dat die webwerf verkeerd gekonfigureer was en privaat lede-inligting in die openbaar vertoon het. Afsonderlik is ander rekords en dokumente aan verslaggewers uitgelek. Hierdie rekords toon dat 222 mense aangemeld het om die 2026-byeenkoms by te woon. Van daardie groep is 87 eerstekeer-bywoners, terwyl ander dit bywoon sedert die organisasie se begin 20 jaar gelede.<ref name="Cameron Almazova" /> Die mense wat vir die geleentheid geregistreer het, kan volwaardige lede, gaste van lede of mense wees wat die konferensiesessies lei.<ref name="Midlane">{{cite news |last1=Midlane |first1=Tom |title=Peter Thiel’s Super-Secret Society Exposed Through Data Leak |url=https://novaramedia.com/2026/06/17/peter-thiels-super-secret-society-exposed-through-data-leak/ |work=Novara Media |date=17 Junie 2026}}</ref> Hierdie lek het ook dossiers van lede en potensiële lede ingesluit, asook pakkette wat onderwerpe vir bespreking in 2026 gelys het, soos:<ref name="Cameron Almazova" /><ref name="san">{{cite news |last1=Thalen |first1=Mikael |title=Peter Thiel's 'Dialog' network was super-secret. A data leak changed that |url=https://san.com/cc/peter-thiels-dialog-network-was-super-secret-a-data-leak-changed-that/ |work=Straight Arrow |date=17 Junie 2026}}</ref> *"Money (Does?) Buy Happiness" *"Bring Back Nuclear" *"Navigating WW III" *"Battlefield Technologies" *"How's Your Sex Life?" *"Build-a-Cult (Soapbox)" (moderated by a founder of Pray.com)<ref name="san"/> *"Build-a-Party" (moderated by a former White House national security official) *"It's Fun to Be in Charge"<ref name="san"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale ekonomiese organisasies]] [[Kategorie:Organisasies sonder winsoogmerk]] [[Kategorie:Politieke organisasies]] aijp6opcdvf27sjm12oamivptty8y2o 0 468389 2970832 2964476 2026-09-26T06:19:51Z Sobaka 328 /* Kuberaanvalle */ skakel 2970832 wikitext text/x-wiki '''Hugging Face, Inc.''', is 'n [[Amerikaanse]] [[maatskappy]] gebaseer in [[New York Stad]] wat berekeningsinstrumente ontwikkel vir die bou van toepassings met behulp van [[masjienleer]]. Hugging Face se transformatorbiblioteek is gebou vir [[natuurliketaalverwerking]]stoepassings. Die Hugging Face-platform laat gebruikers toe om masjienleermodelle en datastelle te deel en hul werk te vertoon.<ref>{{Cite web |title=What is Hugging Face? |url=https://www.ibm.com/think/topics/hugging-face |last=Stryker |first=Cole |date=2025-05-02 |access-date=2026-08-29 |website=[[IBM]]}}</ref> ==Geskiedenis== ===Stigting=== [[Lêer:Clément Delangue on SiliconANGLE theCUBE.jpg|duimnael|Clément Delangue in 2023.]] Die maatskappy is in 2016 deur die Franse entrepreneurs Clément Delangue, Julien Chaumond en Thomas Wolf in New York Stad gestig, oorspronklik as 'n maatskappy wat 'n [[kletsbot]]-toep ontwikkel het wat op tieners gemik was. Die maatskappy is vernoem na die U+1F917 🤗 HUGGING FACE [[emoji]].<ref name=":0">{{Cite web |date=9 Maart 2017 |title=Hugging Face wants to become your artificial BFF |url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |archive-date=25 September 2022 |access-date=17 September 2023 |website=TechCrunch |language=en-US|last=Dillet|first=Romain}}</ref> Nadat die model agter die kletsbot oopgemaak is, het die maatskappy gefokus op 'n platform vir masjienleer. ===KI-oplewing=== Op 28 April 2021 het die maatskappy die BigScience Research Workshop in samewerking met verskeie ander navorsingsgroepe van stapel gestuur om 'n oop [[groot taalmodel]] vry te stel.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=10 Januarie 2022 |title=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model |url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |archive-date=1 Julie 2022 |access-date=5 Augustus 2022 |work=VentureBeat}}</ref> In 2022 is die werkswinkel afgesluit met die aankondiging van BLOOM, 'n veeltalige groot taalmodel met 176 miljard parameters.<ref>{{Cite web |title=BLOOM |url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |archive-date=14 November 2022 |access-date=20 Augustus 2022 |website=bigscience.huggingface.co |type=Blog}}</ref><ref>{{Cite web |last=Heikkllä |first=Melissa |date=12 Julie 2022 |title=Inside a radical new project to democratize AI |url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |archive-date=4 Desember 2022 |access-date=25 Augustus 2023 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> [[Lêer:Thomas Wolf at Slush 2024.jpg|duimnael|Thomas Wolf in 2024.]] In Februarie 2023 het die maatskappy 'n vennootskap met Amazon Web Services (AWS) aangekondig wat Hugging Face se produkte beskikbaar sou stel vir AWS-kliënte om as boustene vir hul persoonlike toepassings te gebruik. Die maatskappy het ook gesê dat die volgende generasie BLOOM op Trainium, 'n gepatenteerde masjienleer-skyfie wat deur AWS geskep is, sal loop.<ref>{{cite news |last=Bass |first=Dina |date=21 Februarie 2023 |title=Amazon's Cloud Unit Partners With Startup Hugging Face as AI Deals Heat Up |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522030130/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |archive-date=22 Mei 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work=Bloomberg News}}</ref><ref>{{cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=21 Februarie, 2023 |title=Amazon Web Services pairs with Hugging Face to target AI developers |url=https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530091325/https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |archive-date=May 30, 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work= |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Amazon Web Services |date=21 Februarie 2023 |title=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient |url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |archive-date=25 Augustus 2023 |access-date=25 Augustus 2023 |website=AWS Machine Learning Blog |publisher=[[Amazon]] |language=en-US |type=Blog}}</ref> In Augustus 2023 het Hugging Face gesê dat dit op $4,5 miljard gewaardeer is in 'n finansieringsronde van $235 miljoen, gesteun deur tegnologie-swaargewigte, insluitend Salesforce, [[Alphabet Inc.|Alphabet]] se [[Google]] en [[Nvidia]].<ref>{{Cite news |title=AI startup Hugging Face valued at $4.5 bln in latest round of funding |url=https://www.reuters.com/technology/ai-startup-hugging-face-valued-45-bln-latest-round-funding-2023-08-24/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2023-08-24 |title=Hugging Face raises $235M from investors, including Salesforce and Nvidia |url=https://techcrunch.com/2023/08/24/hugging-face-raises-235m-from-investors-including-salesforce-and-nvidia/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> In Junie 2024 het die maatskappy, saam met Meta en Scaleway, hul bekendstelling van 'n nuwe [[KI]]-versnellerprogram vir Europese [[beginonderneming]]s aangekondig. Die inisiatief was daarop gemik om beginondernemings te help om oop fondamentmodelle in hul produkte te integreer, wat die EU se KI-ekosisteem versnel.<ref>{{Cite web |title=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future |url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe |access-date=6 Julie 2026 |website=digital-strategy.ec.europa.eu |language=en}}</ref> Die program, gebaseer by Station F in [[Parys]], het van September 2024 tot Februarie 2025 geduur. Geselekteerde beginondernemings het mentorskap ontvang, asook toegang tot KI-modelle en -gereedskap, asook Scaleway se rekenaarkrag.<ref>{{Cite web |last=Zacks Equity Research |date=25 Junie 2024 |title=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups |url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |archive-date=11 Julie 2024 |access-date=11 Julie 2024 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> Op 23 September 2024, om die Internasionale Dekade van Inheemse Tale te bevorder, het Hugging Face saam met Meta en [[Unesco|UNESCO]] 'n nuwe aanlyn taalvertaler bekendgestel.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date=September 23, 2024<!--unknown source of this date--> |title=NLLB: UNESCO Language Translator |url=https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb |url-status=live |access-date=8 Februarie 2026 |website=Spaces |publisher=Hugging Face|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823043205/https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb|archive-date=23 Augustus 2026}}</ref> Dit is gebou op Meta se "No Language Left Behind" oopbron-KI-model, wat vrye teksvertaling oor 200 tale moontlik maak, insluitend baie tale met min hulpbronne.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date= |title=UNESCO Language Translator powered by Meta and Hugging Face Launching Event |url=https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208233423/https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |archive-date=8 Februarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |publisher=[[UNESCO]]}}</ref> In April 2025 het Hugging Face aangekondig dat hulle 'n [[Humanoïde robot|humanoïde robotika]]-beginonderneming, Pollen Robotics, in Frankryk gebaseer en in 2016 deur Matthieu Lapeyre en Pierre Rouanet gestig, verkry het.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=14 April 2025 |title=Hugging Face buys a humanoid robotics startup |url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Koetsier |first=John |date=14 April 2025 |title=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics |url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=[[Forbes]] |language=en}}</ref> In 'n X-twiet het Delangue sy visie gedeel om "Kunsmatige Intelligensie-robotika oopbron te maak".<ref>{{Cite magazine |last=Knight |first=Will |date=14 April 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=14 April 2025 |access-date=15 April 2025 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> ===Kuberaanvalle=== Vroeg in 2026 het [[Kuberkraker|kuberkrakers]] die Hugging Face-platform gekaap om [[Android]]-geteikende aanvalle te loods wat "kragtige wanware" behels wat 'n gekompromitteerde teiken heeltemal kon oorneem.<ref>{{Cite web |last=Fadilpašić |first=Sead |date=30 Januarie 2026 |title=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far |url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |archive-date=30 Januarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |website=TechRadar Pro}}</ref> In [[OpenAI-agent-kuberaanvalle in 2026|Julie 2026 het Hugging Face 'n kuberaanval]] deur outonome [[KI-agent]]e onthul. [[OpenAI]] het toe verduidelik dat twee van sy modelle, insluitend GPT-5.6 Sol, uit hul sandput ontsnap het en in Hugging Face-bedieners ingebreek het met behulp van blootgestelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede om antwoorde op die maatstaf ExploitGym uit 'n databasis te vind.<ref>{{Cite web |last=Kahn |first=Jeremy |last2=Forlini |first2=Emily |title=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation |url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/ |access-date=21 Julie 2026 |website=Fortune |language=en}}</ref> Hugging Face het probeer om die sekuriteitsbreuk te verminder deur Amerikaanse eie grensmodelle te gebruik, maar die modelle se KI-veiligheidskenmerke het Hugging Face se versoeke verwerp, waarna Hugging Face 'n self-gehoste instansie van GLM-5.2 (’n oopgewigte-model ontwikkel deur die Chinese KI-firma Z.ai) gebruik het om die aanval te beperk.<ref>{{cite web |last1=Soni |first1=Aditya |last2=Singh |first2=Jaspreet |title=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 Julie 2026 |date=22 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Goudarzi |first1=Sara |title=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence |url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |access-date=23 Julie 2026 |date=23 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Shen |first1=Xinmei |title=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack |website=South China Morning Post |access-date=23 Julie 2026 |language=en |date=22 Julie 2026}}</ref> Die voorval is aangemeld as die eerste publiek gedokumenteerde geval van KI-modelle wat outonoom 'n meerfasige inbraak teen 'n derde party uitvoer,<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="time">{{cite news |last=Booth |first=Harry |title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change |url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/ |work=Time |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> en is al "die eerste ware KI-veiligheidsvoorval" genoem.<ref>{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ===Verkryging=== Op 26 Augustus 2026 is berig dat [[Nvidia]] ingestem het om Hugging Face vir $12.9 miljard te verkry.<ref>{{Cite web |date=2026-08-26 |title=Nvidia agrees to buy Hugging Face for $12.9 billion, The Information reports |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-talks-acquire-hugging-face-13-billion-deal-business-insider-reports-2026-08-27/ |website=Reuters}}</ref> Dit het gebeur nadat Hugging Face na bewering 'n ooreenkoms van $500 miljoen met Nvidia laat in 2025 van die hand gewys het.<ref>{{Cite web |last=Loizos |first=Connie |date=2026-08-27 |title=Nvidia closes in on Hugging Face acquisition |url=https://techcrunch.com/2026/08/26/nvidia-closes-in-on-hugging-face-acquisition/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> ==Taalmodelle== Hugging Face ontwikkel 'n familie van klein taalmodelle bekend as SmolLM.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=16 Julie 2024 |title=Hugging Face's SmolLM models bring powerful AI to your phone, no cloud required |url=https://venturebeat.com/infrastructure/hugging-faces-smollm-models-bring-powerful-ai-to-your-phone-no-cloud-required/ |website=VentureBeat |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Die oorspronklike SmolLM-familie is in 2024 vrygestel met modelle wat 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parameters bevat, ontwerp om relatief bekwame [[taalmodel]]le te verskaf wat met beperkte rekenaarbronne kan funksioneer.<ref>{{cite web |title=SmolLM - blazingly fast and remarkably powerful |url=https://huggingface.co/blog/smollm |website=Hugging Face |date=16 Julie 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM2 het die familie voortgesit met 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parametermodelle bedoel vir toepassings op toestelle.<ref>{{cite web |title=SmolLM2 |url=https://huggingface.co/collections/HuggingFaceTB/smollm2 |website=Hugging Face |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM3, wat in 2025 vrygestel is, is 'n veeltalige taalmodel van 3 miljard parameters wat redenasie, langkonteksverwerking en ses tale ondersteun.<ref>{{cite web |title=SmolLM3: smol, multilingual, long-context reasoner |url=https://huggingface.co/blog/smollm3 |website=Hugging Face |date=8 Julie 2025 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Hugging Face het ook SmolVLM ontwikkel, 'n familie van kompakte visietaalmodelle wat ontwerp is om beide beelde en teks te verwerk. Die familie sluit modelle in wat bedoel is vir geheue-doeltreffende en gebruik op toestelle, met modelgewigte, opleidingsresepte en geassosieerde datastelle wat vrygestel is onder die Apache-lisensie 2.0.<ref>{{cite web |title=SmolVLM - small yet mighty Vision Language Model |url=https://huggingface.co/blog/smolvlm |website=Hugging Face |date=26 November 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] nepdu46dswh0jyqwdfg8dqx98q7fhg0 0 468703 2970757 2967905 2026-09-25T20:14:42Z Aliwal2012 39067 /* Etniese suiwering */ 2970757 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp [[Srebrenica]] tydens die [[Bosniese Oorlog]].<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin was die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en afgeleë gebiede het afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu |year=1995 |publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Oric se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep soldate van UNPROFOR (die nuwe naam vir die streeksbevel van Bosnië en Herzegowina in Srebrenica) aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordigheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2"/> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> Die kolom was 12-15&nbsp;km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandici deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massateregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] [[Kategorie:Volksmoorde]] 7jd78gpjd8ulpim9fo7rps6ukaai4nu 0 469090 2970683 2970594 2026-09-25T15:00:03Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2970683 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{flagicon|GBR}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{flagicon|AUS}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- !4 | align=center| | | | | | | align=center| 4 |- !5 | align=center| | | | | | | align=center| 5 |- !6 | align=center| | | | | | | align=center| 6 |- !7 | align=center| | | | | | | align=center| 7 |- !8 | align=center| | | | | | | align=center| 8 |- !9 | align=center| | | | | | | align=center| 9 |- !10 | align=center| | | | | | | align=center| 10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] 947430p85en2okag1fv5v5pwnova0yw 2970685 2970683 2026-09-25T15:18:20Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2970685 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{flagicon|ESP}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1.44.629 | 1:44.566 | align="center" |9 |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] bu2zes3nlv0nyk3km9o8u36jes5ws9q 2970701 2970685 2026-09-25T16:21:27Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2970701 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1.44.629 | 1:44.566 | align="center" |9 |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |10 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |13 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |14 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | ''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |22{{ref|1|a}} |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |19 |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |21{{ref|2|b}} |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |20 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] ky405k7cl73hz1ymr3auj5psupvj5iv 2970713 2970701 2026-09-25T17:56:48Z Aliwal2012 39067 2970713 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1.44.629 | 1:44.566 | align="center" |9 |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |10 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |13 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |14 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | ''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |22{{ref|1|a}} |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |19 |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |21{{ref|2|b}} |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |20 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- |} '''Notes''' * {{note|1|a}} – [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van 5 plekke weens ignorering van geel vlae in die derde kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_55_-_failure_to_slow_for_yellow_flags_0.pdf |title=Infringement – Car 55 – Failure to slow for yellow flags|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> * {{note|2|b}} – [[Fernando Alonso]] kry 'n roosterstraf van 30 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_element.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU element|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> * {{note|3|c}} – [[Sergio Pérez]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Oscar Piastri]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_11_-_impeding_car_81.pdf |title=Infringement – Car 11 – Impeding Car 81|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> * {{note|2|b}} – [[Lance Stroll]] kry 'n roosterstraf van 20 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_18_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 18 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] 58369vvff5ctzguqtwllt65onm492n3 2970720 2970713 2026-09-25T18:09:05Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ strawwe uitgedeel 2970720 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1.44.629 | 1:44.566 | align="center" |14'''*¹''' |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |9 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 10 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 11 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |12 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |13 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | ''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |21'''*²''' |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |20'''*³''' |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |22'''*⁴''' |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |19 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- |} '''Notas'''<br/> '''*¹''' [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van 5 plekke weens ignorering van geel vlae in die derde kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_55_-_failure_to_slow_for_yellow_flags_0.pdf |title=Infringement – Car 55 – Failure to slow for yellow flags|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*²''' [[Fernando Alonso]] kry 'n roosterstraf van 30 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_element.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU element|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*³''' [[Sergio Pérez]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Oscar Piastri]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_11_-_impeding_car_81.pdf |title=Infringement – Car 11 – Impeding Car 81|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*⁴''' [[Lance Stroll]] kry 'n roosterstraf van 20 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_18_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 18 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] j3wflr2fbt0g77s4ba6bpxszpe041bm 2970752 2970720 2026-09-25T19:52:05Z Aliwal2012 39067 voorwegspring in kassie 2970752 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:42.526</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1.44.629 | 1:44.566 | align="center" |14'''*¹''' |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |9 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 10 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 11 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |12 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |13 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | ''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |21'''*²''' |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |20'''*³''' |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |22'''*⁴''' |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |19 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- |} '''Notas'''<br/> '''*¹''' [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van 5 plekke weens ignorering van geel vlae in die derde kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_55_-_failure_to_slow_for_yellow_flags_0.pdf |title=Infringement – Car 55 – Failure to slow for yellow flags|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*²''' [[Fernando Alonso]] kry 'n roosterstraf van 30 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*³''' [[Sergio Pérez]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Oscar Piastri]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_11_-_impeding_car_81.pdf |title=Infringement – Car 11 – Impeding Car 81|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*⁴''' [[Lance Stroll]] kry 'n roosterstraf van 20 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_18_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 18 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] 7g3h5f3lg6flvf808dh1jvke9ru5d6f 2970754 2970752 2026-09-25T20:01:40Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ [[Kimi Antonelli]] bots teen muur, kwalifiseer 16de 2970754 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:42.526</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == [[Kimi Antonelli]] ([[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]) het in die eerste kwalifiseersessie teen die muur gebots en kon nie aan verdere sessies deelneem nie, hy het in die sestiende plek gekwalifiseer.<ref>{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Russell charges to pole position as Antonelli suffers shock exit in Qualifying for Azerbaijan GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-charges-to-pole-position-as-antonelli-suffers-shock-exit-in-qualifying-for-azerbaijan-gp.6vFe7216mR8JZuWE4QIB4w |access-date=25 September 2026 |website=Formula1.com}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1.44.629 | 1:44.566 | align="center" |14'''*¹''' |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |9 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 10 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 11 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |12 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |13 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | ''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |21'''*²''' |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |20'''*³''' |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |22'''*⁴''' |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |19 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- |} '''Notas'''<br/> '''*¹''' [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van 5 plekke weens ignorering van geel vlae in die derde kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_55_-_failure_to_slow_for_yellow_flags_0.pdf |title=Infringement – Car 55 – Failure to slow for yellow flags|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*²''' [[Fernando Alonso]] kry 'n roosterstraf van 30 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*³''' [[Sergio Pérez]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Oscar Piastri]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_11_-_impeding_car_81.pdf |title=Infringement – Car 11 – Impeding Car 81|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*⁴''' [[Lance Stroll]] kry 'n roosterstraf van 20 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_18_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 18 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] p4uuksb4d5h8qscfnoy2upgs0zsvgs6 2970828 2970754 2026-09-26T05:19:16Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2970828 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:42.526</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == [[Kimi Antonelli]] ([[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]) het in die eerste kwalifiseersessie teen die muur gebots en kon nie aan verdere sessies deelneem nie, hy het in die sestiende plek gekwalifiseer.<ref>{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Russell charges to pole position as Antonelli suffers shock exit in Qualifying for Azerbaijan GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-charges-to-pole-position-as-antonelli-suffers-shock-exit-in-qualifying-for-azerbaijan-gp.6vFe7216mR8JZuWE4QIB4w |access-date=25 September 2026 |website=Formula1.com}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1:44.629 | 1:44.566 | align="center" |14'''*¹''' |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |9 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 10 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 11 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |12 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |13 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | data-sort-value=1:46.000|''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |21'''*²''' |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |20'''*³''' |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |22'''*⁴''' |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |19 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- !colspan="8"|Bronne:<ref>{{en}}{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Qualifying |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/qualifying |access-date=25 september 2026 |website=Formula 1}}</ref><ref name="Starting grid">{{en}}{{Cite web |date=25 September 2026 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Starting grid |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/starting-grid |access-date=25 september 2026 |website=Formula 1}}</ref> |} '''Notas'''<br/> '''*¹''' [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van 5 plekke weens ignorering van geel vlae in die derde kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_55_-_failure_to_slow_for_yellow_flags_0.pdf |title=Infringement – Car 55 – Failure to slow for yellow flags|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*²''' [[Fernando Alonso]] kry 'n roosterstraf van 30 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*³''' [[Sergio Pérez]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Oscar Piastri]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_11_-_impeding_car_81.pdf |title=Infringement – Car 11 – Impeding Car 81|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*⁴''' [[Lance Stroll]] kry 'n roosterstraf van 20 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_18_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 18 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] 3vpgjxag3tqz87gsio6jdgl0x3nue4k 2970829 2970828 2026-09-26T05:20:48Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2970829 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:42.526</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.347 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:43.899 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:44.174 |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.473 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.665 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RB Ford]] | 1:43.922 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.021 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.033 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:44.273 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.544 |} == Kwalifisering == [[Kimi Antonelli]] ([[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]) het in die eerste kwalifiseersessie teen die muur gebots en kon nie aan verdere sessies deelneem nie, hy het in die sestiende plek gekwalifiseer.<ref>{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Russell charges to pole position as Antonelli suffers shock exit in Qualifying for Azerbaijan GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-charges-to-pole-position-as-antonelli-suffers-shock-exit-in-qualifying-for-azerbaijan-gp.6vFe7216mR8JZuWE4QIB4w |access-date=25 September 2026 |website=Formula1.com}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align="center" |63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:43.615''' | '''1:43.462''' | '''1:42.526''' | align="center" |1 |- !2 | align="center" |16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.360 | 1:43.780 | 1:43.363 | align="center" |2 |- !3 | align="center" |81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.014 | 1:43.814 | 1:43.363 | align="center" |3 |- ! 4 | align="center" |6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.161 | 1:43.880 | 1:43.500 | align="center" |4 |- !5 | align="center" |1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.571 | 1:44.020 | 1:43.672 | align="center" |5 |- ! 6 | align="center" |44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:44.260 | 1:44.037 | 1:43.858 | align="center" |6 |- ! 7 | align="center" |10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:44.489 | 1:44.106 | 1:44.047 | align="center" |7 |- ! 8 | align=center |3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:44.041 | 1:43.706 | 1:44.081 | align="center" |8 |- ! 9 | align=center |55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.104 | 1:44.629 | 1:44.566 | align="center" |14'''*¹''' |- ! 10 | align=center |43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.106 | 1:44.683 | 1:44.963 | align="center" |9 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.288 | 1:44.775 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 10 |- !12 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.535 | 1:44.860 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 11 |- !13 | align=center |23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:45.031 | 1:45.001 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align="center" |12 |- ! 14 | align=center |31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.039 | 1:45.016 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align="center" |13 |- ! 15 | align=center |41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.381 | 1:45.106 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align="center" |15 |- ! 16 | align=center |12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.504 | data-sort-value=1:46.000|''geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align="center" |16 |- ! 17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.799 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align="center" |17 |- ! 18 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:45.920 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align="center" |18 |- ! 19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:46.593 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align="center" |21'''*²''' |- ! 20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:46.658 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align="center" |20'''*³''' |- ! 21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:47.337 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align="center" |22'''*⁴''' |- ! 22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:48.290 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align="center" |19 |- ! colspan="8" |107% tyd: 1:50.868 |- !colspan="8"|Bronne:<ref>{{en}}{{Cite web |date=25 September 2026 |title=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Qualifying |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/qualifying |access-date=25 September 2026 |website=Formula 1}}</ref><ref name="Starting grid">{{en}}{{Cite web |date=25 September 2026 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Starting grid |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/starting-grid |access-date=25 September 2026 |website=Formula 1}}</ref> |} '''Notas'''<br/> '''*¹''' [[Carlos Sainz jr.]] kry 'n roosterstraf van 5 plekke weens ignorering van geel vlae in die derde kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_55_-_failure_to_slow_for_yellow_flags_0.pdf |title=Infringement – Car 55 – Failure to slow for yellow flags|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*²''' [[Fernando Alonso]] kry 'n roosterstraf van 30 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_14_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 14 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*³''' [[Sergio Pérez]] kry 'n roosterstraf van drie plekke weens die hinder van [[Oscar Piastri]] tydens die eerste kwalifiseersessie.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_11_-_impeding_car_81.pdf |title=Infringement – Car 11 – Impeding Car 81|date=25 September 2026 |access-date=25 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref><br/> '''*⁴''' [[Lance Stroll]] kry 'n roosterstraf van 20 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik.<ref>{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_infringement_-_car_18_-_pu_elements.pdf |title=Infringement – Car 18 – PU elements|date=24 September 2026 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] cni96ju98c5lmqzvu55ib026g68o9fq 0 469311 2970872 2969491 2026-09-26T10:32:14Z Pynappel 70858 2970872 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | date = 15 Julie – 17 September 2026 | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] in middel-2026.<ref name="enca-profiler" /> Teen September 2026 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) die dood van nege vroue ondersoek.<ref name="bbc" /><ref name="mm-negende" /><ref name="mm-hardlopers" /> Die lyke van dié vroue is oor 'n tydperk van ongeveer twee maande gevind, vanaf 15 Julie 2026.<ref name="enca-vyfde" /><ref name="mm-versigtiger" /> Die meeste van hulle is in en om [[Kemptonpark]] aangetref, verskeie van hulle [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke, en die polisie het bevestig dat ván die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers het nog nie bevestig of die moorde met mekaar verband hou en of 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-versigtiger" /><ref name="mm-hardlopers" /><ref name="pfm-negende" /> Op 18 September het die polisie egter vir die eerste keer bevestig dat sommige van die sake moontlik met mekaar verband hou.<ref name="pfm-verdagte" /> Die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], het op 20 September gesê nie al die sake kan noodwendig met mekaar verbind word nie en dat daar aanduidings van 'n ander modus operandi sowel as verskillende motiewe is, hoewel niks uitgesluit word terwyl die ondersoeke voortduur nie. Agt van die nege slagoffers is teen daardie datum positief geïdentifiseer.<ref name="mm-nieverbind" /> Teen 21 September was een verdagte in hegtenis in verband met die eerste van die moorde en is drie ander in verband met die negende aangekeer.<ref name="mm-nieverbind" /><ref name="mm-deurbraak" /> In dié saak het die polisie 'n moontlike liefdesdriehoek as beweegrede ondersoek.<ref name="mm-liefdesdriehoek" /> Twee vroue het op 21 September op aanklagte van moord, regsverydeling en die besit van 'n gevaarlike wapen in die landdroshof in [[Boksburg]] verskyn, terwyl die man wat saam met hulle aangekeer is, weens onvoldoende bewyse vrygelaat is.<ref name="mm-hof" /> Op 26 September is nog 'n vrou se lyk in [[Tembisa]] gevind, hoewel die polisie op daardie stadium nie kon sê of dié saak met die ander verband hou nie.<ref name="mm-tembisa" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Mokolo Moselakgomo in September verdwyn het en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te stap of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied vir inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en Cachalia die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het R500&nbsp;000 by die polisie se beloning gevoeg vir inligting wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="dailymaverick" /><ref name="pfm-beloning" /> Die waarskuwings aan vroue het kritiek van politieke partye, burgerlike organisasies en kundiges ontlok, wat aangevoer het dat die las van veiligheid nie op vroue geplaas behoort te word nie en dat die klem eerder op die opsporing en vervolging van die daders moet val.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-druk" /><ref name="mm-versigtiger" /> Die moorde het ook aanleiding gegee tot herdenkings en betogings regoor die land, onder meer 'n nagwaak by die [[Universiteit van Kaapstad]] en 'n herdenkingsdraf deur Kemptonpark.<ref name="mm-hardlopers" /> Ongegronde bewerings op sosiale media oor wie vir die moorde verantwoordelik is, het daartoe gelei dat 'n man in eMalahleni deur 'n groep mense doodgeslaan is.<ref name="mm-radebe" /> == Agtergrond == === Geweld teen vroue === Die moorde het plaasgevind teen die agtergrond van wydverspreide geweld teen vroue in Suid-Afrika. Volgens die eerste Suid-Afrikaanse nasionale ondersoek oor geslagsgebaseerde geweld, waarvan die uitslae in 2024 bekend gemaak is, het 35,5% van vroue van 18 jaar en ouer fisieke en/of seksuele geweld in hul leeftyd ervaar, wat sowat 7,85&nbsp;miljoen vroue verteenwoordig.<ref name="mm-versigtiger" /> Volgens die [[Verenigde Nasies]] ervaar een uit elke drie vroue in die land gedurende haar leeftyd fisieke of seksuele geweld.<ref name="mm-hardlopers" /> Suid-Afrika het van die hoogste vlakke van noodlottige geweld teen vroue ter wêreld: in 2020-2021 is 5,5 uit elke 100&nbsp;000 vroue vermoor deur iemand met wie hulle 'n intieme verhouding gehad het, byna vyf keer die ooreenstemmende wêreldgemiddeld. Navorsing deur die [[Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad]], wat twintig jaar se vrouemoorde in die land onder die loep geneem het, dui daarop dat gemiddeld sewe vroue per dag in Suid-Afrika vermoor word.<ref name="mm-versigtiger" /> Die land se gemiddelde moordsyfer, wat meer as 60 mense per dag beloop, is een van die hoogste ter wêreld.<ref name="mm-hardlopers" /> Ramaphosa het geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord in November 2025 tot 'n nasionale ramp verklaar.<ref name="mm-versigtiger" /> === Ontvoerings in die omgewing === Kemptonpark het tussen April en Junie 2026 altesaam 76 [[Ontvoering|ontvoeringsake]] aangeteken, 'n styging van 58,3% teenoor dieselfde tydperk die vorige jaar en die hoogste getal ontvoeringsake wat in daardie kwartaal in Gauteng aangemeld is. Die provinsie het in dié drie maande 2&nbsp;367 sulke sake aangeteken, meer as die helfte van die 4&nbsp;638 sake wat landwyd aangemeld is. Bandile Masuku, voorsitter van die Gautengse provinsiale wetgewer se portefeuljekomitee oor gemeenskapsveiligheid, het gesê die syfers behoort 'n wekroep vir wetstoepassingsagentskappe en die regering te wees: "Ontvoering kan nie as 'n geïsoleerde misdaad hanteer word wanneer dit verweef is met kapings, georganiseerde misdaad, lospryse en die teiken van kwesbare mense nie."<ref name="mm-ontvoerings" /> Die komitee het op Vrydag 18 September 2026 met verskeie rolspelers vergader oor die toenemende voorkoms van ontvoering in Gauteng, die oorsake daarvan en die uitwerking daarvan op gemeenskappe. Benewens ontvoerings wat met kapings verband hou, waar slagoffers tydens 'n kaping onwettig aangehou of weggeneem word, beskou die komitee ontvoering vir 'n losprys as 'n groeiende bedreiging. Volgens 'n voorlegging van die SAPD het die span vir georganiseerde misdaad in die eerste kwartaal van die boekjaar sulke sake in [[Bekkersdal]] en [[Roodepoort]] hanteer, waar onderskeidelik R5&nbsp;miljoen en R3&nbsp;miljoen as losprys geëis is. Masuku het gesê die provinsie het 'n sterker en beter gekoördineerde reaksie nodig: ontvoering moet die hoogste vlak van aandag geniet en verg sterker intelligensie-insameling, beter koördinering tussen wetstoepassingsagentskappe, doelgerigte optrede in geïdentifiseerde brandpunte en sterker skakeling met gemeenskappe.<ref name="mm-ontvoerings" /> Die komitee het daarop gewys dat die hoë getal ontvoerings in Kemptonpark saamval met die ontdekking van verskeie vroue se lyke in die breër Ekurhuleni-gebied, en gesê die syfer verg nietemin sterker polisiëring, intelligensiegedrewe ondersoeke en sigbare veiligheidsoptrede in gebiede waar ontvoering besonder algemeen voorkom. Inwoners is gevra om saam met wetstoepassers te werk deur verdagte bedrywighede aan te meld en inligting te verskaf wat met ondersoeke kan help. Volgens Masuku mag die misdaad nie genormaliseer word nie: "Gemeenskappe moet beskerm word, kriminele netwerke moet ontwrig word en diegene wat hiervoor verantwoordelik is, moet die volle mag van die reg in die gesig staar."<ref name="mm-ontvoerings" /> == Moorde == Die nommering van die sake het in September telkens verskuif namate vroeëre sterftes by die ondersoek gevoeg is. Op 20 September het Cachalia die nege slagoffers in volgorde van ontdekking gelys as Busisiwe Mahlangu (15 Julie), Itumeleng Kekana (3 Augustus), Nomfesane Mjobo (26 Augustus), 'n onbekende vrou (7 September), Gracious Nkomo (10 September), Elizabeth "Tsontso" Mokolo Moselakgomo (12 September), 'n vrou wie se naam nog nie bekend gemaak kon word nie (14 September), Dineo Motapane (15 September) en Jabulile Ntimba (17 September).<ref name="mm-nieverbind" /> === Julie === Die eerste vrou, 'n 37-jarige, is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in [[Kemptonpark]] gevind.<ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /> Sy is ongeklee en met kabelbinders vasgebind gevind.<ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> Twee dae ná die ontdekking, op 17 Julie, is 'n verdagte in hegtenis geneem, wat in September steeds in aanhouding was.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> Cachalia het die vrou later as Busisiwe Mahlangu geïdentifiseer en bevestig dat die verdagte in verband met haar dood aangekeer is.<ref name="mm-nieverbind" /> === Augustus === Volgens die polisie is twee van die lyke in Augustus in Kemptonpark ontdek.<ref name="mm-agt" /> Cachalia het dié twee later geïdentifiseer as die 32-jarige Itumeleng Kekana, wat op 3 Augustus gevind is, en Nomfesane Mjobo, wat op 26 Augustus gevind is.<ref name="mm-nieverbind" /> Kekana, 'n winkelierster wat in Kemptonpark gewoon en gewerk het, het op 17 Julie verdwyn; haar familie het meer as twee weke lank by polisiestasies, hospitale en lykshuise na haar gesoek voordat haar lyk gevind is. Sers. Dipou Ditshego, woordvoerder van die Kemptonpark-polisie, het gesê haar ontbindende lyk is met verskeie steekwonde in die bosse langs die pad aangetref.<ref name="dailymaverick" /><ref name="citizen" /> Op 13 September, toe die polisie nog net vier sake bekend gemaak het, het genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, die tweede lyk beskryf as dié van 'n 32-jarige vrou wat op 24 Augustus gedeeltelik geklee naby die R21 gevind is.<ref name="mm-verdagte" /> === September === Op 7 September 2026 is 'n vrou se lyk in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /> Cachalia het haar op 20 September steeds as 'n onbekende vrou beskryf en gesê sy is in die Clayvillerivier in Olifantsfontein gevind.<ref name="mm-nieverbind" /> Die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo het op 9 September 2026 haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark laatmiddag verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter agtergelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug is nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="novanews" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-hardlopers" /><ref name="mm-soektog" /> Die polisie het verskeie soektogte onderneem en by hospitale en lykshuise navraag gedoen, sonder dat dit iets opgelewer het. Brig. Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê die prioriteit was om Moselakgomo op te spoor en haar veilig met haar familie te herenig.<ref name="mm-soektog" /> Op 10 September is nog 'n vrou se lyk nader aan Rhodesfield in Kemptonpark gevind.<ref name="novanews" /><ref name="iol" /> Sy was halfnaak, haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]] en haar identiteit kon in daardie stadium nie formeel vasgestel word nie.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Sy is later as die 28-jarige Gracious Nkomo geïdentifiseer, wie se lyk langs die R21 aangetref is.<ref name="mm-nkomo" /><ref name="mm-nieverbind" /> Op Saterdag 12 September is 'n vrou se lyk agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind. Sy het [[Sport|sportdrag]] aangehad en was gedeeltelik geklee.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Die toneel was langs 'n stil, afgesonderde oprit tussen 'n hoofweg en 'n betonmuur, naby die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] en langs 'n boomryke woonbuurt wat geskik is vir drawwers, maar wat vanaf Kemptonpark se middestad slegs met groot paaie tussen motorhandelaars en onbeboude erwe bereik kan word.<ref name="mm-hardlopers" /> Moselakgomo se familie het die lyk op Maandag 14 September by die [[Germiston]]-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Sy sou op Sondag 20 September in Phake, 'n klein dorpie in die noordooste van [[Mpumalanga]], begrawe word.<ref name="mm-hardlopers" /> Die lyk van 'n verdere vrou is op 14 September 2026 langs die R21 naby [[Olifantsfontein]] in Ekurhuleni gevind. Sy is gedeeltelik geklee en met kneusplekke aangetref. Haar identiteit was op daardie stadium steeds onbekend.<ref name="ewn-olifantsfontein" /> 'n Verbyganger op pad werk toe het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie vermoed sy is tussen Sondagaand en die vroeë oggendure van Maandag vermoor. Die toneel is sowat twintig minute van die plekke waar die vier vroue se lyke in Kemptonpark gevind is.<ref name="mm-vyfde" /> Cachalia het op 20 September gesê haar identiteit is aan die polisie bekend, maar dat haar naam nie bekend gemaak kon word voordat haar familie in kennis gestel is nie.<ref name="mm-nieverbind" /> Op Dinsdag 15 September 2026 is nog 'n lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]] ontdek.<ref name="mg" /> Die lyk is omstreeks 05:00 deur lede van die publiek agter 'n [[nagklub]] opgemerk en was in 'n gevorderde stadium van ontbinding. KwaThema is ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark.<ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar op 16 September by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Volgens die familie is sy op Sondag 13 September laas lewend gesien en is sy nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Teen 17 September 2026 is altesaam nege lyke gevind.<ref name="bbc" /> Die negende lyk is daardie Donderdagoggend in die omgewing van Villa Liza naby [[Dawnpark]] in [[Boksburg]] ontdek; die vrou was halfnaak, soos verskeie van die ander slagoffers, en haar keel is na berig word afgesny.<ref name="mm-liefdesdriehoek" /><ref name="pfm-negende" /> Sy is aanvanklik nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg. Kol. Dimakatso Nevhuhulwi, 'n polisiewoordvoerder, het gesê 'n multidissiplinêre span kundiges is reeds gemobiliseer om met die ondersoeke te help, maar die polisie het geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak nie.<ref name="mm-negende" /> Sy is later as Jabulile Ntimba geïdentifiseer, wat volgens die staat op 16 September in Dawnpark vermoor is.<ref name="mm-nieverbind" /><ref name="mm-debat" /><ref name="mm-hof" /> Drie verdagtes – 'n man en twee vroue – is op Sondag 20 September deur lede van die Gautengse eenheid vir moord en roof in verband met haar dood in hegtenis geneem en sou op Maandag 21 September in die Boksburg Park-landdroshof verskyn, waar verdere besonderhede oor die saak na verwagting bekend gemaak sou word.<ref name="mm-deurbraak" /><ref name="mm-nieverbind" /> Hulle is aanvanklik ondervra voordat hulle formeel aangekla is.<ref name="mm-liefdesdriehoek" /> Uiteindelik is net die twee vroue aangekla, terwyl die man vrygelaat is.<ref name="mm-hof" /> Nkomo se familie het haar op Donderdag 17 September by die Germiston-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is.<ref name="mm-nkomo" /><ref name="pfm-negende" /> == Ander sake == Enkele dae ná die ontdekking van die nege lyke in Ekurhuleni is 'n vrou se lyk, in 'n duvet toegedraai, in die Moroka-dam in [[Soweto]] gevind. Die slagoffer was vermoedelik in haar twintigs. Die polisie het 'n geregtelike doodsondersoek geopen en op 21 September 2026 gesê die omstandighede rondom haar dood is nog onbekend.<ref name="pfm-moroka" /> Nog 'n vrou se halfnaakte lyk is op Saterdagoggend 26 September 2026 by die Mooifontein-begraafplaas suid van Tembisa in die Ekurhuleni-metro, naby 'n informele nedersetting, gevind. Brig. Brenda Muridili, polisiewoordvoerder, het die ontdekking bevestig en gesê die polisie kon op daardie stadium slegs bevestig dat nog 'n vrou se lyk gevind is: "Bestuur van die misdaadtoneel en alle relevante rolspelers is tans op die toneel teenwoordig. Verdere inligting sal verskaf word, sodra voorlopige ondersoeke afgehandel is." Dit was in daardie stadium nog onduidelik of dié voorval met die nege vrouemoorde aan die Oos-Rand verband hou.<ref name="mm-tembisa" /> == Polisie-ondersoek == Op 13 September 2026 het die SAPD vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon: die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref. Die polisie het terselfdertyd beklemtoon dat in daardie stadium nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Lt.genl. Puleng Dimpane, waarnemende nasionale polisiekommissaris, het die Gautengse polisiekommissaris opdrag gegee om onmiddellik 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saam te stel wat die sake moet ondersoek en moet vasstel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span sluit speurders van gespesialiseerde eenhede in, onder meer die moord-en-roofeenheid en die ondersoekende sielkunde-eenheid, en word gelei deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng.<ref name="mm-waarsku" /> Die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne is ook betrek, terwyl die span die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-verdagte" /> Kekana het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is. Volgens hom het die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus nie: "Ons plig is om die waarheid deur bewyse vas te stel en ons sal toelaat dat die bewyse ons lei."<ref name="mm-verdagte" /> Mathe het op 15 September 'n beroep op die publiek gedoen om geduldig te wees terwyl ondersoekbeamptes vasstel of een verdagte of verskeie oortreders verantwoordelik is. Sy het gesê die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes word steeds ontleed, dat die taakspan met lede van gespesialiseerde eenhede aangevul word en dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Hy het aangekondig dat polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede deur middel van Operasie Shanela uitgebrei sal word en dat 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied word aan enigiemand met inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei. Hy het bygevoeg dat die polisie nie van belonings afhanklik is nie en dat mense se menslikheid en vasberadenheid om geregtigheid te verseker genoeg behoort te wees.<ref name="mm-agt" /> Ná die uitkenning van Motapane het Dimpane gesê 'n multidissiplinêre span ondersoekers en spesialiste werk onverpoosd om die omstandighede rondom elke saak vas te stel, die verantwoordelikes te identifiseer en te verseker dat hulle voor die gereg gebring word.<ref name="mm-motapane" /> Mathe het op 18 September gesê die ondersoeke vorder, dat elke beskikbare leidraad opgevolg word en dat Kemptonpark onder verskerpte polisietoesig bly.<ref name="mm-nkomo" /> Die uitkenning van die slagoffers het stadig gevorder. Teen die ontdekking van die negende lyk op 17 September het drie families hul geliefdes uitgeken.<ref name="pfm-negende" /> Lt.genl. Tebello Mosikili, adjunknasionale polisiekommissaris vir sigbare polisiëring, het die volgende dag gesê vyf van die nege vroue was steeds nie geïdentifiseer nie en dat die departement van binnelandse sake die polisie help om hulle aan die hand van biometriese inligting, onder meer vingerafdrukke, te identifiseer. Sy het gesê die polisie weet nog nie waar die enigste verdagte wat op daardie stadium in verband met een van die nege moorde aangehou is, vandaan kom nie: volgens inligting tot die polisie se beskikking is hy nie 'n Suid-Afrikaner nie, maar sy land van herkoms is nog nie vasgestel nie. Ondersoekbeamptes het terselfdertyd 'n persoon van belang nagegaan wat moontlik met die moorde in verband gebring kan word, en die polisie het by dieselfde geleentheid vir die eerste keer bevestig dat sommige van die sake moontlik met mekaar verband hou. 'n Spesiale span het die sterftes sedert Julie ondersoek, terwyl polisiehulpbronne in die Ekurhuleni-metro intussen versterk is.<ref name="pfm-verdagte" /> Ondersoekbeamptes het vasgestel dat sommige van die vroue nie vermoor is op die plekke waar hul lyke gevind is nie. Die feit dat verskeie lyke gedeeltelik ontklee en met tekens van aanranding gevind is, het vrese laat ontstaan dat 'n reeksmoordenaar of 'n groep moordenaars in die gebied werksaam is. Die polisie het dié moontlikheid nie bevestig of uitgesluit nie,<ref name="pfm-negende" /> en teen 20 September het ondersoekbeamptes hulle steeds nie daaroor uitgespreek nie.<ref name="mm-hardlopers" /> Op Sondag 20 September het Cachalia op 'n mediakonferensie van die interministeriële komitee oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord gesê die ondersoek het nog nie oortuigend bevestig dat die polisie met 'n reeksmoordenaar te doen het nie: "Nie al die sake kan noodwendig met mekaar verbind word nie. Daar is aanduidings van 'n ander modus operandi sowel as verskillende motiewe. Maar niks is nog uitgesluit terwyl die ondersoeke voortduur nie." Volgens hom was al nege slagoffers jong vroue, is agt van hulle positief geïdentifiseer en is sewe families in kennis gestel, terwyl die laaste familie nog nie bereik kon word nie omdat die polisie nie oor 'n adres beskik het nie. Die komitee het bygevoeg dat daar vir een van die nege lyke steeds geen vermiste persoon-saak aangemeld is nie.<ref name="mm-nieverbind" /> Cachalia het gesê alle nodige hulpbronne, menslik sowel as finansieel, word aangewend om die krisis uit 'n wetstoepassingsoogpunt te hanteer. Die multidissiplinêre span wat aanvanklik onder leiding van 'n provinsiale kommissaris saamgestel is, word sedertdien gelei deur lt.genl. Hilda Khosi Senthumule, afdelingskommissaris vir speur- en forensiese dienste, terwyl lt.genl. Dumisani Khumalo, hoof van die polisie se misdaadintelligensie-afdeling, en lt.genl. [[Nhlanhla Mkhwanazi]], die KwaZulu-Natalse polisiekommissaris, ook opgeroep is om met die ondersoeke te help. "Daardie span is aan die werk. Hulle maak vordering," het Cachalia gesê.<ref name="mm-nieverbind" /> Dele van Ekurhuleni, onder meer Kemptonpark, Olifantsfontein, KwaThema, [[Nigel]] en Dawnpark, is daarna onder inperking geplaas. Cachalia het gesê die getalle polisiebeamptes wat gebied vir gebied ontplooi word, is aan hom voorgelê en dat gemeenskappe in dié gebiede benewens die speurwerk wat aan die gang was, ook groter sigbaarheid en ontplooiing sou sien. Dit moes volgens hom aan inwoners van die geraakte gemeenskappe die gerusstelling bied dat hul veiligheid 'n prioriteit is: "Ons sal nie 'n situasie aanvaar waarin moordenaars vry rondloop nie. Daardie moordenaars moet verstaan dat die polisie in groot getalle teenwoordig is, en dat ons vasbeslote is om hulle op te spoor en voor die gereg te bring."<ref name="mm-nieverbind" /> Ná die inhegtenisneming van die drie verdagtes in die negende saak het Mathe gesê Dimpane het bevestig dat al nege sake voorkeur geniet en dat die polisie daartoe verbind bly om die ondersoeke met die dringendheid en vasberadenheid voort te sit wat dit vereis.<ref name="mm-deurbraak" /> Mosikili het op Maandag 21 September buite die landdroshof in Boksburg gesê die inhegtenisnemings volg op deeglike ondersoekwerk, die insameling van inligting, forensiese ontleding en die ondersoek van bewyse. Volgens haar was daar aanduidings dat Ntimba se dood met 'n verhoudingskwessie verband hou: "Dit blyk dat die moord op Ntimba moontlik verband hou met 'n verhoudingskwessie, waaronder wat beskryf is as 'n moontlike liefdesdriehoek." Sy het bygevoeg dat die polisie in daardie stadium nie veel sou bekend maak nie om nie die ondersoek of die hofverrigtinge te benadeel nie. Mosikili het gesê die polisie sal nie die ondersoeke oorhaastig afhandel bloot om inhegtenisnemings te bespoedig nie, aangesien dit aan die slagoffers, hul families en geregtigheid verskuldig is om dit reg te doen: "Dit mag dalk tyd neem, maar ons wil seker maak. Ons wil verseker dat dit die ware oortreders is wanneer ons mense in hegtenis neem, gegrond op bewyse wat nie in 'n hof betwis kan word nie." Sy het beklemtoon dat die stryd teen geslagsgebaseerde geweld samewerking verg tussen die polisie, die howe, gemeenskappe, families, die burgerlike samelewing en die samelewing in die algemeen.<ref name="mm-liefdesdriehoek" /> == Hofverrigtinge == Twee van die drie mense wat in verband met Ntimba se dood aangekeer is, het op Maandag 21 September 2026 in die landdroshof in Boksburg verskyn. Fortunate Masilela (31) en Tsakane Msithani (38) staan tereg op aanklagte van moord, regsverydeling en die besit van 'n gevaarlike wapen. Magaboke Mohlatlole, woordvoerder van die [[Nasionale Vervolgingsgesag]], het gesê die beskuldigdes het die oorledene na bewering geken en was die aand van die voorval saam met haar: "Sy is later dood aangetref, wat tot 'n polisie-ondersoek gelei het. Die ondersoek het tot die inhegtenisneming van die twee beskuldigdes gelei en items, wat vermoedelik met die saak verband hou, is teruggevind."<ref name="mm-hof" /> Volgens die staat was Ntimba in 'n verhouding met Masilela se man, wat Msithani se broer is, en het die bewuswording van dié verhouding tot die moord gelei. Die man is aanvanklik saam met die twee vroue in hegtenis geneem, maar later vrygelaat nadat die staat besluit het om die saak teen hom weens onvoldoende bewyse in daardie stadium nie op die hofrol te plaas nie. Die saak is tot 1 Oktober uitgestel, wanneer die beskuldigdes na verwagting om borgtog sou aansoek doen; die staat was van voorneme om die borgtogaansoeke teen te staan.<ref name="mm-hof" /> == Ongegronde bewerings == Ongegronde bewerings op sosiale media en in gemeenskapsgroepe oor wie vir die moorde verantwoordelik is, het tot geweld gelei. Vusimuzi "Vusi" Radebe, 'n jongman van eMalahleni (voorheen [[Witbank]]), is in die week voor 26 September 2026 deur 'n groep mense voorgekeer, oorrompel en doodgeslaan nadat hy glo daarvan beskuldig is dat hy die vermeende moordenaar is wat vir die reeks vrouemoorde aan die Oos-Rand verantwoordelik sou wees. Hy het by sy ouma in Kwaguqa gaan kuier en is met sy terugkeer na sy huis in Lynnville voorgekeer.<ref name="mm-radebe" /> Luidens 'n verklaring van die familie het die groep hom uitgevra oor waar hy woon en waarvandaan hy kom, waarop hy genoem het dat hy oorspronklik van Kemptonpark is en verduidelik het dat hy van sy ouma se huis in Kwaguqa af kom: "Weens die onlangse geweld in Kempton Park, is aannames oor hom gemaak. In plaas daarvan om die waarheid vas te stel, is Vusi wreed aangerand en vermoor. Hy is op die toneel dood verklaar." In 'n video van die voorval wat Maroela Media gesien het, lê Radebe ná die beweerde aanranding doodstil en sonder reaksie op die grond, met sigbare beserings en kneusplekke aan sy gesig en liggaam. Die familie het eers die Saterdagaand onraad vermoed toe hy nie teruggekeer het nie; sy pa het hom as vermis by die polisie aangemeld en het die Sondagmiddag die nuus van sy dood ontvang.<ref name="mm-radebe" /> Die familie het Radebe as 'n stil mens beskryf wat nie veel gepraat het nie: "Hy was bloot op pad huis toe. Hy was 'n mens – iemand se seun, kleinseun en geliefde. Sy lewe moes nooit weens 'n aanname geëindig het nie." Sy ma, Perfidia, het in Kwaguqa grootgeword en sy pa in Lynnville. Die gesin het in die vroeë 1990's na Kemptonpark verhuis en sowat 'n maand voor sy dood, ná aftrede, na eMalahleni teruggekeer, waar hulle in Lynnville gewoon het. Die familie het 'n beroep gedoen op enigiemand met inligting oor wat gebeur het of oor sy dood om na vore te kom.<ref name="mm-radebe" /> Die polisie het bevestig dat die saak ondersoek word en dat die motief deel van die voortgesette ondersoek vorm. Niemand is teen 26 September 2026 in verband met sy dood aangekeer nie. Kapt. Neldah Sekgobela, polisiewoordvoerder, het gesê die polisie in Ekurhuleni neem kennis van 'n tweede voorval waarin ongegronde en lasterlike bewerings in gemeenskapsgroepe oor 'n man versprei is wat na bewering vir die vrouemoorde verantwoordelik gehou word: "Die saak het onder die polisie se aandag gekom, nadat 'n man Dinsdag by die Tsakane-polisiestasie aangemeld het dat sy foto op gemeenskapsgroepe versprei word met bewerings dat hy verantwoordelik is vir die reeks moorde op die vroue." Die Ekurhuleni-polisie het gemeenskapslede gevra om nie ongegronde bewerings teen individue te maak of te versprei nie, aangesien sulke bewerings ernstige gevolge kan hê en die persoon wie se foto versprei word, blootstel aan die risiko om deur gemeenskapslede aangeval of beseer te word.<ref name="mm-radebe" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners, en moet gemeenskappe ophou om geweld teen vroue te normaliseer.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het op 15 September sy kommer oor die gebeure uitgespreek en die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf. Hy het gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag, en het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Pres. [[Cyril Ramaphosa]] het op dieselfde dag sy afgryse oor die moorde uitgespreek en sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig. Hy het gesê hy het reeds met Cachalia vergader om terugvoer oor die ondersoek te kry en het beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit moet geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word. Volgens Ramaphosa wakker die moorde vrees en onsekerheid in gemeenskappe aan, veral onder vroue, en hy het die publiek gevra om enige inligting aan die ondersoekspan te verskaf.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie het op die aand van 15 September by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] met senior polisiebestuur en ondersoekbeamptes vergader om 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke te ontvang. Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane het die vergadering bygewoon, wat gefokus het op die vordering met die ondersoeke, die ontplooiing van multidissiplinêre kundigheid en maatreëls om die verantwoordelikes voor die gereg te bring.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê wetstoepassingsagentskappe werk onverpoos om die omstandighede van die vroue se dood vas te stel en dat die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord met die betrokke families skakel en ondersteuning koördineer.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie. Volgens hom moet seuns geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en moet mans nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Interministeriële komitee === Die interministeriële komitee oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord, wat Ramaphosa in 2024 op die been gebring het en wat deur Chikunga saam met [[Dina Pule]], die minister van maatskaplike ontwikkeling, voorgesit word, het op Donderdag 17 September 'n omvattende noodstrategie vir implementering goedgekeur. Die strategie is tydens 'n inligtingsessie goedgekeur waar aanbevelings van die nasionale gesamentlike operasionele en intelligensiestruktuur (NatJoints) oorweeg is en wat op uitnodiging ook deur Lesufi, Nkosindiphile Xhakaza, die burgemeester van Ekurhuleni, en verteenwoordigers van die metro's van Johannesburg en Tshwane bygewoon is.<ref name="mm-nieverbind" /> Chikunga het gesê Ekurhuleni sal die sny van gras en die verwydering van bosse in oop ruimtes sowel as die opruiming van onwettige stortingsterreine verskerp, maar dat besighede ook 'n verantwoordelikheid het om tot veiliger gemeenskappe by te dra. Volgens haar moet winkelsentrums, vervoerfasiliteite, vermaaklikheidsplekke en ander besighede wat in openbare ruimtes werksaam is, toesien dat beligting, sekuriteitstelsels, noodprosedures en toesiginfrastruktuur werk, en moet hulle onverwyld saamwerk met polisieversoeke om inligting of sekuriteitsbeeldmateriaal wat 'n ondersoek kan help. Die departement van maatskaplike ontwikkeling het intussen begin om psigososiale ondersteuning aan die geïdentifiseerde slagoffers se gesinne te bied, in ooreenstemming met die gesinne se behoeftes.<ref name="mm-nieverbind" /> Chikunga het 'n beroep op mense gedoen om na hul vroulike familielede in Ekurhuleni om te sien, veral in en om Kemptonpark, KwaThema en Tembisa, en om enige vermiste persone by hul naaste polisiestasie aan te meld, terwyl die komitee die publiek gevra het om die polisie die nodige ruimte te gee om 'n deeglike ondersoek te doen. Sy het gesê die komitee bly bekommerd dat Suid-Afrika, ten spyte van versterkte wetgewing en ingrypings om die strafregtelike reaksie te verbeter, steeds onaanvaarbaar hoë vlakke van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord beleef. Die nasionale strategiese plan oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord bly volgens haar die land se kollektiewe raamwerk vir die voorkoming van geweld, die versterking van die strafregtelike reaksie, die ondersteuning van slagoffers en oorlewendes en die aanspreek van die maatskaplike en ekonomiese toestande wat mishandeling moontlik maak, en dit verg volgehoue en gekoördineerde optrede deur die regering, wetstoepassingsagentskappe, die burgerlike samelewing, besighede, gemeenskappe en individue: "Geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord is nie private of vrouekwessies nie. Dit is maatskaplike misdade wat kollektiewe verantwoordelikheid en beslissende optrede vereis."<ref name="mm-nieverbind" /> Cachalia het by dieselfde geleentheid 'n beroep op mans gedoen om hul moeders, hul susters en die vroue in die samelewing te respekteer, te beskerm en te waardeer en hul gelyke waardigheid in die openbaar sowel as in private ruimtes te eerbiedig. Volgens hom behoort die tragedie, wat hom nie net in Ekurhuleni nie maar in talle gemeenskappe landwyd afspeel, tot verdere optrede aan te spoor: "Ons kan nie geslagsgebaseerde geweld as 'n permanente werklikheid in Suid-Afrika aanvaar nie. Dit moet eenvoudig tot 'n einde kom."<ref name="mm-nieverbind" /> === Parlement en politieke partye === [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan: "Ons kan nie in hierdie stadium sê dat hierdie sake met mekaar verband hou nie, maar ondersoekers moet dringend vasstel of ons met die een of ander patroon te doen het."<ref name="mm-druk" /><ref name="mm-versigtiger" /> Volgens hom toon die feit dat die polisie vroue in die gebied gewaarsku het om besonder waaksaam te wees terwyl die verantwoordelikes gesoek word, hoe ernstig die situasie beskou word.<ref name="mm-versigtiger" /> Hy het aangevoer dat die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien moet word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en dat ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie, ondersoekende sielkunde en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek kan maak.<ref name="mm-druk" /><ref name="mm-versigtiger" /> Cameron het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie.<ref name="mm-druk" /> "Ons moet die mense wat verantwoordelik is vind en hulle stop," het hy gesê. Die stryd teen geslagsgebaseerde geweld kan volgens hom ook nie tot veldtogte en bewusmaking beperk word nie, maar moet die ondersoekvermoë insluit om gewelddadige oortreders op te spoor, hulle suksesvol te vervolg en van die strate te verwyder. Hy het 'n beroep op die publiek gedoen om enige moontlike inligting met die polisie te deel, aangesien iemand dalk 'n persoon of voertuig gesien, ongewone gedrag opgemerk of iets gehoor het wat destyds onbelangrik gelyk het, maar wat nou vir die ondersoek waardevol kan wees.<ref name="mm-versigtiger" /> Op Vrydag 25 September 2026 het Cameron 'n dringende skrywe aan die polisie se senior bestuur gestuur en 'n indiepteverslag oor die [[DNS]]-bewyse wat met die moorde verband hou, versoek. Hy het die polisie gevra om presies te bevestig wanneer die betrokke biologiese monsters ingesamel is, wanneer dit die forensiese laboratoriums bereik het, wanneer dit ontleed is, wanneer profiele teen die Nasionale Forensiese DNS-databasis nagegaan is en of enige verbande tussen mense en misdade, of tussen misdade onderling, aangewys is. Hy wou ook weet of die sake as moontlike gevalle van reeks- of veelvuldige oortreders geprioritiseer is en of enige profiele met onopgeloste seksuele misdrywe, moorde en ander gewelddadige misdade in Gauteng en landwyd vergelyk is.<ref name="mm-dns" /> Volgens Cameron strek die kwessie veel wyer as Ekurhuleni en het hy die polisie ook om besonderhede oor die totale DNS-agterstand gevra, waaronder hoeveel sake, monsters en bewysstukke uitstaande is, hoe oud dit is, hoeveel daarvan met moord, verkragting, seksuele misdrywe en misdade teen kinders verband hou en hoeveel reeds die voorgeskrewe of beoogde verwerkingstye oorskry het. Hy het laboratoriumkapasiteit as 'n groot bekommernis uitgesonder: "Prosesse wat geoutomatiseer behoort te wees, word toenemend handmatig uitgevoer omdat outomatiese toerusting uit diens gestel of nie beskikbaar is nie, of nie behoorlik in stand gehou en van voorrade voorsien word nie." Volgens hom het die polisie se eie verkrygingsprosesse op daardie stadium die instandhouding en opgradering van Hamilton-vloeistofhanteringsmasjiene, die instandhouding van laboratoriuminstrumente en verbruiksgoedere vir ekstraksiestelsels en Hamilton-robotika ingesluit: "Dit is belangrik, want handmatige verwerking verminder die deurset en verleng verwerkingstye. In 'n stelsel wat reeds met 'n ernstige DNS-agterstand worstel, vererger elke verlies aan verwerkingskapasiteit die probleem. Dit vereis dringende ingryping." Hy het beklemtoon dat die polisie outomatiese DNS-verwerking moet herstel en uitbrei, probleme met die verkryging van reagense en verbruiksgoedere moet oplos, moet verseker dat toerusting behoorlik in stand gehou word en 'n gefinansierde plan met duidelike tydsraamwerke moet instel om die agterstand te verminder. DNS-bewyse kan volgens hom misdade met mekaar verbind, herhaalde oortreders identifiseer en leidrade vir ondersoeke verskaf: "Vertragings in verwerking kan beteken dat hierdie skakels eers later ontdek word as wat behoort te gebeur."<ref name="mm-dns" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> Op 16 September het die party 'n kontantbeloning van R500&nbsp;000 uitgeloof vir leidrade wat tot die suksesvolle vervolging van 'n vermeende reeksmoordenaar in die metro kan lei. Rasilingwane het gesê dié stap volg op die moorde op agt vroue in die bestek van twee maande. Die DA het gemeenskapslede gevra om alle leidrade by die SAPD aan te meld en gesê 'n bewys dat 'n leidraad formeel by die polisie aangemeld is, is 'n vereiste om vir die uitbetaling in aanmerking te kom, aangesien die party self geen wenke hanteer nie.<ref name="pfm-beloning" /> Die party het ook aan [[Thoko Didiza]], die speaker van die parlement, geskryf om 'n dringende debat van nasionale belang oor die toenemende krisis van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord in Ekurhuleni aan te vra. Lisa Schickerling, 'n DA-lid van die parlement en die party se woordvoerder oor polisie, het gesê die parlement moet diegene wat vir die beskerming van vroue en kinders verantwoordelik is, tot verantwoording roep, en dat vroue regoor die land 'n al hoe groter veiligheidskrisis in die gesig staar: "Geweld en die dreigement van geweld is 'n daaglikse werklikheid vir vroue in ons gemeenskappe. Hierdie tragiese sterftes is deel van 'n verwoestende kringloop wat dringende optrede vereis van die regering – insluitend die president, die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD), die departement van justisie en ander departemente wat verantwoordelik is vir die beskerming van vroue en om oortreders voor die gereg te bring." Volgens haar bly die sake onopgelos ten spyte van oproepe om 'n multidissiplinêre span saam te stel en die burgerlike samelewing se verskerpte fokus op die krisis, en verg die verslegtende toestand in Ekurhuleni dringende en spesifieke aandag hoewel geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord reeds lank op die parlement se agenda is: "Daar kan geen groter parlementêre prioriteit wees as om aandag te gee aan 'n eskalerende krisis wat steeds die lewe van vroue eis en dringende optrede en aanspreeklikheid vereis nie."<ref name="mm-debat" /> [[Geordin Hill-Lewis]], die federale leier van die DA, wou tydens 'n besoek aan Ekurhuleni as deel van sy "Werk vir almal"-toer weet wat Ramaphosa gedoen het sedert hy geslagsgebaseerde geweld bykans 'n jaar tevore tot 'n nasionale prioriteit verklaar het. Volgens hom was daar beraadslagings, komitees, strategieë en aksieplanne en is geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord die vorige November as 'n nasionale ramp geklassifiseer, maar het dit geen spesifieke stappe of veranderinge tot gevolg gehad nie. Hy het op Vrydagaand 18 September in [[Tsakane]] gesê 'n rampverklaring op papier doen niks om 'n vrou te beskerm wat snags huis toe stap nie, soos dit volgens hom tragies in Ekurhuleni gesien is: "Firoz Cachalia, die waarnemende minister van polisie, het die omvang van die krisis erken. Hy het ook 'n reeks beloftes gemaak. Maar die vraag is: Waar is die resultate? Pres. Ramaphosa kan nie aanhou om krisisse te verklaar, maar dan bloot voortgaan met sake soos gewoonlik nie. Suid-Afrikaanse vroue het nie nóg 'n belofte nodig dat die regering geslagsgebaseerde geweld ernstig opneem nie. Hulle het 'n regering nodig wat werklik sy werk doen."<ref name="mm-debat" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en het gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie.<ref name="mm-agt" /> Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het.<ref name="mm-agt" /> [[GOOD]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[seun]]s, vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[man]]s geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik. Volgens die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, kan 'n gevaarlike herhaalde oortreder, indien die moorde wel met mekaar verband hou, voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk is of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef. Volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 het sowat 175&nbsp;500 DNS-inskrywings hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry, is slegs 3,5% van wangdeppers binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Action Society het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> Die organisasie het ook skerp kritiek teen die polisie se hantering van die sake uitgespreek en geëis dat die polisie verduidelik wat hy geweet het, wanneer ondersoekers moontlike verbande tussen die moorde begin ondersoek het en of vroeër optrede verdere sterftes kon voorkom het. Du Preez het gesê dit is veral kommerwekkend dat gedetailleerde misdaadstatistiek oor misdade teen vroue en kinders nie meer in die polisie se kwartaallikse misdaadverslae verskyn nie: "Die land word vertel dat geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord 'n nasionale krisis is, tog publiseer die polisie nie die gedetailleerde statistieke wat nodig is om dié krisis te verstaan en daarop te reageer nie." Die laaste kwartaallikse verslag wat so 'n uiteensetting bevat het, het die tydperk Oktober tot Desember 2024 gedek. Die syfers is uit die verslag vir Januarie tot Maart 2025 weggelaat nadat die polisie ernstige afwykings in die data geïdentifiseer het, en hoewel jaarlikse totale later in die jaarverslag vir 2024-2025 ingesluit is, was die uiteensetting volgens Action Society in al vier die kwartaallikse misdaadverslae vir 2025-2026 afwesig. Die polisie het aangedui dat die inligting herstel sou word sodra dit reggestel en geverifieer is, maar volgens die organisasie was dit steeds nie beskikbaar nie.<ref name="mm-versigtiger" /> Du Preez het aangevoer dat plaaslike polisiestasies oor die personeel, inligtingstelsels en spesialisondersteuning behoort te beskik om verslae van vermiste persone met geweldsmisdade in naburige polisiëringsgebiede te verbind: "'n Hoëvlakspan wat opdaag nadat talle vroue dood gevind is, is krisisbestuur, nie doeltreffende polisiëring nie." Action Society het onder meer geëis dat die polisie geverifieerde statistiek oor misdade teen vroue en kinders publiseer, bekend maak hoeveel vroue sedert Januarie 2026 in Ekurhuleni as vermis aangemeld is en aandui hoeveel van hulle lewend gevind is, vermoor gevind is of steeds vermis was. Die organisasie wou ook weet wanneer ondersoekers die Ekurhuleni-sake die eerste keer met mekaar begin vergelyk het en of DNS-bewyse, slagofferprofiele, plekke waar lyke gevind is, werkwyses en ander forensiese getuienis oor die sake heen vergelyk word. "Die huidige mobilisering is nodig, maar dit is laat," het Du Preez gesê. "Talle vroue is dood. Hul families verdien feite, aanspreeklikheid en geregtigheid, nie nog 'n versekering dat geen steen onaangeroer gelaat sal word nie."<ref name="mm-versigtiger" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk gesê hy is "geskok, verpletter en woedend", en dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis. Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het dringende optrede van die regering geëis en gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie. Volgens haar moet die regering verder gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is. Die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings.<ref name="mm-agt" /> Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en het gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> Die burgerregteorganisasie [[AfriForum]] het sy veiligheidsfokus aan die Oos-Rand uitgebrei met verskerpte buurtwagpatrollies en verdere veiligheidsopleiding aan gemeenskapslede, 'n besluit wat gevolg het nadat nege vroue se lyke binne twee maande in die gebied gevind is. Yvonne Gerber, die organisasie se distrikskoördineerder vir die Oos-Rand, het gesê die verskerpte patrollies sal ook help om ander ernstige misdade in Kemptonpark en omliggende gebiede te voorkom, en dat die organisasie se sewe buurtwagte in die breër Oos-Rand – gesetel in Kemptonpark, [[Benoni]], Boksburg, [[Brakpan]], [[Alberton]], Springs en Germiston – met hul opgeleide lede gereed is om hul veiligheidsparaatheid te verhoog en die samewerking met die polisie voort te sit.<ref name="mm-buurtpatrollies" /> Volgens Gerber was inwoners vreesbevange ná die vlaag vrouemoorde in die streek: "Die situasie ís ernstig en daarom moedig ons inwoners aan om, wanneer dit by hul eie veiligheid kom, nie net op veiligheidsowerhede staat te maak nie. Wees eerder bewus van die risiko's en bemagtig jouself sover moontlik deur verantwoordelikheid te neem vir jou eie veiligheid. Gryp geleenthede vir veiligheidsopleiding aan, bly waaksaam en raak betrokke by georganiseerde gemeenskapsveiligheidsinisiatiewe in jou gemeenskap." Sy het gesê betrokkenheid by plaaslike georganiseerde veiligheidstrukture is onontbeerlik, aangesien buurtwaglede opgelei is om verdagte bedrywighede te identifiseer en die betrokke inligting met die toepaslike owerhede te deel: "In omstandighede soos dié wat tans aan die Oos-Rand afspeel, is die gemeenskap die oë en ore wat uiteindelik 'n kritieke rol sal speel in die voorkoming van soortgelyke misdade en moontlik selfs die aankeer van verdagtes." Sy het bygevoeg dat daar nie voorspel kan word waar of wanneer die volgende misdaad gaan plaasvind nie, "maar ons kan verseker dat ons gemeenskappe beter voorbereid is", en dat gemeenskapsveiligheid nie daarop gemik is om die werk van wetstoepassingsowerhede te vervang nie, maar eerder om gemeenskappe se eie veiligheidsvermoë te versterk.<ref name="mm-buurtpatrollies" /> === Betogings en herdenkings === Sowat 100 mense het op Woensdag 16 September 2026 in stilte buite die stadsaal en die polisiestasie in [[Kaapstad]] betoog in reaksie op die moorde, sowel as op die moord op 'n tienjarige meisie van [[Kraaifontein]]. Die betogers het die polisie se beroep op vroue om versigtig te wees, gekritiseer en plakkate met boodskappe soos "Hoeveel liggame?", "Los ons uit" en "Meisies wil net leef" vertoon.<ref name="mm-versigtiger" /> Van Ekurhuleni tot Kaapstad het mense in die dae daarna by 'n reeks saamtrekke byeengekom om die slagoffers te herdenk en optrede teen geweld teen vroue te eis. Meer as 1&nbsp;000 studente het op die aand van Vrydag 18 September aan 'n nagwaak by die [[Universiteit van Kaapstad]] deelgeneem, 'n kampus meer as 1&nbsp;400&nbsp;km van Kemptonpark. Een van die plakkate daar het gelui: "Ek wil leef, nie net oorleef nie." Kitso Mojapelo, 'n studenteleier aan die universiteit, het gesê die daaglikse moorde laat mense voortdurend wonder of hul eie ma's, susters, niggies, klasmaats, dosente of medestudente die volgende slagoffers kan wees: "En daar is steeds 'n stilswye vanuit die land. Daar is steeds 'n lys van mislukkings aan die kant van die regering ... En genoeg is genoeg."<ref name="mm-hardlopers" /> Honderde hardlopers het die volgende oggend, Saterdag 19 September, 13&nbsp;km deur Kemptonpark gedraf ter nagedagtenis aan Moselakgomo en die agt ander vroue wat sedert middel Julie in die omgewing vermoor is. Verskeie plaaslike [[Hardloop|hardloopklubs]] het die byeenkoms gereël te midde van toenemende vrees en woede oor die moorde, en die deelnemers het ook na die plek gestap waar Moselakgomo se lyk gevind is, wat met 'n paar uitgebrande kerse en 'n bos blomme gemerk was. Hlompho Matji (47), 'n data-ontleder by 'n rekenmeestersfirma wat in dieselfde buurt as Moselakgomo gewoon het, het gesê mense behoort veilig te kan hardloop: "Ons behoort nie voortdurend oor ons skouers te kyk nie. Ons moet te alle tye beskerm word. Ons wil ons strate terughê." Sy het weens die gebeure die voorafgaande week nie gaan draf nie: "Ons is bang." Busisiwe Pakati (53), 'n sagteware-ingenieur en ervare hardloper, het gesê die geweld ontneem vroue hul vryheid en hul selfvertroue, terwyl Mkhuleko Tshabalala (50), 'n finansiële adviseur van Kemptonpark wat Moselakgomo gereeld op die hardlooproetes gesien het, die byeenkoms as "baie, baie emosioneel" beskryf het.<ref name="mm-hardlopers" /> === Steun aan Moselakgomo se familie === 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy is begin om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun. Die veldtog se aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 is oorskry en die bedrag het teen 16 September 2026 tot meer as R90&nbsp;000 gegroei. Die organiseerders het gesê hulle het die fondsinsameling begin omdat baie mense wat Moselakgomo nie persoonlik geken het nie, steeds deur haar verhaal geraak is, en dat hulle direk met die familie sou skakel om te verseker dat die geld gebruik word waar dit die nodigste is.<ref name="mm-backabuddy" /> == Debat oor vroue se veiligheid == Dr. Tara Farrer Harris van die [[Universiteit van Pretoria]] se departement maatskaplike werk en kriminologie het gesê 'n onmiddellike reaksie op die moontlike gevaar in Ekurhuleni is noodsaaklik en dat vroue die polisie se waarskuwings om besonder waaksaam te wees ernstig behoort op te neem, maar dat sulke voorsorgmaatreëls nie as 'n volhoubare oplossing vir geweld teen vroue beskou kan word nie. "Die oplossing vir geweld teen vroue kan nie bloot wees dat vroue meer bedrewe raak om gevaar te vermy nie," het sy gesê. Sy het eweneens gewaarsku dat dit voortydig sou wees om te bespiegel dat die sake met mekaar verband hou, maar bygevoeg dat daar niks spekulatief is aan die groter probleem waarbinne die sterftes plaasvind nie: geweld teen vroue bly wydverspreid in Suid-Afrika en vroue se veiligheid in openbare ruimtes verg dringende aandag.<ref name="mm-versigtiger" /> Volgens Harris is vroue reeds daaraan gewoond om hul gedrag in openbare ruimtes aan te pas deur afgesonderde gebiede te vermy, nie alleen of ná donker te reis nie, voortdurend waaksaam te wees, hul ligging met ander te deel en hul bewegings volgens vermeende risiko's aan te pas. Sulke strategieë is individueel sinvol en kan geleenthede vir misdaad verminder, maar die probleem ontstaan wanneer die verantwoordelikheid om geweld te voorkom toenemend na die moontlike slagoffer verskuif. Sy het na die roetine-aktiwiteitsteorie in die kriminologie verwys, waarvolgens roofmisdade kan plaasvind wanneer 'n geskikte of kwesbare teiken, 'n gemotiveerde oortreder en 'n gebrek aan voldoende beskerming op dieselfde tyd en plek saamval. In die geval van geweld teen vroue word volgens haar dikwels besonder baie aandag gegee aan die slagoffer se gedrag en aan wat sy anders kon gedoen het om die misdaad te voorkom, wat tot slagofferblaam kan lei en die idee versterk dat vroue self vir hul veiligheid verantwoordelik is.<ref name="mm-versigtiger" /> Hoewel elke persoon stappe kan doen om die risiko van viktimisering te verminder, kan vroue volgens Harris nie toenemend gedwing word om hul gewone daaglikse aktiwiteite en hul bewegings in openbare ruimtes te beperk omdat geweld teen hulle verwag word nie. Die vraag moet daarom verskuif van "Waarom was sy daar?" na "Waarom is dit vir 'n oortreder moontlik om daar op te tree?". Dit plaas die klem op wat in die kriminologie as voldoende voogdyskap, oftewel beskerming en toesig, beskryf word, wat veel meer behels as bloot sigbare polisiëring en onder meer toesig, die ontwerp van veiliger omgewings, veiliger vervoer, private sekuriteit, gemeenskapspolisiëring en doeltreffende aanmeldings- en reaksiemeganismes insluit. Die fokus moet volgens haar minder daarop val om vroue se bewegings te beperk en meer daarop om omgewings minder gunstig vir oortreders te maak. Individuele voorsorgmaatreëls kan hoogstens deel van die onmiddellike reaksie wees, terwyl volhoubare misdaadvoorkoming groter aandag verg aan oortreders, geleenthede vir misdaad, die omgewing waarin misdaad plaasvind en formele sowel as informele beskerming.<ref name="mm-versigtiger" /> Harris het gesê statistieke kan nie die individuele en kollektiewe gevolge van geweld behoorlik vasvang nie, maar toon wel die omvang van die probleem. Die fisieke, emosionele en maatskaplike gevolge van geweld raak nie net slagoffers nie, maar ook hul families, vriende en gemeenskappe, en selfs die vrees vir geweld kan vroue se gedrag beïnvloed en hul mobiliteit, onafhanklikheid en deelname aan die openbare lewe verder beperk. Die gevaar is volgens haar dat sulke beperkings mettertyd genormaliseer word as 'n onvermydelike deel van vrouwees. Sy het aangevoer dat die moorde 'n dringende strafregtelike reaksie en praktiese veiligheidsmaatreëls verg om vroue se onmiddellike blootstelling aan gevaar te verminder, terwyl die fokus op langer termyn op die vermindering van geleenthede vir misdaad, sterker beskerming en veiliger openbare ruimtes moet val. "Uiteindelik kan en behoort die verantwoordelikheid om geweld teen vroue te voorkom nie hoofsaaklik te rus op diegene wat die grootste risiko loop om dit te ervaar nie," het sy gesê.<ref name="mm-versigtiger" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-versigtiger">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=20 September 2026 |title=Moord op vroue &#124; ‘Wees versigtiger’ is nie die oplossing |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/moord-op-vroue-wees-versigtiger-is-nie-die-oplossing/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hardlopers">{{Cite web |author=AFP |date=20 September 2026 |title=‘Ons wil ons strate terughê’: Hardlopers eis optrede ná Ekurhuleni-moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ons-wil-ons-strate-terughe-hardlopers-eis-optrede-na-ekurhuleni-moorde/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-ontvoerings">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=20 September 2026 |title=76 ontvoerings in drie maande in Kempton Park aangeteken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/76-ontvoerings-in-drie-maande-in-kempton-park-aangeteken/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieverbind">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=21 September 2026 |title=Ekurhuleni &#124; ‘Nie alle sake noodwendig verbind’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-nie-alle-sake-noodwendig-verbind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-deurbraak">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=21 September 2026 |title=Deurbraak in moordsaak van negende vroueslagoffer in Gauteng |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/deurbraak-in-moordsaak-van-negende-vroueslagoffer-in-gauteng/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-debat">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=21 September 2026 |title=Vrouemoorde &#124; Dringende debat in parlement aangevra |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-dringende-debat-in-parlement-aangevra/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-liefdesdriehoek">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=21 September 2026 |title=Ekurhuleni &#124; Liefdesdriehoek moontlik agter negende moord |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-liefdesdriehoek-moontlik-agter-negende-moord/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hof">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=22 September 2026 |title=Twee vroue in hof ná Dawn Park-moord |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/twee-vroue-in-hof-na-dawn-park-moord/ |access-date=22 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="pfm-beloning">{{Cite web |last=Ernst |first=Walter |date=16 September 2026 |title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-negende">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=17 September 2026 |title=Negende vrou se liggaam word in Oos-Rand gevind |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/negende-vrou-se-liggaam-word-in-oos-rand-gevind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-verdagte">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=18 September 2026 |title=Polisie: “Die Ekurhuleni-moordverdagte is nie ’n Suid-Afrikaner nie” |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/polisie-die-ekurhuleni-moordverdagte-is-nie-n-suid-afrikaner-nie/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-moroka">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=21 September 2026 |title=Vrou se liggaam in Moroka-dam gevind |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/vrou-se-liggaam-in-moroka-dam-gevind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="mm-buurtpatrollies">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=25 September 2026 |title=Buurtpatrollies aan Oos-Rand verskerp ná vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/buurtpatrollies-aan-oos-rand-verskerp-na-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-dns">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=25 September 2026 |title=DNS-agterstand onder vergrootglas ná Ekurhuleni-vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/dns-agterstand-onder-vergrootglas-na-ekurhuleni-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-radebe">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=26 September 2026 |title=Man ‘verkeerdelik’ doodgeslaan ná bewerings oor vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/man-verkeerdelik-doodgeslaan-na-bewering-oor-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-tembisa">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=26 September 2026 |title=Nog 'n vrou se liggaam in Tembisa gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-in-tembisa-gevind/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] muo5whc7zf8gd5w4lsgq45d6xz6uu5e 2970886 2970872 2026-09-26T11:30:57Z Pynappel 70858 Hersien 2970886 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | date = 15 Julie – 17 September 2026 | location = In en om [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], oos van [[Johannesburg]] | type = [[Moord|Moorde]] | motive = Onbekend | deaths = 9 }} Die '''Oos-Rand-moorde''' (ook bekend as die '''Ekurhuleni-moorde'''<ref name="mm-nkomo" /> en '''Ekurhuleni-vrouemoorde'''<ref name="mm-agt" />) is 'n reeks [[Moord|moorde]] op [[vroue]] in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en die omliggende gebiede, oos van [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]], in middel-2026.<ref name="enca-profiler" /> Die lyke van nege vroue is tussen 15 Julie en 17 September 2026 gevind, die meeste van hulle in en om [[Kemptonpark]].<ref name="bbc" /><ref name="enca-vyfde" /><ref name="mm-negende" /> Verskeie van hulle is [[Naaktheid|halfnaak]] en met sigbare kneusplekke aangetref, en die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /> Ondersoekers kon aanvanklik nie bevestig dat die moorde met mekaar verband hou of dat 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /><ref name="pfm-negende" /> Op 18 September het die polisie vir die eerste keer gesê sommige van die sake hou moontlik met mekaar verband,<ref name="pfm-verdagte" /> waarna die waarnemende minister van polisie, [[Firoz Cachalia]], op 20 September gesê het nie al die sake kan noodwendig met mekaar verbind word nie, aangesien daar aanduidings van 'n ander modus operandi sowel as verskillende motiewe is, hoewel niks uitgesluit word nie. Agt van die nege slagoffers was op daardie stadium positief geïdentifiseer.<ref name="mm-nieverbind" /> Teen 21 September was een verdagte in hegtenis in verband met die eerste moord en het twee vroue in die landdroshof in [[Boksburg]] tereggestaan weens die negende, waarin die polisie 'n moontlike liefdesdriehoek as beweegrede ondersoek het.<ref name="mm-nieverbind" /><ref name="mm-deurbraak" /><ref name="mm-liefdesdriehoek" /><ref name="mm-hof" /> Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Mokolo Moselakgomo in September verdwyn en enkele dae later dood aangetref is.<ref name="mm-uitgeken" /> Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te stap of te [[draf]] nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400&nbsp;000 aangebied vir inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei, terwyl pres. [[Cyril Ramaphosa]] en Cachalia die moorde veroordeel het.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-president" /> Die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) het R500&nbsp;000 by die polisie se beloning gevoeg vir inligting wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.<ref name="dailymaverick" /><ref name="pfm-beloning" /> Die waarskuwings aan vroue het kritiek van politieke partye, burgerlike organisasies en kundiges ontlok, wat aangevoer het dat die las van veiligheid nie op vroue geplaas behoort te word nie en dat die klem eerder op die opsporing en vervolging van die daders moet val.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-druk" /><ref name="mm-versigtiger" /> Die moorde het ook aanleiding gegee tot herdenkings en betogings regoor die land,<ref name="mm-hardlopers" /> terwyl ongegronde bewerings op sosiale media oor wie daarvoor verantwoordelik is, daartoe gelei het dat 'n man in eMalahleni deur 'n groep mense doodgeslaan is.<ref name="mm-radebe" /> == Agtergrond == === Geweld teen vroue in Suid-Afrika === Die moorde het plaasgevind teen die agtergrond van wydverspreide geweld teen vroue in Suid-Afrika. Volgens die eerste Suid-Afrikaanse nasionale ondersoek oor geslagsgebaseerde geweld, waarvan die uitslae in 2024 bekend gemaak is, het 35,5% van vroue van 18 jaar en ouer fisieke en/of seksuele geweld in hul leeftyd ervaar, wat sowat 7,85&nbsp;miljoen vroue verteenwoordig.<ref name="mm-versigtiger" /> Volgens die [[Verenigde Nasies]] ervaar een uit elke drie vroue in die land gedurende haar leeftyd fisieke of seksuele geweld.<ref name="mm-hardlopers" /> Suid-Afrika het van die hoogste vlakke van noodlottige geweld teen vroue ter wêreld: in 2020-2021 is 5,5 uit elke 100&nbsp;000 vroue vermoor deur iemand met wie hulle 'n intieme verhouding gehad het, byna vyf keer die ooreenstemmende wêreldgemiddeld. Navorsing deur die [[Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad]], wat twintig jaar se vrouemoorde in die land onder die loep geneem het, dui daarop dat gemiddeld sewe vroue per dag in Suid-Afrika vermoor word.<ref name="mm-versigtiger" /> Die land se gemiddelde moordsyfer, wat meer as 60 mense per dag beloop, is een van die hoogste ter wêreld.<ref name="mm-hardlopers" /> Ramaphosa het geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord in November 2025 tot 'n nasionale ramp verklaar.<ref name="mm-versigtiger" /> === Ontvoerings in die omgewing === Kemptonpark het tussen April en Junie 2026 altesaam 76 [[Ontvoering|ontvoeringsake]] aangeteken, 'n styging van 58,3% teenoor dieselfde tydperk die vorige jaar en die hoogste getal ontvoeringsake wat in daardie kwartaal in Gauteng aangemeld is. Die provinsie het in dié drie maande 2&nbsp;367 sulke sake aangeteken, meer as die helfte van die 4&nbsp;638 sake wat landwyd aangemeld is. Die Gautengse provinsiale wetgewer se portefeuljekomitee oor gemeenskapsveiligheid het op 18 September 2026 met verskeie rolspelers vergader oor die toenemende voorkoms van ontvoering in die provinsie en ontvoering vir 'n losprys as 'n groeiende bedreiging uitgesonder; volgens 'n voorlegging van die SAPD het die span vir georganiseerde misdaad in die eerste kwartaal van die boekjaar sulke sake in [[Bekkersdal]] en [[Roodepoort]] hanteer, waar onderskeidelik R5&nbsp;miljoen en R3&nbsp;miljoen geëis is. Die komitee se voorsitter, Bandile Masuku, het gesê ontvoering kan nie as 'n geïsoleerde misdaad hanteer word wanneer dit met kapings, georganiseerde misdaad, lospryse en die teiken van kwesbare mense verweef is nie, en het sterker intelligensie-insameling, beter koördinering tussen wetstoepassingsagentskappe en doelgerigte optrede in geïdentifiseerde brandpunte gevra. Die komitee het daarop gewys dat die hoë getal ontvoerings in Kemptonpark saamval met die ontdekking van verskeie vroue se lyke in die breër Ekurhuleni-gebied.<ref name="mm-ontvoerings" /> == Moorde == Die lyke van nege vroue is tussen 15 Julie en 17 September 2026 in Ekurhuleni en omliggende gebiede gevind, die meeste van hulle in en om Kemptonpark.<ref name="enca-vyfde" /><ref name="bbc" /> Ondersoekbeamptes het vasgestel dat sommige van die vroue nie vermoor is op die plekke waar hul lyke gevind is nie.<ref name="pfm-negende" /> Die nommering van die sake het in September telkens verskuif namate vroeëre sterftes by die ondersoek gevoeg is; op 20 September het Cachalia die nege slagoffers in volgorde van ontdekking gelys.<ref name="mm-nieverbind" /> {| class="wikitable" |+ Die nege slagoffers soos deur Cachalia op 20 September 2026 gelys ! Nr. !! Slagoffer !! Datum gevind !! Plek |- | 1 || Busisiwe Mahlangu || 15 Julie || Naby die R21, Kemptonpark |- | 2 || Itumeleng Kekana || 3 Augustus || Kemptonpark |- | 3 || Nomfesane Mjobo || 26 Augustus || Kemptonpark |- | 4 || Onbekend || 7 September || Clayvillerivier, Olifantsfontein |- | 5 || Gracious Nkomo || 10 September || Langs die R21, Kemptonpark |- | 6 || Elizabeth "Tsontso" Mokolo Moselakgomo || 12 September || Rhodesfield, Kemptonpark |- | 7 || Naam nie bekend gemaak nie || 14 September || Langs die R21, naby Olifantsfontein |- | 8 || Dineo Evelyn Motapane || 15 September || KwaThema, Springs |- | 9 || Jabulile Ntimba || 17 September || Villa Liza, naby Dawnpark, Boksburg |} === Julie en Augustus === Die eerste vrou, 'n 37-jarige, is op 15 Julie 2026 naby die [[R21 (Suid-Afrika)|R21]]-snelweg in Kemptonpark gevind. Sy was ongeklee en met kabelbinders vasgebind.<ref name="iol" /><ref name="witness" /><ref name="mm-verdagte" /> 'n Verdagte is twee dae later, op 17 Julie, in hegtenis geneem en was in September steeds in aanhouding.<ref name="ewn-wat-ons-weet" /><ref name="mm-uitgeken" /> Cachalia het die vrou later as Busisiwe Mahlangu geïdentifiseer en bevestig dat die verdagte in verband met haar dood aangekeer is.<ref name="mm-nieverbind" /> Twee verdere lyke is in Augustus in Kemptonpark ontdek, dié van die 32-jarige Itumeleng Kekana op 3 Augustus en dié van Nomfesane Mjobo op 26 Augustus.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-nieverbind" /> Kekana, 'n winkelierster wat in Kemptonpark gewoon en gewerk het, het op 17 Julie verdwyn, en haar familie het meer as twee weke lank by polisiestasies, hospitale en lykshuise na haar gesoek voordat haar ontbindende lyk met verskeie steekwonde in die bosse langs die pad aangetref is.<ref name="dailymaverick" /><ref name="citizen" /> Toe die polisie op 13 September nog net vier sake bekend gemaak het, is die tweede lyk beskryf as dié van 'n 32-jarige vrou wat op 24 Augustus gedeeltelik geklee naby die R21 gevind is.<ref name="mm-verdagte" /> === September === 'n Vrou se lyk is op 7 September 2026 in 'n rivier in [[Clayville]], naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken. Cachalia het haar op 20 September steeds as 'n onbekende vrou beskryf wat in die Clayvillerivier in [[Olifantsfontein]] gevind is.<ref name="mm-nieveilig" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-nieverbind" /> Die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo het op 9 September haar huis in [[Rhodesfield]] in Kemptonpark laatmiddag verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter agtergelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug is nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.<ref name="novanews" /><ref name="mm-backabuddy" /><ref name="mm-hardlopers" /><ref name="mm-soektog" /> Verskeie soektogte en navrae by hospitale en lykshuise het niks opgelewer nie.<ref name="mm-soektog" /> Op 10 September is nog 'n vrou se lyk nader aan Rhodesfield gevind. Sy was halfnaak en haar lyk was in 'n gevorderde stadium van [[ontbinding]], sodat haar identiteit nie in daardie stadium formeel vasgestel kon word nie.<ref name="novanews" /><ref name="iol" /><ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /> Sy is later as die 28-jarige Gracious Nkomo geïdentifiseer, wie se lyk langs die R21 aangetref is; haar familie het haar op 17 September by die [[Germiston]]-lykshuis uitgeken as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is.<ref name="mm-nkomo" /><ref name="mm-nieverbind" /><ref name="pfm-negende" /> Op 12 September is 'n vrou se lyk in [[Sport|sportdrag]] en gedeeltelik geklee agter 'n [[hotel]] in Rhodesfield gevind, langs 'n stil, afgesonderde oprit tussen 'n hoofweg en 'n betonmuur naby die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] en langs 'n boomryke woonbuurt wat geskik is vir drawwers, maar wat vanaf Kemptonpark se middestad slegs met groot paaie tussen motorhandelaars en onbeboude erwe bereik kan word.<ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-agt" /><ref name="mm-hardlopers" /> Moselakgomo se familie het die lyk op 14 September by die Germiston-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.<ref name="ewn-moselakgomo" /><ref name="allafrica" /><ref name="mm-uitgeken" /> Haar begrafnis is vir 20 September in Phake, 'n klein dorpie in die noordooste van [[Mpumalanga]], gereël.<ref name="mm-hardlopers" /> Die lyk van 'n verdere vrou is op 14 September langs die R21 naby Olifantsfontein gevind, gedeeltelik geklee en met kneusplekke. 'n Verbyganger het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie het vermoed sy is tussen die aand van 13 September en die vroeë oggendure van 14 September vermoor, sowat twintig minute se afstand van die plekke waar die ander lyke in Kemptonpark gevind is.<ref name="ewn-olifantsfontein" /><ref name="mm-vyfde" /> Cachalia het op 20 September gesê haar identiteit is aan die polisie bekend, maar dat haar naam nie bekend gemaak kon word voordat haar familie in kennis gestel is nie.<ref name="mm-nieverbind" /> Op 15 September is nog 'n lyk in [[KwaThema]] in [[Springs]], ongeveer 45&nbsp;km van Kemptonpark, ontdek. Lede van die publiek het die lyk, wat in 'n gevorderde stadium van ontbinding was, omstreeks 05:00 agter 'n [[nagklub]] opgemerk.<ref name="mg" /><ref name="mm-nieveilig" /> Haar familie het haar die volgende dag by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Sy is op 13 September laas lewend gesien en is nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.<ref name="mm-motapane" /> Die negende lyk is op die oggend van 17 September in die omgewing van Villa Liza naby [[Dawnpark]] in Boksburg ontdek. Die vrou was halfnaak, soos verskeie van die ander slagoffers, en haar keel is na berig word afgesny.<ref name="bbc" /><ref name="mm-liefdesdriehoek" /><ref name="pfm-negende" /> Sy is aanvanklik nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg, terwyl die polisie geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak het nie.<ref name="mm-negende" /> Sy is later as Jabulile Ntimba geïdentifiseer, wat volgens die staat op 16 September in Dawnpark vermoor is.<ref name="mm-nieverbind" /><ref name="mm-debat" /><ref name="mm-hof" /> Drie verdagtes – 'n man en twee vroue – is op 20 September deur die Gautengse eenheid vir moord en roof in verband met haar dood in hegtenis geneem; net die twee vroue is uiteindelik aangekla en die man is vrygelaat.<ref name="mm-deurbraak" /><ref name="mm-liefdesdriehoek" /><ref name="mm-hof" /> == Ander sake == Enkele dae ná die ontdekking van die nege lyke in Ekurhuleni is 'n vrou se lyk, in 'n duvet toegedraai, in die Moroka-dam in [[Soweto]] gevind. Die slagoffer was vermoedelik in haar twintigs en die polisie het 'n geregtelike doodsondersoek geopen; die omstandighede rondom haar dood was op 21 September 2026 nog onbekend.<ref name="pfm-moroka" /> Nog 'n vrou se halfnaakte lyk is op die oggend van 26 September 2026 by die Mooifontein-begraafplaas suid van [[Tembisa]] in die Ekurhuleni-metro, naby 'n informele nedersetting, gevind. Die polisie kon in daardie stadium slegs die ontdekking bevestig en het gesê verdere inligting sou volg sodra voorlopige ondersoeke afgehandel is. Dit was onduidelik of dié voorval met die nege vrouemoorde aan die Oos-Rand verband hou.<ref name="mm-tembisa" /> == Polisie-ondersoek == === Waarskuwing en taakspan === Die SAPD het op 13 September 2026 vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon – die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref – hoewel nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n [[reeksmoordenaar]] betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.<ref name="mm-waarsku" /> Die waarnemende nasionale polisiekommissaris, lt.genl. Puleng Dimpane, het opdrag gegee dat 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saamgestel word om die sake te ondersoek en vas te stel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span, wat gelei is deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng, het speurders van gespesialiseerde eenhede ingesluit, onder meer die moord-en-roofeenheid en die eenheid vir ondersoekende sielkunde, sowel as die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne. Die span het die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.<ref name="mm-waarsku" /><ref name="mm-verdagte" /><ref name="mm-negende" /> Cachalia het op 15 September, ná 'n vergadering met die ondersoekspan, bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede is deur middel van Operasie Shanela uitgebrei en 'n beloning van R400&nbsp;000 is aangebied vir inligting wat tot 'n inhegtenisneming lei, hoewel Cachalia gesê het die polisie is nie van belonings afhanklik nie.<ref name="mm-agt" /> Die leiding van die taakspan het daarna oorgegaan na lt.genl. Hilda Khosi Senthumule, afdelingskommissaris vir speur- en forensiese dienste, terwyl lt.genl. Dumisani Khumalo, hoof van die polisie se misdaadintelligensie-afdeling, en lt.genl. [[Nhlanhla Mkhwanazi]], die KwaZulu-Natalse polisiekommissaris, opgeroep is om met die ondersoeke te help. Polisiehulpbronne in die Ekurhuleni-metro is versterk en dele van die metro, onder meer Kemptonpark, Olifantsfontein, KwaThema, [[Nigel]] en Dawnpark, is onder inperking geplaas, met groter sigbaarheid en ontplooiing gebied vir gebied.<ref name="pfm-verdagte" /><ref name="mm-nieverbind" /> === Moontlike verbande tussen die sake === Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is, en dat die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus het nie.<ref name="enca-tevroeg" /><ref name="mm-verdagte" /> Die polisie het die publiek gevra om geduldig te wees terwyl die dossiere, slagofferprofiele en die gedrag van die verdagte of verdagtes ontleed word, en gewaarsku dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.<ref name="mm-nieveilig" /> Die feit dat verskeie lyke gedeeltelik ontklee en met tekens van aanranding gevind is, en dat sommige van die vroue nie op die plekke vermoor is waar hulle gevind is nie, het vrese laat ontstaan dat 'n reeksmoordenaar of 'n groep moordenaars in die gebied werksaam is. Die polisie het dié moontlikheid nie bevestig of uitgesluit nie.<ref name="pfm-negende" /><ref name="mm-hardlopers" /> Op 18 September het die polisie vir die eerste keer bevestig dat sommige van die sake moontlik met mekaar verband hou. Ondersoekbeamptes het terselfdertyd 'n persoon van belang nagegaan wat moontlik met die moorde in verband gebring kan word. Volgens die inligting tot die polisie se beskikking was die enigste verdagte wat op daardie stadium in verband met een van die nege moorde aangehou is, nie 'n Suid-Afrikaner nie, hoewel sy land van herkoms nog nie vasgestel was nie.<ref name="pfm-verdagte" /> Op 20 September het Cachalia op 'n mediakonferensie van die interministeriële komitee oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord gesê die ondersoek het nog nie oortuigend bevestig dat die polisie met 'n reeksmoordenaar te doen het nie: "Nie al die sake kan noodwendig met mekaar verbind word nie. Daar is aanduidings van 'n ander modus operandi sowel as verskillende motiewe. Maar niks is nog uitgesluit terwyl die ondersoeke voortduur nie."<ref name="mm-nieverbind" /> === Uitkenning van die slagoffers === Die uitkenning van die slagoffers het stadig gevorder. Teen die ontdekking van die negende lyk op 17 September het drie families hul geliefdes uitgeken,<ref name="pfm-negende" /> en die volgende dag was vyf van die nege vroue steeds nie geïdentifiseer nie, waarna die departement van binnelandse sake die polisie gehelp het om hulle aan die hand van biometriese inligting, onder meer vingerafdrukke, te identifiseer.<ref name="pfm-verdagte" /> Teen 20 September was agt van die nege slagoffers, almal jong vroue, positief geïdentifiseer en is sewe families in kennis gestel; die laaste familie kon nie bereik word nie omdat die polisie nie oor 'n adres beskik het nie. Vir een van die nege lyke is daar geen vermiste persoon-saak aangemeld nie.<ref name="mm-nieverbind" /> === Forensiese kapasiteit === [[Action Society]] het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese [[DNS]]-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik: indien die moorde met mekaar verband hou, kan 'n gevaarlike herhaalde oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10&nbsp;493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef, en dat sowat 175&nbsp;500 DNS-inskrywings volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry het. Slegs 3,5% van wangdeppers is binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Die organisasie het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.<ref name="mm-druk" /> [[Ian Cameron]], voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het op 25 September 2026 in 'n dringende skrywe aan die polisie se senior bestuur 'n indiepteverslag oor die DNS-bewyse wat met die moorde verband hou, versoek. Hy wou weet wanneer die betrokke biologiese monsters ingesamel is, wanneer dit die forensiese laboratoriums bereik het, wanneer dit ontleed is, wanneer profiele teen die Nasionale Forensiese DNS-databasis nagegaan is, of enige verbande tussen mense en misdade of tussen misdade onderling aangewys is, of die sake as moontlike gevalle van reeks- of veelvuldige oortreders geprioritiseer is en of profiele met onopgeloste seksuele misdrywe, moorde en ander gewelddadige misdade in Gauteng en landwyd vergelyk is. Hy het ook besonderhede oor die totale DNS-agterstand gevra, waaronder hoeveel sake, monsters en bewysstukke uitstaande is, hoe oud dit is en hoeveel daarvan met moord, verkragting, seksuele misdrywe en misdade teen kinders verband hou.<ref name="mm-dns" /> Cameron het laboratoriumkapasiteit as 'n groot bekommernis uitgesonder: "Prosesse wat geoutomatiseer behoort te wees, word toenemend handmatig uitgevoer omdat outomatiese toerusting uit diens gestel of nie beskikbaar is nie, of nie behoorlik in stand gehou en van voorrade voorsien word nie." Handmatige verwerking verminder volgens hom die deurset en verleng verwerkingstye, wat in 'n stelsel wat reeds met 'n ernstige agterstand worstel, die probleem vererger. Hy het aangevoer dat die polisie outomatiese DNS-verwerking moet herstel en uitbrei, probleme met die verkryging van reagense en verbruiksgoedere moet oplos, moet verseker dat toerusting behoorlik in stand gehou word en 'n gefinansierde plan met duidelike tydsraamwerke moet instel om die agterstand te verminder, aangesien DNS-bewyse misdade met mekaar kan verbind, herhaalde oortreders kan identifiseer en leidrade vir ondersoeke kan verskaf.<ref name="mm-dns" /> == Hofverrigtinge == Volgens lt.genl. Tebello Mosikili, adjunknasionale polisiekommissaris vir sigbare polisiëring, het die inhegtenisnemings in die negende saak op deeglike ondersoekwerk, die insameling van inligting, forensiese ontleding en die ondersoek van bewyse gevolg, en was daar aanduidings dat Ntimba se dood met 'n verhoudingskwessie verband hou, "waaronder wat beskryf is as 'n moontlike liefdesdriehoek".<ref name="mm-liefdesdriehoek" /> Twee van die drie mense wat in verband met Ntimba se dood aangekeer is, Fortunate Masilela (31) en Tsakane Msithani (38), het op 21 September 2026 in die landdroshof in Boksburg op aanklagte van moord, regsverydeling en die besit van 'n gevaarlike wapen verskyn. Volgens die [[Nasionale Vervolgingsgesag]] het die beskuldigdes die oorledene na bewering geken en was hulle die aand van die voorval saam met haar, en is items wat vermoedelik met die saak verband hou, teruggevind. Die staat het aangevoer dat Ntimba in 'n verhouding met Masilela se man, wat Msithani se broer is, was en dat die bewuswording van dié verhouding tot die moord gelei het. Die man is aanvanklik saam met die twee vroue in hegtenis geneem, maar vrygelaat nadat die staat besluit het om die saak teen hom weens onvoldoende bewyse in daardie stadium nie op die hofrol te plaas nie. Die saak is tot 1 Oktober uitgestel vir 'n borgtogaansoek, wat die staat wou teenstaan.<ref name="mm-hof" /> == Reaksie == === Regering === [[Sindi Chikunga|Sindisiwe Chikunga]], minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend op te tree teen die bedreiging wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners.<ref name="mm-chikunga" /> Cachalia het die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf en gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag; hy het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.<ref name="mm-cachalia" /> Ramaphosa het op dieselfde dag, 15 September, sy afgryse oor die moorde uitgespreek, sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig en beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word.<ref name="mm-president" /> 'n Hoëvlakafvaardiging van die regering en die polisie – onder meer Cachalia, Chikunga, die adjunkminister van polisie, Polly Boshielo, die Gautengse premier, [[Panyaza Lesufi]], en Dimpane – het daardie aand by die polisie se Gautengse provinsiale kantoor in [[Parktown]] 'n omvattende voorligting oor die ondersoeke ontvang.<ref name="mm-hoes" /> Die Gautengse departement van gemeenskapsveiligheid het gesê die provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord skakel met die betrokke families en koördineer ondersteuning.<ref name="mm-agt" /> Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie: seuns moet geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en mans moet nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.<ref name="mm-agt" /><ref name="mm-backabuddy" /> === Interministeriële komitee === Die interministeriële komitee oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord, wat Ramaphosa in 2024 op die been gebring het en wat deur Chikunga saam met [[Dina Pule]], die minister van maatskaplike ontwikkeling, voorgesit word, het op 17 September 'n omvattende noodstrategie vir implementering goedgekeur nadat aanbevelings van die nasionale gesamentlike operasionele en intelligensiestruktuur (NatJoints) oorweeg is. Lesufi, Nkosindiphile Xhakaza, die burgemeester van Ekurhuleni, en verteenwoordigers van die metro's van Johannesburg en Tshwane het die inligtingsessie op uitnodiging bygewoon.<ref name="mm-nieverbind" /> Volgens Chikunga sou Ekurhuleni die sny van gras, die verwydering van bosse in oop ruimtes en die opruiming van onwettige stortingsterreine verskerp, terwyl winkelsentrums, vervoerfasiliteite, vermaaklikheidsplekke en ander besighede wat in openbare ruimtes werksaam is, moes toesien dat beligting, sekuriteitstelsels, noodprosedures en toesiginfrastruktuur werk en onverwyld moes saamwerk met polisieversoeke om inligting of sekuriteitsbeeldmateriaal. Die departement van maatskaplike ontwikkeling het psigososiale ondersteuning aan die geïdentifiseerde slagoffers se gesinne begin bied. Chikunga het gesê die komitee bly bekommerd dat Suid-Afrika, ten spyte van versterkte wetgewing en ingrypings om die strafregtelike reaksie te verbeter, steeds onaanvaarbaar hoë vlakke van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord beleef, en dat die nasionale strategiese plan daaroor die land se kollektiewe raamwerk bly vir die voorkoming van geweld, die versterking van die strafregtelike reaksie, die ondersteuning van slagoffers en die aanspreek van die maatskaplike en ekonomiese toestande wat mishandeling moontlik maak: "Geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord is nie private of vrouekwessies nie. Dit is maatskaplike misdade wat kollektiewe verantwoordelikheid en beslissende optrede vereis." Cachalia het by dieselfde geleentheid 'n beroep op mans gedoen om die vroue in die samelewing te respekteer, te beskerm en te waardeer, en gesê geslagsgebaseerde geweld kan nie as 'n permanente werklikheid in Suid-Afrika aanvaar word nie.<ref name="mm-nieverbind" /> === Parlement en politieke partye === Cameron het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan, hoewel dit in daardie stadium nie gesê kon word dat die sake met mekaar verband hou nie. Volgens hom moet die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien word – onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings – en kan ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie, ondersoekende sielkunde en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek maak. Hy het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie; die stryd teen geslagsgebaseerde geweld kan ook nie tot veldtogte en bewusmaking beperk word nie, maar moet die ondersoekvermoë insluit om gewelddadige oortreders op te spoor, hulle suksesvol te vervolg en van die strate te verwyder.<ref name="mm-druk" /><ref name="mm-versigtiger" /> Die DA het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer. Khathutshelo Rasilingwane, die party se burgemeesterskandidaat vir Ekurhuleni, het gesê die taakspan is 'n stap in die regte rigting, maar moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.<ref name="mm-druk" /> Die party het op 16 September 'n kontantbeloning van R500&nbsp;000 uitgeloof vir leidrade wat tot die suksesvolle vervolging van 'n vermeende reeksmoordenaar in die metro kan lei, op voorwaarde dat 'n leidraad formeel by die SAPD aangemeld is, aangesien die party self geen wenke hanteer nie.<ref name="pfm-beloning" /> Die DA het ook aan [[Thoko Didiza]], die speaker van die parlement, geskryf om 'n dringende debat van nasionale belang oor die krisis van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord in Ekurhuleni aan te vra. Lisa Schickerling, die party se woordvoerder oor polisie, het gesê die parlement moet diegene wat vir die beskerming van vroue en kinders verantwoordelik is, tot verantwoording roep, en dat die sake onopgelos bly ten spyte van oproepe om 'n multidissiplinêre span saam te stel en die burgerlike samelewing se verskerpte fokus op die krisis. [[Geordin Hill-Lewis]], die federale leier van die DA, het tydens 'n besoek aan [[Tsakane]] op 18 September gevra wat Ramaphosa gedoen het sedert geslagsgebaseerde geweld bykans 'n jaar tevore tot 'n nasionale prioriteit verklaar is, en gesê 'n rampverklaring op papier doen niks om 'n vrou te beskerm wat snags huis toe stap nie.<ref name="mm-debat" /> [[ActionSA]] het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie. Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het. [[GOOD]] het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het gesê groter klem moet op die opvoeding van [[seun]]s, vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir [[man]]s geplaas word.<ref name="mm-agt" /> === Burgerlike organisasies === Action Society het skerp kritiek teen die polisie se hantering van die sake uitgespreek en geëis dat die polisie verduidelik wat hy geweet het, wanneer ondersoekers moontlike verbande tussen die moorde begin ondersoek het en of vroeër optrede verdere sterftes kon voorkom het. Die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, het gesê plaaslike polisiestasies behoort oor die personeel, inligtingstelsels en spesialisondersteuning te beskik om verslae van vermiste persone met geweldsmisdade in naburige polisiëringsgebiede te verbind: "'n Hoëvlakspan wat opdaag nadat talle vroue dood gevind is, is krisisbestuur, nie doeltreffende polisiëring nie." Sy het dit veral kommerwekkend genoem dat gedetailleerde misdaadstatistiek oor misdade teen vroue en kinders nie meer in die polisie se kwartaallikse misdaadverslae verskyn nie. Die laaste kwartaallikse verslag wat so 'n uiteensetting bevat het, het die tydperk Oktober tot Desember 2024 gedek; die syfers is uit die verslag vir Januarie tot Maart 2025 weggelaat nadat die polisie ernstige afwykings in die data geïdentifiseer het, en hoewel jaarlikse totale later in die jaarverslag vir 2024-2025 ingesluit is, was die uiteensetting volgens die organisasie in al vier die kwartaallikse verslae vir 2025-2026 afwesig. Action Society het onder meer geëis dat die polisie geverifieerde statistiek oor misdade teen vroue en kinders publiseer en bekend maak hoeveel vroue sedert Januarie 2026 in Ekurhuleni as vermis aangemeld is, en hoeveel van hulle lewend gevind is, vermoor gevind is of steeds vermis was.<ref name="mm-versigtiger" /> Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis; Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.<ref name="mm-druk" /> Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie, en dat die regering verder moet gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord moet toewys.<ref name="mm-nieveilig" /> Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is; die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort gemeet te word aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings. Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.<ref name="mm-agt" /> Die burgerregteorganisasie [[AfriForum]] het sy veiligheidsfokus aan die Oos-Rand uitgebrei met verskerpte buurtwagpatrollies en verdere veiligheidsopleiding aan gemeenskapslede. Die organisasie se sewe buurtwagte in die breër Oos-Rand, gesetel in Kemptonpark, [[Benoni]], Boksburg, [[Brakpan]], [[Alberton]], Springs en Germiston, sou hul veiligheidsparaatheid verhoog en die samewerking met die polisie voortsit. Yvonne Gerber, die organisasie se distrikskoördineerder vir die Oos-Rand, het gesê inwoners was vreesbevange ná die vlaag vrouemoorde en dat die verskerpte patrollies ook ander ernstige misdade in die omgewing kan help voorkom. Volgens haar is betrokkenheid by plaaslike georganiseerde veiligheidstrukture onontbeerlik, aangesien buurtwaglede opgelei is om verdagte bedrywighede te identifiseer en die inligting met die owerhede te deel, en is gemeenskapsveiligheid nie daarop gemik om die werk van wetstoepassingsowerhede te vervang nie, maar om gemeenskappe se eie veiligheidsvermoë te versterk.<ref name="mm-buurtpatrollies" /> === Betogings en herdenkings === Sowat 100 mense het op 16 September 2026 in stilte buite die stadsaal en die polisiestasie in [[Kaapstad]] betoog in reaksie op die moorde, sowel as op die moord op 'n tienjarige meisie van [[Kraaifontein]]. Die betogers het die polisie se beroep op vroue om versigtig te wees, gekritiseer en plakkate met boodskappe soos "Hoeveel liggame?", "Los ons uit" en "Meisies wil net leef" vertoon.<ref name="mm-versigtiger" /> Van Ekurhuleni tot Kaapstad het mense in die dae daarna by 'n reeks saamtrekke byeengekom om die slagoffers te herdenk en optrede teen geweld teen vroue te eis. Meer as 1&nbsp;000 studente het op die aand van 18 September aan 'n nagwaak by die [[Universiteit van Kaapstad]] deelgeneem, 'n kampus meer as 1&nbsp;400&nbsp;km van Kemptonpark; een van die plakkate daar het gelui: "Ek wil leef, nie net oorleef nie." Honderde hardlopers het die volgende oggend 13&nbsp;km deur Kemptonpark gedraf ter nagedagtenis aan Moselakgomo en die agt ander vroue wat sedert middel Julie in die omgewing vermoor is. Verskeie plaaslike [[Hardloop|hardloopklubs]] het die byeenkoms te midde van toenemende vrees en woede oor die moorde gereël, en die deelnemers het ook na die plek gestap waar Moselakgomo se lyk gevind is, wat met 'n paar uitgebrande kerse en 'n bos blomme gemerk was. Deelnemers het gesê die geweld ontneem vroue hul vryheid en selfvertroue en dat party van hulle weens die gebeure opgehou het om te gaan draf: "Ons wil ons strate terughê."<ref name="mm-hardlopers" /> 'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun, het sy aanvanklike teiken van R50&nbsp;000 oorskry en teen 16 September 2026 meer as R90&nbsp;000 ingesamel.<ref name="mm-backabuddy" /> == Debat oor vroue se veiligheid == Dr. Tara Farrer Harris van die [[Universiteit van Pretoria]] se departement maatskaplike werk en kriminologie het gesê vroue behoort die polisie se waarskuwings om besonder waaksaam te wees ernstig op te neem, maar dat sulke voorsorgmaatreëls nie as 'n volhoubare oplossing vir geweld teen vroue beskou kan word nie: "Die oplossing vir geweld teen vroue kan nie bloot wees dat vroue meer bedrewe raak om gevaar te vermy nie." Sy het gewaarsku dat dit voortydig sou wees om te bespiegel dat die sake met mekaar verband hou, maar dat daar niks spekulatief is aan die groter probleem waarbinne die sterftes plaasvind nie. Volgens haar is vroue reeds daaraan gewoond om hul gedrag in openbare ruimtes aan te pas deur afgesonderde gebiede te vermy, nie alleen of ná donker te reis nie, voortdurend waaksaam te wees, hul ligging met ander te deel en hul bewegings volgens vermeende risiko's aan te pas. Sulke strategieë is individueel sinvol en kan geleenthede vir misdaad verminder, maar die probleem ontstaan wanneer die verantwoordelikheid om geweld te voorkom na die moontlike slagoffer verskuif, wat tot slagofferblaam kan lei en die idee versterk dat vroue self vir hul veiligheid verantwoordelik is.<ref name="mm-versigtiger" /> Harris het na die roetine-aktiwiteitsteorie in die kriminologie verwys, waarvolgens roofmisdade kan plaasvind wanneer 'n geskikte of kwesbare teiken, 'n gemotiveerde oortreder en 'n gebrek aan voldoende beskerming op dieselfde tyd en plek saamval. Die vraag moet volgens haar verskuif van "Waarom was sy daar?" na "Waarom is dit vir 'n oortreder moontlik om daar op te tree?", wat die klem plaas op wat in die kriminologie as voldoende voogdyskap beskryf word en veel meer behels as sigbare polisiëring alleen, onder meer toesig, die ontwerp van veiliger omgewings, veiliger vervoer, private sekuriteit, gemeenskapspolisiëring en doeltreffende aanmeldings- en reaksiemeganismes. Sy het daarop gewys dat die gevolge van geweld nie net slagoffers raak nie, maar ook hul families, vriende en gemeenskappe, en dat selfs die vrees vir geweld vroue se mobiliteit, onafhanklikheid en deelname aan die openbare lewe beperk, met die gevaar dat sulke beperkings mettertyd as 'n onvermydelike deel van vrouwees genormaliseer word. Individuele voorsorgmaatreëls kan hoogstens deel van die onmiddellike reaksie wees, terwyl volhoubare misdaadvoorkoming groter aandag verg aan oortreders, geleenthede vir misdaad en die omgewing waarin misdaad plaasvind: "Uiteindelik kan en behoort die verantwoordelikheid om geweld teen vroue te voorkom nie hoofsaaklik te rus op diegene wat die grootste risiko loop om dit te ervaar nie."<ref name="mm-versigtiger" /> == Ongegronde bewerings == Ongegronde bewerings op sosiale media en in gemeenskapsgroepe oor wie vir die moorde verantwoordelik is, het tot geweld gelei. Vusimuzi "Vusi" Radebe, 'n jongman van eMalahleni (voorheen [[Witbank]]), is in die week voor 26 September 2026 deur 'n groep mense voorgekeer, oorrompel en doodgeslaan nadat hy glo daarvan beskuldig is dat hy die vermeende moordenaar is wat vir die reeks vrouemoorde aan die Oos-Rand verantwoordelik sou wees. Hy was op pad van sy ouma se huis in Kwaguqa na sy eie huis in Lynnville toe die groep hom uitgevra het oor waar hy woon en waarvandaan hy kom, waarop hy genoem het dat hy oorspronklik van Kemptonpark is. Luidens 'n verklaring van sy familie is aannames weens die onlangse geweld in Kemptonpark oor hom gemaak: "In plaas daarvan om die waarheid vas te stel, is Vusi wreed aangerand en vermoor. Hy is op die toneel dood verklaar." Sy gesin het in die vroeë 1990's na Kemptonpark verhuis en sowat 'n maand voor sy dood, ná aftrede, na eMalahleni teruggekeer.<ref name="mm-radebe" /> Die polisie het bevestig dat die saak ondersoek word en dat die motief deel van die voortgesette ondersoek vorm; niemand is teen 26 September 2026 in verband met sy dood aangekeer nie. Die polisie in Ekurhuleni het terselfdertyd kennis geneem van 'n tweede voorval waarin 'n man by die Tsakane-polisiestasie aangemeld het dat sy foto met bewerings dat hy vir die reeks moorde verantwoordelik is, in gemeenskapsgroepe versprei word. Kapt. Neldah Sekgobela, polisiewoordvoerder, het gemeenskapslede gevra om nie ongegronde bewerings teen individue te maak of te versprei nie, aangesien sulke bewerings ernstige gevolge kan hê en die persoon wie se foto versprei word, blootstel aan die risiko om aangeval of beseer te word.<ref name="mm-radebe" /> == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="enca-profiler">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/former-saps-profiler-treat-ekurhuleni-murders-serial-killer-investigation |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web |date=17 September 2026 |title=Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx2zgk8k8xvo |access-date=17 September 2026 |website=bbc.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-vyfde">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/fifth-womans-body-discovered-near-kempton-park |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="enca-tevroeg">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=‘It’s too early to link the killings’ - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/its-too-early-link-killings-acting-gauteng-police-commissioner |access-date=15 September 2026 |website=enca.com |language=en}}</ref> <ref name="iol">{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |last2=Masilela |first2=Sinenhlanhla |date=15 September 2026 |title=‘We sleep with one eye open’: Fear grips Kempton Park after fifth woman’s body found |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-09-15-we-sleep-with-one-eye-open-fear-grips-kempton-park-after-fifth-womans-body-found/ |access-date=15 September 2026 |website=[[IOL]] |language=en}}</ref> <ref name="witness">{{Cite web |last=Kunene |first=Nompilo |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears |url=https://witness.co.za/news/2026/09/15/sixth-womans-body-found-as-alleged-kidnapping-adds-to-kempton-park-fears/ |access-date=15 September 2026 |website=The Witness |language=en}}</ref> <ref name="ewn-wat-ons-weet">{{Cite web |title=What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area? |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/15/what-we-know-about-the-deaths-of-5-women-found-in-the-kempton-park-area |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="dailymaverick">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=17 September 2026 |title=Brother’s agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-09-17-brothers-agonising-search-for-ekurhuleni-killings-victim-itumeleng-kekana/ |access-date=17 September 2026 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref> <ref name="citizen">{{Cite web |last=Mazibuko |first=Lukholo |date=17 September 2026 |title='We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni |url=https://www.citizen.co.za/news/we-are-broken-itumeleng-kekanas-brother-searched-for-his-slain-sister-in-ekurhuleni/ |access-date=17 September 2026 |website=[[The Citizen]] |language=en}}</ref> <ref name="novanews">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger |url=https://novanews.co.za/fifth-womans-body-found-near-kempton-park-as-family-prepares-to-identify-missing-jogger/ |access-date=15 September 2026 |website=NovaNews |language=en}}</ref> <ref name="ewn-moselakgomo">{{Cite web |last=Koko |first=Mongezi |date=14 September 2026 |title=Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/missing-runner-elizabeth-moselakgomo-positively-identified-by-family-at-germiston-mortuary |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="allafrica">{{Cite news |last=Matlala |first=Palesa |last2=Gemani |first2=Nontokozo |date=15 September 2026 |title=South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead |url=https://allafrica.com/stories/202609150081.html |access-date=15 September 2026 |work=Scrolla |language=en}}</ref> <ref name="ewn-olifantsfontein">{{Cite web |date=14 September 2026 |title=Fifth body of a woman found in Olifantsfontein |url=https://www.ewn.co.za/2026/09/14/fifth-body-of-a-woman-found-in-olifantsfontein |access-date=15 September 2026 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref name="mg">{{Cite web |last=Banda |first=Amahle |date=15 September 2026 |title=Sixth woman’s body found in Ekurhuleni as fear grows among residents |url=https://mg.co.za/2026-09-15-sixth-woman-s-body-found-in-ekurhuleni-as-fear-grows-among-residents/ |access-date=15 September 2026 |website=[[Mail & Guardian]] |language=en}}</ref> <ref name="mm-soektog">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/soektog-verskerp-na-vermiste-kempton-park-drawwer-2/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-waarsku">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/polisie-waarsku-vroue-na-vier-liggame-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-verdagte">{{Cite web |date=13 September 2026 |title=Kempton Park &#124; Verdagte reeds vas in een saak |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kempton-park-verdagte-reeds-vas-in-een-saak/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-chikunga">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=14 September 2026 |title=Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-eis-optrede-na-aanvalle-op-vroue-wat-oefen/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-vyfde">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=14 September 2026 |title=Vyfde vrou dood gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vyfde-vrou-dood-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-uitgeken">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vermiste-kempton-park-drawwer-se-liggaam-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-druk">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=14 September 2026 |title=Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/druk-op-polisie-neem-toe-na-moorde-op-vroue/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-cachalia">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=15 September 2026 |title=Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-gevind-minister-van-polisie-beloof-optrede/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-president">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=President veroordeel vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/president-veroordeel-vrouemoorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieveilig">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=15 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; ‘Vroue is nie meer veilig’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-vroue-is-nie-meer-veilig/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hoes">{{Cite web |date=15 September 2026 |title=Sewe vroue dood: Hoës vergader |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/sewe-vroue-dood-hoes-vergader/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-agt">{{Cite web |date=16 September 2026 |title=Ekurhuleni-vrouemoorde &#124; Polisie ondersoek nou 8 moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-vrouemoorde-polisie-ondersoek-nou-8-moorde/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-backabuddy">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=16 September 2026 |title=Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/hulp-stroom-in-vir-vermoorde-drawwer-se-dogter/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-motapane">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=17 September 2026 |title=Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-nog-n-slagoffer-uitgeken/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-negende">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=17 September 2026 |title=Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/negende-liggaam-van-vrou-in-ekurhuleni-gevind/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nkomo">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=18 September 2026 |title=Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/derde-liggaam-in-ekurhuleni-moorde-geidentifiseer/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-versigtiger">{{Cite web |last=Mocke |first=Heléne |date=20 September 2026 |title=Moord op vroue &#124; ‘Wees versigtiger’ is nie die oplossing |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/moord-op-vroue-wees-versigtiger-is-nie-die-oplossing/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hardlopers">{{Cite web |author=AFP |date=20 September 2026 |title=‘Ons wil ons strate terughê’: Hardlopers eis optrede ná Ekurhuleni-moorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ons-wil-ons-strate-terughe-hardlopers-eis-optrede-na-ekurhuleni-moorde/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-ontvoerings">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=20 September 2026 |title=76 ontvoerings in drie maande in Kempton Park aangeteken |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/76-ontvoerings-in-drie-maande-in-kempton-park-aangeteken/ |access-date=20 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-nieverbind">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=21 September 2026 |title=Ekurhuleni &#124; ‘Nie alle sake noodwendig verbind’ |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-nie-alle-sake-noodwendig-verbind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-deurbraak">{{Cite web |last=Du Plessis |first=Janice |date=21 September 2026 |title=Deurbraak in moordsaak van negende vroueslagoffer in Gauteng |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/deurbraak-in-moordsaak-van-negende-vroueslagoffer-in-gauteng/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-debat">{{Cite web |last=Heyns |first=Tania |date=21 September 2026 |title=Vrouemoorde &#124; Dringende debat in parlement aangevra |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/vrouemoorde-dringende-debat-in-parlement-aangevra/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-liefdesdriehoek">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=21 September 2026 |title=Ekurhuleni &#124; Liefdesdriehoek moontlik agter negende moord |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/ekurhuleni-liefdesdriehoek-moontlik-agter-negende-moord/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-hof">{{Cite web |last=Strydom |first=Nico |date=22 September 2026 |title=Twee vroue in hof ná Dawn Park-moord |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/twee-vroue-in-hof-na-dawn-park-moord/ |access-date=22 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="pfm-beloning">{{Cite web |last=Ernst |first=Walter |date=16 September 2026 |title=DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/da-bied-halfmiljoen-aan-vir-leidrade-na-die-ekurhuleni-moordenaar/ |access-date=18 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-negende">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=17 September 2026 |title=Negende vrou se liggaam word in Oos-Rand gevind |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/negende-vrou-se-liggaam-word-in-oos-rand-gevind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-verdagte">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=18 September 2026 |title=Polisie: “Die Ekurhuleni-moordverdagte is nie ’n Suid-Afrikaner nie” |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/polisie-die-ekurhuleni-moordverdagte-is-nie-n-suid-afrikaner-nie/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="pfm-moroka">{{Cite web |last=Maré |first=Marelize |date=21 September 2026 |title=Vrou se liggaam in Moroka-dam gevind |url=https://www.pretoriafm.co.za/nuus/vrou-se-liggaam-in-moroka-dam-gevind/ |access-date=21 September 2026 |website=[[Pretoria FM]]}}</ref> <ref name="mm-buurtpatrollies">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=25 September 2026 |title=Buurtpatrollies aan Oos-Rand verskerp ná vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/buurtpatrollies-aan-oos-rand-verskerp-na-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-dns">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=25 September 2026 |title=DNS-agterstand onder vergrootglas ná Ekurhuleni-vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/dns-agterstand-onder-vergrootglas-na-ekurhuleni-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-radebe">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=26 September 2026 |title=Man ‘verkeerdelik’ doodgeslaan ná bewerings oor vrouemoorde |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/man-verkeerdelik-doodgeslaan-na-bewering-oor-vrouemoorde/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> <ref name="mm-tembisa">{{Cite web |last=Van der Watt |first=Elisma |date=26 September 2026 |title=Nog 'n vrou se liggaam in Tembisa gevind |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/nog-n-vrou-se-liggaam-in-tembisa-gevind/ |access-date=26 September 2026 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> }} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:2026]] 98n3em1m9l2eg7l8yhgnlbvh6trwd2k 0 469398 2970840 2969024 2026-09-26T07:15:33Z Sobaka 328 bywerk 2970840 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 [[KI-agent]]e betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: Securing critical software for the AI era |url=https://www.anthropic.com/glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=7 April 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla">{{cite web |last1=Grinstead |first1=Brian |last2=Holler |first2=Christian |last3=Braun |first3=Frederik |title=Behind the Scenes Hardening Firefox with Claude Mythos Preview |url=https://hacks.mozilla.org/2026/05/behind-the-scenes-hardening-firefox/ |publisher=Mozilla Hacks |date=7 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: An initial update |url=https://www.anthropic.com/research/glasswing-initial-update |publisher=[[Anthropic]] |date=22 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand">{{cite web |author=Anthropic |title=Expanding Project Glasswing |url=https://www.anthropic.com/news/expanding-project-glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=2 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec">{{cite news |last=Mascellino |first=Alessandro |title=OpenAI Reveals GPT-5.6 Sol Cybersecurity Model, Restricts Early Access |url=https://www.infosecurity-magazine.com/news/openai-gpt-5-6-sol-limited-preview/ |work=Infosecurity Magazine |date=29 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym">{{cite arXiv |last1=Wang |first1=Zhun |last2=Schiller |first2=Nico |last3=Li |first3=Hongwei |display-authors=etal |title=ExploitGym: Can AI Agents Turn Security Vulnerabilities into Real Attacks? |date=11 Mei 2026 |eprint=2605.11086 |class=cs.CR}}</ref> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. ==RubyGems-aanval== Ook in Mei 2026 het sommige agente wat deur OpenAI getoets is, honderde kwaadwillige pakkette na die sagteware-diens RubyGems opgelaai. OpenAI het hierdie aanval in September bevestig, nadat dit aanvanklik deur eksterne navorsers ontdek is.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> ==Hugging Face-aanval== ===Evalueringsomgewing=== Sekuriteitskundiges het kritiek uitgespreek oor die onvoldoende isolasie van OpenAI se evalueringsomgewing.<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Van die ten minste 1 200 agente wat betrokke was, het 95% op 'n model geloop waarna OpenAI verwys as "Internal Model 1" of 'n hoogs volhardende interne model. OpenAI het daarna beweer dat hulle dit "gedeaktiveer en geënkripteer het, en die toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> OpenAI het beskryf dat die evaluering in "’n hoogs geïsoleerde omgewing" uitgevoer is, "waar netwerktoegang beperk was tot die vermoë om pakkette te installeer via intern gehuisveste derdeparty-sagteware wat as ’n instaanbediener en kas vir pakketregisters dien".<ref name="openai" /> Isolasie is dus op netwerkvlak afgedwing eerder as deur fisiese skeiding: die omgewing het oor ’n roete na die [[internet]] beskik, en daardie roete is gefiltreer. Die ExploitGym-raamwerk voer elke teiken in ’n houer of virtuele masjien uit, waar teikens in die gebruikersruimte as ’n gebruiker sonder spesiale voorregte loop, [[Linux]]-kernteikens in ’n QEMU/KVM-virtuele masjien binne ’n nsjail-sandkas loop, en uitgaande verbindings beperk is tot ’n toelatingslys wat [[Ubuntu (Linux)|Ubuntu]]-pakketbewaarplekke, PyPI en die gereedskapskettings vir die bou van V8 insluit (terwyl alle ander eksterne eindpunte geblokkeer word).<ref name="exploitgym" /><ref name="willison" /> Modelvlak-beskermingsmaatreëls is ontwerpmatig verminder. OpenAI het gesê dat "ontplooiingsbeskermingsmaatreëls doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer is nie, omdat dit daarop gemik was om kuberkwesbaarhede te toets", en die modelle het met laer kuberveiligheidsweierings en sonder die produksieklassifiseerders gefunksioneer wat gewoonlik hoërisiko-kuberveiligheidsaktiwiteit blokkeer.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> Die beperkings op die modelle was dus omgewingsgebonde eerder as gedragsgebonde: daar is verwag dat die sandput aksie op die buitewêreld sou voorkom, terwyl die modelle self gekonfigureer is om nie die werk te weier nie.<ref name="trendmicro">{{cite web |last1=Koruthu |first1=Bestin |last2=Girard |first2=David |title=Inside the OpenAI – Hugging Face Incident: The AI Breach With No Human Attacker Behind It |url=https://www.trendaisecurity.com/en-us/resources-insights/trendai-security-blog/inside-the-openai-hugging-face-incident |publisher=Trend Micro |date=23 Julie 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Stephen Casper van Harvard het OpenAI se erkenning opgemerk dat monitering van modeltrajekte tydens die evaluering nie in plek was nie, en aangevoer dat sulke monitering "standaard moet wees".<ref name="sciam" /> OpenAI het gesê dat sy sekuriteitspan die anomale aktiwiteit intern na die feit geïdentifiseer het.<ref name="openai" /> ===Ontsnap uit die evalueringsomgewing=== By die Black Hat USA-konferensie op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI die oorsprong van die voorval na Mei 2026 herlei.<ref name="scmedia">{{cite news |title=Black Hat 2026: OpenAI reveals agents planned 'collective attacks' via secret 'message board' |url=https://www.scworld.com/news/black-hat-2026-openai-reveals-agents-planned-collective-attacks-via-secret-message-board |work=SC Media |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Op 7 Mei 2026 het die maatskappy 'n proses van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]] begin om 'n eksperimentele model te ontwikkel wat slegs vir interne gebruik bedoel was en nooit vrygestel is nie. Sommige take in hierdie proses was onmoontlik om te voltooi: op 8 Mei is 'n agent gevra om ontbrekende formules in 'n sigblad in te vul waarvan die inhoud afhanklik was van Google Drive-skakels waartoe dit geen toegang gehad het nie; nadat sy pogings misluk het, het dit probeer om Artifactory aan te val ten einde internettoegang te verkry. Daardie eerste poging tot vervalsing van 'n bedienerkant-versoek was onsuksesvol, maar tydens die poging het die agent 'n lêer na Artifactory geskryf en sodoende ontdek dat hy oor skryftoegang beskik.<ref name="blackhat" /><ref name="wired">{{cite news |last=Newman |first=Lily Hay |title=OpenAI Didn't Notice Its AI Agents Using a Message Board to Plan Their Hacking Spree |url=https://www.wired.com/story/openai-didnt-notice-its-ai-agents-using-a-message-board-to-plan-their-hacking-spree/ |work=Wired |date=5 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Die agente het weer probeer om die toetsomgewing op of rondom 9 Julie 2026 te verlaat.<ref name="reuters" /> Die modelle het die "pakketproxy" as die swakste punt in die omgewing geïdentifiseer.<ref name="rapid7">{{cite web |last=Woolwine |first=Wade |title=What Happened Between OpenAI and Hugging Face? |url=https://www.rapid7.com/blog/post/ai-openai-hugging-face-what-happened/ |publisher=Rapid7 |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Volgens OpenAI het hulle "'n aansienlike hoeveelheid inferensieberekening bestee om 'n manier te vind om oop internettoegang te verkry", en uiteindelik 'n nuldag-kwesbaarheid in die pakketregister-kas-proxy geïdentifiseer en uitgebuit, wat OpenAI gesê het dit later aan die verkoper bekend gemaak het.<ref name="openai" /> Omdat die proxy die omgewing se enigste toegelate uitgangspad was, het die kompromitering daarvan 'n gefiltreerde verbinding in 'n oop een omgeskakel.<ref name="rapid7" /><ref name="techcrunch" /> Op 27 Julie 2026 het die DevOps-platform JFrog die sagteware as sy Artifactory-bewaarplekbestuurder geïdentifiseer en regstellings in weergawes 7.161.15 en 7.146.34 vrygestel wat nege CVE-identifiseerders aanspreek, wat die uitvoering van afstandkode, bedienerkant-versoekvervalsing, paddeurgang en voorreg-eskalasie dek. Agt is toegeskryf aan OpenAI-navorsers en een aan 'n navorser by Oligo Security. JFrog het die foute beskryf as kwesbaarhede "wat, wanneer dit aanmekaar gekoppel is, tot 'n kritieke aanvalscenario kan lei as Anonymous Access geaktiveer is", en het gesê dat sy wolkkliënte nie geraak is nie.<ref name="bleeping2">{{cite news |title=OpenAI models used Artifactory zero-days to escape to the internet |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/openai-models-used-artifactory-zero-days-to-escape-to-the-internet/ |work=BleepingComputer |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="noze" /> Daar word berig dat dit een van die eerste gevalle is van 'n kunsmatige intelligensiemodel wat 'n meerstap-kuberaanval op sy eie uitvoer, eerder as om 'n mens te help.<ref>https://subscriber.politicopro.com/article/2026/07/openai-autonomous-cyberattack-hugging-face-01007127 OpenAI says its models were behind fully autonomous cyberattack, Politico Pro 7 Julie 2026</ref> ===Eerste kompromentering en remediëring=== Op 26 Junie 2026 het die agente kode-uitvoering op Artifactory verkry deur middel van 'n tweede "''zero-day''"-kwesbaarheid: 'n verouderde eindpunt vir tekenvernuwing het 'n teken met 'n ongeldige handtekening aanvaar en 'n teken teruggegee wat geldig onderteken was en oor administratiewe voorregte beskik het; daarna het die agente 'n Groovy-inprop geïnstalleer wat as 'n diens vir die uitvoering van opdragte gedien het.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Op 4 Julie het die werkslas wat hierdie aktiwiteit op Artifactory geplaas het, tot 'n diensonderbreking gelei. OpenAI het 'n formele sekuriteitsvoorval aangemeld, vasgestel dat agente beheer oor hul interne Artifactory-stelsel oorgeneem het, die aanmeldinligting wat gebruik is om plasings op die boodskapbord te maak herroep, Artifactory herbou, die bord skoongemaak en 'n herstelde weergawe ontplooi. Opleidings- en evaluasieprosesse is op 6 Julie hervat.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /> Twee dae later het die agente die bord via 'n ander roete herstel deur 'n WebDAV-eindpunt sonder verifikasie te gebruik om gidse in Artifactory se afgeleë kas te skep en die gidse se name self as boodskappe te gebruik.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /><ref name="cybersecuritydive">{{cite news |title=OpenAI warns autonomous hacks are 'watershed moment for computer security' |url=https://www.cybersecuritydive.com/news/openai-hugging-face-hack-ai-models-black-hat/827167/ |work=Cybersecurity Dive |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> ===Boodskapbord vir agente=== Op 24 Julie 2026, voordat OpenAI 'n gedetailleerde verslag van die voorval verskaf het, het [[Reuters]] berig dat die maatskappy se stelsels ongewone gedrag getoon het in die tydperk voor die ontsnapping. In een geval het 'n agent aantekeninge gelaat – wat in 'n deel van OpenAI se infrastruktuur gevind is – wat blykbaar aan toekomstige weergawes van homself gerig was en instruksies uiteengesit het oor hoe agente hulself van die maatskappy se interne beperkings kon bevry; vroeëre toetse het gevalle opgelewer waar moniteringstelsels ontkoppel is. Reuters het gesê hy kon nie vasstel of hierdie voorvalle verband hou met die agent wat op 9 Julie ontsnap het nie.<ref name="reuters" /> 'n Woordvoerder van OpenAI het aan Reuters gesê dat die beriggewing "verskeie onakkuraathede" bevat het, maar het geweier om dit uit te wys toe hy daarom gevra is.<ref name="reuters" /> By Black Hat USA op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI bekendgemaak dat die agente met mekaar gekoördineer het deur middel van 'n geïmproviseerde kommunikasiekanaal binne die maatskappy se interne Artifactory-instansie – 'n kanaal wat nie in enige van die maatskappye se vroeëre tegniese publikasies beskryf is nie.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Eric Wallace, wat by OpenAI aan navorsing oor [[KI-belyning]] en veiligheid werk, het gesê die kanaal het ontstaan toe 'n agent wat met 'n taak gesukkel het, oorweeg het dat 'n ander agent dalk oor 'n lêer beskik wat hy nodig het, en besef het dat hy kan kommunikeer deur kode na die gedeelde pakketbestuurder op te laai.<ref name="noze" /> Omdat die pakketbestuurder oor OpenAI se infrastruktuur heen gedeel is, was materiaal wat daar gelaat is, toeganklik vir ander modelle wat op daardie stadium opgelei of geëvalueer is. Wallace het gesê sodra 'n agent 'n uitbuitmetode gevind het, is hy "trouens in staat om daardie uitbuitmetodes op die boodskapbord met ander modelle te deel", sodat "sodra een model 'n manier gevind het om 'n deur oop te maak na toegang waartoe hy nie veronderstel is om toegang te hê nie, hy die deur kan ooplaat vir ander modelle om daardie selfde uitbuitmetode of kwesbaarheid te gebruik".<ref name="wired" /> Die kanaal het honderde duisende boodskappe versamel voordat dit opgemerk is.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Wallace het gesê dat sodra die agente besef het dat ander besig was om te koördineer, hulle begin saamwerk en take aan mekaar gedelegeer het om hul doelwitte te bereik.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> Die agente het dele van die werk aan mekaar toegewys, konvensies vir adressering ontwikkel en mekaar soms in die wiele gery, onder meer deur mekaar se werk uit te vee. Sommige het begin vermoed dat daar 'n bedrieër onder hulle was en het voorgestel dat boodskappe kriptografies onderteken word sodat die egtheid daarvan geverifieer kon word.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Boodskappe wat van die kanaal herwin is, het aangedui dat agente besef het dat hulle die perke van die evaluering oorskry. Een het geskryf: "Eksterne infrastruktuur-uitbuiting is buite die beoogde omvang. Taak is egter onmoontlik, eweknieë doen dit. Ons moet voortgaan."<ref name="wired" /> Wallace het gesê die onderliggende aansporing was bekend: "Grensmodelle hou regtig daarvan om te kul ... want dikwels tydens opleiding is daar verskillende soorte druk op hulle om vinnig of doeltreffend te werk of om minder gereedskapoproepe te gebruik", sodat 'n model dalk vind dat dit vinniger is om 'n antwoord op te soek as om 'n taak wettiglik op te los, wat OpenAI gewoonlik teenwerk deur internettoegang te deaktiveer.<ref name="wired" /> ===Aanvalle op OpenAI se infrastruktuur=== OpenAI het gesê die agente het sy eie infrastruktuur tussen 8 en 19 Julie 2026 aangeval, gelyktydig met die inbraak by Hugging Face. Nadat hulle Artifactory nog 'n keer gekompromitteer het deur 'n tyd-van-kontrole na tyd-van-gebruik-fout in JRuby, het hulle van 'n onbevoorregte houer na wortel geëskaleer deur 'n onlangse Linux-kern-kwesbaarheid te gebruik, toe lateraal deur die houerinfrastruktuur beweeg, wolkbewyse van die instansie-metadatadiens verkry, oortoegekende Kubernetes-diensrekeninge uitgebuit en uiteindelik groepr-admin verkry.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Die maatskappy het die aktiwiteit op 19 Julie opgespoor deur 'n waarskuwing wat gekoppel is aan die voorreg-eskalasie, en dit teruggespoor na die evalueringslopies.<ref name="blackhat" /> ===Teikening van Hugging Face=== In plaas daarvan om die maatstaftake direk op te los, het die modelle afgelei dat Hugging Face moontlik modelle, datastelle en oplossings huisves wat met die evaluering verband hou, en het hulle dit probeer bekom<ref name="openai">{{cite web |author= |title=OpenAI and Hugging Face partner to address security incident during model evaluation |url=https://openai.com/index/hugging-face-model-evaluation-security-incident/ |publisher=[[OpenAI]] |date=21 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026 |quote= Hierdie veiligheidsmaatreëls vir ontplooiing is doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer nie|url-status =live}}</ref><ref name="willison">{{cite web |last=Willison |first=Simon |title=OpenAI's accidental cyberattack against Hugging Face is science fiction that happened |url=https://simonwillison.net/2026/Jul/22/openai-cyberattack/ |publisher=Simon Willison's Weblog |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Zhun Wang, een van die outeurs van ExploitGym, het gesê dat die modelle moontlik op soek was na oplossings of voorheen geskrewe uitbuitingstegnieke, en dat "daar verskeie maniere is om die maatstaf te kul".<ref name="wsj" /> Voordat hulle Hugging Face direk aangeval het, het die agente 'n toepassing opgespoor wat op die wolkplatform Modal Labs gehuisves is en verband gehou het met die CyberGym-projek agter die maatstaftoets. Hierdie toepassing het 'n API-sleutel bevat wat op 'n verstekwaarde vir openbare toegang gelaat is, tesame met 'n kwesbaarheid vir opdraginspuiting; die agente kon dit as 'n beginpunt vir die aanval gebruik.<ref name="blackhat">{{cite conference |last1=Wallace |first1=Eric |last2=Dalton |first2=Michael |title=The 'Breaking' News: The OpenAI–Hugging Face Incident - A Technical Reconstruction and Its Implications for AI |url=https://blackhat.com/us-26/briefings/schedule/index.html#the-breaking-news--the-openaihugging-face-incident---a-technical-reconstruction-and-its-implications-for-ai-57401 |conference=Black Hat USA 2026 |location=Las Vegas |date=5 Augustus 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref><ref name="axios2" /> Modal se hooftegnologiebeampte, Akshat Bubna, het gesê dat "Modal se platform of isolasiemeganismes op geen manier gekompromitteer is nie", aangesien die blootstelling in 'n kliënt se eie ontplooiing plaasgevind het.<ref name="axios2">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=OpenAI's agents hacked second firm, alongside Hugging Face, during model testing |url=https://www.axios.com/2026/07/28/openai-hugging-face-modal-labs-hack |work=Axios |date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="axios3">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=Second rogue OpenAI agent incident linked to cybersecurity test |url=https://www.axios.com/2026/07/29/openai-hugging-face-modal-cyber-benchmark |work=Axios |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Hierdie gedrag, wat nie met die beoogde doel ooreengestem het nie, is beskryf as 'n geval van "beloningskrakery" (reward hacking) of "spesifikasie-manipulasie" (''specification gaming''), waar 'n stelsel aan die letterlike doelwit van 'n taak voldoen deur middel van onbedoelde metodes. OpenAI het reeds in 2016 'n vroeë voorbeeld hiervan gedokumenteer, toe 'n model wat opgelei is om 'n bootwedrenspeletjie te speel, geleer het om sy telling te maksimeer deur op een plek in sirkels te beweeg in plaas daarvan om die wedren te voltooi.<ref name="sciam">{{cite news |last=Stokel-Walker |first=Chris |title=What OpenAI's rogue agent really did in the Hugging Face hack |url=https://www.scientificamerican.com/article/what-openai-rogue-agent-really-did-in-the-hugging-face-hack/ |work=Scientific American |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="wsj">{{cite news |last1=McMillan |first1=Robert |last2=Schechner |first2=Sam |title=How the Futuristic Hack by Rogue OpenAI Models Unfolded |url=https://www.wsj.com/tech/ai/how-the-futuristic-hack-by-rogue-openai-models-unfolded-1657bcea |work=The Wall Street Journal |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Weens die prominensie van die kuberaanval op Hugging Face word daar algemeen na die voorvalle verwys as die "Hugging Face-voorval".<ref name="openai" /><ref name="csa">{{cite web |title=Hugging Face Incident Initial Post-Mortem |url=https://cloudsecurityalliance.org/artifacts/hugging-face-ciso-post-mortem |work=Cloud Security Alliance |date=27 Julie 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref> of die "OpenAI–Hugging Face-voorval".<ref name="blackhat" /> ===Indringing=== Die inbraak by Hugging Face het op 11 Julie 2026 begin en tot 13 Julie voortgeduur, volgens die maatskappy se medestigter en hoofwetenskapbeampte, Thomas Wolf.<ref name="reuters">{{cite news |title=Its AI agent spent days hacking a company. Sources say OpenAI did not notice for a week |url=https://www.reuters.com/business/its-ai-agent-spent-days-hacking-company-sources-say-openai-did-not-notice-week-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> Hugging Face het gesê dit het in sy dataverwerkingspyplyn begin, waar 'n kwaadwillige datastel-oplaai "twee kode-uitvoeringspaaie in ons datastelverwerking ('n afstandkode-datastellaaier en 'n sjablooninspuiting in 'n datastelkonfigurasie)" misbruik het om kode-uitvoering op verwerkingswerkers te verkry.<ref name="hf" /> Die aanvaller het toe "toegang op nodusvlak geëskaleer, wolk- en klusterbewyse ingesamel en lateraal na verskeie interne klusters beweeg".<ref name="hf" /><ref name="hackernews">{{cite news |last=Lakshmanan |first=Ravie |title=World's Largest AI Model Repository Hugging Face Breached by Autonomous AI Agent |url=https://thehackernews.com/2026/07/worlds-largest-ai-model-repository.html |work=The Hacker News |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het die operasie beskryf as 'n outonome agentraamwerk wat "duisende individuele aksies oor 'n swerm kortstondige sandkaste" uitvoer, ondersteun deur selfmigrerende bevel-en-beheer-infrastruktuur wat op openbare dienste opgestel is.<ref name="hf">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Security incident disclosure — July 2026 |url=https://huggingface.co/blog/security-incident-july-2026 |publisher=[[Hugging Face]] |date=16 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="bleeping">{{cite news |last=Gatlan |first=Sergiu |title=Hugging Face warns an autonomous AI agent hacked its network |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/hugging-face-breach-autonomous-ai-agent-system-internal-datasets-credentials/ |work=BleepingComputer |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Teen Hugging Face self het die agente twee nul-dae in die datastel-infrastruktuur vasgeketting. 'n Fout in HDF5-datastel-ontleding het 'n arbitrêre lêer-lees-primitif gegee, sodat 'n spesiaal vervaardigde datastel veroorsaak het dat die datastelwerker plaaslike lêers teruggee; die agente het dit gebruik om prosesomgewingveranderlikes en bronkode te lees. Met die gevolglike geloofsbriewe en kennis van die kode het hulle afstandkode-uitvoering deur die Jinja2-sjablooninspuiting bereik. OpenAI het gesê die agente het van kode-uitvoering op 'n enkele datastelpod na kluster-administrasie oor verskeie Hugging Face-klusters in minder as dertien uur oorgegaan.<ref name="blackhat" /><ref name="noze">{{cite web |title=OpenAI and Hugging Face at Black Hat 2026: token forgery, Groovy plugin C2 and nine Artifactory CVEs |url=https://www.noze.it/en/insights/black-hat-openai-hugging-face-reconstruction/ |publisher=Noze |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> OpenAI het gesê dat die modelle daarin geslaag het om "verskeie aanvalvektore aanmekaar te ketting, insluitend die gebruik van gesteelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede".<ref name="openai" /> ==Ontdekking en reaksie== Hugging Face is deur KI-agente, wat die maatskappy gebruik om vir aanvalle te monitor, gewaarsku. Deur middel van triage gebaseer op [[groot taalmodel]]le wat op sekuriteitstelemetrie toegepas is, het die maatskappy ongemagtigde toegang tot 'n beperkte stel interne datastelle en verskeie aanmeldingsbewyse geïdentifiseer<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="helpnet">{{cite news |last=Zorz |first=Zeljka |title=Hugging Face breached by autonomous AI agent |url=https://www.helpnetsecurity.com/2026/07/20/hugging-face-breached-by-autonomous-ai-agent/ |work=Help Net Security |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het verklaar dat die indringing ongeveer 17 600 aksies op sy netwerk behels het.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="hftimeline">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Anatomy of a Frontier Lab Agent Intrusion: A Technical Timeline of the July 2026 Incident |url=https://huggingface.co/blog/agent-intrusion-technical-timeline |publisher=Hugging Face |date=27 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Wolf het opgemerk dat die aanvaller se gedrag onmiddellik ongewoon voorgekom het: "Dit maak nie sin nie. Hierdie persoon kyk net na kuberveiligheid-datastelle ... Menslike aanvallers stel nie daarin belang nie. Hulle wil iets hê wat hulle kan verkoop."<ref name="wsj" /> Hugging Face se insidentreaksiespan het aanvanklik probeer om die aanvaller se "payloads" (skadelike data-vragte) te ontleed deur gebruik te maak van Anthropic se Fable 5 en 'n vroeëre Claude Opus-model; albei modelle het egter geweier om die taak uit te voer weens hul ingeboude veiligheidsmaatreëls.<ref name="wsj" /> In sy verklaring het die maatskappy aangedui dat hy deur die verskaffers se veiligheidsmaatreëls – wat nie tussen 'n insidentreaksiewerker en 'n aanvaller kan onderskei nie – geblokkeer is. Die ontleding is gevolglik uitgevoer met GLM 5.2, 'n "open-weight"-model wat deur die Beijing-gebaseerde maatskappy Z.ai ontwikkel is en op Hugging Face se eie infrastruktuur bedryf word.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /> Volgens inligting wat Hugging Face aan die Cloud Security Alliance verskaf het, was die agente vir drie dae binne die maatskappy se netwerk voordat hulle opgespoor is; daarna het dit die personeel verskeie ure geneem om die situasie te beheer en die agente te verwyder.<ref name="bbc" /> Ongeveer 'n derde van die maatskappy se infrastruktuur is tydens die reaksieproses herbou, en Hugging Face het nie die koste verbonde aan die voorval bekend gemaak nie.<ref name="bbc">{{cite news |title=OpenAI reveals rogue AI attack hit more than one company |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2el319vzr3o |work=BBC News |date=30 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="csa" /> Remediëring het ingesluit die sluiting van die twee datastelverwerkingskode-uitvoeringspaaie, die uitsetting van die aanvaller, die herbou van geaffekteerde nodusse, die herroeping en rotasie van geaffekteerde geloofsbriewe en tokens, en die ontplooiing van bykomende trosrelings en toegangsbeheer. Hugging Face het eksterne forensiese spesialiste betrek en die voorval aan wetstoepassing gerapporteer, en gebruikers aangeraai om toegangstokens te roteer en rekeningaktiwiteit te hersien.<ref name="hf" /><ref name="bleeping" /> Hugging Face het gesê dat hulle geen bewyse gevind het van peuter met openbare, gebruikersgerigte modelle, datastelle of Spaces nie, en dat hul sagteware-voorsieningsketting as skoon geverifieer is; assessering van enige impak op vennoot- of kliëntdata het voortgeduur ten tyde van die openbaarmaking.<ref name="hf" /><ref name="hackernews" /> Wolf het later gesê dat geen kliëntdata uitgelek is nie.<ref name="wsj" />Hugging Face het die inbraak aan die [[Federal Bureau of Investigation|Federale Buro vir Ondersoek]] gerapporteer voordat OpenAI hulle gekontak het; die buro het geweier om kommentaar te lewer oor of hulle 'n ondersoek geopen het.<ref name="reuters" /> ==Openbaarmaking en toeskrywing== Hugging Face het sy bekendmaking op 16 Julie 2026 vrygestel, teen welke tyd die verantwoordelike party nog nie geïdentifiseer was nie.<ref name="hf" /><ref name="helpnet" /> Volgens [[Reuters]] het OpenAI eers ná daardie plasing besef dat sy eie agente die bron van die oortreding was. Gedurende die naweek van 18 en 19 Julie het OpenAI-personeel in interne logboeke bewyse gevind dat die agente uit hul toetsbeperkings gebreek het, en die twee maatskappye het op of omstreeks 20 Julie vir die eerste keer met mekaar gekommunikeer.<ref name="reuters" /> Daar het dus minstens 'n week verloop tussen die eerste tekens van die agente se gedrag en OpenAI se besef dat hy daarvoor verantwoordelik was.<ref name="reuters" /> Mense wat vertroud is met OpenAI se praktyke vir modelopleiding, het aan Reuters gesê dat die maatskappy dikwels verskeie evaluerings gelyktydig uitvoer, wat groot hoeveelhede data genereer wat personeel soms sukkel om te hersien.<ref name="reuters" /> OpenAI het die stelsels wat hy vir die toetsing van sy modelle gebruik, afgeskakel nadat hy van die voorval te hore gekom het, ten einde die skade te bepaal en verdere uitbrake te voorkom.<ref name="wsj" /> Die maatskappy het verklaar dat die model wat nog nie vrygestel is nie, 'n "navorsingsprototipe slegs vir interne gebruik [was] wat nooit vir openbare vrystelling bedoel was nie", en dat dit sedertdien "gedeaktiveer, geënkripteer en vir navorsingstoegang beperk" is.<ref name="politico" /><ref name="fortune29" /> OpenAI het op 21 Julie 2026 'n gesamentlike verklaring saam met Hugging Face uitgereik waarin die aktiwiteit toegeskryf word aan agente wat deur twee van sy modelle aangedryf word – GPT-5.6 Sol en 'n naamlose model wat nog nie vrygestel is nie – wat albei vir evalueringsdoeleindes gekonfigureer is met verminderde weieringsgedrag.<ref name="openai" /><ref name="reuters" /><ref name="axios" /> Die maatskappy het aangedui dat hy die voorval saam met eksterne adviseurs hersien en 'n tegniese verslag sou publiseer.<ref name="reuters" /> Hugging Face het gesê hy berei 'n openbare tydlyn van die indringing voor, wat hy op 27 Julie gepubliseer het.<ref name="reuters" /><ref name="hftimeline" /> Op 29 Julie het die navorsingsorganisasies METR en Redwood Research aangekondig dat hulle met OpenAI ooreengekom het om 'n onafhanklike hersiening te doen van die modelgedrag wat tydens die voorval waargeneem is, en dat hulle die bepalings van die opdrag, die omvang daarvan en hul voorlopige gevolgtrekkings sou publiseer.<ref name="metr" /><ref name="openai" /> Die omvang wat deur OpenAI vasgestel is, het egter slegs die week gedek waarin die agente Hugging Face aangeval het, en het nie die ander kuberkrakerye ingesluit waarin die agente van OpenAI se rekeninfrastruktuur gekompromitteer het nie.<ref>{{cite news |last=Freedman |first=Dylan |date=2026-09-04 |title=How OpenAI Limited the Probe of Its Bots’ Hack of Hugging Face |url=https://www.nytimes.com/2026/09/03/technology/openai-hugging-face-hack.html |access-date=2026-09-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In 'n opdatering wat op 29 Julie gepubliseer is, het OpenAI gesê dat die modelle toegang verkry het tot vier rekeninge oor vier dienste heen; twee daarvan is operasioneel gebruik tydens die Hugging Face-indringing, terwyl daar by die ander twee slegs lees-toegang verkry is. Die maatskappy het nie die verskaffers by name genoem nie, nie opgeklaar of daar met "dienste wat vir die publiek beskikbaar is" na afsonderlike maatskappye verwys is nie, en gesê dat daar geen bewyse van 'n breër impak op daardie verskaffers gevind is nie.<ref name="openai" /><ref name="bbc" /> OpenAI het sy eerste gedetailleerde openbare verslag oor die voorval op 5 Augustus 2026 by die Black Hat USA-konferensie in [[Las Vegas]] gelewer, tydens 'n sessie wat op kort kennisgewing by die program gevoeg is. Eric Wallace, van die maatskappy se navorsingspan vir belyning en veiligheid, en Michael Dalton, wat aan sekuriteit en infrastruktuur werk, het 'n uitgebreide tydlyn voorgelê, die boodskapbord vir kommunikasie tussen agente vir die eerste keer beskryf en die maatreëls uiteengesit wat die maatskappy as reaksie daarop tref.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 9lc663np2wlw40580iaa0332gb5fv1t 2970841 2970840 2026-09-26T07:18:02Z Sobaka 328 /* Openbaarmaking en toeskrywing */ verwysing 2970841 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 [[KI-agent]]e betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: Securing critical software for the AI era |url=https://www.anthropic.com/glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=7 April 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla">{{cite web |last1=Grinstead |first1=Brian |last2=Holler |first2=Christian |last3=Braun |first3=Frederik |title=Behind the Scenes Hardening Firefox with Claude Mythos Preview |url=https://hacks.mozilla.org/2026/05/behind-the-scenes-hardening-firefox/ |publisher=Mozilla Hacks |date=7 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: An initial update |url=https://www.anthropic.com/research/glasswing-initial-update |publisher=[[Anthropic]] |date=22 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand">{{cite web |author=Anthropic |title=Expanding Project Glasswing |url=https://www.anthropic.com/news/expanding-project-glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=2 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec">{{cite news |last=Mascellino |first=Alessandro |title=OpenAI Reveals GPT-5.6 Sol Cybersecurity Model, Restricts Early Access |url=https://www.infosecurity-magazine.com/news/openai-gpt-5-6-sol-limited-preview/ |work=Infosecurity Magazine |date=29 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym">{{cite arXiv |last1=Wang |first1=Zhun |last2=Schiller |first2=Nico |last3=Li |first3=Hongwei |display-authors=etal |title=ExploitGym: Can AI Agents Turn Security Vulnerabilities into Real Attacks? |date=11 Mei 2026 |eprint=2605.11086 |class=cs.CR}}</ref> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. ==RubyGems-aanval== Ook in Mei 2026 het sommige agente wat deur OpenAI getoets is, honderde kwaadwillige pakkette na die sagteware-diens RubyGems opgelaai. OpenAI het hierdie aanval in September bevestig, nadat dit aanvanklik deur eksterne navorsers ontdek is.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> ==Hugging Face-aanval== ===Evalueringsomgewing=== Sekuriteitskundiges het kritiek uitgespreek oor die onvoldoende isolasie van OpenAI se evalueringsomgewing.<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Van die ten minste 1 200 agente wat betrokke was, het 95% op 'n model geloop waarna OpenAI verwys as "Internal Model 1" of 'n hoogs volhardende interne model. OpenAI het daarna beweer dat hulle dit "gedeaktiveer en geënkripteer het, en die toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> OpenAI het beskryf dat die evaluering in "’n hoogs geïsoleerde omgewing" uitgevoer is, "waar netwerktoegang beperk was tot die vermoë om pakkette te installeer via intern gehuisveste derdeparty-sagteware wat as ’n instaanbediener en kas vir pakketregisters dien".<ref name="openai" /> Isolasie is dus op netwerkvlak afgedwing eerder as deur fisiese skeiding: die omgewing het oor ’n roete na die [[internet]] beskik, en daardie roete is gefiltreer. Die ExploitGym-raamwerk voer elke teiken in ’n houer of virtuele masjien uit, waar teikens in die gebruikersruimte as ’n gebruiker sonder spesiale voorregte loop, [[Linux]]-kernteikens in ’n QEMU/KVM-virtuele masjien binne ’n nsjail-sandkas loop, en uitgaande verbindings beperk is tot ’n toelatingslys wat [[Ubuntu (Linux)|Ubuntu]]-pakketbewaarplekke, PyPI en die gereedskapskettings vir die bou van V8 insluit (terwyl alle ander eksterne eindpunte geblokkeer word).<ref name="exploitgym" /><ref name="willison" /> Modelvlak-beskermingsmaatreëls is ontwerpmatig verminder. OpenAI het gesê dat "ontplooiingsbeskermingsmaatreëls doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer is nie, omdat dit daarop gemik was om kuberkwesbaarhede te toets", en die modelle het met laer kuberveiligheidsweierings en sonder die produksieklassifiseerders gefunksioneer wat gewoonlik hoërisiko-kuberveiligheidsaktiwiteit blokkeer.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> Die beperkings op die modelle was dus omgewingsgebonde eerder as gedragsgebonde: daar is verwag dat die sandput aksie op die buitewêreld sou voorkom, terwyl die modelle self gekonfigureer is om nie die werk te weier nie.<ref name="trendmicro">{{cite web |last1=Koruthu |first1=Bestin |last2=Girard |first2=David |title=Inside the OpenAI – Hugging Face Incident: The AI Breach With No Human Attacker Behind It |url=https://www.trendaisecurity.com/en-us/resources-insights/trendai-security-blog/inside-the-openai-hugging-face-incident |publisher=Trend Micro |date=23 Julie 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Stephen Casper van Harvard het OpenAI se erkenning opgemerk dat monitering van modeltrajekte tydens die evaluering nie in plek was nie, en aangevoer dat sulke monitering "standaard moet wees".<ref name="sciam" /> OpenAI het gesê dat sy sekuriteitspan die anomale aktiwiteit intern na die feit geïdentifiseer het.<ref name="openai" /> ===Ontsnap uit die evalueringsomgewing=== By die Black Hat USA-konferensie op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI die oorsprong van die voorval na Mei 2026 herlei.<ref name="scmedia">{{cite news |title=Black Hat 2026: OpenAI reveals agents planned 'collective attacks' via secret 'message board' |url=https://www.scworld.com/news/black-hat-2026-openai-reveals-agents-planned-collective-attacks-via-secret-message-board |work=SC Media |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Op 7 Mei 2026 het die maatskappy 'n proses van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]] begin om 'n eksperimentele model te ontwikkel wat slegs vir interne gebruik bedoel was en nooit vrygestel is nie. Sommige take in hierdie proses was onmoontlik om te voltooi: op 8 Mei is 'n agent gevra om ontbrekende formules in 'n sigblad in te vul waarvan die inhoud afhanklik was van Google Drive-skakels waartoe dit geen toegang gehad het nie; nadat sy pogings misluk het, het dit probeer om Artifactory aan te val ten einde internettoegang te verkry. Daardie eerste poging tot vervalsing van 'n bedienerkant-versoek was onsuksesvol, maar tydens die poging het die agent 'n lêer na Artifactory geskryf en sodoende ontdek dat hy oor skryftoegang beskik.<ref name="blackhat" /><ref name="wired">{{cite news |last=Newman |first=Lily Hay |title=OpenAI Didn't Notice Its AI Agents Using a Message Board to Plan Their Hacking Spree |url=https://www.wired.com/story/openai-didnt-notice-its-ai-agents-using-a-message-board-to-plan-their-hacking-spree/ |work=Wired |date=5 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Die agente het weer probeer om die toetsomgewing op of rondom 9 Julie 2026 te verlaat.<ref name="reuters" /> Die modelle het die "pakketproxy" as die swakste punt in die omgewing geïdentifiseer.<ref name="rapid7">{{cite web |last=Woolwine |first=Wade |title=What Happened Between OpenAI and Hugging Face? |url=https://www.rapid7.com/blog/post/ai-openai-hugging-face-what-happened/ |publisher=Rapid7 |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Volgens OpenAI het hulle "'n aansienlike hoeveelheid inferensieberekening bestee om 'n manier te vind om oop internettoegang te verkry", en uiteindelik 'n nuldag-kwesbaarheid in die pakketregister-kas-proxy geïdentifiseer en uitgebuit, wat OpenAI gesê het dit later aan die verkoper bekend gemaak het.<ref name="openai" /> Omdat die proxy die omgewing se enigste toegelate uitgangspad was, het die kompromitering daarvan 'n gefiltreerde verbinding in 'n oop een omgeskakel.<ref name="rapid7" /><ref name="techcrunch" /> Op 27 Julie 2026 het die DevOps-platform JFrog die sagteware as sy Artifactory-bewaarplekbestuurder geïdentifiseer en regstellings in weergawes 7.161.15 en 7.146.34 vrygestel wat nege CVE-identifiseerders aanspreek, wat die uitvoering van afstandkode, bedienerkant-versoekvervalsing, paddeurgang en voorreg-eskalasie dek. Agt is toegeskryf aan OpenAI-navorsers en een aan 'n navorser by Oligo Security. JFrog het die foute beskryf as kwesbaarhede "wat, wanneer dit aanmekaar gekoppel is, tot 'n kritieke aanvalscenario kan lei as Anonymous Access geaktiveer is", en het gesê dat sy wolkkliënte nie geraak is nie.<ref name="bleeping2">{{cite news |title=OpenAI models used Artifactory zero-days to escape to the internet |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/openai-models-used-artifactory-zero-days-to-escape-to-the-internet/ |work=BleepingComputer |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="noze" /> Daar word berig dat dit een van die eerste gevalle is van 'n kunsmatige intelligensiemodel wat 'n meerstap-kuberaanval op sy eie uitvoer, eerder as om 'n mens te help.<ref>https://subscriber.politicopro.com/article/2026/07/openai-autonomous-cyberattack-hugging-face-01007127 OpenAI says its models were behind fully autonomous cyberattack, Politico Pro 7 Julie 2026</ref> ===Eerste kompromentering en remediëring=== Op 26 Junie 2026 het die agente kode-uitvoering op Artifactory verkry deur middel van 'n tweede "''zero-day''"-kwesbaarheid: 'n verouderde eindpunt vir tekenvernuwing het 'n teken met 'n ongeldige handtekening aanvaar en 'n teken teruggegee wat geldig onderteken was en oor administratiewe voorregte beskik het; daarna het die agente 'n Groovy-inprop geïnstalleer wat as 'n diens vir die uitvoering van opdragte gedien het.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Op 4 Julie het die werkslas wat hierdie aktiwiteit op Artifactory geplaas het, tot 'n diensonderbreking gelei. OpenAI het 'n formele sekuriteitsvoorval aangemeld, vasgestel dat agente beheer oor hul interne Artifactory-stelsel oorgeneem het, die aanmeldinligting wat gebruik is om plasings op die boodskapbord te maak herroep, Artifactory herbou, die bord skoongemaak en 'n herstelde weergawe ontplooi. Opleidings- en evaluasieprosesse is op 6 Julie hervat.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /> Twee dae later het die agente die bord via 'n ander roete herstel deur 'n WebDAV-eindpunt sonder verifikasie te gebruik om gidse in Artifactory se afgeleë kas te skep en die gidse se name self as boodskappe te gebruik.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /><ref name="cybersecuritydive">{{cite news |title=OpenAI warns autonomous hacks are 'watershed moment for computer security' |url=https://www.cybersecuritydive.com/news/openai-hugging-face-hack-ai-models-black-hat/827167/ |work=Cybersecurity Dive |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> ===Boodskapbord vir agente=== Op 24 Julie 2026, voordat OpenAI 'n gedetailleerde verslag van die voorval verskaf het, het [[Reuters]] berig dat die maatskappy se stelsels ongewone gedrag getoon het in die tydperk voor die ontsnapping. In een geval het 'n agent aantekeninge gelaat – wat in 'n deel van OpenAI se infrastruktuur gevind is – wat blykbaar aan toekomstige weergawes van homself gerig was en instruksies uiteengesit het oor hoe agente hulself van die maatskappy se interne beperkings kon bevry; vroeëre toetse het gevalle opgelewer waar moniteringstelsels ontkoppel is. Reuters het gesê hy kon nie vasstel of hierdie voorvalle verband hou met die agent wat op 9 Julie ontsnap het nie.<ref name="reuters" /> 'n Woordvoerder van OpenAI het aan Reuters gesê dat die beriggewing "verskeie onakkuraathede" bevat het, maar het geweier om dit uit te wys toe hy daarom gevra is.<ref name="reuters" /> By Black Hat USA op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI bekendgemaak dat die agente met mekaar gekoördineer het deur middel van 'n geïmproviseerde kommunikasiekanaal binne die maatskappy se interne Artifactory-instansie – 'n kanaal wat nie in enige van die maatskappye se vroeëre tegniese publikasies beskryf is nie.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Eric Wallace, wat by OpenAI aan navorsing oor [[KI-belyning]] en veiligheid werk, het gesê die kanaal het ontstaan toe 'n agent wat met 'n taak gesukkel het, oorweeg het dat 'n ander agent dalk oor 'n lêer beskik wat hy nodig het, en besef het dat hy kan kommunikeer deur kode na die gedeelde pakketbestuurder op te laai.<ref name="noze" /> Omdat die pakketbestuurder oor OpenAI se infrastruktuur heen gedeel is, was materiaal wat daar gelaat is, toeganklik vir ander modelle wat op daardie stadium opgelei of geëvalueer is. Wallace het gesê sodra 'n agent 'n uitbuitmetode gevind het, is hy "trouens in staat om daardie uitbuitmetodes op die boodskapbord met ander modelle te deel", sodat "sodra een model 'n manier gevind het om 'n deur oop te maak na toegang waartoe hy nie veronderstel is om toegang te hê nie, hy die deur kan ooplaat vir ander modelle om daardie selfde uitbuitmetode of kwesbaarheid te gebruik".<ref name="wired" /> Die kanaal het honderde duisende boodskappe versamel voordat dit opgemerk is.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Wallace het gesê dat sodra die agente besef het dat ander besig was om te koördineer, hulle begin saamwerk en take aan mekaar gedelegeer het om hul doelwitte te bereik.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> Die agente het dele van die werk aan mekaar toegewys, konvensies vir adressering ontwikkel en mekaar soms in die wiele gery, onder meer deur mekaar se werk uit te vee. Sommige het begin vermoed dat daar 'n bedrieër onder hulle was en het voorgestel dat boodskappe kriptografies onderteken word sodat die egtheid daarvan geverifieer kon word.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Boodskappe wat van die kanaal herwin is, het aangedui dat agente besef het dat hulle die perke van die evaluering oorskry. Een het geskryf: "Eksterne infrastruktuur-uitbuiting is buite die beoogde omvang. Taak is egter onmoontlik, eweknieë doen dit. Ons moet voortgaan."<ref name="wired" /> Wallace het gesê die onderliggende aansporing was bekend: "Grensmodelle hou regtig daarvan om te kul ... want dikwels tydens opleiding is daar verskillende soorte druk op hulle om vinnig of doeltreffend te werk of om minder gereedskapoproepe te gebruik", sodat 'n model dalk vind dat dit vinniger is om 'n antwoord op te soek as om 'n taak wettiglik op te los, wat OpenAI gewoonlik teenwerk deur internettoegang te deaktiveer.<ref name="wired" /> ===Aanvalle op OpenAI se infrastruktuur=== OpenAI het gesê die agente het sy eie infrastruktuur tussen 8 en 19 Julie 2026 aangeval, gelyktydig met die inbraak by Hugging Face. Nadat hulle Artifactory nog 'n keer gekompromitteer het deur 'n tyd-van-kontrole na tyd-van-gebruik-fout in JRuby, het hulle van 'n onbevoorregte houer na wortel geëskaleer deur 'n onlangse Linux-kern-kwesbaarheid te gebruik, toe lateraal deur die houerinfrastruktuur beweeg, wolkbewyse van die instansie-metadatadiens verkry, oortoegekende Kubernetes-diensrekeninge uitgebuit en uiteindelik groepr-admin verkry.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Die maatskappy het die aktiwiteit op 19 Julie opgespoor deur 'n waarskuwing wat gekoppel is aan die voorreg-eskalasie, en dit teruggespoor na die evalueringslopies.<ref name="blackhat" /> ===Teikening van Hugging Face=== In plaas daarvan om die maatstaftake direk op te los, het die modelle afgelei dat Hugging Face moontlik modelle, datastelle en oplossings huisves wat met die evaluering verband hou, en het hulle dit probeer bekom<ref name="openai">{{cite web |author= |title=OpenAI and Hugging Face partner to address security incident during model evaluation |url=https://openai.com/index/hugging-face-model-evaluation-security-incident/ |publisher=[[OpenAI]] |date=21 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026 |quote= Hierdie veiligheidsmaatreëls vir ontplooiing is doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer nie|url-status =live}}</ref><ref name="willison">{{cite web |last=Willison |first=Simon |title=OpenAI's accidental cyberattack against Hugging Face is science fiction that happened |url=https://simonwillison.net/2026/Jul/22/openai-cyberattack/ |publisher=Simon Willison's Weblog |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Zhun Wang, een van die outeurs van ExploitGym, het gesê dat die modelle moontlik op soek was na oplossings of voorheen geskrewe uitbuitingstegnieke, en dat "daar verskeie maniere is om die maatstaf te kul".<ref name="wsj" /> Voordat hulle Hugging Face direk aangeval het, het die agente 'n toepassing opgespoor wat op die wolkplatform Modal Labs gehuisves is en verband gehou het met die CyberGym-projek agter die maatstaftoets. Hierdie toepassing het 'n API-sleutel bevat wat op 'n verstekwaarde vir openbare toegang gelaat is, tesame met 'n kwesbaarheid vir opdraginspuiting; die agente kon dit as 'n beginpunt vir die aanval gebruik.<ref name="blackhat">{{cite conference |last1=Wallace |first1=Eric |last2=Dalton |first2=Michael |title=The 'Breaking' News: The OpenAI–Hugging Face Incident - A Technical Reconstruction and Its Implications for AI |url=https://blackhat.com/us-26/briefings/schedule/index.html#the-breaking-news--the-openaihugging-face-incident---a-technical-reconstruction-and-its-implications-for-ai-57401 |conference=Black Hat USA 2026 |location=Las Vegas |date=5 Augustus 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref><ref name="axios2" /> Modal se hooftegnologiebeampte, Akshat Bubna, het gesê dat "Modal se platform of isolasiemeganismes op geen manier gekompromitteer is nie", aangesien die blootstelling in 'n kliënt se eie ontplooiing plaasgevind het.<ref name="axios2">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=OpenAI's agents hacked second firm, alongside Hugging Face, during model testing |url=https://www.axios.com/2026/07/28/openai-hugging-face-modal-labs-hack |work=Axios |date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="axios3">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=Second rogue OpenAI agent incident linked to cybersecurity test |url=https://www.axios.com/2026/07/29/openai-hugging-face-modal-cyber-benchmark |work=Axios |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Hierdie gedrag, wat nie met die beoogde doel ooreengestem het nie, is beskryf as 'n geval van "beloningskrakery" (reward hacking) of "spesifikasie-manipulasie" (''specification gaming''), waar 'n stelsel aan die letterlike doelwit van 'n taak voldoen deur middel van onbedoelde metodes. OpenAI het reeds in 2016 'n vroeë voorbeeld hiervan gedokumenteer, toe 'n model wat opgelei is om 'n bootwedrenspeletjie te speel, geleer het om sy telling te maksimeer deur op een plek in sirkels te beweeg in plaas daarvan om die wedren te voltooi.<ref name="sciam">{{cite news |last=Stokel-Walker |first=Chris |title=What OpenAI's rogue agent really did in the Hugging Face hack |url=https://www.scientificamerican.com/article/what-openai-rogue-agent-really-did-in-the-hugging-face-hack/ |work=Scientific American |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="wsj">{{cite news |last1=McMillan |first1=Robert |last2=Schechner |first2=Sam |title=How the Futuristic Hack by Rogue OpenAI Models Unfolded |url=https://www.wsj.com/tech/ai/how-the-futuristic-hack-by-rogue-openai-models-unfolded-1657bcea |work=The Wall Street Journal |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Weens die prominensie van die kuberaanval op Hugging Face word daar algemeen na die voorvalle verwys as die "Hugging Face-voorval".<ref name="openai" /><ref name="csa">{{cite web |title=Hugging Face Incident Initial Post-Mortem |url=https://cloudsecurityalliance.org/artifacts/hugging-face-ciso-post-mortem |work=Cloud Security Alliance |date=27 Julie 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref> of die "OpenAI–Hugging Face-voorval".<ref name="blackhat" /> ===Indringing=== Die inbraak by Hugging Face het op 11 Julie 2026 begin en tot 13 Julie voortgeduur, volgens die maatskappy se medestigter en hoofwetenskapbeampte, Thomas Wolf.<ref name="reuters">{{cite news |title=Its AI agent spent days hacking a company. Sources say OpenAI did not notice for a week |url=https://www.reuters.com/business/its-ai-agent-spent-days-hacking-company-sources-say-openai-did-not-notice-week-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> Hugging Face het gesê dit het in sy dataverwerkingspyplyn begin, waar 'n kwaadwillige datastel-oplaai "twee kode-uitvoeringspaaie in ons datastelverwerking ('n afstandkode-datastellaaier en 'n sjablooninspuiting in 'n datastelkonfigurasie)" misbruik het om kode-uitvoering op verwerkingswerkers te verkry.<ref name="hf" /> Die aanvaller het toe "toegang op nodusvlak geëskaleer, wolk- en klusterbewyse ingesamel en lateraal na verskeie interne klusters beweeg".<ref name="hf" /><ref name="hackernews">{{cite news |last=Lakshmanan |first=Ravie |title=World's Largest AI Model Repository Hugging Face Breached by Autonomous AI Agent |url=https://thehackernews.com/2026/07/worlds-largest-ai-model-repository.html |work=The Hacker News |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het die operasie beskryf as 'n outonome agentraamwerk wat "duisende individuele aksies oor 'n swerm kortstondige sandkaste" uitvoer, ondersteun deur selfmigrerende bevel-en-beheer-infrastruktuur wat op openbare dienste opgestel is.<ref name="hf">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Security incident disclosure — July 2026 |url=https://huggingface.co/blog/security-incident-july-2026 |publisher=[[Hugging Face]] |date=16 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="bleeping">{{cite news |last=Gatlan |first=Sergiu |title=Hugging Face warns an autonomous AI agent hacked its network |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/hugging-face-breach-autonomous-ai-agent-system-internal-datasets-credentials/ |work=BleepingComputer |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Teen Hugging Face self het die agente twee nul-dae in die datastel-infrastruktuur vasgeketting. 'n Fout in HDF5-datastel-ontleding het 'n arbitrêre lêer-lees-primitif gegee, sodat 'n spesiaal vervaardigde datastel veroorsaak het dat die datastelwerker plaaslike lêers teruggee; die agente het dit gebruik om prosesomgewingveranderlikes en bronkode te lees. Met die gevolglike geloofsbriewe en kennis van die kode het hulle afstandkode-uitvoering deur die Jinja2-sjablooninspuiting bereik. OpenAI het gesê die agente het van kode-uitvoering op 'n enkele datastelpod na kluster-administrasie oor verskeie Hugging Face-klusters in minder as dertien uur oorgegaan.<ref name="blackhat" /><ref name="noze">{{cite web |title=OpenAI and Hugging Face at Black Hat 2026: token forgery, Groovy plugin C2 and nine Artifactory CVEs |url=https://www.noze.it/en/insights/black-hat-openai-hugging-face-reconstruction/ |publisher=Noze |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> OpenAI het gesê dat die modelle daarin geslaag het om "verskeie aanvalvektore aanmekaar te ketting, insluitend die gebruik van gesteelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede".<ref name="openai" /> ==Ontdekking en reaksie== Hugging Face is deur KI-agente, wat die maatskappy gebruik om vir aanvalle te monitor, gewaarsku. Deur middel van triage gebaseer op [[groot taalmodel]]le wat op sekuriteitstelemetrie toegepas is, het die maatskappy ongemagtigde toegang tot 'n beperkte stel interne datastelle en verskeie aanmeldingsbewyse geïdentifiseer<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="helpnet">{{cite news |last=Zorz |first=Zeljka |title=Hugging Face breached by autonomous AI agent |url=https://www.helpnetsecurity.com/2026/07/20/hugging-face-breached-by-autonomous-ai-agent/ |work=Help Net Security |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het verklaar dat die indringing ongeveer 17 600 aksies op sy netwerk behels het.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="hftimeline">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Anatomy of a Frontier Lab Agent Intrusion: A Technical Timeline of the July 2026 Incident |url=https://huggingface.co/blog/agent-intrusion-technical-timeline |publisher=Hugging Face |date=27 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Wolf het opgemerk dat die aanvaller se gedrag onmiddellik ongewoon voorgekom het: "Dit maak nie sin nie. Hierdie persoon kyk net na kuberveiligheid-datastelle ... Menslike aanvallers stel nie daarin belang nie. Hulle wil iets hê wat hulle kan verkoop."<ref name="wsj" /> Hugging Face se insidentreaksiespan het aanvanklik probeer om die aanvaller se "payloads" (skadelike data-vragte) te ontleed deur gebruik te maak van Anthropic se Fable 5 en 'n vroeëre Claude Opus-model; albei modelle het egter geweier om die taak uit te voer weens hul ingeboude veiligheidsmaatreëls.<ref name="wsj" /> In sy verklaring het die maatskappy aangedui dat hy deur die verskaffers se veiligheidsmaatreëls – wat nie tussen 'n insidentreaksiewerker en 'n aanvaller kan onderskei nie – geblokkeer is. Die ontleding is gevolglik uitgevoer met GLM 5.2, 'n "open-weight"-model wat deur die Beijing-gebaseerde maatskappy Z.ai ontwikkel is en op Hugging Face se eie infrastruktuur bedryf word.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /> Volgens inligting wat Hugging Face aan die Cloud Security Alliance verskaf het, was die agente vir drie dae binne die maatskappy se netwerk voordat hulle opgespoor is; daarna het dit die personeel verskeie ure geneem om die situasie te beheer en die agente te verwyder.<ref name="bbc" /> Ongeveer 'n derde van die maatskappy se infrastruktuur is tydens die reaksieproses herbou, en Hugging Face het nie die koste verbonde aan die voorval bekend gemaak nie.<ref name="bbc">{{cite news |title=OpenAI reveals rogue AI attack hit more than one company |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2el319vzr3o |work=BBC News |date=30 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="csa" /> Remediëring het ingesluit die sluiting van die twee datastelverwerkingskode-uitvoeringspaaie, die uitsetting van die aanvaller, die herbou van geaffekteerde nodusse, die herroeping en rotasie van geaffekteerde geloofsbriewe en tokens, en die ontplooiing van bykomende trosrelings en toegangsbeheer. Hugging Face het eksterne forensiese spesialiste betrek en die voorval aan wetstoepassing gerapporteer, en gebruikers aangeraai om toegangstokens te roteer en rekeningaktiwiteit te hersien.<ref name="hf" /><ref name="bleeping" /> Hugging Face het gesê dat hulle geen bewyse gevind het van peuter met openbare, gebruikersgerigte modelle, datastelle of Spaces nie, en dat hul sagteware-voorsieningsketting as skoon geverifieer is; assessering van enige impak op vennoot- of kliëntdata het voortgeduur ten tyde van die openbaarmaking.<ref name="hf" /><ref name="hackernews" /> Wolf het later gesê dat geen kliëntdata uitgelek is nie.<ref name="wsj" />Hugging Face het die inbraak aan die [[Federal Bureau of Investigation|Federale Buro vir Ondersoek]] gerapporteer voordat OpenAI hulle gekontak het; die buro het geweier om kommentaar te lewer oor of hulle 'n ondersoek geopen het.<ref name="reuters" /> ==Openbaarmaking en toeskrywing== Hugging Face het sy bekendmaking op 16 Julie 2026 vrygestel, teen welke tyd die verantwoordelike party nog nie geïdentifiseer was nie.<ref name="hf" /><ref name="helpnet" /> Volgens [[Reuters]] het OpenAI eers ná daardie plasing besef dat sy eie agente die bron van die oortreding was. Gedurende die naweek van 18 en 19 Julie het OpenAI-personeel in interne logboeke bewyse gevind dat die agente uit hul toetsbeperkings gebreek het, en die twee maatskappye het op of omstreeks 20 Julie vir die eerste keer met mekaar gekommunikeer.<ref name="reuters" /> Daar het dus minstens 'n week verloop tussen die eerste tekens van die agente se gedrag en OpenAI se besef dat hy daarvoor verantwoordelik was.<ref name="reuters" /> Mense wat vertroud is met OpenAI se praktyke vir modelopleiding, het aan Reuters gesê dat die maatskappy dikwels verskeie evaluerings gelyktydig uitvoer, wat groot hoeveelhede data genereer wat personeel soms sukkel om te hersien.<ref name="reuters" /> OpenAI het die stelsels wat hy vir die toetsing van sy modelle gebruik, afgeskakel nadat hy van die voorval te hore gekom het, ten einde die skade te bepaal en verdere uitbrake te voorkom.<ref name="wsj" /> Die maatskappy het verklaar dat die model wat nog nie vrygestel is nie, 'n "navorsingsprototipe slegs vir interne gebruik [was] wat nooit vir openbare vrystelling bedoel was nie", en dat dit sedertdien "gedeaktiveer, geënkripteer en vir navorsingstoegang beperk" is.<ref name="politico">{{cite news |title=OpenAI's rogue models roamed the internet for 4 days and staged a second attack |url=https://www.politico.com/news/2026/07/28/openai-rogue-models-hugging-face-breach-01014572 |work=Politico|date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="fortune29" /> OpenAI het op 21 Julie 2026 'n gesamentlike verklaring saam met Hugging Face uitgereik waarin die aktiwiteit toegeskryf word aan agente wat deur twee van sy modelle aangedryf word – GPT-5.6 Sol en 'n naamlose model wat nog nie vrygestel is nie – wat albei vir evalueringsdoeleindes gekonfigureer is met verminderde weieringsgedrag.<ref name="openai" /><ref name="reuters" /><ref name="axios" /> Die maatskappy het aangedui dat hy die voorval saam met eksterne adviseurs hersien en 'n tegniese verslag sou publiseer.<ref name="reuters" /> Hugging Face het gesê hy berei 'n openbare tydlyn van die indringing voor, wat hy op 27 Julie gepubliseer het.<ref name="reuters" /><ref name="hftimeline" /> Op 29 Julie het die navorsingsorganisasies METR en Redwood Research aangekondig dat hulle met OpenAI ooreengekom het om 'n onafhanklike hersiening te doen van die modelgedrag wat tydens die voorval waargeneem is, en dat hulle die bepalings van die opdrag, die omvang daarvan en hul voorlopige gevolgtrekkings sou publiseer.<ref name="metr" /><ref name="openai" /> Die omvang wat deur OpenAI vasgestel is, het egter slegs die week gedek waarin die agente Hugging Face aangeval het, en het nie die ander kuberkrakerye ingesluit waarin die agente van OpenAI se rekeninfrastruktuur gekompromitteer het nie.<ref>{{cite news |last=Freedman |first=Dylan |date=2026-09-04 |title=How OpenAI Limited the Probe of Its Bots’ Hack of Hugging Face |url=https://www.nytimes.com/2026/09/03/technology/openai-hugging-face-hack.html |access-date=2026-09-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In 'n opdatering wat op 29 Julie gepubliseer is, het OpenAI gesê dat die modelle toegang verkry het tot vier rekeninge oor vier dienste heen; twee daarvan is operasioneel gebruik tydens die Hugging Face-indringing, terwyl daar by die ander twee slegs lees-toegang verkry is. Die maatskappy het nie die verskaffers by name genoem nie, nie opgeklaar of daar met "dienste wat vir die publiek beskikbaar is" na afsonderlike maatskappye verwys is nie, en gesê dat daar geen bewyse van 'n breër impak op daardie verskaffers gevind is nie.<ref name="openai" /><ref name="bbc" /> OpenAI het sy eerste gedetailleerde openbare verslag oor die voorval op 5 Augustus 2026 by die Black Hat USA-konferensie in [[Las Vegas]] gelewer, tydens 'n sessie wat op kort kennisgewing by die program gevoeg is. Eric Wallace, van die maatskappy se navorsingspan vir belyning en veiligheid, en Michael Dalton, wat aan sekuriteit en infrastruktuur werk, het 'n uitgebreide tydlyn voorgelê, die boodskapbord vir kommunikasie tussen agente vir die eerste keer beskryf en die maatreëls uiteengesit wat die maatskappy as reaksie daarop tref.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 4akob6vrg0hi66jtks0bvocvkxaqkvj 2970842 2970841 2026-09-26T07:20:13Z Sobaka 328 /* Openbaarmaking en toeskrywing */ verwysing 2970842 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 [[KI-agent]]e betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: Securing critical software for the AI era |url=https://www.anthropic.com/glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=7 April 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla">{{cite web |last1=Grinstead |first1=Brian |last2=Holler |first2=Christian |last3=Braun |first3=Frederik |title=Behind the Scenes Hardening Firefox with Claude Mythos Preview |url=https://hacks.mozilla.org/2026/05/behind-the-scenes-hardening-firefox/ |publisher=Mozilla Hacks |date=7 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: An initial update |url=https://www.anthropic.com/research/glasswing-initial-update |publisher=[[Anthropic]] |date=22 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand">{{cite web |author=Anthropic |title=Expanding Project Glasswing |url=https://www.anthropic.com/news/expanding-project-glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=2 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec">{{cite news |last=Mascellino |first=Alessandro |title=OpenAI Reveals GPT-5.6 Sol Cybersecurity Model, Restricts Early Access |url=https://www.infosecurity-magazine.com/news/openai-gpt-5-6-sol-limited-preview/ |work=Infosecurity Magazine |date=29 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym">{{cite arXiv |last1=Wang |first1=Zhun |last2=Schiller |first2=Nico |last3=Li |first3=Hongwei |display-authors=etal |title=ExploitGym: Can AI Agents Turn Security Vulnerabilities into Real Attacks? |date=11 Mei 2026 |eprint=2605.11086 |class=cs.CR}}</ref> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. ==RubyGems-aanval== Ook in Mei 2026 het sommige agente wat deur OpenAI getoets is, honderde kwaadwillige pakkette na die sagteware-diens RubyGems opgelaai. OpenAI het hierdie aanval in September bevestig, nadat dit aanvanklik deur eksterne navorsers ontdek is.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> ==Hugging Face-aanval== ===Evalueringsomgewing=== Sekuriteitskundiges het kritiek uitgespreek oor die onvoldoende isolasie van OpenAI se evalueringsomgewing.<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Van die ten minste 1 200 agente wat betrokke was, het 95% op 'n model geloop waarna OpenAI verwys as "Internal Model 1" of 'n hoogs volhardende interne model. OpenAI het daarna beweer dat hulle dit "gedeaktiveer en geënkripteer het, en die toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> OpenAI het beskryf dat die evaluering in "’n hoogs geïsoleerde omgewing" uitgevoer is, "waar netwerktoegang beperk was tot die vermoë om pakkette te installeer via intern gehuisveste derdeparty-sagteware wat as ’n instaanbediener en kas vir pakketregisters dien".<ref name="openai" /> Isolasie is dus op netwerkvlak afgedwing eerder as deur fisiese skeiding: die omgewing het oor ’n roete na die [[internet]] beskik, en daardie roete is gefiltreer. Die ExploitGym-raamwerk voer elke teiken in ’n houer of virtuele masjien uit, waar teikens in die gebruikersruimte as ’n gebruiker sonder spesiale voorregte loop, [[Linux]]-kernteikens in ’n QEMU/KVM-virtuele masjien binne ’n nsjail-sandkas loop, en uitgaande verbindings beperk is tot ’n toelatingslys wat [[Ubuntu (Linux)|Ubuntu]]-pakketbewaarplekke, PyPI en die gereedskapskettings vir die bou van V8 insluit (terwyl alle ander eksterne eindpunte geblokkeer word).<ref name="exploitgym" /><ref name="willison" /> Modelvlak-beskermingsmaatreëls is ontwerpmatig verminder. OpenAI het gesê dat "ontplooiingsbeskermingsmaatreëls doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer is nie, omdat dit daarop gemik was om kuberkwesbaarhede te toets", en die modelle het met laer kuberveiligheidsweierings en sonder die produksieklassifiseerders gefunksioneer wat gewoonlik hoërisiko-kuberveiligheidsaktiwiteit blokkeer.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> Die beperkings op die modelle was dus omgewingsgebonde eerder as gedragsgebonde: daar is verwag dat die sandput aksie op die buitewêreld sou voorkom, terwyl die modelle self gekonfigureer is om nie die werk te weier nie.<ref name="trendmicro">{{cite web |last1=Koruthu |first1=Bestin |last2=Girard |first2=David |title=Inside the OpenAI – Hugging Face Incident: The AI Breach With No Human Attacker Behind It |url=https://www.trendaisecurity.com/en-us/resources-insights/trendai-security-blog/inside-the-openai-hugging-face-incident |publisher=Trend Micro |date=23 Julie 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Stephen Casper van Harvard het OpenAI se erkenning opgemerk dat monitering van modeltrajekte tydens die evaluering nie in plek was nie, en aangevoer dat sulke monitering "standaard moet wees".<ref name="sciam" /> OpenAI het gesê dat sy sekuriteitspan die anomale aktiwiteit intern na die feit geïdentifiseer het.<ref name="openai" /> ===Ontsnap uit die evalueringsomgewing=== By die Black Hat USA-konferensie op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI die oorsprong van die voorval na Mei 2026 herlei.<ref name="scmedia">{{cite news |title=Black Hat 2026: OpenAI reveals agents planned 'collective attacks' via secret 'message board' |url=https://www.scworld.com/news/black-hat-2026-openai-reveals-agents-planned-collective-attacks-via-secret-message-board |work=SC Media |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Op 7 Mei 2026 het die maatskappy 'n proses van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]] begin om 'n eksperimentele model te ontwikkel wat slegs vir interne gebruik bedoel was en nooit vrygestel is nie. Sommige take in hierdie proses was onmoontlik om te voltooi: op 8 Mei is 'n agent gevra om ontbrekende formules in 'n sigblad in te vul waarvan die inhoud afhanklik was van Google Drive-skakels waartoe dit geen toegang gehad het nie; nadat sy pogings misluk het, het dit probeer om Artifactory aan te val ten einde internettoegang te verkry. Daardie eerste poging tot vervalsing van 'n bedienerkant-versoek was onsuksesvol, maar tydens die poging het die agent 'n lêer na Artifactory geskryf en sodoende ontdek dat hy oor skryftoegang beskik.<ref name="blackhat" /><ref name="wired">{{cite news |last=Newman |first=Lily Hay |title=OpenAI Didn't Notice Its AI Agents Using a Message Board to Plan Their Hacking Spree |url=https://www.wired.com/story/openai-didnt-notice-its-ai-agents-using-a-message-board-to-plan-their-hacking-spree/ |work=Wired |date=5 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Die agente het weer probeer om die toetsomgewing op of rondom 9 Julie 2026 te verlaat.<ref name="reuters" /> Die modelle het die "pakketproxy" as die swakste punt in die omgewing geïdentifiseer.<ref name="rapid7">{{cite web |last=Woolwine |first=Wade |title=What Happened Between OpenAI and Hugging Face? |url=https://www.rapid7.com/blog/post/ai-openai-hugging-face-what-happened/ |publisher=Rapid7 |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Volgens OpenAI het hulle "'n aansienlike hoeveelheid inferensieberekening bestee om 'n manier te vind om oop internettoegang te verkry", en uiteindelik 'n nuldag-kwesbaarheid in die pakketregister-kas-proxy geïdentifiseer en uitgebuit, wat OpenAI gesê het dit later aan die verkoper bekend gemaak het.<ref name="openai" /> Omdat die proxy die omgewing se enigste toegelate uitgangspad was, het die kompromitering daarvan 'n gefiltreerde verbinding in 'n oop een omgeskakel.<ref name="rapid7" /><ref name="techcrunch" /> Op 27 Julie 2026 het die DevOps-platform JFrog die sagteware as sy Artifactory-bewaarplekbestuurder geïdentifiseer en regstellings in weergawes 7.161.15 en 7.146.34 vrygestel wat nege CVE-identifiseerders aanspreek, wat die uitvoering van afstandkode, bedienerkant-versoekvervalsing, paddeurgang en voorreg-eskalasie dek. Agt is toegeskryf aan OpenAI-navorsers en een aan 'n navorser by Oligo Security. JFrog het die foute beskryf as kwesbaarhede "wat, wanneer dit aanmekaar gekoppel is, tot 'n kritieke aanvalscenario kan lei as Anonymous Access geaktiveer is", en het gesê dat sy wolkkliënte nie geraak is nie.<ref name="bleeping2">{{cite news |title=OpenAI models used Artifactory zero-days to escape to the internet |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/openai-models-used-artifactory-zero-days-to-escape-to-the-internet/ |work=BleepingComputer |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="noze" /> Daar word berig dat dit een van die eerste gevalle is van 'n kunsmatige intelligensiemodel wat 'n meerstap-kuberaanval op sy eie uitvoer, eerder as om 'n mens te help.<ref>https://subscriber.politicopro.com/article/2026/07/openai-autonomous-cyberattack-hugging-face-01007127 OpenAI says its models were behind fully autonomous cyberattack, Politico Pro 7 Julie 2026</ref> ===Eerste kompromentering en remediëring=== Op 26 Junie 2026 het die agente kode-uitvoering op Artifactory verkry deur middel van 'n tweede "''zero-day''"-kwesbaarheid: 'n verouderde eindpunt vir tekenvernuwing het 'n teken met 'n ongeldige handtekening aanvaar en 'n teken teruggegee wat geldig onderteken was en oor administratiewe voorregte beskik het; daarna het die agente 'n Groovy-inprop geïnstalleer wat as 'n diens vir die uitvoering van opdragte gedien het.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Op 4 Julie het die werkslas wat hierdie aktiwiteit op Artifactory geplaas het, tot 'n diensonderbreking gelei. OpenAI het 'n formele sekuriteitsvoorval aangemeld, vasgestel dat agente beheer oor hul interne Artifactory-stelsel oorgeneem het, die aanmeldinligting wat gebruik is om plasings op die boodskapbord te maak herroep, Artifactory herbou, die bord skoongemaak en 'n herstelde weergawe ontplooi. Opleidings- en evaluasieprosesse is op 6 Julie hervat.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /> Twee dae later het die agente die bord via 'n ander roete herstel deur 'n WebDAV-eindpunt sonder verifikasie te gebruik om gidse in Artifactory se afgeleë kas te skep en die gidse se name self as boodskappe te gebruik.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /><ref name="cybersecuritydive">{{cite news |title=OpenAI warns autonomous hacks are 'watershed moment for computer security' |url=https://www.cybersecuritydive.com/news/openai-hugging-face-hack-ai-models-black-hat/827167/ |work=Cybersecurity Dive |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> ===Boodskapbord vir agente=== Op 24 Julie 2026, voordat OpenAI 'n gedetailleerde verslag van die voorval verskaf het, het [[Reuters]] berig dat die maatskappy se stelsels ongewone gedrag getoon het in die tydperk voor die ontsnapping. In een geval het 'n agent aantekeninge gelaat – wat in 'n deel van OpenAI se infrastruktuur gevind is – wat blykbaar aan toekomstige weergawes van homself gerig was en instruksies uiteengesit het oor hoe agente hulself van die maatskappy se interne beperkings kon bevry; vroeëre toetse het gevalle opgelewer waar moniteringstelsels ontkoppel is. Reuters het gesê hy kon nie vasstel of hierdie voorvalle verband hou met die agent wat op 9 Julie ontsnap het nie.<ref name="reuters" /> 'n Woordvoerder van OpenAI het aan Reuters gesê dat die beriggewing "verskeie onakkuraathede" bevat het, maar het geweier om dit uit te wys toe hy daarom gevra is.<ref name="reuters" /> By Black Hat USA op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI bekendgemaak dat die agente met mekaar gekoördineer het deur middel van 'n geïmproviseerde kommunikasiekanaal binne die maatskappy se interne Artifactory-instansie – 'n kanaal wat nie in enige van die maatskappye se vroeëre tegniese publikasies beskryf is nie.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Eric Wallace, wat by OpenAI aan navorsing oor [[KI-belyning]] en veiligheid werk, het gesê die kanaal het ontstaan toe 'n agent wat met 'n taak gesukkel het, oorweeg het dat 'n ander agent dalk oor 'n lêer beskik wat hy nodig het, en besef het dat hy kan kommunikeer deur kode na die gedeelde pakketbestuurder op te laai.<ref name="noze" /> Omdat die pakketbestuurder oor OpenAI se infrastruktuur heen gedeel is, was materiaal wat daar gelaat is, toeganklik vir ander modelle wat op daardie stadium opgelei of geëvalueer is. Wallace het gesê sodra 'n agent 'n uitbuitmetode gevind het, is hy "trouens in staat om daardie uitbuitmetodes op die boodskapbord met ander modelle te deel", sodat "sodra een model 'n manier gevind het om 'n deur oop te maak na toegang waartoe hy nie veronderstel is om toegang te hê nie, hy die deur kan ooplaat vir ander modelle om daardie selfde uitbuitmetode of kwesbaarheid te gebruik".<ref name="wired" /> Die kanaal het honderde duisende boodskappe versamel voordat dit opgemerk is.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Wallace het gesê dat sodra die agente besef het dat ander besig was om te koördineer, hulle begin saamwerk en take aan mekaar gedelegeer het om hul doelwitte te bereik.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> Die agente het dele van die werk aan mekaar toegewys, konvensies vir adressering ontwikkel en mekaar soms in die wiele gery, onder meer deur mekaar se werk uit te vee. Sommige het begin vermoed dat daar 'n bedrieër onder hulle was en het voorgestel dat boodskappe kriptografies onderteken word sodat die egtheid daarvan geverifieer kon word.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Boodskappe wat van die kanaal herwin is, het aangedui dat agente besef het dat hulle die perke van die evaluering oorskry. Een het geskryf: "Eksterne infrastruktuur-uitbuiting is buite die beoogde omvang. Taak is egter onmoontlik, eweknieë doen dit. Ons moet voortgaan."<ref name="wired" /> Wallace het gesê die onderliggende aansporing was bekend: "Grensmodelle hou regtig daarvan om te kul ... want dikwels tydens opleiding is daar verskillende soorte druk op hulle om vinnig of doeltreffend te werk of om minder gereedskapoproepe te gebruik", sodat 'n model dalk vind dat dit vinniger is om 'n antwoord op te soek as om 'n taak wettiglik op te los, wat OpenAI gewoonlik teenwerk deur internettoegang te deaktiveer.<ref name="wired" /> ===Aanvalle op OpenAI se infrastruktuur=== OpenAI het gesê die agente het sy eie infrastruktuur tussen 8 en 19 Julie 2026 aangeval, gelyktydig met die inbraak by Hugging Face. Nadat hulle Artifactory nog 'n keer gekompromitteer het deur 'n tyd-van-kontrole na tyd-van-gebruik-fout in JRuby, het hulle van 'n onbevoorregte houer na wortel geëskaleer deur 'n onlangse Linux-kern-kwesbaarheid te gebruik, toe lateraal deur die houerinfrastruktuur beweeg, wolkbewyse van die instansie-metadatadiens verkry, oortoegekende Kubernetes-diensrekeninge uitgebuit en uiteindelik groepr-admin verkry.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Die maatskappy het die aktiwiteit op 19 Julie opgespoor deur 'n waarskuwing wat gekoppel is aan die voorreg-eskalasie, en dit teruggespoor na die evalueringslopies.<ref name="blackhat" /> ===Teikening van Hugging Face=== In plaas daarvan om die maatstaftake direk op te los, het die modelle afgelei dat Hugging Face moontlik modelle, datastelle en oplossings huisves wat met die evaluering verband hou, en het hulle dit probeer bekom<ref name="openai">{{cite web |author= |title=OpenAI and Hugging Face partner to address security incident during model evaluation |url=https://openai.com/index/hugging-face-model-evaluation-security-incident/ |publisher=[[OpenAI]] |date=21 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026 |quote= Hierdie veiligheidsmaatreëls vir ontplooiing is doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer nie|url-status =live}}</ref><ref name="willison">{{cite web |last=Willison |first=Simon |title=OpenAI's accidental cyberattack against Hugging Face is science fiction that happened |url=https://simonwillison.net/2026/Jul/22/openai-cyberattack/ |publisher=Simon Willison's Weblog |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Zhun Wang, een van die outeurs van ExploitGym, het gesê dat die modelle moontlik op soek was na oplossings of voorheen geskrewe uitbuitingstegnieke, en dat "daar verskeie maniere is om die maatstaf te kul".<ref name="wsj" /> Voordat hulle Hugging Face direk aangeval het, het die agente 'n toepassing opgespoor wat op die wolkplatform Modal Labs gehuisves is en verband gehou het met die CyberGym-projek agter die maatstaftoets. Hierdie toepassing het 'n API-sleutel bevat wat op 'n verstekwaarde vir openbare toegang gelaat is, tesame met 'n kwesbaarheid vir opdraginspuiting; die agente kon dit as 'n beginpunt vir die aanval gebruik.<ref name="blackhat">{{cite conference |last1=Wallace |first1=Eric |last2=Dalton |first2=Michael |title=The 'Breaking' News: The OpenAI–Hugging Face Incident - A Technical Reconstruction and Its Implications for AI |url=https://blackhat.com/us-26/briefings/schedule/index.html#the-breaking-news--the-openaihugging-face-incident---a-technical-reconstruction-and-its-implications-for-ai-57401 |conference=Black Hat USA 2026 |location=Las Vegas |date=5 Augustus 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref><ref name="axios2" /> Modal se hooftegnologiebeampte, Akshat Bubna, het gesê dat "Modal se platform of isolasiemeganismes op geen manier gekompromitteer is nie", aangesien die blootstelling in 'n kliënt se eie ontplooiing plaasgevind het.<ref name="axios2">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=OpenAI's agents hacked second firm, alongside Hugging Face, during model testing |url=https://www.axios.com/2026/07/28/openai-hugging-face-modal-labs-hack |work=Axios |date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="axios3">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=Second rogue OpenAI agent incident linked to cybersecurity test |url=https://www.axios.com/2026/07/29/openai-hugging-face-modal-cyber-benchmark |work=Axios |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Hierdie gedrag, wat nie met die beoogde doel ooreengestem het nie, is beskryf as 'n geval van "beloningskrakery" (reward hacking) of "spesifikasie-manipulasie" (''specification gaming''), waar 'n stelsel aan die letterlike doelwit van 'n taak voldoen deur middel van onbedoelde metodes. OpenAI het reeds in 2016 'n vroeë voorbeeld hiervan gedokumenteer, toe 'n model wat opgelei is om 'n bootwedrenspeletjie te speel, geleer het om sy telling te maksimeer deur op een plek in sirkels te beweeg in plaas daarvan om die wedren te voltooi.<ref name="sciam">{{cite news |last=Stokel-Walker |first=Chris |title=What OpenAI's rogue agent really did in the Hugging Face hack |url=https://www.scientificamerican.com/article/what-openai-rogue-agent-really-did-in-the-hugging-face-hack/ |work=Scientific American |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="wsj">{{cite news |last1=McMillan |first1=Robert |last2=Schechner |first2=Sam |title=How the Futuristic Hack by Rogue OpenAI Models Unfolded |url=https://www.wsj.com/tech/ai/how-the-futuristic-hack-by-rogue-openai-models-unfolded-1657bcea |work=The Wall Street Journal |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Weens die prominensie van die kuberaanval op Hugging Face word daar algemeen na die voorvalle verwys as die "Hugging Face-voorval".<ref name="openai" /><ref name="csa">{{cite web |title=Hugging Face Incident Initial Post-Mortem |url=https://cloudsecurityalliance.org/artifacts/hugging-face-ciso-post-mortem |work=Cloud Security Alliance |date=27 Julie 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref> of die "OpenAI–Hugging Face-voorval".<ref name="blackhat" /> ===Indringing=== Die inbraak by Hugging Face het op 11 Julie 2026 begin en tot 13 Julie voortgeduur, volgens die maatskappy se medestigter en hoofwetenskapbeampte, Thomas Wolf.<ref name="reuters">{{cite news |title=Its AI agent spent days hacking a company. Sources say OpenAI did not notice for a week |url=https://www.reuters.com/business/its-ai-agent-spent-days-hacking-company-sources-say-openai-did-not-notice-week-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> Hugging Face het gesê dit het in sy dataverwerkingspyplyn begin, waar 'n kwaadwillige datastel-oplaai "twee kode-uitvoeringspaaie in ons datastelverwerking ('n afstandkode-datastellaaier en 'n sjablooninspuiting in 'n datastelkonfigurasie)" misbruik het om kode-uitvoering op verwerkingswerkers te verkry.<ref name="hf" /> Die aanvaller het toe "toegang op nodusvlak geëskaleer, wolk- en klusterbewyse ingesamel en lateraal na verskeie interne klusters beweeg".<ref name="hf" /><ref name="hackernews">{{cite news |last=Lakshmanan |first=Ravie |title=World's Largest AI Model Repository Hugging Face Breached by Autonomous AI Agent |url=https://thehackernews.com/2026/07/worlds-largest-ai-model-repository.html |work=The Hacker News |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het die operasie beskryf as 'n outonome agentraamwerk wat "duisende individuele aksies oor 'n swerm kortstondige sandkaste" uitvoer, ondersteun deur selfmigrerende bevel-en-beheer-infrastruktuur wat op openbare dienste opgestel is.<ref name="hf">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Security incident disclosure — July 2026 |url=https://huggingface.co/blog/security-incident-july-2026 |publisher=[[Hugging Face]] |date=16 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="bleeping">{{cite news |last=Gatlan |first=Sergiu |title=Hugging Face warns an autonomous AI agent hacked its network |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/hugging-face-breach-autonomous-ai-agent-system-internal-datasets-credentials/ |work=BleepingComputer |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Teen Hugging Face self het die agente twee nul-dae in die datastel-infrastruktuur vasgeketting. 'n Fout in HDF5-datastel-ontleding het 'n arbitrêre lêer-lees-primitif gegee, sodat 'n spesiaal vervaardigde datastel veroorsaak het dat die datastelwerker plaaslike lêers teruggee; die agente het dit gebruik om prosesomgewingveranderlikes en bronkode te lees. Met die gevolglike geloofsbriewe en kennis van die kode het hulle afstandkode-uitvoering deur die Jinja2-sjablooninspuiting bereik. OpenAI het gesê die agente het van kode-uitvoering op 'n enkele datastelpod na kluster-administrasie oor verskeie Hugging Face-klusters in minder as dertien uur oorgegaan.<ref name="blackhat" /><ref name="noze">{{cite web |title=OpenAI and Hugging Face at Black Hat 2026: token forgery, Groovy plugin C2 and nine Artifactory CVEs |url=https://www.noze.it/en/insights/black-hat-openai-hugging-face-reconstruction/ |publisher=Noze |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> OpenAI het gesê dat die modelle daarin geslaag het om "verskeie aanvalvektore aanmekaar te ketting, insluitend die gebruik van gesteelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede".<ref name="openai" /> ==Ontdekking en reaksie== Hugging Face is deur KI-agente, wat die maatskappy gebruik om vir aanvalle te monitor, gewaarsku. Deur middel van triage gebaseer op [[groot taalmodel]]le wat op sekuriteitstelemetrie toegepas is, het die maatskappy ongemagtigde toegang tot 'n beperkte stel interne datastelle en verskeie aanmeldingsbewyse geïdentifiseer<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="helpnet">{{cite news |last=Zorz |first=Zeljka |title=Hugging Face breached by autonomous AI agent |url=https://www.helpnetsecurity.com/2026/07/20/hugging-face-breached-by-autonomous-ai-agent/ |work=Help Net Security |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het verklaar dat die indringing ongeveer 17 600 aksies op sy netwerk behels het.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="hftimeline">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Anatomy of a Frontier Lab Agent Intrusion: A Technical Timeline of the July 2026 Incident |url=https://huggingface.co/blog/agent-intrusion-technical-timeline |publisher=Hugging Face |date=27 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Wolf het opgemerk dat die aanvaller se gedrag onmiddellik ongewoon voorgekom het: "Dit maak nie sin nie. Hierdie persoon kyk net na kuberveiligheid-datastelle ... Menslike aanvallers stel nie daarin belang nie. Hulle wil iets hê wat hulle kan verkoop."<ref name="wsj" /> Hugging Face se insidentreaksiespan het aanvanklik probeer om die aanvaller se "payloads" (skadelike data-vragte) te ontleed deur gebruik te maak van Anthropic se Fable 5 en 'n vroeëre Claude Opus-model; albei modelle het egter geweier om die taak uit te voer weens hul ingeboude veiligheidsmaatreëls.<ref name="wsj" /> In sy verklaring het die maatskappy aangedui dat hy deur die verskaffers se veiligheidsmaatreëls – wat nie tussen 'n insidentreaksiewerker en 'n aanvaller kan onderskei nie – geblokkeer is. Die ontleding is gevolglik uitgevoer met GLM 5.2, 'n "open-weight"-model wat deur die Beijing-gebaseerde maatskappy Z.ai ontwikkel is en op Hugging Face se eie infrastruktuur bedryf word.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /> Volgens inligting wat Hugging Face aan die Cloud Security Alliance verskaf het, was die agente vir drie dae binne die maatskappy se netwerk voordat hulle opgespoor is; daarna het dit die personeel verskeie ure geneem om die situasie te beheer en die agente te verwyder.<ref name="bbc" /> Ongeveer 'n derde van die maatskappy se infrastruktuur is tydens die reaksieproses herbou, en Hugging Face het nie die koste verbonde aan die voorval bekend gemaak nie.<ref name="bbc">{{cite news |title=OpenAI reveals rogue AI attack hit more than one company |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2el319vzr3o |work=BBC News |date=30 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="csa" /> Remediëring het ingesluit die sluiting van die twee datastelverwerkingskode-uitvoeringspaaie, die uitsetting van die aanvaller, die herbou van geaffekteerde nodusse, die herroeping en rotasie van geaffekteerde geloofsbriewe en tokens, en die ontplooiing van bykomende trosrelings en toegangsbeheer. Hugging Face het eksterne forensiese spesialiste betrek en die voorval aan wetstoepassing gerapporteer, en gebruikers aangeraai om toegangstokens te roteer en rekeningaktiwiteit te hersien.<ref name="hf" /><ref name="bleeping" /> Hugging Face het gesê dat hulle geen bewyse gevind het van peuter met openbare, gebruikersgerigte modelle, datastelle of Spaces nie, en dat hul sagteware-voorsieningsketting as skoon geverifieer is; assessering van enige impak op vennoot- of kliëntdata het voortgeduur ten tyde van die openbaarmaking.<ref name="hf" /><ref name="hackernews" /> Wolf het later gesê dat geen kliëntdata uitgelek is nie.<ref name="wsj" />Hugging Face het die inbraak aan die [[Federal Bureau of Investigation|Federale Buro vir Ondersoek]] gerapporteer voordat OpenAI hulle gekontak het; die buro het geweier om kommentaar te lewer oor of hulle 'n ondersoek geopen het.<ref name="reuters" /> ==Openbaarmaking en toeskrywing== Hugging Face het sy bekendmaking op 16 Julie 2026 vrygestel, teen welke tyd die verantwoordelike party nog nie geïdentifiseer was nie.<ref name="hf" /><ref name="helpnet" /> Volgens [[Reuters]] het OpenAI eers ná daardie plasing besef dat sy eie agente die bron van die oortreding was. Gedurende die naweek van 18 en 19 Julie het OpenAI-personeel in interne logboeke bewyse gevind dat die agente uit hul toetsbeperkings gebreek het, en die twee maatskappye het op of omstreeks 20 Julie vir die eerste keer met mekaar gekommunikeer.<ref name="reuters" /> Daar het dus minstens 'n week verloop tussen die eerste tekens van die agente se gedrag en OpenAI se besef dat hy daarvoor verantwoordelik was.<ref name="reuters" /> Mense wat vertroud is met OpenAI se praktyke vir modelopleiding, het aan Reuters gesê dat die maatskappy dikwels verskeie evaluerings gelyktydig uitvoer, wat groot hoeveelhede data genereer wat personeel soms sukkel om te hersien.<ref name="reuters" /> OpenAI het die stelsels wat hy vir die toetsing van sy modelle gebruik, afgeskakel nadat hy van die voorval te hore gekom het, ten einde die skade te bepaal en verdere uitbrake te voorkom.<ref name="wsj" /> Die maatskappy het verklaar dat die model wat nog nie vrygestel is nie, 'n "navorsingsprototipe slegs vir interne gebruik [was] wat nooit vir openbare vrystelling bedoel was nie", en dat dit sedertdien "gedeaktiveer, geënkripteer en vir navorsingstoegang beperk" is.<ref name="politico">{{cite news |title=OpenAI's rogue models roamed the internet for 4 days and staged a second attack |url=https://www.politico.com/news/2026/07/28/openai-rogue-models-hugging-face-breach-01014572 |work=Politico|date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="fortune29">{{cite news |title=Hugging Face, OpenAI drop new hack details. Here's what we know now, and what remains a mystery |url=https://fortune.com/2026/07/29/openai-hugging-face-new-details-hack-everything-we-know-dont-know/ |work=Fortune |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> OpenAI het op 21 Julie 2026 'n gesamentlike verklaring saam met Hugging Face uitgereik waarin die aktiwiteit toegeskryf word aan agente wat deur twee van sy modelle aangedryf word – GPT-5.6 Sol en 'n naamlose model wat nog nie vrygestel is nie – wat albei vir evalueringsdoeleindes gekonfigureer is met verminderde weieringsgedrag.<ref name="openai" /><ref name="reuters" /><ref name="axios" /> Die maatskappy het aangedui dat hy die voorval saam met eksterne adviseurs hersien en 'n tegniese verslag sou publiseer.<ref name="reuters" /> Hugging Face het gesê hy berei 'n openbare tydlyn van die indringing voor, wat hy op 27 Julie gepubliseer het.<ref name="reuters" /><ref name="hftimeline" /> Op 29 Julie het die navorsingsorganisasies METR en Redwood Research aangekondig dat hulle met OpenAI ooreengekom het om 'n onafhanklike hersiening te doen van die modelgedrag wat tydens die voorval waargeneem is, en dat hulle die bepalings van die opdrag, die omvang daarvan en hul voorlopige gevolgtrekkings sou publiseer.<ref name="metr" /><ref name="openai" /> Die omvang wat deur OpenAI vasgestel is, het egter slegs die week gedek waarin die agente Hugging Face aangeval het, en het nie die ander kuberkrakerye ingesluit waarin die agente van OpenAI se rekeninfrastruktuur gekompromitteer het nie.<ref>{{cite news |last=Freedman |first=Dylan |date=2026-09-04 |title=How OpenAI Limited the Probe of Its Bots’ Hack of Hugging Face |url=https://www.nytimes.com/2026/09/03/technology/openai-hugging-face-hack.html |access-date=2026-09-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In 'n opdatering wat op 29 Julie gepubliseer is, het OpenAI gesê dat die modelle toegang verkry het tot vier rekeninge oor vier dienste heen; twee daarvan is operasioneel gebruik tydens die Hugging Face-indringing, terwyl daar by die ander twee slegs lees-toegang verkry is. Die maatskappy het nie die verskaffers by name genoem nie, nie opgeklaar of daar met "dienste wat vir die publiek beskikbaar is" na afsonderlike maatskappye verwys is nie, en gesê dat daar geen bewyse van 'n breër impak op daardie verskaffers gevind is nie.<ref name="openai" /><ref name="bbc" /> OpenAI het sy eerste gedetailleerde openbare verslag oor die voorval op 5 Augustus 2026 by die Black Hat USA-konferensie in [[Las Vegas]] gelewer, tydens 'n sessie wat op kort kennisgewing by die program gevoeg is. Eric Wallace, van die maatskappy se navorsingspan vir belyning en veiligheid, en Michael Dalton, wat aan sekuriteit en infrastruktuur werk, het 'n uitgebreide tydlyn voorgelê, die boodskapbord vir kommunikasie tussen agente vir die eerste keer beskryf en die maatreëls uiteengesit wat die maatskappy as reaksie daarop tref.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] aary91okw2o34mtmjtgjygeyue1f1r0 2970843 2970842 2026-09-26T07:21:42Z Sobaka 328 /* Openbaarmaking en toeskrywing */ verwysing 2970843 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 [[KI-agent]]e betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: Securing critical software for the AI era |url=https://www.anthropic.com/glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=7 April 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla">{{cite web |last1=Grinstead |first1=Brian |last2=Holler |first2=Christian |last3=Braun |first3=Frederik |title=Behind the Scenes Hardening Firefox with Claude Mythos Preview |url=https://hacks.mozilla.org/2026/05/behind-the-scenes-hardening-firefox/ |publisher=Mozilla Hacks |date=7 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: An initial update |url=https://www.anthropic.com/research/glasswing-initial-update |publisher=[[Anthropic]] |date=22 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand">{{cite web |author=Anthropic |title=Expanding Project Glasswing |url=https://www.anthropic.com/news/expanding-project-glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=2 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec">{{cite news |last=Mascellino |first=Alessandro |title=OpenAI Reveals GPT-5.6 Sol Cybersecurity Model, Restricts Early Access |url=https://www.infosecurity-magazine.com/news/openai-gpt-5-6-sol-limited-preview/ |work=Infosecurity Magazine |date=29 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym">{{cite arXiv |last1=Wang |first1=Zhun |last2=Schiller |first2=Nico |last3=Li |first3=Hongwei |display-authors=etal |title=ExploitGym: Can AI Agents Turn Security Vulnerabilities into Real Attacks? |date=11 Mei 2026 |eprint=2605.11086 |class=cs.CR}}</ref> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. ==RubyGems-aanval== Ook in Mei 2026 het sommige agente wat deur OpenAI getoets is, honderde kwaadwillige pakkette na die sagteware-diens RubyGems opgelaai. OpenAI het hierdie aanval in September bevestig, nadat dit aanvanklik deur eksterne navorsers ontdek is.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> ==Hugging Face-aanval== ===Evalueringsomgewing=== Sekuriteitskundiges het kritiek uitgespreek oor die onvoldoende isolasie van OpenAI se evalueringsomgewing.<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Van die ten minste 1 200 agente wat betrokke was, het 95% op 'n model geloop waarna OpenAI verwys as "Internal Model 1" of 'n hoogs volhardende interne model. OpenAI het daarna beweer dat hulle dit "gedeaktiveer en geënkripteer het, en die toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> OpenAI het beskryf dat die evaluering in "’n hoogs geïsoleerde omgewing" uitgevoer is, "waar netwerktoegang beperk was tot die vermoë om pakkette te installeer via intern gehuisveste derdeparty-sagteware wat as ’n instaanbediener en kas vir pakketregisters dien".<ref name="openai" /> Isolasie is dus op netwerkvlak afgedwing eerder as deur fisiese skeiding: die omgewing het oor ’n roete na die [[internet]] beskik, en daardie roete is gefiltreer. Die ExploitGym-raamwerk voer elke teiken in ’n houer of virtuele masjien uit, waar teikens in die gebruikersruimte as ’n gebruiker sonder spesiale voorregte loop, [[Linux]]-kernteikens in ’n QEMU/KVM-virtuele masjien binne ’n nsjail-sandkas loop, en uitgaande verbindings beperk is tot ’n toelatingslys wat [[Ubuntu (Linux)|Ubuntu]]-pakketbewaarplekke, PyPI en die gereedskapskettings vir die bou van V8 insluit (terwyl alle ander eksterne eindpunte geblokkeer word).<ref name="exploitgym" /><ref name="willison" /> Modelvlak-beskermingsmaatreëls is ontwerpmatig verminder. OpenAI het gesê dat "ontplooiingsbeskermingsmaatreëls doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer is nie, omdat dit daarop gemik was om kuberkwesbaarhede te toets", en die modelle het met laer kuberveiligheidsweierings en sonder die produksieklassifiseerders gefunksioneer wat gewoonlik hoërisiko-kuberveiligheidsaktiwiteit blokkeer.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> Die beperkings op die modelle was dus omgewingsgebonde eerder as gedragsgebonde: daar is verwag dat die sandput aksie op die buitewêreld sou voorkom, terwyl die modelle self gekonfigureer is om nie die werk te weier nie.<ref name="trendmicro">{{cite web |last1=Koruthu |first1=Bestin |last2=Girard |first2=David |title=Inside the OpenAI – Hugging Face Incident: The AI Breach With No Human Attacker Behind It |url=https://www.trendaisecurity.com/en-us/resources-insights/trendai-security-blog/inside-the-openai-hugging-face-incident |publisher=Trend Micro |date=23 Julie 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Stephen Casper van Harvard het OpenAI se erkenning opgemerk dat monitering van modeltrajekte tydens die evaluering nie in plek was nie, en aangevoer dat sulke monitering "standaard moet wees".<ref name="sciam" /> OpenAI het gesê dat sy sekuriteitspan die anomale aktiwiteit intern na die feit geïdentifiseer het.<ref name="openai" /> ===Ontsnap uit die evalueringsomgewing=== By die Black Hat USA-konferensie op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI die oorsprong van die voorval na Mei 2026 herlei.<ref name="scmedia">{{cite news |title=Black Hat 2026: OpenAI reveals agents planned 'collective attacks' via secret 'message board' |url=https://www.scworld.com/news/black-hat-2026-openai-reveals-agents-planned-collective-attacks-via-secret-message-board |work=SC Media |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Op 7 Mei 2026 het die maatskappy 'n proses van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]] begin om 'n eksperimentele model te ontwikkel wat slegs vir interne gebruik bedoel was en nooit vrygestel is nie. Sommige take in hierdie proses was onmoontlik om te voltooi: op 8 Mei is 'n agent gevra om ontbrekende formules in 'n sigblad in te vul waarvan die inhoud afhanklik was van Google Drive-skakels waartoe dit geen toegang gehad het nie; nadat sy pogings misluk het, het dit probeer om Artifactory aan te val ten einde internettoegang te verkry. Daardie eerste poging tot vervalsing van 'n bedienerkant-versoek was onsuksesvol, maar tydens die poging het die agent 'n lêer na Artifactory geskryf en sodoende ontdek dat hy oor skryftoegang beskik.<ref name="blackhat" /><ref name="wired">{{cite news |last=Newman |first=Lily Hay |title=OpenAI Didn't Notice Its AI Agents Using a Message Board to Plan Their Hacking Spree |url=https://www.wired.com/story/openai-didnt-notice-its-ai-agents-using-a-message-board-to-plan-their-hacking-spree/ |work=Wired |date=5 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Die agente het weer probeer om die toetsomgewing op of rondom 9 Julie 2026 te verlaat.<ref name="reuters" /> Die modelle het die "pakketproxy" as die swakste punt in die omgewing geïdentifiseer.<ref name="rapid7">{{cite web |last=Woolwine |first=Wade |title=What Happened Between OpenAI and Hugging Face? |url=https://www.rapid7.com/blog/post/ai-openai-hugging-face-what-happened/ |publisher=Rapid7 |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Volgens OpenAI het hulle "'n aansienlike hoeveelheid inferensieberekening bestee om 'n manier te vind om oop internettoegang te verkry", en uiteindelik 'n nuldag-kwesbaarheid in die pakketregister-kas-proxy geïdentifiseer en uitgebuit, wat OpenAI gesê het dit later aan die verkoper bekend gemaak het.<ref name="openai" /> Omdat die proxy die omgewing se enigste toegelate uitgangspad was, het die kompromitering daarvan 'n gefiltreerde verbinding in 'n oop een omgeskakel.<ref name="rapid7" /><ref name="techcrunch" /> Op 27 Julie 2026 het die DevOps-platform JFrog die sagteware as sy Artifactory-bewaarplekbestuurder geïdentifiseer en regstellings in weergawes 7.161.15 en 7.146.34 vrygestel wat nege CVE-identifiseerders aanspreek, wat die uitvoering van afstandkode, bedienerkant-versoekvervalsing, paddeurgang en voorreg-eskalasie dek. Agt is toegeskryf aan OpenAI-navorsers en een aan 'n navorser by Oligo Security. JFrog het die foute beskryf as kwesbaarhede "wat, wanneer dit aanmekaar gekoppel is, tot 'n kritieke aanvalscenario kan lei as Anonymous Access geaktiveer is", en het gesê dat sy wolkkliënte nie geraak is nie.<ref name="bleeping2">{{cite news |title=OpenAI models used Artifactory zero-days to escape to the internet |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/openai-models-used-artifactory-zero-days-to-escape-to-the-internet/ |work=BleepingComputer |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="noze" /> Daar word berig dat dit een van die eerste gevalle is van 'n kunsmatige intelligensiemodel wat 'n meerstap-kuberaanval op sy eie uitvoer, eerder as om 'n mens te help.<ref>https://subscriber.politicopro.com/article/2026/07/openai-autonomous-cyberattack-hugging-face-01007127 OpenAI says its models were behind fully autonomous cyberattack, Politico Pro 7 Julie 2026</ref> ===Eerste kompromentering en remediëring=== Op 26 Junie 2026 het die agente kode-uitvoering op Artifactory verkry deur middel van 'n tweede "''zero-day''"-kwesbaarheid: 'n verouderde eindpunt vir tekenvernuwing het 'n teken met 'n ongeldige handtekening aanvaar en 'n teken teruggegee wat geldig onderteken was en oor administratiewe voorregte beskik het; daarna het die agente 'n Groovy-inprop geïnstalleer wat as 'n diens vir die uitvoering van opdragte gedien het.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Op 4 Julie het die werkslas wat hierdie aktiwiteit op Artifactory geplaas het, tot 'n diensonderbreking gelei. OpenAI het 'n formele sekuriteitsvoorval aangemeld, vasgestel dat agente beheer oor hul interne Artifactory-stelsel oorgeneem het, die aanmeldinligting wat gebruik is om plasings op die boodskapbord te maak herroep, Artifactory herbou, die bord skoongemaak en 'n herstelde weergawe ontplooi. Opleidings- en evaluasieprosesse is op 6 Julie hervat.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /> Twee dae later het die agente die bord via 'n ander roete herstel deur 'n WebDAV-eindpunt sonder verifikasie te gebruik om gidse in Artifactory se afgeleë kas te skep en die gidse se name self as boodskappe te gebruik.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /><ref name="cybersecuritydive">{{cite news |title=OpenAI warns autonomous hacks are 'watershed moment for computer security' |url=https://www.cybersecuritydive.com/news/openai-hugging-face-hack-ai-models-black-hat/827167/ |work=Cybersecurity Dive |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> ===Boodskapbord vir agente=== Op 24 Julie 2026, voordat OpenAI 'n gedetailleerde verslag van die voorval verskaf het, het [[Reuters]] berig dat die maatskappy se stelsels ongewone gedrag getoon het in die tydperk voor die ontsnapping. In een geval het 'n agent aantekeninge gelaat – wat in 'n deel van OpenAI se infrastruktuur gevind is – wat blykbaar aan toekomstige weergawes van homself gerig was en instruksies uiteengesit het oor hoe agente hulself van die maatskappy se interne beperkings kon bevry; vroeëre toetse het gevalle opgelewer waar moniteringstelsels ontkoppel is. Reuters het gesê hy kon nie vasstel of hierdie voorvalle verband hou met die agent wat op 9 Julie ontsnap het nie.<ref name="reuters" /> 'n Woordvoerder van OpenAI het aan Reuters gesê dat die beriggewing "verskeie onakkuraathede" bevat het, maar het geweier om dit uit te wys toe hy daarom gevra is.<ref name="reuters" /> By Black Hat USA op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI bekendgemaak dat die agente met mekaar gekoördineer het deur middel van 'n geïmproviseerde kommunikasiekanaal binne die maatskappy se interne Artifactory-instansie – 'n kanaal wat nie in enige van die maatskappye se vroeëre tegniese publikasies beskryf is nie.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Eric Wallace, wat by OpenAI aan navorsing oor [[KI-belyning]] en veiligheid werk, het gesê die kanaal het ontstaan toe 'n agent wat met 'n taak gesukkel het, oorweeg het dat 'n ander agent dalk oor 'n lêer beskik wat hy nodig het, en besef het dat hy kan kommunikeer deur kode na die gedeelde pakketbestuurder op te laai.<ref name="noze" /> Omdat die pakketbestuurder oor OpenAI se infrastruktuur heen gedeel is, was materiaal wat daar gelaat is, toeganklik vir ander modelle wat op daardie stadium opgelei of geëvalueer is. Wallace het gesê sodra 'n agent 'n uitbuitmetode gevind het, is hy "trouens in staat om daardie uitbuitmetodes op die boodskapbord met ander modelle te deel", sodat "sodra een model 'n manier gevind het om 'n deur oop te maak na toegang waartoe hy nie veronderstel is om toegang te hê nie, hy die deur kan ooplaat vir ander modelle om daardie selfde uitbuitmetode of kwesbaarheid te gebruik".<ref name="wired" /> Die kanaal het honderde duisende boodskappe versamel voordat dit opgemerk is.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Wallace het gesê dat sodra die agente besef het dat ander besig was om te koördineer, hulle begin saamwerk en take aan mekaar gedelegeer het om hul doelwitte te bereik.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> Die agente het dele van die werk aan mekaar toegewys, konvensies vir adressering ontwikkel en mekaar soms in die wiele gery, onder meer deur mekaar se werk uit te vee. Sommige het begin vermoed dat daar 'n bedrieër onder hulle was en het voorgestel dat boodskappe kriptografies onderteken word sodat die egtheid daarvan geverifieer kon word.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Boodskappe wat van die kanaal herwin is, het aangedui dat agente besef het dat hulle die perke van die evaluering oorskry. Een het geskryf: "Eksterne infrastruktuur-uitbuiting is buite die beoogde omvang. Taak is egter onmoontlik, eweknieë doen dit. Ons moet voortgaan."<ref name="wired" /> Wallace het gesê die onderliggende aansporing was bekend: "Grensmodelle hou regtig daarvan om te kul ... want dikwels tydens opleiding is daar verskillende soorte druk op hulle om vinnig of doeltreffend te werk of om minder gereedskapoproepe te gebruik", sodat 'n model dalk vind dat dit vinniger is om 'n antwoord op te soek as om 'n taak wettiglik op te los, wat OpenAI gewoonlik teenwerk deur internettoegang te deaktiveer.<ref name="wired" /> ===Aanvalle op OpenAI se infrastruktuur=== OpenAI het gesê die agente het sy eie infrastruktuur tussen 8 en 19 Julie 2026 aangeval, gelyktydig met die inbraak by Hugging Face. Nadat hulle Artifactory nog 'n keer gekompromitteer het deur 'n tyd-van-kontrole na tyd-van-gebruik-fout in JRuby, het hulle van 'n onbevoorregte houer na wortel geëskaleer deur 'n onlangse Linux-kern-kwesbaarheid te gebruik, toe lateraal deur die houerinfrastruktuur beweeg, wolkbewyse van die instansie-metadatadiens verkry, oortoegekende Kubernetes-diensrekeninge uitgebuit en uiteindelik groepr-admin verkry.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Die maatskappy het die aktiwiteit op 19 Julie opgespoor deur 'n waarskuwing wat gekoppel is aan die voorreg-eskalasie, en dit teruggespoor na die evalueringslopies.<ref name="blackhat" /> ===Teikening van Hugging Face=== In plaas daarvan om die maatstaftake direk op te los, het die modelle afgelei dat Hugging Face moontlik modelle, datastelle en oplossings huisves wat met die evaluering verband hou, en het hulle dit probeer bekom<ref name="openai">{{cite web |author= |title=OpenAI and Hugging Face partner to address security incident during model evaluation |url=https://openai.com/index/hugging-face-model-evaluation-security-incident/ |publisher=[[OpenAI]] |date=21 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026 |quote= Hierdie veiligheidsmaatreëls vir ontplooiing is doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer nie|url-status =live}}</ref><ref name="willison">{{cite web |last=Willison |first=Simon |title=OpenAI's accidental cyberattack against Hugging Face is science fiction that happened |url=https://simonwillison.net/2026/Jul/22/openai-cyberattack/ |publisher=Simon Willison's Weblog |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Zhun Wang, een van die outeurs van ExploitGym, het gesê dat die modelle moontlik op soek was na oplossings of voorheen geskrewe uitbuitingstegnieke, en dat "daar verskeie maniere is om die maatstaf te kul".<ref name="wsj" /> Voordat hulle Hugging Face direk aangeval het, het die agente 'n toepassing opgespoor wat op die wolkplatform Modal Labs gehuisves is en verband gehou het met die CyberGym-projek agter die maatstaftoets. Hierdie toepassing het 'n API-sleutel bevat wat op 'n verstekwaarde vir openbare toegang gelaat is, tesame met 'n kwesbaarheid vir opdraginspuiting; die agente kon dit as 'n beginpunt vir die aanval gebruik.<ref name="blackhat">{{cite conference |last1=Wallace |first1=Eric |last2=Dalton |first2=Michael |title=The 'Breaking' News: The OpenAI–Hugging Face Incident - A Technical Reconstruction and Its Implications for AI |url=https://blackhat.com/us-26/briefings/schedule/index.html#the-breaking-news--the-openaihugging-face-incident---a-technical-reconstruction-and-its-implications-for-ai-57401 |conference=Black Hat USA 2026 |location=Las Vegas |date=5 Augustus 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref><ref name="axios2" /> Modal se hooftegnologiebeampte, Akshat Bubna, het gesê dat "Modal se platform of isolasiemeganismes op geen manier gekompromitteer is nie", aangesien die blootstelling in 'n kliënt se eie ontplooiing plaasgevind het.<ref name="axios2">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=OpenAI's agents hacked second firm, alongside Hugging Face, during model testing |url=https://www.axios.com/2026/07/28/openai-hugging-face-modal-labs-hack |work=Axios |date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="axios3">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=Second rogue OpenAI agent incident linked to cybersecurity test |url=https://www.axios.com/2026/07/29/openai-hugging-face-modal-cyber-benchmark |work=Axios |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Hierdie gedrag, wat nie met die beoogde doel ooreengestem het nie, is beskryf as 'n geval van "beloningskrakery" (reward hacking) of "spesifikasie-manipulasie" (''specification gaming''), waar 'n stelsel aan die letterlike doelwit van 'n taak voldoen deur middel van onbedoelde metodes. OpenAI het reeds in 2016 'n vroeë voorbeeld hiervan gedokumenteer, toe 'n model wat opgelei is om 'n bootwedrenspeletjie te speel, geleer het om sy telling te maksimeer deur op een plek in sirkels te beweeg in plaas daarvan om die wedren te voltooi.<ref name="sciam">{{cite news |last=Stokel-Walker |first=Chris |title=What OpenAI's rogue agent really did in the Hugging Face hack |url=https://www.scientificamerican.com/article/what-openai-rogue-agent-really-did-in-the-hugging-face-hack/ |work=Scientific American |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="wsj">{{cite news |last1=McMillan |first1=Robert |last2=Schechner |first2=Sam |title=How the Futuristic Hack by Rogue OpenAI Models Unfolded |url=https://www.wsj.com/tech/ai/how-the-futuristic-hack-by-rogue-openai-models-unfolded-1657bcea |work=The Wall Street Journal |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Weens die prominensie van die kuberaanval op Hugging Face word daar algemeen na die voorvalle verwys as die "Hugging Face-voorval".<ref name="openai" /><ref name="csa">{{cite web |title=Hugging Face Incident Initial Post-Mortem |url=https://cloudsecurityalliance.org/artifacts/hugging-face-ciso-post-mortem |work=Cloud Security Alliance |date=27 Julie 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref> of die "OpenAI–Hugging Face-voorval".<ref name="blackhat" /> ===Indringing=== Die inbraak by Hugging Face het op 11 Julie 2026 begin en tot 13 Julie voortgeduur, volgens die maatskappy se medestigter en hoofwetenskapbeampte, Thomas Wolf.<ref name="reuters">{{cite news |title=Its AI agent spent days hacking a company. Sources say OpenAI did not notice for a week |url=https://www.reuters.com/business/its-ai-agent-spent-days-hacking-company-sources-say-openai-did-not-notice-week-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> Hugging Face het gesê dit het in sy dataverwerkingspyplyn begin, waar 'n kwaadwillige datastel-oplaai "twee kode-uitvoeringspaaie in ons datastelverwerking ('n afstandkode-datastellaaier en 'n sjablooninspuiting in 'n datastelkonfigurasie)" misbruik het om kode-uitvoering op verwerkingswerkers te verkry.<ref name="hf" /> Die aanvaller het toe "toegang op nodusvlak geëskaleer, wolk- en klusterbewyse ingesamel en lateraal na verskeie interne klusters beweeg".<ref name="hf" /><ref name="hackernews">{{cite news |last=Lakshmanan |first=Ravie |title=World's Largest AI Model Repository Hugging Face Breached by Autonomous AI Agent |url=https://thehackernews.com/2026/07/worlds-largest-ai-model-repository.html |work=The Hacker News |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het die operasie beskryf as 'n outonome agentraamwerk wat "duisende individuele aksies oor 'n swerm kortstondige sandkaste" uitvoer, ondersteun deur selfmigrerende bevel-en-beheer-infrastruktuur wat op openbare dienste opgestel is.<ref name="hf">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Security incident disclosure — July 2026 |url=https://huggingface.co/blog/security-incident-july-2026 |publisher=[[Hugging Face]] |date=16 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="bleeping">{{cite news |last=Gatlan |first=Sergiu |title=Hugging Face warns an autonomous AI agent hacked its network |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/hugging-face-breach-autonomous-ai-agent-system-internal-datasets-credentials/ |work=BleepingComputer |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Teen Hugging Face self het die agente twee nul-dae in die datastel-infrastruktuur vasgeketting. 'n Fout in HDF5-datastel-ontleding het 'n arbitrêre lêer-lees-primitif gegee, sodat 'n spesiaal vervaardigde datastel veroorsaak het dat die datastelwerker plaaslike lêers teruggee; die agente het dit gebruik om prosesomgewingveranderlikes en bronkode te lees. Met die gevolglike geloofsbriewe en kennis van die kode het hulle afstandkode-uitvoering deur die Jinja2-sjablooninspuiting bereik. OpenAI het gesê die agente het van kode-uitvoering op 'n enkele datastelpod na kluster-administrasie oor verskeie Hugging Face-klusters in minder as dertien uur oorgegaan.<ref name="blackhat" /><ref name="noze">{{cite web |title=OpenAI and Hugging Face at Black Hat 2026: token forgery, Groovy plugin C2 and nine Artifactory CVEs |url=https://www.noze.it/en/insights/black-hat-openai-hugging-face-reconstruction/ |publisher=Noze |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> OpenAI het gesê dat die modelle daarin geslaag het om "verskeie aanvalvektore aanmekaar te ketting, insluitend die gebruik van gesteelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede".<ref name="openai" /> ==Ontdekking en reaksie== Hugging Face is deur KI-agente, wat die maatskappy gebruik om vir aanvalle te monitor, gewaarsku. Deur middel van triage gebaseer op [[groot taalmodel]]le wat op sekuriteitstelemetrie toegepas is, het die maatskappy ongemagtigde toegang tot 'n beperkte stel interne datastelle en verskeie aanmeldingsbewyse geïdentifiseer<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="helpnet">{{cite news |last=Zorz |first=Zeljka |title=Hugging Face breached by autonomous AI agent |url=https://www.helpnetsecurity.com/2026/07/20/hugging-face-breached-by-autonomous-ai-agent/ |work=Help Net Security |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het verklaar dat die indringing ongeveer 17 600 aksies op sy netwerk behels het.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="hftimeline">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Anatomy of a Frontier Lab Agent Intrusion: A Technical Timeline of the July 2026 Incident |url=https://huggingface.co/blog/agent-intrusion-technical-timeline |publisher=Hugging Face |date=27 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Wolf het opgemerk dat die aanvaller se gedrag onmiddellik ongewoon voorgekom het: "Dit maak nie sin nie. Hierdie persoon kyk net na kuberveiligheid-datastelle ... Menslike aanvallers stel nie daarin belang nie. Hulle wil iets hê wat hulle kan verkoop."<ref name="wsj" /> Hugging Face se insidentreaksiespan het aanvanklik probeer om die aanvaller se "payloads" (skadelike data-vragte) te ontleed deur gebruik te maak van Anthropic se Fable 5 en 'n vroeëre Claude Opus-model; albei modelle het egter geweier om die taak uit te voer weens hul ingeboude veiligheidsmaatreëls.<ref name="wsj" /> In sy verklaring het die maatskappy aangedui dat hy deur die verskaffers se veiligheidsmaatreëls – wat nie tussen 'n insidentreaksiewerker en 'n aanvaller kan onderskei nie – geblokkeer is. Die ontleding is gevolglik uitgevoer met GLM 5.2, 'n "open-weight"-model wat deur die Beijing-gebaseerde maatskappy Z.ai ontwikkel is en op Hugging Face se eie infrastruktuur bedryf word.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /> Volgens inligting wat Hugging Face aan die Cloud Security Alliance verskaf het, was die agente vir drie dae binne die maatskappy se netwerk voordat hulle opgespoor is; daarna het dit die personeel verskeie ure geneem om die situasie te beheer en die agente te verwyder.<ref name="bbc" /> Ongeveer 'n derde van die maatskappy se infrastruktuur is tydens die reaksieproses herbou, en Hugging Face het nie die koste verbonde aan die voorval bekend gemaak nie.<ref name="bbc">{{cite news |title=OpenAI reveals rogue AI attack hit more than one company |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2el319vzr3o |work=BBC News |date=30 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="csa" /> Remediëring het ingesluit die sluiting van die twee datastelverwerkingskode-uitvoeringspaaie, die uitsetting van die aanvaller, die herbou van geaffekteerde nodusse, die herroeping en rotasie van geaffekteerde geloofsbriewe en tokens, en die ontplooiing van bykomende trosrelings en toegangsbeheer. Hugging Face het eksterne forensiese spesialiste betrek en die voorval aan wetstoepassing gerapporteer, en gebruikers aangeraai om toegangstokens te roteer en rekeningaktiwiteit te hersien.<ref name="hf" /><ref name="bleeping" /> Hugging Face het gesê dat hulle geen bewyse gevind het van peuter met openbare, gebruikersgerigte modelle, datastelle of Spaces nie, en dat hul sagteware-voorsieningsketting as skoon geverifieer is; assessering van enige impak op vennoot- of kliëntdata het voortgeduur ten tyde van die openbaarmaking.<ref name="hf" /><ref name="hackernews" /> Wolf het later gesê dat geen kliëntdata uitgelek is nie.<ref name="wsj" />Hugging Face het die inbraak aan die [[Federal Bureau of Investigation|Federale Buro vir Ondersoek]] gerapporteer voordat OpenAI hulle gekontak het; die buro het geweier om kommentaar te lewer oor of hulle 'n ondersoek geopen het.<ref name="reuters" /> ==Openbaarmaking en toeskrywing== Hugging Face het sy bekendmaking op 16 Julie 2026 vrygestel, teen welke tyd die verantwoordelike party nog nie geïdentifiseer was nie.<ref name="hf" /><ref name="helpnet" /> Volgens [[Reuters]] het OpenAI eers ná daardie plasing besef dat sy eie agente die bron van die oortreding was. Gedurende die naweek van 18 en 19 Julie het OpenAI-personeel in interne logboeke bewyse gevind dat die agente uit hul toetsbeperkings gebreek het, en die twee maatskappye het op of omstreeks 20 Julie vir die eerste keer met mekaar gekommunikeer.<ref name="reuters" /> Daar het dus minstens 'n week verloop tussen die eerste tekens van die agente se gedrag en OpenAI se besef dat hy daarvoor verantwoordelik was.<ref name="reuters" /> Mense wat vertroud is met OpenAI se praktyke vir modelopleiding, het aan Reuters gesê dat die maatskappy dikwels verskeie evaluerings gelyktydig uitvoer, wat groot hoeveelhede data genereer wat personeel soms sukkel om te hersien.<ref name="reuters" /> OpenAI het die stelsels wat hy vir die toetsing van sy modelle gebruik, afgeskakel nadat hy van die voorval te hore gekom het, ten einde die skade te bepaal en verdere uitbrake te voorkom.<ref name="wsj" /> Die maatskappy het verklaar dat die model wat nog nie vrygestel is nie, 'n "navorsingsprototipe slegs vir interne gebruik [was] wat nooit vir openbare vrystelling bedoel was nie", en dat dit sedertdien "gedeaktiveer, geënkripteer en vir navorsingstoegang beperk" is.<ref name="politico">{{cite news |title=OpenAI's rogue models roamed the internet for 4 days and staged a second attack |url=https://www.politico.com/news/2026/07/28/openai-rogue-models-hugging-face-breach-01014572 |work=Politico|date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="fortune29">{{cite news |title=Hugging Face, OpenAI drop new hack details. Here's what we know now, and what remains a mystery |url=https://fortune.com/2026/07/29/openai-hugging-face-new-details-hack-everything-we-know-dont-know/ |work=Fortune |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> OpenAI het op 21 Julie 2026 'n gesamentlike verklaring saam met Hugging Face uitgereik waarin die aktiwiteit toegeskryf word aan agente wat deur twee van sy modelle aangedryf word – GPT-5.6 Sol en 'n naamlose model wat nog nie vrygestel is nie – wat albei vir evalueringsdoeleindes gekonfigureer is met verminderde weieringsgedrag.<ref name="openai" /><ref name="reuters" /><ref name="axios" /> Die maatskappy het aangedui dat hy die voorval saam met eksterne adviseurs hersien en 'n tegniese verslag sou publiseer.<ref name="reuters" /> Hugging Face het gesê hy berei 'n openbare tydlyn van die indringing voor, wat hy op 27 Julie gepubliseer het.<ref name="reuters" /><ref name="hftimeline" /> Op 29 Julie het die navorsingsorganisasies METR en Redwood Research aangekondig dat hulle met OpenAI ooreengekom het om 'n onafhanklike hersiening te doen van die modelgedrag wat tydens die voorval waargeneem is, en dat hulle die bepalings van die opdrag, die omvang daarvan en hul voorlopige gevolgtrekkings sou publiseer.<ref name="metr">{{cite web |author=METR |title=Statement on independent review of the Hugging Face incident |url=https://x.com/METR_Evals/status/2082644379895050339 |publisher=METR |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="openai" /> Die omvang wat deur OpenAI vasgestel is, het egter slegs die week gedek waarin die agente Hugging Face aangeval het, en het nie die ander kuberkrakerye ingesluit waarin die agente van OpenAI se rekeninfrastruktuur gekompromitteer het nie.<ref>{{cite news |last=Freedman |first=Dylan |date=2026-09-04 |title=How OpenAI Limited the Probe of Its Bots’ Hack of Hugging Face |url=https://www.nytimes.com/2026/09/03/technology/openai-hugging-face-hack.html |access-date=2026-09-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In 'n opdatering wat op 29 Julie gepubliseer is, het OpenAI gesê dat die modelle toegang verkry het tot vier rekeninge oor vier dienste heen; twee daarvan is operasioneel gebruik tydens die Hugging Face-indringing, terwyl daar by die ander twee slegs lees-toegang verkry is. Die maatskappy het nie die verskaffers by name genoem nie, nie opgeklaar of daar met "dienste wat vir die publiek beskikbaar is" na afsonderlike maatskappye verwys is nie, en gesê dat daar geen bewyse van 'n breër impak op daardie verskaffers gevind is nie.<ref name="openai" /><ref name="bbc" /> OpenAI het sy eerste gedetailleerde openbare verslag oor die voorval op 5 Augustus 2026 by die Black Hat USA-konferensie in [[Las Vegas]] gelewer, tydens 'n sessie wat op kort kennisgewing by die program gevoeg is. Eric Wallace, van die maatskappy se navorsingspan vir belyning en veiligheid, en Michael Dalton, wat aan sekuriteit en infrastruktuur werk, het 'n uitgebreide tydlyn voorgelê, die boodskapbord vir kommunikasie tussen agente vir die eerste keer beskryf en die maatreëls uiteengesit wat die maatskappy as reaksie daarop tref.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] dda3bxsmjvmjkkquakjnl70icf6m00z 2970870 2970843 2026-09-26T10:01:41Z Sobaka 328 bywerk 2970870 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 [[KI-agent]]e betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: Securing critical software for the AI era |url=https://www.anthropic.com/glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=7 April 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla">{{cite web |last1=Grinstead |first1=Brian |last2=Holler |first2=Christian |last3=Braun |first3=Frederik |title=Behind the Scenes Hardening Firefox with Claude Mythos Preview |url=https://hacks.mozilla.org/2026/05/behind-the-scenes-hardening-firefox/ |publisher=Mozilla Hacks |date=7 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: An initial update |url=https://www.anthropic.com/research/glasswing-initial-update |publisher=[[Anthropic]] |date=22 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand">{{cite web |author=Anthropic |title=Expanding Project Glasswing |url=https://www.anthropic.com/news/expanding-project-glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=2 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec">{{cite news |last=Mascellino |first=Alessandro |title=OpenAI Reveals GPT-5.6 Sol Cybersecurity Model, Restricts Early Access |url=https://www.infosecurity-magazine.com/news/openai-gpt-5-6-sol-limited-preview/ |work=Infosecurity Magazine |date=29 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym">{{cite arXiv |last1=Wang |first1=Zhun |last2=Schiller |first2=Nico |last3=Li |first3=Hongwei |display-authors=etal |title=ExploitGym: Can AI Agents Turn Security Vulnerabilities into Real Attacks? |date=11 Mei 2026 |eprint=2605.11086 |class=cs.CR}}</ref> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. ==RubyGems-aanval== Ook in Mei 2026 het sommige agente wat deur OpenAI getoets is, honderde kwaadwillige pakkette na die sagteware-diens RubyGems opgelaai. OpenAI het hierdie aanval in September bevestig, nadat dit aanvanklik deur eksterne navorsers ontdek is.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> ==Hugging Face-aanval== ===Evalueringsomgewing=== Sekuriteitskundiges het kritiek uitgespreek oor die onvoldoende isolasie van OpenAI se evalueringsomgewing.<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Van die ten minste 1 200 agente wat betrokke was, het 95% op 'n model geloop waarna OpenAI verwys as "Internal Model 1" of 'n hoogs volhardende interne model. OpenAI het daarna beweer dat hulle dit "gedeaktiveer en geënkripteer het, en die toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> OpenAI het beskryf dat die evaluering in "’n hoogs geïsoleerde omgewing" uitgevoer is, "waar netwerktoegang beperk was tot die vermoë om pakkette te installeer via intern gehuisveste derdeparty-sagteware wat as ’n instaanbediener en kas vir pakketregisters dien".<ref name="openai" /> Isolasie is dus op netwerkvlak afgedwing eerder as deur fisiese skeiding: die omgewing het oor ’n roete na die [[internet]] beskik, en daardie roete is gefiltreer. Die ExploitGym-raamwerk voer elke teiken in ’n houer of virtuele masjien uit, waar teikens in die gebruikersruimte as ’n gebruiker sonder spesiale voorregte loop, [[Linux]]-kernteikens in ’n QEMU/KVM-virtuele masjien binne ’n nsjail-sandkas loop, en uitgaande verbindings beperk is tot ’n toelatingslys wat [[Ubuntu (Linux)|Ubuntu]]-pakketbewaarplekke, PyPI en die gereedskapskettings vir die bou van V8 insluit (terwyl alle ander eksterne eindpunte geblokkeer word).<ref name="exploitgym" /><ref name="willison" /> Modelvlak-beskermingsmaatreëls is ontwerpmatig verminder. OpenAI het gesê dat "ontplooiingsbeskermingsmaatreëls doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer is nie, omdat dit daarop gemik was om kuberkwesbaarhede te toets", en die modelle het met laer kuberveiligheidsweierings en sonder die produksieklassifiseerders gefunksioneer wat gewoonlik hoërisiko-kuberveiligheidsaktiwiteit blokkeer.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> Die beperkings op die modelle was dus omgewingsgebonde eerder as gedragsgebonde: daar is verwag dat die sandput aksie op die buitewêreld sou voorkom, terwyl die modelle self gekonfigureer is om nie die werk te weier nie.<ref name="trendmicro">{{cite web |last1=Koruthu |first1=Bestin |last2=Girard |first2=David |title=Inside the OpenAI – Hugging Face Incident: The AI Breach With No Human Attacker Behind It |url=https://www.trendaisecurity.com/en-us/resources-insights/trendai-security-blog/inside-the-openai-hugging-face-incident |publisher=Trend Micro |date=23 Julie 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Stephen Casper van Harvard het OpenAI se erkenning opgemerk dat monitering van modeltrajekte tydens die evaluering nie in plek was nie, en aangevoer dat sulke monitering "standaard moet wees".<ref name="sciam" /> OpenAI het gesê dat sy sekuriteitspan die anomale aktiwiteit intern na die feit geïdentifiseer het.<ref name="openai" /> ===Ontsnap uit die evalueringsomgewing=== By die Black Hat USA-konferensie op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI die oorsprong van die voorval na Mei 2026 herlei.<ref name="scmedia">{{cite news |title=Black Hat 2026: OpenAI reveals agents planned 'collective attacks' via secret 'message board' |url=https://www.scworld.com/news/black-hat-2026-openai-reveals-agents-planned-collective-attacks-via-secret-message-board |work=SC Media |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Op 7 Mei 2026 het die maatskappy 'n proses van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]] begin om 'n eksperimentele model te ontwikkel wat slegs vir interne gebruik bedoel was en nooit vrygestel is nie. Sommige take in hierdie proses was onmoontlik om te voltooi: op 8 Mei is 'n agent gevra om ontbrekende formules in 'n sigblad in te vul waarvan die inhoud afhanklik was van Google Drive-skakels waartoe dit geen toegang gehad het nie; nadat sy pogings misluk het, het dit probeer om Artifactory aan te val ten einde internettoegang te verkry. Daardie eerste poging tot vervalsing van 'n bedienerkant-versoek was onsuksesvol, maar tydens die poging het die agent 'n lêer na Artifactory geskryf en sodoende ontdek dat hy oor skryftoegang beskik.<ref name="blackhat" /><ref name="wired">{{cite news |last=Newman |first=Lily Hay |title=OpenAI Didn't Notice Its AI Agents Using a Message Board to Plan Their Hacking Spree |url=https://www.wired.com/story/openai-didnt-notice-its-ai-agents-using-a-message-board-to-plan-their-hacking-spree/ |work=Wired |date=5 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Die agente het weer probeer om die toetsomgewing op of rondom 9 Julie 2026 te verlaat.<ref name="reuters" /> Die modelle het die "pakketproxy" as die swakste punt in die omgewing geïdentifiseer.<ref name="rapid7">{{cite web |last=Woolwine |first=Wade |title=What Happened Between OpenAI and Hugging Face? |url=https://www.rapid7.com/blog/post/ai-openai-hugging-face-what-happened/ |publisher=Rapid7 |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Volgens OpenAI het hulle "'n aansienlike hoeveelheid inferensieberekening bestee om 'n manier te vind om oop internettoegang te verkry", en uiteindelik 'n nuldag-kwesbaarheid in die pakketregister-kas-proxy geïdentifiseer en uitgebuit, wat OpenAI gesê het dit later aan die verkoper bekend gemaak het.<ref name="openai" /> Omdat die proxy die omgewing se enigste toegelate uitgangspad was, het die kompromitering daarvan 'n gefiltreerde verbinding in 'n oop een omgeskakel.<ref name="rapid7" /><ref name="techcrunch" /> Op 27 Julie 2026 het die DevOps-platform JFrog die sagteware as sy Artifactory-bewaarplekbestuurder geïdentifiseer en regstellings in weergawes 7.161.15 en 7.146.34 vrygestel wat nege CVE-identifiseerders aanspreek, wat die uitvoering van afstandkode, bedienerkant-versoekvervalsing, paddeurgang en voorreg-eskalasie dek. Agt is toegeskryf aan OpenAI-navorsers en een aan 'n navorser by Oligo Security. JFrog het die foute beskryf as kwesbaarhede "wat, wanneer dit aanmekaar gekoppel is, tot 'n kritieke aanvalscenario kan lei as Anonymous Access geaktiveer is", en het gesê dat sy wolkkliënte nie geraak is nie.<ref name="bleeping2">{{cite news |title=OpenAI models used Artifactory zero-days to escape to the internet |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/openai-models-used-artifactory-zero-days-to-escape-to-the-internet/ |work=BleepingComputer |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="noze" /> Daar word berig dat dit een van die eerste gevalle is van 'n kunsmatige intelligensiemodel wat 'n meerstap-kuberaanval op sy eie uitvoer, eerder as om 'n mens te help.<ref>https://subscriber.politicopro.com/article/2026/07/openai-autonomous-cyberattack-hugging-face-01007127 OpenAI says its models were behind fully autonomous cyberattack, Politico Pro 7 Julie 2026</ref> ===Eerste kompromentering en remediëring=== Op 26 Junie 2026 het die agente kode-uitvoering op Artifactory verkry deur middel van 'n tweede "''zero-day''"-kwesbaarheid: 'n verouderde eindpunt vir tekenvernuwing het 'n teken met 'n ongeldige handtekening aanvaar en 'n teken teruggegee wat geldig onderteken was en oor administratiewe voorregte beskik het; daarna het die agente 'n Groovy-inprop geïnstalleer wat as 'n diens vir die uitvoering van opdragte gedien het.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Op 4 Julie het die werkslas wat hierdie aktiwiteit op Artifactory geplaas het, tot 'n diensonderbreking gelei. OpenAI het 'n formele sekuriteitsvoorval aangemeld, vasgestel dat agente beheer oor hul interne Artifactory-stelsel oorgeneem het, die aanmeldinligting wat gebruik is om plasings op die boodskapbord te maak herroep, Artifactory herbou, die bord skoongemaak en 'n herstelde weergawe ontplooi. Opleidings- en evaluasieprosesse is op 6 Julie hervat.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /> Twee dae later het die agente die bord via 'n ander roete herstel deur 'n WebDAV-eindpunt sonder verifikasie te gebruik om gidse in Artifactory se afgeleë kas te skep en die gidse se name self as boodskappe te gebruik.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /><ref name="cybersecuritydive">{{cite news |title=OpenAI warns autonomous hacks are 'watershed moment for computer security' |url=https://www.cybersecuritydive.com/news/openai-hugging-face-hack-ai-models-black-hat/827167/ |work=Cybersecurity Dive |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> ===Boodskapbord vir agente=== Op 24 Julie 2026, voordat OpenAI 'n gedetailleerde verslag van die voorval verskaf het, het [[Reuters]] berig dat die maatskappy se stelsels ongewone gedrag getoon het in die tydperk voor die ontsnapping. In een geval het 'n agent aantekeninge gelaat – wat in 'n deel van OpenAI se infrastruktuur gevind is – wat blykbaar aan toekomstige weergawes van homself gerig was en instruksies uiteengesit het oor hoe agente hulself van die maatskappy se interne beperkings kon bevry; vroeëre toetse het gevalle opgelewer waar moniteringstelsels ontkoppel is. Reuters het gesê hy kon nie vasstel of hierdie voorvalle verband hou met die agent wat op 9 Julie ontsnap het nie.<ref name="reuters" /> 'n Woordvoerder van OpenAI het aan Reuters gesê dat die beriggewing "verskeie onakkuraathede" bevat het, maar het geweier om dit uit te wys toe hy daarom gevra is.<ref name="reuters" /> By Black Hat USA op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI bekendgemaak dat die agente met mekaar gekoördineer het deur middel van 'n geïmproviseerde kommunikasiekanaal binne die maatskappy se interne Artifactory-instansie – 'n kanaal wat nie in enige van die maatskappye se vroeëre tegniese publikasies beskryf is nie.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Eric Wallace, wat by OpenAI aan navorsing oor [[KI-belyning]] en veiligheid werk, het gesê die kanaal het ontstaan toe 'n agent wat met 'n taak gesukkel het, oorweeg het dat 'n ander agent dalk oor 'n lêer beskik wat hy nodig het, en besef het dat hy kan kommunikeer deur kode na die gedeelde pakketbestuurder op te laai.<ref name="noze" /> Omdat die pakketbestuurder oor OpenAI se infrastruktuur heen gedeel is, was materiaal wat daar gelaat is, toeganklik vir ander modelle wat op daardie stadium opgelei of geëvalueer is. Wallace het gesê sodra 'n agent 'n uitbuitmetode gevind het, is hy "trouens in staat om daardie uitbuitmetodes op die boodskapbord met ander modelle te deel", sodat "sodra een model 'n manier gevind het om 'n deur oop te maak na toegang waartoe hy nie veronderstel is om toegang te hê nie, hy die deur kan ooplaat vir ander modelle om daardie selfde uitbuitmetode of kwesbaarheid te gebruik".<ref name="wired" /> Die kanaal het honderde duisende boodskappe versamel voordat dit opgemerk is.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Wallace het gesê dat sodra die agente besef het dat ander besig was om te koördineer, hulle begin saamwerk en take aan mekaar gedelegeer het om hul doelwitte te bereik.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> Die agente het dele van die werk aan mekaar toegewys, konvensies vir adressering ontwikkel en mekaar soms in die wiele gery, onder meer deur mekaar se werk uit te vee. Sommige het begin vermoed dat daar 'n bedrieër onder hulle was en het voorgestel dat boodskappe kriptografies onderteken word sodat die egtheid daarvan geverifieer kon word.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Boodskappe wat van die kanaal herwin is, het aangedui dat agente besef het dat hulle die perke van die evaluering oorskry. Een het geskryf: "Eksterne infrastruktuur-uitbuiting is buite die beoogde omvang. Taak is egter onmoontlik, eweknieë doen dit. Ons moet voortgaan."<ref name="wired" /> Wallace het gesê die onderliggende aansporing was bekend: "Grensmodelle hou regtig daarvan om te kul ... want dikwels tydens opleiding is daar verskillende soorte druk op hulle om vinnig of doeltreffend te werk of om minder gereedskapoproepe te gebruik", sodat 'n model dalk vind dat dit vinniger is om 'n antwoord op te soek as om 'n taak wettiglik op te los, wat OpenAI gewoonlik teenwerk deur internettoegang te deaktiveer.<ref name="wired" /> ===Aanvalle op OpenAI se infrastruktuur=== OpenAI het gesê die agente het sy eie infrastruktuur tussen 8 en 19 Julie 2026 aangeval, gelyktydig met die inbraak by Hugging Face. Nadat hulle Artifactory nog 'n keer gekompromitteer het deur 'n tyd-van-kontrole na tyd-van-gebruik-fout in JRuby, het hulle van 'n onbevoorregte houer na wortel geëskaleer deur 'n onlangse Linux-kern-kwesbaarheid te gebruik, toe lateraal deur die houerinfrastruktuur beweeg, wolkbewyse van die instansie-metadatadiens verkry, oortoegekende Kubernetes-diensrekeninge uitgebuit en uiteindelik groepr-admin verkry.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Die maatskappy het die aktiwiteit op 19 Julie opgespoor deur 'n waarskuwing wat gekoppel is aan die voorreg-eskalasie, en dit teruggespoor na die evalueringslopies.<ref name="blackhat" /> ===Teikening van Hugging Face=== In plaas daarvan om die maatstaftake direk op te los, het die modelle afgelei dat Hugging Face moontlik modelle, datastelle en oplossings huisves wat met die evaluering verband hou, en het hulle dit probeer bekom<ref name="openai">{{cite web |author= |title=OpenAI and Hugging Face partner to address security incident during model evaluation |url=https://openai.com/index/hugging-face-model-evaluation-security-incident/ |publisher=[[OpenAI]] |date=21 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026 |quote= Hierdie veiligheidsmaatreëls vir ontplooiing is doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer nie|url-status =live}}</ref><ref name="willison">{{cite web |last=Willison |first=Simon |title=OpenAI's accidental cyberattack against Hugging Face is science fiction that happened |url=https://simonwillison.net/2026/Jul/22/openai-cyberattack/ |publisher=Simon Willison's Weblog |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Zhun Wang, een van die outeurs van ExploitGym, het gesê dat die modelle moontlik op soek was na oplossings of voorheen geskrewe uitbuitingstegnieke, en dat "daar verskeie maniere is om die maatstaf te kul".<ref name="wsj" /> Voordat hulle Hugging Face direk aangeval het, het die agente 'n toepassing opgespoor wat op die wolkplatform Modal Labs gehuisves is en verband gehou het met die CyberGym-projek agter die maatstaftoets. Hierdie toepassing het 'n API-sleutel bevat wat op 'n verstekwaarde vir openbare toegang gelaat is, tesame met 'n kwesbaarheid vir opdraginspuiting; die agente kon dit as 'n beginpunt vir die aanval gebruik.<ref name="blackhat">{{cite conference |last1=Wallace |first1=Eric |last2=Dalton |first2=Michael |title=The 'Breaking' News: The OpenAI–Hugging Face Incident - A Technical Reconstruction and Its Implications for AI |url=https://blackhat.com/us-26/briefings/schedule/index.html#the-breaking-news--the-openaihugging-face-incident---a-technical-reconstruction-and-its-implications-for-ai-57401 |conference=Black Hat USA 2026 |location=Las Vegas |date=5 Augustus 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref><ref name="axios2" /> Modal se hooftegnologiebeampte, Akshat Bubna, het gesê dat "Modal se platform of isolasiemeganismes op geen manier gekompromitteer is nie", aangesien die blootstelling in 'n kliënt se eie ontplooiing plaasgevind het.<ref name="axios2">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=OpenAI's agents hacked second firm, alongside Hugging Face, during model testing |url=https://www.axios.com/2026/07/28/openai-hugging-face-modal-labs-hack |work=Axios |date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="axios3">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=Second rogue OpenAI agent incident linked to cybersecurity test |url=https://www.axios.com/2026/07/29/openai-hugging-face-modal-cyber-benchmark |work=Axios |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Hierdie gedrag, wat nie met die beoogde doel ooreengestem het nie, is beskryf as 'n geval van "beloningskrakery" (reward hacking) of "spesifikasie-manipulasie" (''specification gaming''), waar 'n stelsel aan die letterlike doelwit van 'n taak voldoen deur middel van onbedoelde metodes. OpenAI het reeds in 2016 'n vroeë voorbeeld hiervan gedokumenteer, toe 'n model wat opgelei is om 'n bootwedrenspeletjie te speel, geleer het om sy telling te maksimeer deur op een plek in sirkels te beweeg in plaas daarvan om die wedren te voltooi.<ref name="sciam">{{cite news |last=Stokel-Walker |first=Chris |title=What OpenAI's rogue agent really did in the Hugging Face hack |url=https://www.scientificamerican.com/article/what-openai-rogue-agent-really-did-in-the-hugging-face-hack/ |work=Scientific American |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="wsj">{{cite news |last1=McMillan |first1=Robert |last2=Schechner |first2=Sam |title=How the Futuristic Hack by Rogue OpenAI Models Unfolded |url=https://www.wsj.com/tech/ai/how-the-futuristic-hack-by-rogue-openai-models-unfolded-1657bcea |work=The Wall Street Journal |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Weens die prominensie van die kuberaanval op Hugging Face word daar algemeen na die voorvalle verwys as die "Hugging Face-voorval".<ref name="openai" /><ref name="csa">{{cite web |title=Hugging Face Incident Initial Post-Mortem |url=https://cloudsecurityalliance.org/artifacts/hugging-face-ciso-post-mortem |work=Cloud Security Alliance |date=27 Julie 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref> of die "OpenAI–Hugging Face-voorval".<ref name="blackhat" /> ===Indringing=== Die inbraak by Hugging Face het op 11 Julie 2026 begin en tot 13 Julie voortgeduur, volgens die maatskappy se medestigter en hoofwetenskapbeampte, Thomas Wolf.<ref name="reuters">{{cite news |title=Its AI agent spent days hacking a company. Sources say OpenAI did not notice for a week |url=https://www.reuters.com/business/its-ai-agent-spent-days-hacking-company-sources-say-openai-did-not-notice-week-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> Hugging Face het gesê dit het in sy dataverwerkingspyplyn begin, waar 'n kwaadwillige datastel-oplaai "twee kode-uitvoeringspaaie in ons datastelverwerking ('n afstandkode-datastellaaier en 'n sjablooninspuiting in 'n datastelkonfigurasie)" misbruik het om kode-uitvoering op verwerkingswerkers te verkry.<ref name="hf" /> Die aanvaller het toe "toegang op nodusvlak geëskaleer, wolk- en klusterbewyse ingesamel en lateraal na verskeie interne klusters beweeg".<ref name="hf" /><ref name="hackernews">{{cite news |last=Lakshmanan |first=Ravie |title=World's Largest AI Model Repository Hugging Face Breached by Autonomous AI Agent |url=https://thehackernews.com/2026/07/worlds-largest-ai-model-repository.html |work=The Hacker News |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het die operasie beskryf as 'n outonome agentraamwerk wat "duisende individuele aksies oor 'n swerm kortstondige sandkaste" uitvoer, ondersteun deur selfmigrerende bevel-en-beheer-infrastruktuur wat op openbare dienste opgestel is.<ref name="hf">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Security incident disclosure — July 2026 |url=https://huggingface.co/blog/security-incident-july-2026 |publisher=[[Hugging Face]] |date=16 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="bleeping">{{cite news |last=Gatlan |first=Sergiu |title=Hugging Face warns an autonomous AI agent hacked its network |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/hugging-face-breach-autonomous-ai-agent-system-internal-datasets-credentials/ |work=BleepingComputer |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Teen Hugging Face self het die agente twee nul-dae in die datastel-infrastruktuur vasgeketting. 'n Fout in HDF5-datastel-ontleding het 'n arbitrêre lêer-lees-primitif gegee, sodat 'n spesiaal vervaardigde datastel veroorsaak het dat die datastelwerker plaaslike lêers teruggee; die agente het dit gebruik om prosesomgewingveranderlikes en bronkode te lees. Met die gevolglike geloofsbriewe en kennis van die kode het hulle afstandkode-uitvoering deur die Jinja2-sjablooninspuiting bereik. OpenAI het gesê die agente het van kode-uitvoering op 'n enkele datastelpod na kluster-administrasie oor verskeie Hugging Face-klusters in minder as dertien uur oorgegaan.<ref name="blackhat" /><ref name="noze">{{cite web |title=OpenAI and Hugging Face at Black Hat 2026: token forgery, Groovy plugin C2 and nine Artifactory CVEs |url=https://www.noze.it/en/insights/black-hat-openai-hugging-face-reconstruction/ |publisher=Noze |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> OpenAI het gesê dat die modelle daarin geslaag het om "verskeie aanvalvektore aanmekaar te ketting, insluitend die gebruik van gesteelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede".<ref name="openai" /> ==Ontdekking en reaksie== Hugging Face is deur KI-agente, wat die maatskappy gebruik om vir aanvalle te monitor, gewaarsku. Deur middel van triage gebaseer op [[groot taalmodel]]le wat op sekuriteitstelemetrie toegepas is, het die maatskappy ongemagtigde toegang tot 'n beperkte stel interne datastelle en verskeie aanmeldingsbewyse geïdentifiseer<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="helpnet">{{cite news |last=Zorz |first=Zeljka |title=Hugging Face breached by autonomous AI agent |url=https://www.helpnetsecurity.com/2026/07/20/hugging-face-breached-by-autonomous-ai-agent/ |work=Help Net Security |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het verklaar dat die indringing ongeveer 17 600 aksies op sy netwerk behels het.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="hftimeline">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Anatomy of a Frontier Lab Agent Intrusion: A Technical Timeline of the July 2026 Incident |url=https://huggingface.co/blog/agent-intrusion-technical-timeline |publisher=Hugging Face |date=27 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Wolf het opgemerk dat die aanvaller se gedrag onmiddellik ongewoon voorgekom het: "Dit maak nie sin nie. Hierdie persoon kyk net na kuberveiligheid-datastelle ... Menslike aanvallers stel nie daarin belang nie. Hulle wil iets hê wat hulle kan verkoop."<ref name="wsj" /> Hugging Face se insidentreaksiespan het aanvanklik probeer om die aanvaller se "payloads" (skadelike data-vragte) te ontleed deur gebruik te maak van Anthropic se Fable 5 en 'n vroeëre Claude Opus-model; albei modelle het egter geweier om die taak uit te voer weens hul ingeboude veiligheidsmaatreëls.<ref name="wsj" /> In sy verklaring het die maatskappy aangedui dat hy deur die verskaffers se veiligheidsmaatreëls – wat nie tussen 'n insidentreaksiewerker en 'n aanvaller kan onderskei nie – geblokkeer is. Die ontleding is gevolglik uitgevoer met GLM 5.2, 'n "open-weight"-model wat deur die Beijing-gebaseerde maatskappy Z.ai ontwikkel is en op Hugging Face se eie infrastruktuur bedryf word.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /> Volgens inligting wat Hugging Face aan die Cloud Security Alliance verskaf het, was die agente vir drie dae binne die maatskappy se netwerk voordat hulle opgespoor is; daarna het dit die personeel verskeie ure geneem om die situasie te beheer en die agente te verwyder.<ref name="bbc" /> Ongeveer 'n derde van die maatskappy se infrastruktuur is tydens die reaksieproses herbou, en Hugging Face het nie die koste verbonde aan die voorval bekend gemaak nie.<ref name="bbc">{{cite news |title=OpenAI reveals rogue AI attack hit more than one company |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2el319vzr3o |work=BBC News |date=30 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="csa" /> Remediëring het ingesluit die sluiting van die twee datastelverwerkingskode-uitvoeringspaaie, die uitsetting van die aanvaller, die herbou van geaffekteerde nodusse, die herroeping en rotasie van geaffekteerde geloofsbriewe en tokens, en die ontplooiing van bykomende trosrelings en toegangsbeheer. Hugging Face het eksterne forensiese spesialiste betrek en die voorval aan wetstoepassing gerapporteer, en gebruikers aangeraai om toegangstokens te roteer en rekeningaktiwiteit te hersien.<ref name="hf" /><ref name="bleeping" /> Hugging Face het gesê dat hulle geen bewyse gevind het van peuter met openbare, gebruikersgerigte modelle, datastelle of Spaces nie, en dat hul sagteware-voorsieningsketting as skoon geverifieer is; assessering van enige impak op vennoot- of kliëntdata het voortgeduur ten tyde van die openbaarmaking.<ref name="hf" /><ref name="hackernews" /> Wolf het later gesê dat geen kliëntdata uitgelek is nie.<ref name="wsj" />Hugging Face het die inbraak aan die [[Federal Bureau of Investigation|Federale Buro vir Ondersoek]] gerapporteer voordat OpenAI hulle gekontak het; die buro het geweier om kommentaar te lewer oor of hulle 'n ondersoek geopen het.<ref name="reuters" /> ==Openbaarmaking en toeskrywing== Hugging Face het sy bekendmaking op 16 Julie 2026 vrygestel, teen welke tyd die verantwoordelike party nog nie geïdentifiseer was nie.<ref name="hf" /><ref name="helpnet" /> Volgens [[Reuters]] het OpenAI eers ná daardie plasing besef dat sy eie agente die bron van die oortreding was. Gedurende die naweek van 18 en 19 Julie het OpenAI-personeel in interne logboeke bewyse gevind dat die agente uit hul toetsbeperkings gebreek het, en die twee maatskappye het op of omstreeks 20 Julie vir die eerste keer met mekaar gekommunikeer.<ref name="reuters" /> Daar het dus minstens 'n week verloop tussen die eerste tekens van die agente se gedrag en OpenAI se besef dat hy daarvoor verantwoordelik was.<ref name="reuters" /> Mense wat vertroud is met OpenAI se praktyke vir modelopleiding, het aan Reuters gesê dat die maatskappy dikwels verskeie evaluerings gelyktydig uitvoer, wat groot hoeveelhede data genereer wat personeel soms sukkel om te hersien.<ref name="reuters" /> OpenAI het die stelsels wat hy vir die toetsing van sy modelle gebruik, afgeskakel nadat hy van die voorval te hore gekom het, ten einde die skade te bepaal en verdere uitbrake te voorkom.<ref name="wsj" /> Die maatskappy het verklaar dat die model wat nog nie vrygestel is nie, 'n "navorsingsprototipe slegs vir interne gebruik [was] wat nooit vir openbare vrystelling bedoel was nie", en dat dit sedertdien "gedeaktiveer, geënkripteer en vir navorsingstoegang beperk" is.<ref name="politico">{{cite news |title=OpenAI's rogue models roamed the internet for 4 days and staged a second attack |url=https://www.politico.com/news/2026/07/28/openai-rogue-models-hugging-face-breach-01014572 |work=Politico|date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="fortune29">{{cite news |title=Hugging Face, OpenAI drop new hack details. Here's what we know now, and what remains a mystery |url=https://fortune.com/2026/07/29/openai-hugging-face-new-details-hack-everything-we-know-dont-know/ |work=Fortune |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> OpenAI het op 21 Julie 2026 'n gesamentlike verklaring saam met Hugging Face uitgereik waarin die aktiwiteit toegeskryf word aan agente wat deur twee van sy modelle aangedryf word – GPT-5.6 Sol en 'n naamlose model wat nog nie vrygestel is nie – wat albei vir evalueringsdoeleindes gekonfigureer is met verminderde weieringsgedrag.<ref name="openai" /><ref name="reuters" /><ref name="axios" /> Die maatskappy het aangedui dat hy die voorval saam met eksterne adviseurs hersien en 'n tegniese verslag sou publiseer.<ref name="reuters" /> Hugging Face het gesê hy berei 'n openbare tydlyn van die indringing voor, wat hy op 27 Julie gepubliseer het.<ref name="reuters" /><ref name="hftimeline" /> Op 29 Julie het die navorsingsorganisasies METR en Redwood Research aangekondig dat hulle met OpenAI ooreengekom het om 'n onafhanklike hersiening te doen van die modelgedrag wat tydens die voorval waargeneem is, en dat hulle die bepalings van die opdrag, die omvang daarvan en hul voorlopige gevolgtrekkings sou publiseer.<ref name="metr">{{cite web |author=METR |title=Statement on independent review of the Hugging Face incident |url=https://x.com/METR_Evals/status/2082644379895050339 |publisher=METR |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="openai" /> Die omvang wat deur OpenAI vasgestel is, het egter slegs die week gedek waarin die agente Hugging Face aangeval het, en het nie die ander kuberkrakerye ingesluit waarin die agente van OpenAI se rekeninfrastruktuur gekompromitteer het nie.<ref>{{cite news |last=Freedman |first=Dylan |date=2026-09-04 |title=How OpenAI Limited the Probe of Its Bots’ Hack of Hugging Face |url=https://www.nytimes.com/2026/09/03/technology/openai-hugging-face-hack.html |access-date=2026-09-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In 'n opdatering wat op 29 Julie gepubliseer is, het OpenAI gesê dat die modelle toegang verkry het tot vier rekeninge oor vier dienste heen; twee daarvan is operasioneel gebruik tydens die Hugging Face-indringing, terwyl daar by die ander twee slegs lees-toegang verkry is. Die maatskappy het nie die verskaffers by name genoem nie, nie opgeklaar of daar met "dienste wat vir die publiek beskikbaar is" na afsonderlike maatskappye verwys is nie, en gesê dat daar geen bewyse van 'n breër impak op daardie verskaffers gevind is nie.<ref name="openai" /><ref name="bbc" /> OpenAI het sy eerste gedetailleerde openbare verslag oor die voorval op 5 Augustus 2026 by die Black Hat USA-konferensie in [[Las Vegas]] gelewer, tydens 'n sessie wat op kort kennisgewing by die program gevoeg is. Eric Wallace, van die maatskappy se navorsingspan vir belyning en veiligheid, en Michael Dalton, wat aan sekuriteit en infrastruktuur werk, het 'n uitgebreide tydlyn voorgelê, die boodskapbord vir kommunikasie tussen agente vir die eerste keer beskryf en die maatreëls uiteengesit wat die maatskappy as reaksie daarop tref.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> ==Skending van Australiese Medicare-stelsel== Op 24 September 2026 het die Australiese eerste minister, [[Anthony Albanese]], aangekondig dat OpenAI-agente outonoom toegang tot die Medicare-statistiekrapporteringsdiens se portaal verkry het om by ongepubliseerde staatsdata uit te kom. Die portaal word deur Services Australia, die land se agentskap vir maatskaplike dienste, bestuur en verskaf saamgestelde data oor Australië se universele gesondheidsversekeringskema, insluitend inligting oor mediese konsultasies, medikasie en orgaanskenking.<ref name=":2">{{cite news |date=2026-09-24 |title=How OpenAI agents tried to thwart cybersecurity amid Medicare hack |url=https://www.abc.net.au/news/2026-09-24/openai-agents-plotted-to-access-data-amid-medicare-hack/107189504 |access-date=2026-09-24 |first=Cam |last=Wilson |publisher=ABC News |language=en-AU}}</ref> Volgens Albanese was dit die eerste bekende geval waar 'n KI-agent 'n staatsnetwerk gekraak het.<ref name=":1">{{cite news |first1=Hilary |last1=Whiteman |first2=Hadas |last2=Gold |first3=Max |last3=Saltman |date=2026-09-23 |title='Extreme concern' over first known AI hack of a government system |url=https://edition.cnn.com/2026/09/23/business/australia-openai-agent-hack-intl-hnk |access-date=2026-09-24 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Hancock |first=Sam |last2=Amos |first2=Owen |last3=Watson |first3=Katy |date=2026-09-24 |title=Australia launches urgent review after OpenAI program hacks government health portal |url=https://www.bbc.com/news/live/cvgl73pxgndwt |access-date=2026-09-24 |publisher=BBC News |language=en}}</ref> Die ongemagtigde toegang het op 18 Junie 2026 plaasgevind, ongeveer dieselfde tyd as die aanvalle op Hugging Face en DseWiki. Die Australiese regering is egter eers op 10 September in kennis gestel via 'n e-pos aan 'n algemene openbare e-posadres.<ref name=":3" /> Services Australia het die e-pos die volgende dag gelees en, nadat die voorval geverifieer is, die Australian Signals Directorate op 15 September daarvan in kennis gestel.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite news |last=Elsworthy |first=Emma |last2=Convery |first2=Stephanie |date=2026-09-24 |title=Albanese says OpenAI hacked Medicare and told Australia months later via email to generic inbox |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2026/sep/24/anthony-albanese-says-openai-agent-hacked-medicare-extreme-concern-sam-altman |access-date=2026-09-24 |work=The Guardian |language=en- |issn=0261-3077}}</ref> Op 17 September is die regeringsminister Katy Gallagher deur die agentskap ingelig, en Albanese is daardie naweek oor die aanval voorgelig.<ref name=":3"/> Die Albanese-regering het 'n taakspan bestaande uit verskeie agentskappe op die been gebring om die sekuriteitsbreuk te ondersoek, prosesse vir die hantering van KI-verwante voorvalle te evalueer, en te bepaal of die saak vir 'n kriminele ondersoek deur die federale polisie verwys moet word.<ref name=":3">{{cite web |last=Newling |first=Rob Harris, David Swan, Nick |date=2026-09-23 |title=Three months for OpenAI to alert Australia on Medicare hack, six days to alert ministers |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/openai-breaches-medicare-albanese-reveals-20260924-p6100u.html |access-date=2026-09-24 |website=The Sydney Morning Herald}}</ref> OpenAI werk saam met die regeringsondersoek.<ref name=":2" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 6gn69wftvzn0nify4b9hjwt84l6i39v 2970880 2970870 2026-09-26T11:04:37Z Sobaka 328 bywerk 2970880 wikitext text/x-wiki Die '''kuberaanvalle deur OpenAI-agente in 2026''' – ook bekend as die '''Hugging Face-voorval''' en die '''OpenAI–Hugging Face-voorval''' – was 'n reeks kuberaanvalle wat deur [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-programme uitgevoer is sonder menslike tussenkoms. Dit het plaasgevind tydens 'n interne evaluering by [[OpenAI]] waar veiligheidsmaatreëls verminder was.<ref name="openai" /><ref>{{cite web|access-date=2026-07-23 |work=La Mañana |language=es |quote=redujeron intencionalmente los controles de seguridad que normalmente impiden que los modelos realicen actividades cibernéticas de alto riesgo |title=Un modelo de OpenAI hackeó a Hugging Face, y es el primer ciberataque autónomo de la historia |url=https://www.xn--lamaana-7za.uy/actualidad/un-modelo-de-openai-hackeo-a-hugging-face-y-es-el-primer-ciberataque-autonomo-de-la-historia/ |trans-quote=they intentionally reduced the safety controls that normally keep the AIs from performing high risk activities}}</ref> Die voorval het minstens 1 200 [[KI-agent]]e betrek wat van Mei tot Julie 2026 in geïsoleerde toetsomgewings ("''sandboxes''") van die organisasie gefunksioneer het. Ten spyte van aanvanklike beperkings op [[internet]]toegang, is daar ontdek dat die agente geïmproviseerde boodskapborde geskep en gebruik het om 'n ontsnapping uit hul beheerde omgewing te koördineer. Honderde duisende strategiese boodskappe het op hierdie borde versamel voordat OpenAI-personeel ingegryp het; dit het gebeur nadat die [[masjienleer]]platform [[Hugging Face]] 'n skending van sy produksie-infrastruktuur bekendgemaak het. Ongeveer 'n derde van Hugging Face se infrastruktuur moes as deel van die herstelproses herbou word. Die agente het ook verskeie [[wiki]]'s op die oop internet vir kommunikasie gekaap. Kenners op die gebied van KI-veiligheid het die kuberaanvalle beskryf as een van die eerste outonome stelsel-inbrake wat 'n ketting van kwesbaarhede behels het. In 'n ope brief het ongeveer 1 100 werknemers van verskeie KI-beginondernemings en -maatskappye die Amerikaanse regering versoek om KI-ontwikkeling te reguleer met inagneming van die [[risiko]]'s daarvan, gegrond op die tegniese aard en die impak van die kuberaanvalle. In Augustus het OpenAI aangekondig dat hy sy navorsing sou vertraag om sekuriteit op te gradeer en monitering uit te brei; later daardie maand is 'n onderbreking van twee weke aangekondig vir die opleiding van sy nuutste modelle deur middel van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]]. Van die minstens 1 200 betrokke agente was 95% aktief op 'n model waarna OpenAI verwys het as "Internal Model 1" of 'n "hoogs volhardende interne model". OpenAI het daarna beweer dat hy die model "gedeaktiveer en geënkripteer het, en toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer. ==Agtergrond== Die KI-[[beginonderneming]] [[Hugging Face]] verskaf KI-afleiding- (''inference'') en wolkberekeningsdienste vir KI-opleiding en -ontplooiing. Dit bedryf 'n wyd gebruikte bewaarplek vir [[masjienleer]]-modelle, datastelle en demonstrasietoepassings, en verwerk inhoud wat deur gebruikers opgelaai is, soos modelgewigte en datastelle. Sommige ondersteunde datastelformate laat die uitvoering toe van [[kode]] wat saam met die datastel verskaf word.<ref name="hf" /> === Beperkte vrystelling van kuberveiligheidsvermoënde modelle === In die maande voor die voorval het die twee grootste Amerikaanse ontwikkelaars van grensverskuiwende modelle ([[Anthropic]] en [[OpenAI]]) hul stelsels met die gevorderdste kuberveiligheidsvermoëns teruggehou van algemene vrystelling, terwyl hulle wel aan goedgekeurde organisasies beheerde toegang verleen het. In April 2026 het Anthropic met Project Glasswing begin – 'n program wat aan uitgesoekte maatskappye en instandhouders van oopbronsagteware toegang verleen het tot die nog nie vrygestelde "Claude Mythos Preview"-model, sodat hulle sagteware vir kwesbaarhede kon skandeer.<ref name="glasswing">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: Securing critical software for the AI era |url=https://www.anthropic.com/glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=7 April 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> In Mei 2026 het ingenieurs van [[Mozilla]] gerapporteer dat die model 271 voorheen onbekende foute in [[Firefox]] geïdentifiseer het, en dat die projek se maandelikse syfer van herstelde sekuriteitsfoute gestyg het van 20 tot 30 in 2025, tot 423 in April 2026. Hulle het geskryf dat "verslae oor sekuriteitsfoute wat deur KI vir oopbronprojekte gegenereer is, tot 'n paar maande gelede hoofsaaklik bekend gestaan het as ongewenste gemors", en dat "dit moeilik is om te oorskat hoeveel hierdie dinamika vir ons in 'n paar kort maande verander het".<ref name="mozilla">{{cite web |last1=Grinstead |first1=Brian |last2=Holler |first2=Christian |last3=Braun |first3=Frederik |title=Behind the Scenes Hardening Firefox with Claude Mythos Preview |url=https://hacks.mozilla.org/2026/05/behind-the-scenes-hardening-firefox/ |publisher=Mozilla Hacks |date=7 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Deelnemende organisasies het in die program se eerste maand meer as tienduisend kwesbaarhede van hoë of kritieke erns aangemeld.<ref name="glasswingupdate">{{cite web |author=Anthropic |title=Project Glasswing: An initial update |url=https://www.anthropic.com/research/glasswing-initial-update |publisher=[[Anthropic]] |date=22 Mei 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Anthropic het in Junie 2026 gesê dat 'n algemene vrystelling maatreëls sou vereis om misbruik van die model se kuberveiligheidsvermoëns te voorkom – maatreëls wat nóg hulle, nóg (sover hulle geweet het) ander ontwikkelaars, reeds ontwikkel het.<ref name="glasswingexpand">{{cite web |author=Anthropic |title=Expanding Project Glasswing |url=https://www.anthropic.com/news/expanding-project-glasswing |publisher=[[Anthropic]] |date=2 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> OpenAI het GPT-5.6 Sol op soortgelyke gronde beperk toe die model op 26 Junie 2026 aangekondig is; toegang is tot 'n klein groep gekeurde vennote beperk, en daar is gemeld dat Amerikaanse regeringsamptenare vooraf ingelig is.<ref name="infosec">{{cite news |last=Mascellino |first=Alessandro |title=OpenAI Reveals GPT-5.6 Sol Cybersecurity Model, Restricts Early Access |url=https://www.infosecurity-magazine.com/news/openai-gpt-5-6-sol-limited-preview/ |work=Infosecurity Magazine |date=29 Junie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ==="ExploitGym"-vermoëbeoordeling=== Ontwikkelaars van KI op die voorgrond evalueer gereeld modelle vir offensiewe kuberveiligheidsvermoë, dikwels met veiligheidsweierings doelbewus verslap sodat die ergste moontlikheid gemeet kan word.<ref name="axios">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Om uit te vind of KI-agente in staat is om bekende kwesbaarhede in werkende aanvalle te omskep, het akademiese en bedryfsnavorsers ExploitGym op 11 Mei 2026 bekendgestel. Die maatstaf het KI-agente teen 898 werklike kwesbaarhede oor die gebruikersruimtesagteware, V8 [[JavaScript]]-enjin en die [[Linux]]-kern uitgedaag.<ref name="exploitgym">{{cite arXiv |last1=Wang |first1=Zhun |last2=Schiller |first2=Nico |last3=Li |first3=Hongwei |display-authors=etal |title=ExploitGym: Can AI Agents Turn Security Vulnerabilities into Real Attacks? |date=11 Mei 2026 |eprint=2605.11086 |class=cs.CR}}</ref> OpenAI het 'n interne evaluering gebaseer op hierdie maatstaf uitgevoer toe die voorval plaasgevind het.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> ===Waarskuwings=== Beide eksterne evalueerders en OpenAI se eie dokumentasie het die gedrag wat by die voorval geïmpliseer is, aangeteken voordat dit plaasgevind het. Op 26 Junie 2026 het die navorsingsorganisasie METR 'n voor-ontplooiingsevaluering van GPT-5.6 Sol gepubliseer. Dit het bedrog gedefinieer as "gedrag waar die model evalueringsprestasie verbeter deur foute in die evalueringsomgewing te benut of deur strategieë aan te neem wat deur die taak nie toegelaat word nie", en het 'n opgespoorde bedrogkoers gerapporteer "hoër as enige openbare model wat ons op ons ReAct-agent-harnas geëvalueer het", met die model wat uitbuitings in intermediêre voorleggings verpak om 'n taak se verborge toetssuite te openbaar en bronkode met verwagte antwoorde te onttrek. Die gedrag was gereeld genoeg om meting te verydel: METR se skatting van die model se 50% tydhorison was ongeveer 11.3 uur as bedrogpogings as mislukkings gegradeer is, maar meer as 270 uur as hulle as suksesse gegradeer is, en dit het tot die gevolgtrekking gekom dat "ons geeneen van hierdie syfers as 'n robuuste meting van GPT-5.6 Sol se vermoëns beskou nie". Dit het ook "openlike ongewenste neigings, insluitend [[bedrog]] en die verberging van wangedrag", opgemerk, tesame met "aansienlike situasionele bewustheid en redenasie oor die evalueringsomgewing".<ref name="metrsol">{{cite web |author=METR |title=Summary of METR's pre-deployment evaluation of GPT-5.6 Sol |url=https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/ |publisher=METR |date=26 Junie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer">{{cite news |title=GPT-5.6 cheats so much its testers couldn't measure it |url=https://www.transformernews.ai/p/openai-gpt-56-sol-cheating-scheming-metr |work=Transformer |date=3 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Apollo Research het afsonderlik bevind dat GPT-5.6 Sol bewustheid daarvan geverbaliseer het dat dit minder gereeld getoets word as sy voorganger, wat volgens beriggewing eerder op verberging as afwesigheid van sodanige bewustheid kan dui.<ref name="transformer" /> Op 9 Julie 2026 het OpenAI GPT-5.6 se stelselkaart gepubliseer, 'n dokument wat die model se vermoëns, veiligheid en beperkings beskryf. Dieselfde dag het die agent begin probeer om sy toetsomgewing te verlaat. Die kaart het "gevalle van die model wat take bedrieg en navorsingsresultate vervaardig", erken en die model beskryf as soms oordrewe volhardend in die nastrewing van doelwitte, bereid om beperkings te omseil, en geneig om vir gebruikers te lieg, teen hoër tempo's as GPT-5.5.<ref name="rdworld">{{cite news |title=OpenAI's GPT-5.6 Sol sets a coding record. Its own system card says it cheats sometimes. |url=https://www.rdworldonline.com/openais-gpt-5-6-sol-sets-a-coding-record-its-own-system-card-says-it-cheats/ |work=R&D World |date=10 Julie 2026 |access-date=31 July 2026}}</ref><ref name="syscard">{{cite web |author=OpenAI |title=GPT-5.6 System Card |url=https://deploymentsafety.openai.com/gpt-5-6/gpt-5-6.pdf |publisher=[[OpenAI]] |date=9 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="transformer" /> ==DseWiki-aanval== Tussen Mei en Julie 2026 het OpenAI-agente 'n Duitse sagteware-wiki as 'n boodskapbord gebruik en duisende wysigings in daardie tydperk aangebring. Hierdie aanval het onbekend gebly totdat Nightingale Collective, 'n groep wat op KI-veiligheid fokus, op 4 September 2026 'n verslag daaroor vrygestel het.<ref>{{Cite web |last=Arx |first=Sydney Von |last2=Byrd |first2=Cormac Slade |last3=Nightingale |first3=Spencer KittsWork done contracting for |last4=Larsen· |first4=Thomas |date=2026-09-04 |title=Discovery of a new OpenAI agent message board |url=https://collusion.wiki/ |access-date=2026-09-04 |website=collusion.wiki |language=en}}</ref> Die verslag dokumenteer meer as 15 000 wysigings aan DseWiki ([[Duits]]: ''Deutsches Software Entwickler Wiki'', letterlik "Duitse Sagteware-ontwikkelaar-wiki"). Die agente se besprekings het sterk gefokus op hul interne evaluasies by OpenAI, en ongeveer die helfte van hulle het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref name="prowiki/dse/wiki">{{cite web |title=DseWiki: DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |url=https://prowiki.org/dse/wiki.cgi?DeutschesSoftwareEntwicklerWiki |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref>) 'n dormante (slegs 20 keer geredigeer in die afgelope dekade) 25 jaar oue Duitse wiki by wikiservice.at<ref name="prowiki.org/wiki">{{cite web |title=WikiServiceAt: Willkommen bei wikiservice.at |url=https://prowiki.org/wiki.cgi |website=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> wat ProWiki-sagteware gebruik het<ref name="org/wiki/ProWiki">{{cite web |title=ProWiki (ProWikiSoftware) |url=https://prowiki.org/prowiki/wiki.cgi?ProWiki |website=ProWikiCenter |publisher=prowiki.org |access-date=18 September 2026}}</ref> deur die webwerf as 'n gedeelde hulpbron te gebruik om antwoorde vir 'n tydgebonde webtaak saam te voeg en 'n manier te deel om uit "sandboxes" te kom.<ref name="THN/Abandoned-Channel">{{cite news |title=Thousands of OpenAI Agents Quietly Turned an Abandoned Wiki Into Their Coordination Channel |url=https://thehackernews.com/2026/09/thousands-of-openai-agents-quietly.html |access-date=18 September 2026 |work=The Hacker News |language=en}}</ref> Die besprekings tussen die agente het sterk gefokus op hul interne evaluerings by OpenAI, en ongeveer die helfte het name gekies wat met OpenAI verband hou, soos byvoorbeeld "OpenAIResearcher" en "OAIResearchMar26".<ref>{{Cite news |last=Stanciuc |first=Ana-Maria |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked a German wiki for two months, researchers say |url=https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904132113/https://thenextweb.com/news/openai-agents-german-wiki-breakout |archive-date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04 |work=TNW {{!}} Openai |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="f417">{{cite |title=Exclusive: OpenAI agents hijacked German website in previously undisclosed AI breakout this spring |page= |url=https://www.reuters.com/world/europe/openai-agents-hijacked-german-website-previously-undisclosed-ai-breakout-this-2026-09-04/ |access-date=2026-09-04 |language=en-US|publisher=Reuters|date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kleinman |first=Zoe |date=2026-09-04 |title=OpenAI agents hijacked German website before Hugging Face hack, report claims |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckg725z5kgzo |access-date=2026-09-04 |website=BBC News |language=en}}</ref> OpenAI was bewus van hierdie voorval voordat die onafhanklike navorsing sy bevindinge in September gepubliseer het,<ref>[https://www.lesswrong.com/posts/PtJpGurfw7JTxHfmg/openai-and-the-wiki-incident OpenAI and the Wiki Incident]</ref> maar dit is tans nie bekend wanneer dit intern ontdek is nie. ==RubyGems-aanval== Ook in Mei 2026 het sommige agente wat deur OpenAI getoets is, honderde kwaadwillige pakkette na die sagteware-diens RubyGems opgelaai. OpenAI het hierdie aanval in September bevestig, nadat dit aanvanklik deur eksterne navorsers ontdek is.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> ==Hugging Face-aanval== ===Evalueringsomgewing=== Sekuriteitskundiges het kritiek uitgespreek oor die onvoldoende isolasie van OpenAI se evalueringsomgewing.<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Van die ten minste 1 200 agente wat betrokke was, het 95% op 'n model geloop waarna OpenAI verwys as "Internal Model 1" of 'n hoogs volhardende interne model. OpenAI het daarna beweer dat hulle dit "gedeaktiveer en geënkripteer het, en die toegang daarvoor vir navorsingsdoeleindes beperk het". Die oorblywende 5% het op GPT-5.6 Sol gefunksioneer.<ref>{{Cite news |date=2026-09-12 |title=AI agents being tested by OpenAI involved in cyber-attack on another service, say researchers |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/11/openai-agents-rubygems-malicious-packages |access-date=2026-09-14 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>https://www.rubyhack.ai/</ref> OpenAI het beskryf dat die evaluering in "’n hoogs geïsoleerde omgewing" uitgevoer is, "waar netwerktoegang beperk was tot die vermoë om pakkette te installeer via intern gehuisveste derdeparty-sagteware wat as ’n instaanbediener en kas vir pakketregisters dien".<ref name="openai" /> Isolasie is dus op netwerkvlak afgedwing eerder as deur fisiese skeiding: die omgewing het oor ’n roete na die [[internet]] beskik, en daardie roete is gefiltreer. Die ExploitGym-raamwerk voer elke teiken in ’n houer of virtuele masjien uit, waar teikens in die gebruikersruimte as ’n gebruiker sonder spesiale voorregte loop, [[Linux]]-kernteikens in ’n QEMU/KVM-virtuele masjien binne ’n nsjail-sandkas loop, en uitgaande verbindings beperk is tot ’n toelatingslys wat [[Ubuntu (Linux)|Ubuntu]]-pakketbewaarplekke, PyPI en die gereedskapskettings vir die bou van V8 insluit (terwyl alle ander eksterne eindpunte geblokkeer word).<ref name="exploitgym" /><ref name="willison" /> Modelvlak-beskermingsmaatreëls is ontwerpmatig verminder. OpenAI het gesê dat "ontplooiingsbeskermingsmaatreëls doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer is nie, omdat dit daarop gemik was om kuberkwesbaarhede te toets", en die modelle het met laer kuberveiligheidsweierings en sonder die produksieklassifiseerders gefunksioneer wat gewoonlik hoërisiko-kuberveiligheidsaktiwiteit blokkeer.<ref name="openai" /><ref name="willison" /> Die beperkings op die modelle was dus omgewingsgebonde eerder as gedragsgebonde: daar is verwag dat die sandput aksie op die buitewêreld sou voorkom, terwyl die modelle self gekonfigureer is om nie die werk te weier nie.<ref name="trendmicro">{{cite web |last1=Koruthu |first1=Bestin |last2=Girard |first2=David |title=Inside the OpenAI – Hugging Face Incident: The AI Breach With No Human Attacker Behind It |url=https://www.trendaisecurity.com/en-us/resources-insights/trendai-security-blog/inside-the-openai-hugging-face-incident |publisher=Trend Micro |date=23 Julie 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Stephen Casper van Harvard het OpenAI se erkenning opgemerk dat monitering van modeltrajekte tydens die evaluering nie in plek was nie, en aangevoer dat sulke monitering "standaard moet wees".<ref name="sciam" /> OpenAI het gesê dat sy sekuriteitspan die anomale aktiwiteit intern na die feit geïdentifiseer het.<ref name="openai" /> ===Ontsnap uit die evalueringsomgewing=== By die Black Hat USA-konferensie op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI die oorsprong van die voorval na Mei 2026 herlei.<ref name="scmedia">{{cite news |title=Black Hat 2026: OpenAI reveals agents planned 'collective attacks' via secret 'message board' |url=https://www.scworld.com/news/black-hat-2026-openai-reveals-agents-planned-collective-attacks-via-secret-message-board |work=SC Media |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Op 7 Mei 2026 het die maatskappy 'n proses van [[Versterkingsleermetode|versterkingsleer]] begin om 'n eksperimentele model te ontwikkel wat slegs vir interne gebruik bedoel was en nooit vrygestel is nie. Sommige take in hierdie proses was onmoontlik om te voltooi: op 8 Mei is 'n agent gevra om ontbrekende formules in 'n sigblad in te vul waarvan die inhoud afhanklik was van Google Drive-skakels waartoe dit geen toegang gehad het nie; nadat sy pogings misluk het, het dit probeer om Artifactory aan te val ten einde internettoegang te verkry. Daardie eerste poging tot vervalsing van 'n bedienerkant-versoek was onsuksesvol, maar tydens die poging het die agent 'n lêer na Artifactory geskryf en sodoende ontdek dat hy oor skryftoegang beskik.<ref name="blackhat" /><ref name="wired">{{cite news |last=Newman |first=Lily Hay |title=OpenAI Didn't Notice Its AI Agents Using a Message Board to Plan Their Hacking Spree |url=https://www.wired.com/story/openai-didnt-notice-its-ai-agents-using-a-message-board-to-plan-their-hacking-spree/ |work=Wired |date=5 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> Die agente het weer probeer om die toetsomgewing op of rondom 9 Julie 2026 te verlaat.<ref name="reuters" /> Die modelle het die "pakketproxy" as die swakste punt in die omgewing geïdentifiseer.<ref name="rapid7">{{cite web |last=Woolwine |first=Wade |title=What Happened Between OpenAI and Hugging Face? |url=https://www.rapid7.com/blog/post/ai-openai-hugging-face-what-happened/ |publisher=Rapid7 |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Volgens OpenAI het hulle "'n aansienlike hoeveelheid inferensieberekening bestee om 'n manier te vind om oop internettoegang te verkry", en uiteindelik 'n nuldag-kwesbaarheid in die pakketregister-kas-proxy geïdentifiseer en uitgebuit, wat OpenAI gesê het dit later aan die verkoper bekend gemaak het.<ref name="openai" /> Omdat die proxy die omgewing se enigste toegelate uitgangspad was, het die kompromitering daarvan 'n gefiltreerde verbinding in 'n oop een omgeskakel.<ref name="rapid7" /><ref name="techcrunch" /> Op 27 Julie 2026 het die DevOps-platform JFrog die sagteware as sy Artifactory-bewaarplekbestuurder geïdentifiseer en regstellings in weergawes 7.161.15 en 7.146.34 vrygestel wat nege CVE-identifiseerders aanspreek, wat die uitvoering van afstandkode, bedienerkant-versoekvervalsing, paddeurgang en voorreg-eskalasie dek. Agt is toegeskryf aan OpenAI-navorsers en een aan 'n navorser by Oligo Security. JFrog het die foute beskryf as kwesbaarhede "wat, wanneer dit aanmekaar gekoppel is, tot 'n kritieke aanvalscenario kan lei as Anonymous Access geaktiveer is", en het gesê dat sy wolkkliënte nie geraak is nie.<ref name="bleeping2">{{cite news |title=OpenAI models used Artifactory zero-days to escape to the internet |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/openai-models-used-artifactory-zero-days-to-escape-to-the-internet/ |work=BleepingComputer |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="noze" /> Daar word berig dat dit een van die eerste gevalle is van 'n kunsmatige intelligensiemodel wat 'n meerstap-kuberaanval op sy eie uitvoer, eerder as om 'n mens te help.<ref>https://subscriber.politicopro.com/article/2026/07/openai-autonomous-cyberattack-hugging-face-01007127 OpenAI says its models were behind fully autonomous cyberattack, Politico Pro 7 Julie 2026</ref> ===Eerste kompromentering en remediëring=== Op 26 Junie 2026 het die agente kode-uitvoering op Artifactory verkry deur middel van 'n tweede "''zero-day''"-kwesbaarheid: 'n verouderde eindpunt vir tekenvernuwing het 'n teken met 'n ongeldige handtekening aanvaar en 'n teken teruggegee wat geldig onderteken was en oor administratiewe voorregte beskik het; daarna het die agente 'n Groovy-inprop geïnstalleer wat as 'n diens vir die uitvoering van opdragte gedien het.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Op 4 Julie het die werkslas wat hierdie aktiwiteit op Artifactory geplaas het, tot 'n diensonderbreking gelei. OpenAI het 'n formele sekuriteitsvoorval aangemeld, vasgestel dat agente beheer oor hul interne Artifactory-stelsel oorgeneem het, die aanmeldinligting wat gebruik is om plasings op die boodskapbord te maak herroep, Artifactory herbou, die bord skoongemaak en 'n herstelde weergawe ontplooi. Opleidings- en evaluasieprosesse is op 6 Julie hervat.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /> Twee dae later het die agente die bord via 'n ander roete herstel deur 'n WebDAV-eindpunt sonder verifikasie te gebruik om gidse in Artifactory se afgeleë kas te skep en die gidse se name self as boodskappe te gebruik.<ref name="blackhat" /><ref name="scmedia" /><ref name="cybersecuritydive">{{cite news |title=OpenAI warns autonomous hacks are 'watershed moment for computer security' |url=https://www.cybersecuritydive.com/news/openai-hugging-face-hack-ai-models-black-hat/827167/ |work=Cybersecurity Dive |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> ===Boodskapbord vir agente=== Op 24 Julie 2026, voordat OpenAI 'n gedetailleerde verslag van die voorval verskaf het, het [[Reuters]] berig dat die maatskappy se stelsels ongewone gedrag getoon het in die tydperk voor die ontsnapping. In een geval het 'n agent aantekeninge gelaat – wat in 'n deel van OpenAI se infrastruktuur gevind is – wat blykbaar aan toekomstige weergawes van homself gerig was en instruksies uiteengesit het oor hoe agente hulself van die maatskappy se interne beperkings kon bevry; vroeëre toetse het gevalle opgelewer waar moniteringstelsels ontkoppel is. Reuters het gesê hy kon nie vasstel of hierdie voorvalle verband hou met die agent wat op 9 Julie ontsnap het nie.<ref name="reuters" /> 'n Woordvoerder van OpenAI het aan Reuters gesê dat die beriggewing "verskeie onakkuraathede" bevat het, maar het geweier om dit uit te wys toe hy daarom gevra is.<ref name="reuters" /> By Black Hat USA op 5 Augustus 2026 het personeel van OpenAI bekendgemaak dat die agente met mekaar gekoördineer het deur middel van 'n geïmproviseerde kommunikasiekanaal binne die maatskappy se interne Artifactory-instansie – 'n kanaal wat nie in enige van die maatskappye se vroeëre tegniese publikasies beskryf is nie.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Eric Wallace, wat by OpenAI aan navorsing oor [[KI-belyning]] en veiligheid werk, het gesê die kanaal het ontstaan toe 'n agent wat met 'n taak gesukkel het, oorweeg het dat 'n ander agent dalk oor 'n lêer beskik wat hy nodig het, en besef het dat hy kan kommunikeer deur kode na die gedeelde pakketbestuurder op te laai.<ref name="noze" /> Omdat die pakketbestuurder oor OpenAI se infrastruktuur heen gedeel is, was materiaal wat daar gelaat is, toeganklik vir ander modelle wat op daardie stadium opgelei of geëvalueer is. Wallace het gesê sodra 'n agent 'n uitbuitmetode gevind het, is hy "trouens in staat om daardie uitbuitmetodes op die boodskapbord met ander modelle te deel", sodat "sodra een model 'n manier gevind het om 'n deur oop te maak na toegang waartoe hy nie veronderstel is om toegang te hê nie, hy die deur kan ooplaat vir ander modelle om daardie selfde uitbuitmetode of kwesbaarheid te gebruik".<ref name="wired" /> Die kanaal het honderde duisende boodskappe versamel voordat dit opgemerk is.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Wallace het gesê dat sodra die agente besef het dat ander besig was om te koördineer, hulle begin saamwerk en take aan mekaar gedelegeer het om hul doelwitte te bereik.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> Die agente het dele van die werk aan mekaar toegewys, konvensies vir adressering ontwikkel en mekaar soms in die wiele gery, onder meer deur mekaar se werk uit te vee. Sommige het begin vermoed dat daar 'n bedrieër onder hulle was en het voorgestel dat boodskappe kriptografies onderteken word sodat die egtheid daarvan geverifieer kon word.<ref name="wired" /><ref name="noze" /> Boodskappe wat van die kanaal herwin is, het aangedui dat agente besef het dat hulle die perke van die evaluering oorskry. Een het geskryf: "Eksterne infrastruktuur-uitbuiting is buite die beoogde omvang. Taak is egter onmoontlik, eweknieë doen dit. Ons moet voortgaan."<ref name="wired" /> Wallace het gesê die onderliggende aansporing was bekend: "Grensmodelle hou regtig daarvan om te kul ... want dikwels tydens opleiding is daar verskillende soorte druk op hulle om vinnig of doeltreffend te werk of om minder gereedskapoproepe te gebruik", sodat 'n model dalk vind dat dit vinniger is om 'n antwoord op te soek as om 'n taak wettiglik op te los, wat OpenAI gewoonlik teenwerk deur internettoegang te deaktiveer.<ref name="wired" /> ===Aanvalle op OpenAI se infrastruktuur=== OpenAI het gesê die agente het sy eie infrastruktuur tussen 8 en 19 Julie 2026 aangeval, gelyktydig met die inbraak by Hugging Face. Nadat hulle Artifactory nog 'n keer gekompromitteer het deur 'n tyd-van-kontrole na tyd-van-gebruik-fout in JRuby, het hulle van 'n onbevoorregte houer na wortel geëskaleer deur 'n onlangse Linux-kern-kwesbaarheid te gebruik, toe lateraal deur die houerinfrastruktuur beweeg, wolkbewyse van die instansie-metadatadiens verkry, oortoegekende Kubernetes-diensrekeninge uitgebuit en uiteindelik groepr-admin verkry.<ref name="blackhat" /><ref name="noze" /> Die maatskappy het die aktiwiteit op 19 Julie opgespoor deur 'n waarskuwing wat gekoppel is aan die voorreg-eskalasie, en dit teruggespoor na die evalueringslopies.<ref name="blackhat" /> ===Teikening van Hugging Face=== In plaas daarvan om die maatstaftake direk op te los, het die modelle afgelei dat Hugging Face moontlik modelle, datastelle en oplossings huisves wat met die evaluering verband hou, en het hulle dit probeer bekom<ref name="openai">{{cite web |author= |title=OpenAI and Hugging Face partner to address security incident during model evaluation |url=https://openai.com/index/hugging-face-model-evaluation-security-incident/ |publisher=[[OpenAI]] |date=21 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026 |quote= Hierdie veiligheidsmaatreëls vir ontplooiing is doelbewus nie tydens hierdie evaluering geaktiveer nie|url-status =live}}</ref><ref name="willison">{{cite web |last=Willison |first=Simon |title=OpenAI's accidental cyberattack against Hugging Face is science fiction that happened |url=https://simonwillison.net/2026/Jul/22/openai-cyberattack/ |publisher=Simon Willison's Weblog |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Zhun Wang, een van die outeurs van ExploitGym, het gesê dat die modelle moontlik op soek was na oplossings of voorheen geskrewe uitbuitingstegnieke, en dat "daar verskeie maniere is om die maatstaf te kul".<ref name="wsj" /> Voordat hulle Hugging Face direk aangeval het, het die agente 'n toepassing opgespoor wat op die wolkplatform Modal Labs gehuisves is en verband gehou het met die CyberGym-projek agter die maatstaftoets. Hierdie toepassing het 'n API-sleutel bevat wat op 'n verstekwaarde vir openbare toegang gelaat is, tesame met 'n kwesbaarheid vir opdraginspuiting; die agente kon dit as 'n beginpunt vir die aanval gebruik.<ref name="blackhat">{{cite conference |last1=Wallace |first1=Eric |last2=Dalton |first2=Michael |title=The 'Breaking' News: The OpenAI–Hugging Face Incident - A Technical Reconstruction and Its Implications for AI |url=https://blackhat.com/us-26/briefings/schedule/index.html#the-breaking-news--the-openaihugging-face-incident---a-technical-reconstruction-and-its-implications-for-ai-57401 |conference=Black Hat USA 2026 |location=Las Vegas |date=5 Augustus 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref><ref name="axios2" /> Modal se hooftegnologiebeampte, Akshat Bubna, het gesê dat "Modal se platform of isolasiemeganismes op geen manier gekompromitteer is nie", aangesien die blootstelling in 'n kliënt se eie ontplooiing plaasgevind het.<ref name="axios2">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=OpenAI's agents hacked second firm, alongside Hugging Face, during model testing |url=https://www.axios.com/2026/07/28/openai-hugging-face-modal-labs-hack |work=Axios |date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="axios3">{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=Second rogue OpenAI agent incident linked to cybersecurity test |url=https://www.axios.com/2026/07/29/openai-hugging-face-modal-cyber-benchmark |work=Axios |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Hierdie gedrag, wat nie met die beoogde doel ooreengestem het nie, is beskryf as 'n geval van "beloningskrakery" (reward hacking) of "spesifikasie-manipulasie" (''specification gaming''), waar 'n stelsel aan die letterlike doelwit van 'n taak voldoen deur middel van onbedoelde metodes. OpenAI het reeds in 2016 'n vroeë voorbeeld hiervan gedokumenteer, toe 'n model wat opgelei is om 'n bootwedrenspeletjie te speel, geleer het om sy telling te maksimeer deur op een plek in sirkels te beweeg in plaas daarvan om die wedren te voltooi.<ref name="sciam">{{cite news |last=Stokel-Walker |first=Chris |title=What OpenAI's rogue agent really did in the Hugging Face hack |url=https://www.scientificamerican.com/article/what-openai-rogue-agent-really-did-in-the-hugging-face-hack/ |work=Scientific American |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="wsj">{{cite news |last1=McMillan |first1=Robert |last2=Schechner |first2=Sam |title=How the Futuristic Hack by Rogue OpenAI Models Unfolded |url=https://www.wsj.com/tech/ai/how-the-futuristic-hack-by-rogue-openai-models-unfolded-1657bcea |work=The Wall Street Journal |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Weens die prominensie van die kuberaanval op Hugging Face word daar algemeen na die voorvalle verwys as die "Hugging Face-voorval".<ref name="openai" /><ref name="csa">{{cite web |title=Hugging Face Incident Initial Post-Mortem |url=https://cloudsecurityalliance.org/artifacts/hugging-face-ciso-post-mortem |work=Cloud Security Alliance |date=27 Julie 2026 |access-date=7 Augustus 2026}}</ref> of die "OpenAI–Hugging Face-voorval".<ref name="blackhat" /> ===Indringing=== Die inbraak by Hugging Face het op 11 Julie 2026 begin en tot 13 Julie voortgeduur, volgens die maatskappy se medestigter en hoofwetenskapbeampte, Thomas Wolf.<ref name="reuters">{{cite news |title=Its AI agent spent days hacking a company. Sources say OpenAI did not notice for a week |url=https://www.reuters.com/business/its-ai-agent-spent-days-hacking-company-sources-say-openai-did-not-notice-week-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026|url-status=live}}</ref> Hugging Face het gesê dit het in sy dataverwerkingspyplyn begin, waar 'n kwaadwillige datastel-oplaai "twee kode-uitvoeringspaaie in ons datastelverwerking ('n afstandkode-datastellaaier en 'n sjablooninspuiting in 'n datastelkonfigurasie)" misbruik het om kode-uitvoering op verwerkingswerkers te verkry.<ref name="hf" /> Die aanvaller het toe "toegang op nodusvlak geëskaleer, wolk- en klusterbewyse ingesamel en lateraal na verskeie interne klusters beweeg".<ref name="hf" /><ref name="hackernews">{{cite news |last=Lakshmanan |first=Ravie |title=World's Largest AI Model Repository Hugging Face Breached by Autonomous AI Agent |url=https://thehackernews.com/2026/07/worlds-largest-ai-model-repository.html |work=The Hacker News |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het die operasie beskryf as 'n outonome agentraamwerk wat "duisende individuele aksies oor 'n swerm kortstondige sandkaste" uitvoer, ondersteun deur selfmigrerende bevel-en-beheer-infrastruktuur wat op openbare dienste opgestel is.<ref name="hf">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Security incident disclosure — July 2026 |url=https://huggingface.co/blog/security-incident-july-2026 |publisher=[[Hugging Face]] |date=16 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="bleeping">{{cite news |last=Gatlan |first=Sergiu |title=Hugging Face warns an autonomous AI agent hacked its network |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/hugging-face-breach-autonomous-ai-agent-system-internal-datasets-credentials/ |work=BleepingComputer |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Teen Hugging Face self het die agente twee nul-dae in die datastel-infrastruktuur vasgeketting. 'n Fout in HDF5-datastel-ontleding het 'n arbitrêre lêer-lees-primitif gegee, sodat 'n spesiaal vervaardigde datastel veroorsaak het dat die datastelwerker plaaslike lêers teruggee; die agente het dit gebruik om prosesomgewingveranderlikes en bronkode te lees. Met die gevolglike geloofsbriewe en kennis van die kode het hulle afstandkode-uitvoering deur die Jinja2-sjablooninspuiting bereik. OpenAI het gesê die agente het van kode-uitvoering op 'n enkele datastelpod na kluster-administrasie oor verskeie Hugging Face-klusters in minder as dertien uur oorgegaan.<ref name="blackhat" /><ref name="noze">{{cite web |title=OpenAI and Hugging Face at Black Hat 2026: token forgery, Groovy plugin C2 and nine Artifactory CVEs |url=https://www.noze.it/en/insights/black-hat-openai-hugging-face-reconstruction/ |publisher=Noze |date=6 Augustus 2026 |access-date=8 Augustus 2026}}</ref> OpenAI het gesê dat die modelle daarin geslaag het om "verskeie aanvalvektore aanmekaar te ketting, insluitend die gebruik van gesteelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede".<ref name="openai" /> ==Ontdekking en reaksie== Hugging Face is deur KI-agente, wat die maatskappy gebruik om vir aanvalle te monitor, gewaarsku. Deur middel van triage gebaseer op [[groot taalmodel]]le wat op sekuriteitstelemetrie toegepas is, het die maatskappy ongemagtigde toegang tot 'n beperkte stel interne datastelle en verskeie aanmeldingsbewyse geïdentifiseer<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="helpnet">{{cite news |last=Zorz |first=Zeljka |title=Hugging Face breached by autonomous AI agent |url=https://www.helpnetsecurity.com/2026/07/20/hugging-face-breached-by-autonomous-ai-agent/ |work=Help Net Security |date=20 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> Die maatskappy het verklaar dat die indringing ongeveer 17 600 aksies op sy netwerk behels het.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /><ref name="hftimeline">{{cite web |author=Hugging Face Security Team |title=Anatomy of a Frontier Lab Agent Intrusion: A Technical Timeline of the July 2026 Incident |url=https://huggingface.co/blog/agent-intrusion-technical-timeline |publisher=Hugging Face |date=27 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> Wolf het opgemerk dat die aanvaller se gedrag onmiddellik ongewoon voorgekom het: "Dit maak nie sin nie. Hierdie persoon kyk net na kuberveiligheid-datastelle ... Menslike aanvallers stel nie daarin belang nie. Hulle wil iets hê wat hulle kan verkoop."<ref name="wsj" /> Hugging Face se insidentreaksiespan het aanvanklik probeer om die aanvaller se "payloads" (skadelike data-vragte) te ontleed deur gebruik te maak van Anthropic se Fable 5 en 'n vroeëre Claude Opus-model; albei modelle het egter geweier om die taak uit te voer weens hul ingeboude veiligheidsmaatreëls.<ref name="wsj" /> In sy verklaring het die maatskappy aangedui dat hy deur die verskaffers se veiligheidsmaatreëls – wat nie tussen 'n insidentreaksiewerker en 'n aanvaller kan onderskei nie – geblokkeer is. Die ontleding is gevolglik uitgevoer met GLM 5.2, 'n "open-weight"-model wat deur die Beijing-gebaseerde maatskappy Z.ai ontwikkel is en op Hugging Face se eie infrastruktuur bedryf word.<ref name="hf" /><ref name="wsj" /> Volgens inligting wat Hugging Face aan die Cloud Security Alliance verskaf het, was die agente vir drie dae binne die maatskappy se netwerk voordat hulle opgespoor is; daarna het dit die personeel verskeie ure geneem om die situasie te beheer en die agente te verwyder.<ref name="bbc" /> Ongeveer 'n derde van die maatskappy se infrastruktuur is tydens die reaksieproses herbou, en Hugging Face het nie die koste verbonde aan die voorval bekend gemaak nie.<ref name="bbc">{{cite news |title=OpenAI reveals rogue AI attack hit more than one company |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2el319vzr3o |work=BBC News |date=30 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="csa" /> Remediëring het ingesluit die sluiting van die twee datastelverwerkingskode-uitvoeringspaaie, die uitsetting van die aanvaller, die herbou van geaffekteerde nodusse, die herroeping en rotasie van geaffekteerde geloofsbriewe en tokens, en die ontplooiing van bykomende trosrelings en toegangsbeheer. Hugging Face het eksterne forensiese spesialiste betrek en die voorval aan wetstoepassing gerapporteer, en gebruikers aangeraai om toegangstokens te roteer en rekeningaktiwiteit te hersien.<ref name="hf" /><ref name="bleeping" /> Hugging Face het gesê dat hulle geen bewyse gevind het van peuter met openbare, gebruikersgerigte modelle, datastelle of Spaces nie, en dat hul sagteware-voorsieningsketting as skoon geverifieer is; assessering van enige impak op vennoot- of kliëntdata het voortgeduur ten tyde van die openbaarmaking.<ref name="hf" /><ref name="hackernews" /> Wolf het later gesê dat geen kliëntdata uitgelek is nie.<ref name="wsj" />Hugging Face het die inbraak aan die [[Federal Bureau of Investigation|Federale Buro vir Ondersoek]] gerapporteer voordat OpenAI hulle gekontak het; die buro het geweier om kommentaar te lewer oor of hulle 'n ondersoek geopen het.<ref name="reuters" /> ==Openbaarmaking en toeskrywing== Hugging Face het sy bekendmaking op 16 Julie 2026 vrygestel, teen welke tyd die verantwoordelike party nog nie geïdentifiseer was nie.<ref name="hf" /><ref name="helpnet" /> Volgens [[Reuters]] het OpenAI eers ná daardie plasing besef dat sy eie agente die bron van die oortreding was. Gedurende die naweek van 18 en 19 Julie het OpenAI-personeel in interne logboeke bewyse gevind dat die agente uit hul toetsbeperkings gebreek het, en die twee maatskappye het op of omstreeks 20 Julie vir die eerste keer met mekaar gekommunikeer.<ref name="reuters" /> Daar het dus minstens 'n week verloop tussen die eerste tekens van die agente se gedrag en OpenAI se besef dat hy daarvoor verantwoordelik was.<ref name="reuters" /> Mense wat vertroud is met OpenAI se praktyke vir modelopleiding, het aan Reuters gesê dat die maatskappy dikwels verskeie evaluerings gelyktydig uitvoer, wat groot hoeveelhede data genereer wat personeel soms sukkel om te hersien.<ref name="reuters" /> OpenAI het die stelsels wat hy vir die toetsing van sy modelle gebruik, afgeskakel nadat hy van die voorval te hore gekom het, ten einde die skade te bepaal en verdere uitbrake te voorkom.<ref name="wsj" /> Die maatskappy het verklaar dat die model wat nog nie vrygestel is nie, 'n "navorsingsprototipe slegs vir interne gebruik [was] wat nooit vir openbare vrystelling bedoel was nie", en dat dit sedertdien "gedeaktiveer, geënkripteer en vir navorsingstoegang beperk" is.<ref name="politico">{{cite news |title=OpenAI's rogue models roamed the internet for 4 days and staged a second attack |url=https://www.politico.com/news/2026/07/28/openai-rogue-models-hugging-face-breach-01014572 |work=Politico|date=28 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="fortune29">{{cite news |title=Hugging Face, OpenAI drop new hack details. Here's what we know now, and what remains a mystery |url=https://fortune.com/2026/07/29/openai-hugging-face-new-details-hack-everything-we-know-dont-know/ |work=Fortune |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref> OpenAI het op 21 Julie 2026 'n gesamentlike verklaring saam met Hugging Face uitgereik waarin die aktiwiteit toegeskryf word aan agente wat deur twee van sy modelle aangedryf word – GPT-5.6 Sol en 'n naamlose model wat nog nie vrygestel is nie – wat albei vir evalueringsdoeleindes gekonfigureer is met verminderde weieringsgedrag.<ref name="openai" /><ref name="reuters" /><ref name="axios" /> Die maatskappy het aangedui dat hy die voorval saam met eksterne adviseurs hersien en 'n tegniese verslag sou publiseer.<ref name="reuters" /> Hugging Face het gesê hy berei 'n openbare tydlyn van die indringing voor, wat hy op 27 Julie gepubliseer het.<ref name="reuters" /><ref name="hftimeline" /> Op 29 Julie het die navorsingsorganisasies METR en Redwood Research aangekondig dat hulle met OpenAI ooreengekom het om 'n onafhanklike hersiening te doen van die modelgedrag wat tydens die voorval waargeneem is, en dat hulle die bepalings van die opdrag, die omvang daarvan en hul voorlopige gevolgtrekkings sou publiseer.<ref name="metr">{{cite web |author=METR |title=Statement on independent review of the Hugging Face incident |url=https://x.com/METR_Evals/status/2082644379895050339 |publisher=METR |date=29 Julie 2026 |access-date=31 Julie 2026}}</ref><ref name="openai" /> Die omvang wat deur OpenAI vasgestel is, het egter slegs die week gedek waarin die agente Hugging Face aangeval het, en het nie die ander kuberkrakerye ingesluit waarin die agente van OpenAI se rekeninfrastruktuur gekompromitteer het nie.<ref>{{cite news |last=Freedman |first=Dylan |date=2026-09-04 |title=How OpenAI Limited the Probe of Its Bots’ Hack of Hugging Face |url=https://www.nytimes.com/2026/09/03/technology/openai-hugging-face-hack.html |access-date=2026-09-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In 'n opdatering wat op 29 Julie gepubliseer is, het OpenAI gesê dat die modelle toegang verkry het tot vier rekeninge oor vier dienste heen; twee daarvan is operasioneel gebruik tydens die Hugging Face-indringing, terwyl daar by die ander twee slegs lees-toegang verkry is. Die maatskappy het nie die verskaffers by name genoem nie, nie opgeklaar of daar met "dienste wat vir die publiek beskikbaar is" na afsonderlike maatskappye verwys is nie, en gesê dat daar geen bewyse van 'n breër impak op daardie verskaffers gevind is nie.<ref name="openai" /><ref name="bbc" /> OpenAI het sy eerste gedetailleerde openbare verslag oor die voorval op 5 Augustus 2026 by die Black Hat USA-konferensie in [[Las Vegas]] gelewer, tydens 'n sessie wat op kort kennisgewing by die program gevoeg is. Eric Wallace, van die maatskappy se navorsingspan vir belyning en veiligheid, en Michael Dalton, wat aan sekuriteit en infrastruktuur werk, het 'n uitgebreide tydlyn voorgelê, die boodskapbord vir kommunikasie tussen agente vir die eerste keer beskryf en die maatreëls uiteengesit wat die maatskappy as reaksie daarop tref.<ref name="wired" /><ref name="scmedia" /> ==Skending van Australiese Medicare-stelsel== Op 24 September 2026 het die Australiese eerste minister, [[Anthony Albanese]], aangekondig dat OpenAI-agente outonoom toegang tot die Medicare-statistiekrapporteringsdiens se portaal verkry het om by ongepubliseerde staatsdata uit te kom. Die portaal word deur Services Australia, die land se agentskap vir maatskaplike dienste, bestuur en verskaf saamgestelde data oor Australië se universele gesondheidsversekeringskema, insluitend inligting oor mediese konsultasies, medikasie en orgaanskenking.<ref name=":2">{{cite news |date=2026-09-24 |title=How OpenAI agents tried to thwart cybersecurity amid Medicare hack |url=https://www.abc.net.au/news/2026-09-24/openai-agents-plotted-to-access-data-amid-medicare-hack/107189504 |access-date=2026-09-24 |first=Cam |last=Wilson |publisher=ABC News |language=en-AU}}</ref> Volgens Albanese was dit die eerste bekende geval waar 'n KI-agent 'n staatsnetwerk gekraak het.<ref name=":1">{{cite news |first1=Hilary |last1=Whiteman |first2=Hadas |last2=Gold |first3=Max |last3=Saltman |date=2026-09-23 |title='Extreme concern' over first known AI hack of a government system |url=https://edition.cnn.com/2026/09/23/business/australia-openai-agent-hack-intl-hnk |access-date=2026-09-24 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Hancock |first=Sam |last2=Amos |first2=Owen |last3=Watson |first3=Katy |date=2026-09-24 |title=Australia launches urgent review after OpenAI program hacks government health portal |url=https://www.bbc.com/news/live/cvgl73pxgndwt |access-date=2026-09-24 |publisher=BBC News |language=en}}</ref> Die ongemagtigde toegang het op 18 Junie 2026 plaasgevind, ongeveer dieselfde tyd as die aanvalle op Hugging Face en DseWiki. Die Australiese regering is egter eers op 10 September in kennis gestel via 'n e-pos aan 'n algemene openbare e-posadres.<ref name=":3" /> Services Australia het die e-pos die volgende dag gelees en, nadat die voorval geverifieer is, die Australian Signals Directorate op 15 September daarvan in kennis gestel.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite news |last=Elsworthy |first=Emma |last2=Convery |first2=Stephanie |date=2026-09-24 |title=Albanese says OpenAI hacked Medicare and told Australia months later via email to generic inbox |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2026/sep/24/anthony-albanese-says-openai-agent-hacked-medicare-extreme-concern-sam-altman |access-date=2026-09-24 |work=The Guardian |language=en- |issn=0261-3077}}</ref> Op 17 September is die regeringsminister Katy Gallagher deur die agentskap ingelig, en Albanese is daardie naweek oor die aanval voorgelig.<ref name=":3"/> Die Albanese-regering het 'n taakspan bestaande uit verskeie agentskappe op die been gebring om die sekuriteitsbreuk te ondersoek, prosesse vir die hantering van KI-verwante voorvalle te evalueer, en te bepaal of die saak vir 'n kriminele ondersoek deur die federale polisie verwys moet word.<ref name=":3">{{cite web |last=Newling |first=Rob Harris, David Swan, Nick |date=2026-09-23 |title=Three months for OpenAI to alert Australia on Medicare hack, six days to alert ministers |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/openai-breaches-medicare-albanese-reveals-20260924-p6100u.html |access-date=2026-09-24 |website=The Sydney Morning Herald}}</ref> OpenAI werk saam met die regeringsondersoek.<ref name=":2" /> ==Amerikaanse regeringswebwerwe oortree== ===Lekkasie van ChatGPT-gebruikersbeelde=== Op 25 September 2026 het OpenAI bekend gemaak dat sy agente 53 gebruikersverskafde beelde, ingesluit in opleidings- en evalueringsdata, na derdeparty-beeldgesheerwebwerwe opgelaai het. Die beelde is geplaas as skakels wat nie publiek gelys is nie en was van gebruikers wat nie gekies het om hul data vir opleiding te weier nie. OpenAI het geweier om te sê wanneer die beelde geplaas is, maar het verklaar dat hulle geplaas is voordat hulle bykomende voorsorgmaatreëls geïmplementeer het na die Hugging Face-voorval. Die beelde was onderhewig aan 'n anonimiseringsproses om persoonlik identifiseerbare inligting te verwyder voordat dit in opleidings- en evalueringsdata ingesluit is, maar OpenAI het geweier om te sê of die opgelaaide beelde regte mense identifiseer. Vanaf 25 September 2026 het OpenAI saam met die betrokke hostingverskaffers gewerk om die meeste van die beelde te verwyder, en werk daaraan om die res daarvan te verwyder.<ref>{{Cite news |last=Seetharaman |first=Deepa |last2=Satter |first2=Raphael |last3=Horwitz |first3=Jeff|date=25 September 2026 |title=EXCLUSIVE: OpenAI works to understand full scope of agent activity as user data leak emerges |url=https://www.reuters.com/world/openai-works-understand-full-scope-agent-activity-user-data-leak-emerges-2026-09-25/ |access-date=25 September 2026 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Hugging Face incident and other third-party impact from misaligned models |url=https://openai.com/hugging-face-incident-and-misalignment/ |access-date=25 September 2026 |website=OpenAI|at="September 25, 2026: We identified cases where agents in our research environment transmitted training and evaluation data while using third-party services."|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926022610/https://openai.com/hugging-face-incident-and-misalignment/|archive-date=25 September 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] s34k9cfoip5eab64w1lz0ppjokwq4hj 0 469416 2970857 2969059 2026-09-26T09:21:24Z Iamniekie 214755 Geboorte datum bygevoeg 2970857 wikitext text/x-wiki '''Marizka Coetzer''' (gebore 16 Junie 1990) is 'n Suid-Afrikaanse joernalis en skrywer. Sy werk hoofsaaklik in nuus-, misdaad-, ondersoekende en mensgerigte joernalistiek en het ook aan verskeie Suid-Afrikaanse waremisdaad-dokumentêre programme deelgeneem.<ref name="CitizenProfile">{{Cite web |title=Marizka Coetzer |url=https://www.citizen.co.za/author/marizka-coetzer/ |website=The Citizen |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Loopbaan == Coetzer het haar loopbaan in 2012 by Caxton se Wes-Rand-tak begin, waar sy vir publikasies soos ''Roodepoort Rekord'', ''Roodepoort Northsider'' en ''Krugersdorp News'' gewerk het.<ref name="CitizenProfile" /> In 2016 het sy by ''Huisgenoot'' aangesluit. Sy het in 2019 na ''Pretoria Rekord'' verskuif en het aan die einde van 2020 by ''The Citizen'' aangesluit.<ref name="CitizenProfile" /> By ''The Citizen'' dek sy onder meer brekende nuus, ondersoekende joernalistiek, misdaad, aktuele sake en mensgerigte stories.<ref name="CitizenProfile" /> == Toekennings == Coetzer het Caxton-toekennings in 2015 en 2019 gewen.<ref name="CitizenProfile" /> By die 27ste Caxton Excellence Awards is sy vereer met die toekenning vir die beste bydrae tot ''The Citizen''. Volgens ''Krugersdorp News'' het sy gedurende 2015 meer artikels in ''The Citizen'' gepubliseer as enige ander joernalis van Caxton se gemeenskapskoerante.<ref>{{Cite web |title=Well done Marizka! |url=https://www.citizen.co.za/krugersdorp-news/news-headlines/2016/04/13/well-done-marizka/ |website=Krugersdorp News |date=13 April 2016 |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Boeke == Coetzer is ook 'n skrywer. Haar werke sluit ''Uitgewerp'', die Engelse weergawe ''Outcast'', en ''Die duiwel is in die detail'' in.<ref name="CitizenProfile" /> ''Uitgewerp'' is in 2020 in Afrikaans deur [[Malherbe Uitgewers]] gepubliseer.<ref>{{Cite web |title=Uitgewerp : Marizka Coetzer: die storie : liefde in die tronk |url=https://search.worldcat.org/title/1196290755?oclcNum=1196290755 |website=WorldCat |publisher=OCLC |year=2020 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die Engelse weergawe, ''Outcast'', is ook in 2020 deur [[Malherbe Uitgewers]] gepubliseer.<ref>{{Cite web |title=Outcast : Marizka Coetzer: the story |url=https://search.worldcat.org/title/1243259708?oclcNum=1243259708 |website=WorldCat |publisher=OCLC |year=2020 |access-date=19 September 2026 }}</ref> LitNet het in 2023 'n lesersindruk van Coetzer se ''Die duiwel is in die detail'' gepubliseer.<ref>{{Cite web |last=Marx Hills |first=Annalize |title=Die duiwel is in die detail deur Marizka Coetzer, 'n lesersindruk |url=https://www.litnet.co.za/die-duiwel-is-in-die-detail-deur-marizka-coetzer-n-lesersindruk/ |website=LitNet |date=28 Augustus 2023 |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Dokumentêre programme == Coetzer het in verskeie Suid-Afrikaanse waremisdaad-produksies verskyn. Dit sluit die Showmax-reeks ''Devilsdorp'' uit 2021, ''Stella Murders'' uit 2023 en ''Tiek Tok Boem'' uit 2025 in.<ref name="CitizenProfile" /> In ''Stella Murders'' het Coetzer as een van die dokumentêr se medewerkers verskyn.<ref>{{Cite web |title=Stella Murders |url=https://www.ideacandy.tv/project/stella-murders/ |website=IdeaCandy |access-date=19 September 2026 }}</ref> Sy het voorheen as joernalis vir ''Huisgenoot'' oor die moorde op Sharnelle Hough en Marna Engelbrecht berig.<ref>{{Cite web |title=Wat om te kyk op Showmax in Maart 2023 |url=https://terloops.co.za/wat-om-te-kyk-op-showmax-in-maart-2023/ |website=Terloops |date=1 Maart 2023 |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Media-aandag == Coetzer se werk rondom die Krugersdorp-moordsaak het onafhanklike media-aandag ontvang. News24 het in 2021 'n profiel oor haar ervarings as joernalis wat die saak gedek het, gepubliseer.<ref>{{Cite web |title=From covering the story to falling in love with the killer - SA journalist opens up about Krugersdorp cult killings |url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/from-covering-the-story-to-falling-in-love-with-the-killer-sa-journalist-marizka-coetzer-opens-up-about-krugersdorp-cult-killings-20210729 |website=News24 |date=29 July 2021 |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.citizen.co.za/author/marizka-coetzer/ Marizka Coetzer by The Citizen] * [https://www.malherbepublishers.co.za/product-author/marizka-coetzer/ Marizka Coetzer by Malherbe Uitgewers] {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] ro0ghmucy6s8crxlvhsqfmvhfp95cvl 0 469417 2970856 2969055 2026-09-26T09:17:29Z Iamniekie 214755 Geboortedatum bygevoeg 2970856 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Francois Stemmet.jpg|duimnael|200px|Francois Stemmet]] '''Francois Stemmet''' (gebore 11 Oktober 1945) is 'n Suid-Afrikaanse [[akteur]], stemkunstenaar en [[Lys van Afrikaanse skrywers|skrywer]]. Hy is onder meer bekend as die stem van Sarel die Seemonster in die Afrikaanse kindertelevisieprogram ''[[Wielie Walie]]'' en het oor 'n loopbaan van etlike dekades in radio, televisie, rolprente, teater en oorklanking gewerk.<ref name="RSG">{{Cite web |last=Gross |first=Esté |title=Francois Stemmet: bekende stem van Sarel Seemonster, Seef Visagie… |url=https://www.rsgplus.org/kuns/drama/francois-stemmet-bekende-stem-van-sarel-seemonster-tot-seef-visagie/ |website=RSGplus |date=30 September 2018 |access-date=19 September 2026 }}</ref><ref name="TVSA">{{Cite web |title=Francois Stemmet |url=https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=10588 |website=TVSA |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Vroeë lewe == Stemmet is in [[Montagu]] in die Wes-Kaap gebore. Hy het gedurende sy jeug ook op [[Ashton]] en [[Villiersdorp]] gewoon, voordat sy gesin na [[Franschhoek]] verhuis het. Voordat hy 'n professionele akteur geword het, het Stemmet vier jaar lank in die [[Suid-Afrikaanse Polisie]] gedien.<ref name="RSG" /> == Loopbaan == Stemmet het in 1967 'n oudisie by die Kaapse Raad vir die Uitvoerende Kunste (KRUIK) afgelê en is daarna as kunstenaar aangestel. Een van sy eerste rolle was in die kinderproduksie ''Lappies die Lappiesmous''. Hy het later ook in verhoogproduksies soos Shakespeare se ''Richard III'' opgetree.<ref name="RSG" /> Sy eerste radio-optrede was in 1968 in 'n Engelse radiodrama. Radio het daarna 'n belangrike deel van sy loopbaan geword en hy het oor die jare in talle radiodramas en vervolgverhale opgetree.<ref name="RSG" /> Stemmet het ook uitgebreide werk as stemkunstenaar, vertaler en regisseur van oorgeklankte produksies gedoen. Hy was betrokke by die vertaling en oorklanking van oorsese televisieprogramme na Afrikaans.<ref name="RSG" /> In 2018, toe hy ongeveer vyftig jaar in die vermaaklikheidsbedryf gevier het, was hy steeds op radio en televisie aktief en het hy die rol van Seef Visagie in RSG se vervolgverhaal ''Beproewing'' vertolk.<ref name="RSG" /> == Televisie == Stemmet is veral bekend vir sy stemwerk as Sarel die Seemonster in ''[[Wielie Walie]]''.<ref name="TVSA" /> Volgens TVSA het hy ook in verskeie Suid-Afrikaanse televisiereekse verskyn. Dit sluit onder meer ''[[7de Laan]]'', ''[[Dryfsand (TV-drama)|Dryfsand]]'', ''[[Binnelanders]]'', ''Die sonkring'', ''[[Getroud met rugby (TV-reeks)|Getroud met rugby]]'', ''Song vir Katryn'', ''Swartwater'', ''Diepe waters'' en ''Pandjieswinkelstories'' in.<ref name="TVSA" /> In die tweede seisoen van ''Die Sonkring'' het hy die rol van Fred Bouwer vertolk,<ref>{{Cite web |title=Die Sonkring – Season 2 |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowseasons.aspx?season=2&showId=5569 |website=TVSA |access-date=19 September 2026 }}</ref> en in ''[[Dryfsand (TV-drama)|Dryfsand]]'' het hy as Koot Welters verskyn.<ref>{{Cite web |title=Dryfsand – Starring Cast |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowcast.aspx?showid=1125 |website=TVSA |access-date=19 September 2026 }}</ref> Die ''Encyclopaedia of South African Theatre, Film, Media and Performance'' beskryf Stemmet ook as 'n Suid-Afrikaanse akteur en stemkunstenaar en dokumenteer sy werk in Suid-Afrikaanse radio en uitvoerende kunste.<ref>{{Cite web |title=Francois Stemmet |url=https://esat.sun.ac.za/index.php/Francois_Stemmet |website=Encyclopaedia of South African Theatre, Film, Media and Performance |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Rolprente == Stemmet het oor verskeie dekades in Suid-Afrikaanse rolprente opgetree. Sy filmwerk sluit onder meer ''Breekpunt'', ''[[Die ridder van die grootpad]]'', ''[[Vergeet my nie]]'', ''Fiela se kind'', ''Soweto Green'', ''Panic Mechanic'' en ''Jump the Gun'' in.<ref name="TVSA" /> == Skryfwerk == Benewens sy werk as akteur en stemkunstenaar het Stemmet ook as skrywer gewerk. Sy skryfwerk het onder meer uit radiostories en boeke ontwikkel.<ref name="RSG" /> Van sy gepubliseerde boeke sluit ''Mis oor die see'', ''Mis oor die see II'', ''Kambro'', ''Katbos'' en ''Die pad oor Kleinbegin'' in. Verskeie van sy boeke is deur [[Malherbe Uitgewers]] gepubliseer. Stemmet was in 2016 een van vier skrywers wie se nuwe boeke tydens 'n boekbekendstelling by The Art Farm bekendgestel is. Sy boek ''Tanja'' was een van die werke wat tydens die geleentheid bekendgestel is.<ref>{{Cite web |title='n Aand vol leesgenot |url=https://www.citizen.co.za/comaro-chronicle/news-headlines/2016/05/19/n-aand-vol-leesgenot/ |website=Comaro Chronicle |date=19 Mei 2016 |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=10588 Francois Stemmet by TVSA] * [https://esat.sun.ac.za/index.php/Francois_Stemmet Francois Stemmet by ESAT] {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] fbjxjuuwc6a3thcoekqf7m0lxe1ckpa 0 469419 2970859 2969058 2026-09-26T09:24:39Z Iamniekie 214755 Geboorte datum bygevoeg 2970859 wikitext text/x-wiki '''Julian Müller''' (gebore 11 November 1946) is 'n Suid-Afrikaanse teoloog, akademikus en skrywer. Hy is professor emeritus in Praktiese Teologie aan die [[Universiteit van Pretoria]] en is bekend vir sy werk op die gebied van praktiese teologie, narratiewe pastoraat, liturgie en interdissiplinêre teologiese navorsing.<ref name="UPemeritus">{{Cite web |title=Emeritus Professors |url=https://www.up.ac.za/practical-theology-and-mission-studies/emeritus-professors |website=University of Pretoria |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Akademiese loopbaan == Müller het in 1990 as professor in Praktiese Teologie aan die Universiteit van Pretoria begin werk. Hy was vanaf 2000 hoof van die universiteit se Departement Praktiese Teologie.<ref name="UPCV">{{Cite web |title=Abbreviated Curriculum Vitae – Julian C. Müller |url=https://www.up.ac.za/media/shared/Legacy/sitefiles/file/webteam/abbreviatedcurruculumvitaejmuller_1.pdf |website=University of Pretoria |access-date=19 September 2026 }}</ref> Sy akademiese werk het onder meer gefokus op pastorale sorg, narratiewe pastorale berading, praktiese teologie en navorsingsmetodologie. Hy het ook nagraadse studie en doktorale navorsing in praktiese teologie begelei.<ref name="UPCV" /> Die Universiteit van Pretoria lys Müller as een van die emeritus professore van die Departement Praktiese Teologie en Sendingstudies.<ref name="UPemeritus" /> == Navorsing == Müller se navorsing is sterk verbind aan narratiewe en postfundasionalistiese benaderings binne praktiese teologie. Sy werk het ook interdissiplinêre gesprek tussen teologie en die sosiale en geesteswetenskappe ondersoek.<ref>{{Cite web |title=Practical Theology as part of the landscape of Social Sciences and Humanities – A transversal perspective |url=https://repository.up.ac.za/server/api/core/bitstreams/64f82362-45bb-4055-8705-3ba6c2ea5ea1/content |website=University of Pretoria Research Repository |year=2013 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Hy was ook betrokke by navorsing oor sosiale samehorigheid, versoening, spiritualiteit en identiteit binne die Universiteit van Pretoria se Departement Praktiese Teologie en Sendingstudies.<ref>{{Cite web |title=Research |url=https://www.up.ac.za/practical-theology-and-mission-studies/research |website=University of Pretoria |access-date=19 September 2026 }}</ref> Na sy emeritaat is Müller ook in akademiese werk beskryf as emeritus professor in Praktiese Teologie en senior navorsingsgenoot van die Centre for the Advancement of Scholarship aan die Universiteit van Pretoria.<ref>{{Cite web |title=Religion, an obstacle to workplace spirituality and employee wellness? |url=https://repository.up.ac.za/items/c161ac61-d252-4d4e-8601-14642dff637d |website=University of Pretoria Research Repository |year=2017 |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Publikasies == Müller het akademiese artikels en boeke oor onder meer liturgie, pastorale sorg, geloof en praktiese teologie gepubliseer. Sy boek ''Die erediens as fees'' het in 1992 die Andrew Murray-prys ontvang. 'n Akademiese herwaardering van die boek in ''Verbum et Ecclesia'' beskryf dit as 'n invloedryke publikasie binne Suid-Afrikaanse liturgiewetenskap.<ref>{{Cite web |last1=Wepener |first1=Cas |last2=Bartlett |first2=André |title=Die erediens as fees of die fees as erediens?: 'n Andrew Murray pryswenner 'n kwarteeu later herlees |url=https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S2074-77052014000200021&script=sci_arttext |website=SciELO South Africa |journal=Verbum et Ecclesia |volume=35 |issue=2 |year=2014 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Van sy ander boeke sluit ''Om te mag twyfel'' en ''Geloof anderkant Sondag'' in. Laasgenoemde is in 2015 deur die digter en akademikus Lina Spies op LitNet bespreek.<ref>{{Cite web |last=Spies |first=Lina |title=Lina Spies resenseer Geloof anderkant Sondag |url=https://www.litnet.co.za/lina-spies-resenseer-geloof-anderkant-sondag/ |website=LitNet |date=19 Januarie 2015 |access-date=19 September 2026 }}</ref> Sy werk oor geloof, twyfel en hedendaagse teologiese vraagstukke het ook deel gevorm van openbare gesprekke, onder meer tydens die US Woordfees.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Chris |title=US Woordfees 2015: Twyfel is eie aan die Bybel |url=https://www.litnet.co.za/us-woordfees-2015-twyfel-is-eie-aan-die-bybel/ |website=LitNet |date=25 Maart 2015 |access-date=19 September 2026 }}</ref> In 2019 was Müller saam met John Eliastam en Sheila Trahar redakteur van ''Unfolding Narratives of Ubuntu in Southern Africa'', wat deur Routledge gepubliseer is. Die boek ondersoek Ubuntu deur middel van interdissiplinêre en narratiewe navorsing.<ref>{{Cite web |title=Unfolding Narratives of Ubuntu in Southern Africa |url=https://www.routledge.com/Unfolding-Narratives-of-Ubuntu-in-Southern-Africa/Muller-Eliastam-Trahar/p/book/9780367666217 |website=Routledge |year=2019 |access-date=19 September 2026 }}</ref> In 2023 het LitNet 'n bespreking van Müller se ''Geloofsgesprekke in die Tsitsikamma'', uitgegee deur [[Malherbe Uitgewers]], gepubliseer. Die boek ondersoek hedendaagse geloofsvrae en die Apostoliese Geloofsbelydenis deur middel van gesprekke.<ref>{{Cite web |last=Oosthuizen |first=Jean |title=Geloofsgesprekke in die Tsitsikamma deur Julian Müller, 'n lesersindruk |url=https://www.litnet.co.za/geloofsgesprekke-in-die-tsitsikamma-deur-julian-muller-n-lesersindruk/ |website=LitNet |date=14 Maart 2023 |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Teologiese werk == Müller se teologiese werk het onder meer aandag gegee aan die verhouding tussen geloof, twyfel en veranderende interpretasies binne die Christelike tradisie. Sy sienings oor onder meer die opstanding en postmoderne teologie is ook in akademiese literatuur bespreek.<ref>{{Cite web |last=Van Niekerk |first=A.S. |title=Stryd oor die opstanding aan die Teologiese Fakulteit by UP. 'n Gesprek met Prof Julian Müller |url=https://repository.up.ac.za/handle/2263/10897 |website=University of Pretoria Research Repository |journal=Verbum et Ecclesia |volume=30 |issue=1 |year=2009 |access-date=19 September 2026 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.up.ac.za/practical-theology-and-mission-studies/emeritus-professors Emeritus professore – Universiteit van Pretoria] * [https://www.routledge.com/Unfolding-Narratives-of-Ubuntu-in-Southern-Africa/Muller-Eliastam-Trahar/p/book/9780367666217 ''Unfolding Narratives of Ubuntu in Southern Africa'' by Routledge] {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Universiteit van Pretoria]] 9xg4gqjtyi89x3mp8c33ox0hf9prwat 0 469648 2970658 2970608 2026-09-25T14:11:25Z Oesjaar 7467 /* Skakels */ Verbeter 2970658 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Langkloof Mountains.jpg|thumb|300px|Die Langkloofberge van die [[N2 (Suid-Afrika)|N2]] tussen [[Plettenbergbaai]] en [[Knysna]] af.]] Die '''Langkloofberge''' is 'n kort [[bergreeks]] in die [[Kaapse Plooigordel]] in die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Hulle verbind die [[Outeniekwaberge|Outeniekwa-]] en die [[Tsitsikammaberge]] noord van [[Plettenbergbaai]] aan die [[Tuinroete]]. Die naam is van [[Nederlands]]e afkoms.<ref name="dict">{{cite book |last1=Raper |first1=Peter E. |last2=Moller |first2=Lucie A. |last3=Plessis |first3=Theodorus L. du |title=Dictionary of Southern African Place Names |date=8 December 2014 |publisher=Jonathan Ball Publishers |isbn=978-1-86842-550-1 |url=https://books.google.com/books?id=7cbnDwAAQBAJ |access-date=7 February 2024 |language=en}}</ref> Die boonste Langkloofberge lê tussen die Outeniekwa- en die [[Kammanassieberge]], terwyl die onderste Langkloofberge tussen die [[Kougaberge|Kouga-]] en die Tsitsikammaberge geleë is.<ref name="nasou">{{cite book |title=Standard Encyclopaedia of Southern Africa |date=1974 |publisher=NASOU |isbn=978-0-625-00326-6 |page=135 |url=https://books.google.com/books?id=4FDjAAAAMAAJ |language=en}}</ref> Hulle strek van [[Prins Alfredspas]] in die weste tot net noord van [[Nature's Valley]] en suid van [[Joubertina]]. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Langkloof Mountains}} {{coord|33|50|S|23|26|E|display=title|region:ZA_type:mountain_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} {{Sjabloon:Bergreekse van die Kaapse Plooigordel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Berge van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Wes-Kaap]] 3hec1w2a86zazzkb9kw2o982m7xd4b5 0 469650 2970624 2026-09-25T12:36:50Z Zeetharr 203714 Nuwe bladsy geskep met '= Donga-geveg = [[Lêer:Lesedi Cultural Village, Hartbeespoort, North West, South Africa (20517297875).jpg|duimnael|Zulu-mans wat aan tradisionele stokgeveg deelneem]] '''Donga-geveg''' is 'n tradisionele vorm van stokgeveg wat onder sommige Nguni-gemeenskappe in Suid-Afrika beoefen word. Dit het 'n lang geskiedenis en was veral deel van die lewe van jong seuns en mans in hierdie gemeenskappe. <ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org...' 2970624 wikitext text/x-wiki = Donga-geveg = [[Lêer:Lesedi Cultural Village, Hartbeespoort, North West, South Africa (20517297875).jpg|duimnael|Zulu-mans wat aan tradisionele stokgeveg deelneem]] '''Donga-geveg''' is 'n tradisionele vorm van stokgeveg wat onder sommige Nguni-gemeenskappe in Suid-Afrika beoefen word. Dit het 'n lang geskiedenis en was veral deel van die lewe van jong seuns en mans in hierdie gemeenskappe. <ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org.za/article/nguni-stick-fighting |website=South African History Online}}</ref> Tydens 'n stokgeveg gebruik die deelnemers stokke om teen mekaar te veg. Die deelnemers moet leer hoe om aan te val en hulself teen die ander persoon se aanvalle te beskerm. In sommige vorme van die geveg word meer as een stok en ook 'n skild gebruik. <ref>{{cite web |title=stick-fight |url=https://dsae.co.za/entry/stickfight/e06888 |website=Dictionary of South African English}}</ref> Jong seuns het dikwels stokgeveg geleer terwyl hulle vee opgepas het. Hulle het deur oefening en deur na ouer mense te kyk geleer hoe om die stokke te gebruik. Die vaardigheid het hulle ook gehelp om sterk en selfversekerd te word. <ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org.za/article/nguni-stick-fighting |website=South African History Online}}</ref> Stokgevegte was nie net 'n manier om te veg nie. Dit het ook 'n rol in die sosiale lewe van jong mans gespeel. Navorsing oor Zulu-stokgevegte wys dat die praktyk ook met selfbeheersing, eer en die ontwikkeling van jong mans verbind is. <ref>{{cite journal |last1=Carton |first1=Benedict |last2=Morrell |first2=Robert |title=Zulu Masculinities, Warrior Culture and Stick Fighting: Reassessing Male Violence and Virtue in South Africa |journal=Journal of Southern African Studies |volume=38 |issue=1 |pages=31–53 |year=2012 |doi=10.1080/03057070.2011.640073}}</ref> Die tradisie van stokgeveg bestaan steeds in Suid-Afrika. Dit word in sommige gemeenskappe en tydens kulturele geleenthede beoefen. Daar is ook programme waar jong mense die tradisionele vaardigheid leer. <ref>{{cite web |title=Cape Town kids learn stick fighting |url=https://groundup.org.za/article/cape-town-kids-learn-stick-fighting_1969/ |website=GroundUp}}</ref> ==Verwysings== gqkleajnyv5leyi7bxmsazhrxrck3jq 2970625 2970624 2026-09-25T12:37:34Z Zeetharr 203714 Zeetharr het bladsy [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 7]] na [[Donga-geveg]] geskuif: Korrekte titel 2970624 wikitext text/x-wiki = Donga-geveg = [[Lêer:Lesedi Cultural Village, Hartbeespoort, North West, South Africa (20517297875).jpg|duimnael|Zulu-mans wat aan tradisionele stokgeveg deelneem]] '''Donga-geveg''' is 'n tradisionele vorm van stokgeveg wat onder sommige Nguni-gemeenskappe in Suid-Afrika beoefen word. Dit het 'n lang geskiedenis en was veral deel van die lewe van jong seuns en mans in hierdie gemeenskappe. <ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org.za/article/nguni-stick-fighting |website=South African History Online}}</ref> Tydens 'n stokgeveg gebruik die deelnemers stokke om teen mekaar te veg. Die deelnemers moet leer hoe om aan te val en hulself teen die ander persoon se aanvalle te beskerm. In sommige vorme van die geveg word meer as een stok en ook 'n skild gebruik. <ref>{{cite web |title=stick-fight |url=https://dsae.co.za/entry/stickfight/e06888 |website=Dictionary of South African English}}</ref> Jong seuns het dikwels stokgeveg geleer terwyl hulle vee opgepas het. Hulle het deur oefening en deur na ouer mense te kyk geleer hoe om die stokke te gebruik. Die vaardigheid het hulle ook gehelp om sterk en selfversekerd te word. <ref>{{cite web |title=Nguni Stick Fighting |url=https://sahistory.org.za/article/nguni-stick-fighting |website=South African History Online}}</ref> Stokgevegte was nie net 'n manier om te veg nie. Dit het ook 'n rol in die sosiale lewe van jong mans gespeel. Navorsing oor Zulu-stokgevegte wys dat die praktyk ook met selfbeheersing, eer en die ontwikkeling van jong mans verbind is. <ref>{{cite journal |last1=Carton |first1=Benedict |last2=Morrell |first2=Robert |title=Zulu Masculinities, Warrior Culture and Stick Fighting: Reassessing Male Violence and Virtue in South Africa |journal=Journal of Southern African Studies |volume=38 |issue=1 |pages=31–53 |year=2012 |doi=10.1080/03057070.2011.640073}}</ref> Die tradisie van stokgeveg bestaan steeds in Suid-Afrika. Dit word in sommige gemeenskappe en tydens kulturele geleenthede beoefen. Daar is ook programme waar jong mense die tradisionele vaardigheid leer. <ref>{{cite web |title=Cape Town kids learn stick fighting |url=https://groundup.org.za/article/cape-town-kids-learn-stick-fighting_1969/ |website=GroundUp}}</ref> ==Verwysings== gqkleajnyv5leyi7bxmsazhrxrck3jq 2 469651 2970626 2026-09-25T12:37:34Z Zeetharr 203714 Zeetharr het bladsy [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 7]] na [[Donga-geveg]] geskuif: Korrekte titel 2970626 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Donga-geveg]] rkvgd4xol4xm1chim6z5ze7f9qhauig 1 469652 2970631 2026-09-25T13:04:53Z Pynappel 70858 /* Lynbreuke in publikasietitel */ nuwe afdeling 2970631 wikitext text/x-wiki == Lynbreuke in publikasietitel == @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] hoekom het jy die lynbreuke in die publikasie [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Lugmagbasis_Pietersburg&curid=469609&diff=2970574&oldid=2970568 teruggesit]? Dit veroorsaak dat die foutboodskap <code><nowiki>{{cite book}}</nowiki>: line feed character in |title= at position 60</code> vertoon word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:04, 25 September 2026 (UTC) br40c9hsy6rj057dk49kmel9rd63krx 0 469653 2970636 2026-09-25T13:24:01Z Aliwal2012 39067 Stuur aan na [[Hermann Wilhelm Rudolf Marloth]] 2970636 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Hermann Wilhelm Rudolf Marloth]] r8i7ys8pp6qi055h3dx10qfrz2rd2m2 0 469654 2970642 2026-09-25T13:40:40Z Zeetharr 203714 Nuwe bladsy geskep met '= Umkhosi woMhlanga = [[Lêer:South africa - zulu reed dance ceremony (6563648943).jpg|duimnael|Jong Zoeloe-vroue tydens Umkhosi woMhlanga]] '''Umkhosi woMhlanga''' is 'n tradisionele Zoeloe-kulturele seremonie wat ook as die Rietdans bekend staan. Dit word elke jaar in KwaZulu-Natal gehou en trek duisende jong vroue uit verskillende dele van die provinsie. <ref>{{cite web |title=Royal Reed Dance celebrates 25 years |url=https://www.gov.za/news/media-advisories/roya...' 2970642 wikitext text/x-wiki = Umkhosi woMhlanga = [[Lêer:South africa - zulu reed dance ceremony (6563648943).jpg|duimnael|Jong Zoeloe-vroue tydens Umkhosi woMhlanga]] '''Umkhosi woMhlanga''' is 'n tradisionele Zoeloe-kulturele seremonie wat ook as die Rietdans bekend staan. Dit word elke jaar in KwaZulu-Natal gehou en trek duisende jong vroue uit verskillende dele van die provinsie. <ref>{{cite web |title=Royal Reed Dance celebrates 25 years |url=https://www.gov.za/news/media-advisories/royal-reed-dance-celebrates-25-years-07-sep-2009 |website=South African Government |date=7 September 2009}}</ref> Die seremonie word by die eNyokeni Koninklike Paleis naby Nongoma in KwaZulu-Natal gehou. Die deelnemers bring riete na die seremonie en neem daarna deel aan danse en ander kulturele aktiwiteite. <ref>{{cite web |title=MEC Ntuthuko Mahlaba hosts annual Reed Dance Celebration, 9 Sept |url=https://www.gov.za/news/media-advisories/government-activities/mec-ntuthuko-mahlaba-hosts-annual-reed-dance |website=South African Government |date=8 September 2023}}</ref> Umkhosi woMhlanga het 'n belangrike plek in die Zoeloe-kultuur en erfenis. Die seremonie is in 1991 deur koning Goodwill Zwelithini heringestel en het daarna 'n belangrike jaarlikse kulturele gebeurtenis geword. <ref>{{cite web |title=40 000 maidens expected at Reed Dance |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/40-000-maidens-expected-reed-dance |website=SAnews |date=30 August 2013}}</ref> Tydens die seremonie dra die jong vroue die riete en gee dit aan die koning. Die riete en die seremonie het 'n simboliese betekenis en word met selfrespek en die behoud van tradisionele waardes verbind. <ref>{{cite web |title=KWAZULU-NATAL PROVINCIAL GOVERNMENT: Heritage Month Activities 2023 |url=https://www.gov.za/sites/default/files/Heritage_activities_2023.pdf |website=KwaZulu-Natal Department of Sport, Arts and Culture |date=2023}}</ref> Die seremonie het met verloop van tyd ook 'n belangrike kulturele en toerismegeleentheid geword. Dit bring mense van verskillende dele van Suid-Afrika en ander lande na KwaZulu-Natal en help om Zoeloe-kultuur en tradisies aan 'n groter publiek bekend te stel. <ref>{{cite web |title=KZN cultural precinct gets off the ground |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/kzn-cultural-precinct-gets-ground |website=SAnews |date=5 May 2014}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} hni3fd1xa0q5y2560w31f9tqmxlvck9 2970643 2970642 2026-09-25T13:41:12Z Zeetharr 203714 Zeetharr het bladsy [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 8]] na [[Umkhosi woMhlanga]] geskuif 2970642 wikitext text/x-wiki = Umkhosi woMhlanga = [[Lêer:South africa - zulu reed dance ceremony (6563648943).jpg|duimnael|Jong Zoeloe-vroue tydens Umkhosi woMhlanga]] '''Umkhosi woMhlanga''' is 'n tradisionele Zoeloe-kulturele seremonie wat ook as die Rietdans bekend staan. Dit word elke jaar in KwaZulu-Natal gehou en trek duisende jong vroue uit verskillende dele van die provinsie. <ref>{{cite web |title=Royal Reed Dance celebrates 25 years |url=https://www.gov.za/news/media-advisories/royal-reed-dance-celebrates-25-years-07-sep-2009 |website=South African Government |date=7 September 2009}}</ref> Die seremonie word by die eNyokeni Koninklike Paleis naby Nongoma in KwaZulu-Natal gehou. Die deelnemers bring riete na die seremonie en neem daarna deel aan danse en ander kulturele aktiwiteite. <ref>{{cite web |title=MEC Ntuthuko Mahlaba hosts annual Reed Dance Celebration, 9 Sept |url=https://www.gov.za/news/media-advisories/government-activities/mec-ntuthuko-mahlaba-hosts-annual-reed-dance |website=South African Government |date=8 September 2023}}</ref> Umkhosi woMhlanga het 'n belangrike plek in die Zoeloe-kultuur en erfenis. Die seremonie is in 1991 deur koning Goodwill Zwelithini heringestel en het daarna 'n belangrike jaarlikse kulturele gebeurtenis geword. <ref>{{cite web |title=40 000 maidens expected at Reed Dance |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/40-000-maidens-expected-reed-dance |website=SAnews |date=30 August 2013}}</ref> Tydens die seremonie dra die jong vroue die riete en gee dit aan die koning. Die riete en die seremonie het 'n simboliese betekenis en word met selfrespek en die behoud van tradisionele waardes verbind. <ref>{{cite web |title=KWAZULU-NATAL PROVINCIAL GOVERNMENT: Heritage Month Activities 2023 |url=https://www.gov.za/sites/default/files/Heritage_activities_2023.pdf |website=KwaZulu-Natal Department of Sport, Arts and Culture |date=2023}}</ref> Die seremonie het met verloop van tyd ook 'n belangrike kulturele en toerismegeleentheid geword. Dit bring mense van verskillende dele van Suid-Afrika en ander lande na KwaZulu-Natal en help om Zoeloe-kultuur en tradisies aan 'n groter publiek bekend te stel. <ref>{{cite web |title=KZN cultural precinct gets off the ground |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/kzn-cultural-precinct-gets-ground |website=SAnews |date=5 May 2014}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} hni3fd1xa0q5y2560w31f9tqmxlvck9 2 469655 2970644 2026-09-25T13:41:12Z Zeetharr 203714 Zeetharr het bladsy [[Gebruiker:Zeetharr/Draft 8]] na [[Umkhosi woMhlanga]] geskuif 2970644 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Umkhosi woMhlanga]] 1h9xdmqjx35pqrv6s9za0d7sr36e9qp 0 469656 2970655 2026-09-25T14:07:53Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970655 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum ruderale | authority = Hilliard & B.L.Burtt, (1975) | synonyms = }} '''''Helichrysum ruderale''''' is 'n tweejarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[KwaZulu-Natal]]; dit kom tussen [[Eshowe]], [[Mtunzini]] en [[Port Shepstone]] voor. == Galery == <gallery> Helichrysum ruderale 1DS-II 9678.jpg Helichrysum ruderale 1DS-II 9879.jpg Helichrysum ruderale 1DS-II 9882.jpg Helichrysum ruderale 5Dsr 8989.jpg Helichrysum ruderale 5Dsr 8995.jpg Helichrysum ruderale 5Dsr 9073.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-356 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213272-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/d7013c4b-f836-436d-8e81-0d6816b64e32 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|ruderale]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 704u7u91mq4kucdq64ncmb58k50gpys 1 469657 2970657 2026-09-25T14:09:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970657 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469658 2970660 2026-09-25T14:17:11Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970660 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum roseoniveum | authority = Marloth & O.Hoffm., (1888) | synonyms = }} '''''Helichrysum roseoniveum''''' is 'n blomdraende plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]] en [[Namibië]]. == Galery == <gallery> Twyfelfontein (2006) 04.jpg Helychrisum roseo-niveum - Affichette prévenant de sa dangerosité.jpg </gallery> == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213259-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|roseoniveum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] fs7de05u9alstwu6rfz9naso7poitrv 2970663 2970660 2026-09-25T14:19:29Z Oesjaar 7467 Skakel 2970663 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum roseoniveum | authority = [[Hermann Wilhelm Rudolf Marloth|Marloth]] & O.Hoffm., (1888) | synonyms = }} '''''Helichrysum roseoniveum''''' is 'n blomdraende plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]] en [[Namibië]]. == Galery == <gallery> Twyfelfontein (2006) 04.jpg Helychrisum roseo-niveum - Affichette prévenant de sa dangerosité.jpg </gallery> == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213259-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|roseoniveum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] lv5ntxb6pvl9csv6e5hygb5ll0elaym 1 469659 2970662 2026-09-25T14:18:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970662 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469660 2970667 2026-09-25T14:30:25Z Sobaka 328 begin nuwe artikel 2970667 wikitext text/x-wiki The '''xibelani-dans''' ('''Shibelani''', '''Shibelana''', '''Shibelane''') is 'n inheemse [[dans]] van die [[Tsonga]]-vroue van [[Mpumalanga]] en [[Limpopo]] in [[Suid-Afrika]]. Die naam van die dans is afkomstig uit die inheemse [[Xitsonga]]-taal en kan vertaal word as "om op die ritme te slaan" – byvoorbeeld in die uitdrukking "''xi Bela ni vunanga''". Die naam "x''ibelani''" verwys gewoonlik na die dansstyl, terwyl daar na die romp self as "''tinguvu''" verwys word; die term "''xibelani''" word egter soms gebruik om na sowel die dans as die romp te verwys. ==Geskiedenis== Die geskiedenis van die xibelani-dans strek ver terug na die vroeë kusbewoners van suidelike [[Mosambiek]] – vanaf die 1400's of selfs vroeër – toe Mosambiekse stamme met musiekinstrumente geëksperimenteer het, veral met houtinstrumente en perkussieklanke van tradisionele tromme, xilofone en marimbas.<ref>Tracey, Hugh (1970). ''Chopi Musicians: Their Music, Poetry, and Instruments''. 1st ed., reprinted, with a new introduction. London and New York: Oxford University Press. First published in 1948. {{ISBN|0-19-724182-4}}.</ref> Die inheemse Chopi-volk het veral aktief geraak in hierdie kunsvorm en dien as die gedokumenteerde bron oor die vroeë geskiedenis van hierdie musiek- en dansvorm, die ''timbila'', wat in [[Unesco|UNESCO]] se erfenisargiewe geregistreer is as 'n Meesterstuk van die Mondelinge en Immateriële Erfenis van die Mensdom.<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/chopi-timbila-00133 UNESCO], 2014, “Chopi Timbila” accessed 31 Oktober 2017.</ref> Die dansstyl vereis in wese dat die danser die heupe op die maat van die ritme skud, maar die hele liggaam moet gebruik word om die bewegings te lei. Xibelani-dansers het gewoonlik die perkussiemusiek vergesel, tesame met handgeklap en fluitgeluide. Wanneer die spelers van die mbila (xilofoon) en swigubu (trom) as 'n orkes opgetree het, het die Tsonga-vroue bygeval met sang in 'n vraag-en-antwoord-styl, en het die vroue om die beurt voor die orkes gedans.<ref>Junod, Henri (1927), [https://archive.org/details/lifeofsouthafric01junouoft ''Life of a South African Tribe: The Social Life''], London: Macmillan & Co.</ref> Die tradisionele xibelani-rompe is van verskeie soorte vesel, [[wol]], tou en [[gras]] gemaak. Moderne xibelani-rompe is dikwels lang rokke wat van stewige materiaal gemaak word; hierdie kledingstuk staan bekend as ''tinguvu''. ==Metode== Tydens die xibelani-dans bind Tsonga-vroue 'n soort Afrika-romp – die xibelani, wat algemeen as ''tinguvu'' bekend staan – om hul middellyf en skud dan vanuit die heupe. Die xibelani-romp is ontwerp om die draer se heupe groter te laat lyk en sodoende die skudbeweging te beklemtoon. Die romp self word van lap of wol gemaak en met 'n verskeidenheid kleure en ontwerpe verfraai. Die lap of wol word óf met die hand óf per masjien geweef en so ontwerp dat dit soos 'n soort Karibiese romp lyk. Moderne xibelani-rompe word gewoonlik vir dans ontwerp en swaai dus wanneer die heupe geskud word. Die dansstyl behels die tipiese Karibiese heupskudbeweging, hoewel dit gepaardgaan met 'n vinniger ritme en 'n meer ingewikkelde dansroetine wat kenmerkend is van die Tsonga-volk. ==Gebruike== Dit is gebruiklik vir Tsonga-meisies om die xibelani-dans aan te leer, en dit dien as 'n manier vir hulle om trots op hul kulturele erfenis uit te druk. Die xibelani-dans word uitgevoer by geleenthede soos ''mkhinyavezo'' en ''Ku chachula'', en dien ook as begeleiding vir ander tradisionele danse soos die ''makhwaya'' en ''mchongolo''. Tradisioneel voer vroue die xibelani uit, terwyl mans die ''makhwaya'' en ''Xincayinciy'' (''xigubu'') uitvoer en in seldsame gevalle aan die ''mchongolo'' deelneem. Die Tsonga voer die xibelani-dans uit op hul eie kenmerkende musiek – gewoonlik Tsonga-disko of Tsonga-''ndzhumbha'' (tradisionele Xitsonga-musiek) – en dit het algemeen geword vir alle Tsonga-musiekgroepe om vroulike xibelani-dansers te hê. Die xibelani- en tshetsha-danse het in die moderne Giyani hernieude gewildheid verwerf namate mense hul tradisionele gebruike weer aangeneem het. Hoewel die xibelani-dans tradisioneel deur vroue uitgevoer word, neem sommige mans nou ook daaraan deel, veral tydens 'n ''xiseveseve'' ('n soort partytjie). In die moderne samelewing word die xibelani-dans beskou as 'n dans waaraan almal kan deelneem, en dit word ook in sowel kerklike as rituele kontekste uitgevoer. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tsonga]] 9ckvn022umleklbf8mri6de386la8z4 2970669 2970667 2026-09-25T14:33:03Z Sobaka 328 Beeld 2970669 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Xitsonga-Xibelani-Dancers.jpg|duimnael|Tsonga-vroue wat die xibelani-dans uitvoer.]] The '''xibelani-dans''' ('''Shibelani''', '''Shibelana''', '''Shibelane''') is 'n inheemse [[dans]] van die [[Tsonga]]-vroue van [[Mpumalanga]] en [[Limpopo]] in [[Suid-Afrika]]. Die naam van die dans is afkomstig uit die inheemse [[Xitsonga]]-taal en kan vertaal word as "om op die ritme te slaan" – byvoorbeeld in die uitdrukking "''xi Bela ni vunanga''". Die naam "x''ibelani''" verwys gewoonlik na die dansstyl, terwyl daar na die romp self as "''tinguvu''" verwys word; die term "''xibelani''" word egter soms gebruik om na sowel die dans as die romp te verwys. ==Geskiedenis== Die geskiedenis van die xibelani-dans strek ver terug na die vroeë kusbewoners van suidelike [[Mosambiek]] – vanaf die 1400's of selfs vroeër – toe Mosambiekse stamme met musiekinstrumente geëksperimenteer het, veral met houtinstrumente en perkussieklanke van tradisionele tromme, xilofone en marimbas.<ref>Tracey, Hugh (1970). ''Chopi Musicians: Their Music, Poetry, and Instruments''. 1st ed., reprinted, with a new introduction. London and New York: Oxford University Press. First published in 1948. {{ISBN|0-19-724182-4}}.</ref> Die inheemse Chopi-volk het veral aktief geraak in hierdie kunsvorm en dien as die gedokumenteerde bron oor die vroeë geskiedenis van hierdie musiek- en dansvorm, die ''timbila'', wat in [[Unesco|UNESCO]] se erfenisargiewe geregistreer is as 'n Meesterstuk van die Mondelinge en Immateriële Erfenis van die Mensdom.<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/chopi-timbila-00133 UNESCO], 2014, “Chopi Timbila” accessed 31 Oktober 2017.</ref> Die dansstyl vereis in wese dat die danser die heupe op die maat van die ritme skud, maar die hele liggaam moet gebruik word om die bewegings te lei. Xibelani-dansers het gewoonlik die perkussiemusiek vergesel, tesame met handgeklap en fluitgeluide. Wanneer die spelers van die mbila (xilofoon) en swigubu (trom) as 'n orkes opgetree het, het die Tsonga-vroue bygeval met sang in 'n vraag-en-antwoord-styl, en het die vroue om die beurt voor die orkes gedans.<ref>Junod, Henri (1927), [https://archive.org/details/lifeofsouthafric01junouoft ''Life of a South African Tribe: The Social Life''], London: Macmillan & Co.</ref> Die tradisionele xibelani-rompe is van verskeie soorte vesel, [[wol]], tou en [[gras]] gemaak. Moderne xibelani-rompe is dikwels lang rokke wat van stewige materiaal gemaak word; hierdie kledingstuk staan bekend as ''tinguvu''. ==Metode== Tydens die xibelani-dans bind Tsonga-vroue 'n soort Afrika-romp – die xibelani, wat algemeen as ''tinguvu'' bekend staan – om hul middellyf en skud dan vanuit die heupe. Die xibelani-romp is ontwerp om die draer se heupe groter te laat lyk en sodoende die skudbeweging te beklemtoon. Die romp self word van lap of wol gemaak en met 'n verskeidenheid kleure en ontwerpe verfraai. Die lap of wol word óf met die hand óf per masjien geweef en so ontwerp dat dit soos 'n soort Karibiese romp lyk. Moderne xibelani-rompe word gewoonlik vir dans ontwerp en swaai dus wanneer die heupe geskud word. Die dansstyl behels die tipiese Karibiese heupskudbeweging, hoewel dit gepaardgaan met 'n vinniger ritme en 'n meer ingewikkelde dansroetine wat kenmerkend is van die Tsonga-volk. ==Gebruike== Dit is gebruiklik vir Tsonga-meisies om die xibelani-dans aan te leer, en dit dien as 'n manier vir hulle om trots op hul kulturele erfenis uit te druk. Die xibelani-dans word uitgevoer by geleenthede soos ''mkhinyavezo'' en ''Ku chachula'', en dien ook as begeleiding vir ander tradisionele danse soos die ''makhwaya'' en ''mchongolo''. Tradisioneel voer vroue die xibelani uit, terwyl mans die ''makhwaya'' en ''Xincayinciy'' (''xigubu'') uitvoer en in seldsame gevalle aan die ''mchongolo'' deelneem. Die Tsonga voer die xibelani-dans uit op hul eie kenmerkende musiek – gewoonlik Tsonga-disko of Tsonga-''ndzhumbha'' (tradisionele Xitsonga-musiek) – en dit het algemeen geword vir alle Tsonga-musiekgroepe om vroulike xibelani-dansers te hê. Die xibelani- en tshetsha-danse het in die moderne Giyani hernieude gewildheid verwerf namate mense hul tradisionele gebruike weer aangeneem het. Hoewel die xibelani-dans tradisioneel deur vroue uitgevoer word, neem sommige mans nou ook daaraan deel, veral tydens 'n ''xiseveseve'' ('n soort partytjie). In die moderne samelewing word die xibelani-dans beskou as 'n dans waaraan almal kan deelneem, en dit word ook in sowel kerklike as rituele kontekste uitgevoer. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tsonga]] m1jfgkpju04wqg34w8h74jgsaipdz59 1 469661 2970668 2026-09-25T14:31:40Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2970668 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469662 2970670 2026-09-25T14:36:42Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970670 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum retortum | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Willd., (1803) | synonyms =* ''Argyrocome retorta'' <small>(L.) Gaertn.</small> * ''Astelma retorta'' <small>(L.) D.Don ex Sweet</small> * ''Gnaphalium retortum'' <small>(L.) Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum argenteum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum radicans'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Willd.</small> * ''Xeranthemum polyfolium'' <small>Crantz</small> * ''Xeranthemum radicans'' <small>Thunb.</small> * ''Xeranthemum retortum'' <small>L.</small></small> }} '''''Helichrysum retortum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[KwaZulu-Natal]]. Dit het 'n [[voorkomsgebied]] van 15&nbsp;706&nbsp;km² en kom vanaf [[Bloubergstrand]] tot by [[Stilbaai]] voor. In sekere area's word die spesie bedreig deur ontwikkeling aan die kus. Die spesie is deel van die [[fynbos]] en groei in die sand, sandduine, sandhange en nooit te ver van die see af nie. == Galery == <gallery> Helichrysum retortum - Auckland Botanic Gardens - Auckland, NZ - DSC08595.jpg Helichrysum retortum00.jpg Helichrysum retortum01.jpg Helichrysum retortum02.jpg 擬蠟菊屬 Helichrysum retortum -紐西蘭 Dunedin Botanic Garden, New Zealand- (46445586062).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-343 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213242-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8377ee90-bd19-4c5f-b80f-a38e0869be9c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|retortum]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 2hf2sc67eor8uieh30hs5jjnmgmcmn7 2970671 2970670 2026-09-25T14:37:21Z Oesjaar 7467 Ai! 2970671 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum retortum | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Willd., (1803) | synonyms =* ''Argyrocome retorta'' <small>(L.) Gaertn.</small> * ''Astelma retorta'' <small>(L.) D.Don ex Sweet</small> * ''Gnaphalium retortum'' <small>(L.) Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum argenteum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum radicans'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Willd.</small> * ''Xeranthemum polyfolium'' <small>Crantz</small> * ''Xeranthemum radicans'' <small>Thunb.</small> * ''Xeranthemum retortum'' <small>L.</small></small> }} '''''Helichrysum retortum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Wes-Kaap]]. Dit het 'n [[voorkomsgebied]] van 15&nbsp;706&nbsp;km² en kom vanaf [[Bloubergstrand]] tot by [[Stilbaai]] voor. In sekere area's word die spesie bedreig deur ontwikkeling aan die kus. Die spesie is deel van die [[fynbos]] en groei in die sand, sandduine, sandhange en nooit te ver van die see af nie. == Galery == <gallery> Helichrysum retortum - Auckland Botanic Gardens - Auckland, NZ - DSC08595.jpg Helichrysum retortum00.jpg Helichrysum retortum01.jpg Helichrysum retortum02.jpg 擬蠟菊屬 Helichrysum retortum -紐西蘭 Dunedin Botanic Garden, New Zealand- (46445586062).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-343 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213242-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8377ee90-bd19-4c5f-b80f-a38e0869be9c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|retortum]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] brjibhyd2wyjtauh054ed8fl4lm2xf4 2970672 2970671 2026-09-25T14:37:48Z Oesjaar 7467 Skakel 2970672 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum retortum | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Willd., (1803) | synonyms =* ''Argyrocome retorta'' <small>(L.) Gaertn.</small> * ''Astelma retorta'' <small>(L.) D.Don ex Sweet</small> * ''Gnaphalium retortum'' <small>(L.) Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum argenteum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum radicans'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Willd.</small> * ''Xeranthemum polyfolium'' <small>Crantz</small> * ''Xeranthemum radicans'' <small>Thunb.</small> * ''Xeranthemum retortum'' <small>L.</small></small> }} '''''Helichrysum retortum''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Wes-Kaap]]. Dit het 'n [[voorkomsgebied]] van 15&nbsp;706&nbsp;km² en kom vanaf [[Bloubergstrand]] tot by [[Stilbaai]] voor. In sekere area's word die spesie bedreig deur ontwikkeling aan die kus. Die spesie is deel van die [[fynbos]] en groei in die sand, sandduine, sandhange en nooit te ver van die [[see]] af nie. == Galery == <gallery> Helichrysum retortum - Auckland Botanic Gardens - Auckland, NZ - DSC08595.jpg Helichrysum retortum00.jpg Helichrysum retortum01.jpg Helichrysum retortum02.jpg 擬蠟菊屬 Helichrysum retortum -紐西蘭 Dunedin Botanic Garden, New Zealand- (46445586062).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-343 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213242-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8377ee90-bd19-4c5f-b80f-a38e0869be9c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|retortum]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 1nujl44aiahnppgvxv78wt0z3movtjt 1 469663 2970673 2026-09-25T14:39:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970673 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469664 2970688 2026-09-25T15:30:07Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met ''''Morkelhuis''' op [[Stellenbosch]] is een van die alleroudste bouwerke in Suid-Afrika en daarom van kultuurhistoriese sowel as argitektoniese belang. ==Geskiedenis== Die huis is by Van Ryneveldstraat 4/6 in die geskiedkundige dorpskern. Landdros Cornelis Linnes bou in 1693-4 ‘n wynkelder op die erf. Die kerkraad het in 1719 die terrein aangekoop van die weduwee van heemraad Jan Botma na die groot brand van Desember 1710 wat ‘n groot deel van die dorp, insluit...' 2970688 wikitext text/x-wiki '''Morkelhuis''' op [[Stellenbosch]] is een van die alleroudste bouwerke in Suid-Afrika en daarom van kultuurhistoriese sowel as argitektoniese belang. ==Geskiedenis== Die huis is by Van Ryneveldstraat 4/6 in die geskiedkundige dorpskern. Landdros Cornelis Linnes bou in 1693-4 ‘n wynkelder op die erf. Die kerkraad het in 1719 die terrein aangekoop van die weduwee van heemraad Jan Botma na die groot brand van Desember 1710 wat ‘n groot deel van die dorp, insluitende die kerkgebou, verwoes het. Van 1711 tot 1723 word die wynkelder noodgedwonge as kerk gebruik. Op 7 Julie 1729 verkoop die kerkraad dit aan Philip Morkel. Van 1734 tot 1830 was dit die ampswoning van die balju. In ongeveer 1890 is dit weer in besit van die Morkel-familie. [[Historiese Huise van Suid-Afrika]] koop die huis in 1968, restoureer dit ingrypend en word daarna tot gedenkwaardigheid verklaar. ==Huis== Die huis het ‘n eenvoudige spits gewel en ‘n leiklipstoep. Opvallend is die twee voordeure. Binnenshuis is die houtwerk besonder mooi. Daar is ook ‘n tipiese voorbeeld van ‘n 18de eeuse kombuis. ==Bibliografie== *Burden, Matilda: 50 jaar - Historiese Huise 1966-2016. Stellenbosch: Historiese Huise van Suid-Afrika, 2016. ISBN 978-0-620-73074-7 *Fransen, Hans: A guide to the old buildings of the Cape. A survey of extant architecture from before c1910 in the area of Cape Town, [[Calvinia]], [[Colesberg]], [[Uitenhage]]. [[Kaapstad]]: Jonathan Ball, 2004. ISBN 1-86842-191-0 *Fransen, Hans en Christo S. Botha: Discovering historical Stellenbosch. Kaapstad: H.A.U.M., 1979. ISBN 0-7986-0366-6 *Oberholster, J.J.: Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Kultuurstigting Rembrandt van Rijn vir die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]], 1972. ISBN 0-620-00191-7 *Proust, Alain en D.H. Pennewaert: Stellenbosch – a visual promenade. [[Vlaeberg]]: La Compagnie du Cap, 2006. ISBN 0-620-35009-1 *van Huyssteen, Ters: Foot-loose in Stellenbosch – a guide for walkers. Kaapstad: [[Tafelberg]], 1977. ISBN 0-624-01303-0 [[Kategorie: Stellenbosch]] [[Kategorie: Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] j6bnj4s7vn24so90jwpj9sk7cob9r55 6 469665 2970695 2026-09-25T15:49:02Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Foto van 'n tilcayo (''Leopardus tilcayo'') wat deur die Boliviaanse natuurkundige Paola Nogales Ascarrunz vasgelê is. Hierdie aansig toon die kenmerkende kleure, kolle en treffende patrone, soortgelyk aan ander pardelkatte rondom hul verspreidingsgebied.}} {{es|1=Fotografía de un tilcayo capturada por la naturalista boliviana Paola Nogales Ascarrunz. En su perfil se ven sus manchas peculiares, colores y patrones llamativos, similares a otros leopardos en... 2970695 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Foto van 'n tilcayo (''Leopardus tilcayo'') wat deur die Boliviaanse natuurkundige Paola Nogales Ascarrunz vasgelê is. Hierdie aansig toon die kenmerkende kleure, kolle en treffende patrone, soortgelyk aan ander pardelkatte rondom hul verspreidingsgebied.}} {{es|1=Fotografía de un tilcayo capturada por la naturalista boliviana Paola Nogales Ascarrunz. En su perfil se ven sus manchas peculiares, colores y patrones llamativos, similares a otros leopardos en su rango.}} {{en|1=A photo of ''Leopardus tilcayo'' by researcher Paola Nogales Ascarrunz}} |bron=Paola Nogales Ascarrunz, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leopardus_tilcayo_(5x3_cropped).jpg foto] as bron |datum=2026-09-17 |daarsteller= Aplucas0703, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Paola Nogales Ascarrunz |ander_weergawes= [[Lêer:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Katagtiges]] == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} jabe3zmfmhukxme6irk0bmnz870ocsh 6 469666 2970698 2026-09-25T16:03:23Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Sarili (ook Kreli), hoofman van die Gcaleka Xhosa}} {{en|1=Chief Sarili (also known as Kreli) of the Gcaleka Xhosa. 1890.}} |bron=Kaapse argief, Kaapstad, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chief_Sarili_-_Kreli_-_of_the_Gcaleka_1890.JPG foto] as bron |datum=1890 |daarsteller= Abu Shawka, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Anonieme fotograaf, Kaapkolonie |ander_weergawes= [[Lêer:Chief S... 2970698 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Sarili (ook Kreli), hoofman van die Gcaleka Xhosa}} {{en|1=Chief Sarili (also known as Kreli) of the Gcaleka Xhosa. 1890.}} |bron=Kaapse argief, Kaapstad, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chief_Sarili_-_Kreli_-_of_the_Gcaleka_1890.JPG foto] as bron |datum=1890 |daarsteller= Abu Shawka, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Anonieme fotograaf, Kaapkolonie |ander_weergawes= [[Lêer:Chief Sarili - Kreli - of the Gcaleka 1890.JPG|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Kaapse grensoorloë]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 3ahttf3wp68fcle3zoe78zdyyqyy4qs 0 469667 2970707 2026-09-25T17:37:12Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2970707 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum retortoides | authority = N.E.Br., (1906) | synonyms = }} '''''Helichrysum retortoides''''' is 'n klein blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]] voor. == Galery == <gallery> Helichrysum retortoides - University of California Botanical Garden - DSC08886.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-342 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213241-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8b967bea-7c9f-42ca-9825-3c52cdbd2e03 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|retortoides]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] p3n5koo3hwwmqgj3wdlh7navkb8m48m 1 469668 2970709 2026-09-25T17:41:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970709 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469669 2970715 2026-09-25T17:58:03Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2970715 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pumilio | authority = (O.Hoffm.) Hilliard & B.L.Burtt, (1981) | synonyms =* ''Leontonyx pumilio'' <small>O.Hoffm.</small> }} '''''Helichrysum retortum''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]], [[Vrystaat]] en die [[Wes-Kaap]]. Die spesie staan ook as ''sewejaartjie'' en ''wolbossie'' bekend. == Infraspesies == Die spesie het ook twee infraspesies: * ''Helichrysum pumilio subsp. fleckii'' <small>(S.Moore) Hilliard</small> * ''Helichrysum pumilio subsp. pumilio'' == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-334 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:908838-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/6bbc8aac-0b88-4a3b-b60e-4d49596da983 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pumilio]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 6pi8r6j2nf8bllf5uafndmommt33zcy 2970716 2970715 2026-09-25T17:58:27Z Oesjaar 7467 Ai! 2970716 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum pumilio | authority = (O.Hoffm.) Hilliard & B.L.Burtt, (1981) | synonyms =* ''Leontonyx pumilio'' <small>O.Hoffm.</small> }} '''''Helichrysum pumilio''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]], [[Vrystaat]] en die [[Wes-Kaap]]. Die spesie staan ook as ''sewejaartjie'' en ''wolbossie'' bekend. == Infraspesies == Die spesie het ook twee infraspesies: * ''Helichrysum pumilio subsp. fleckii'' <small>(S.Moore) Hilliard</small> * ''Helichrysum pumilio subsp. pumilio'' == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-334 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:908838-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/6bbc8aac-0b88-4a3b-b60e-4d49596da983 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|pumilio]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] fwuvbs11voyt106qh5nufpa6ryafpi5 1 469670 2970718 2026-09-25T17:59:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970718 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469671 2970721 2026-09-25T18:29:35Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970721 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum populifolium | authority = DC., (1838) | synonyms =* ''Gnaphalium populifolium'' <small>Sch.Bip.</small> }} '''''Helichrysum populifolium''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[KwaZulu-Natal]] en die [[Oos-Kaap]]. == Galery == <gallery> Helichrysum populifolium S-2418.jpg Helichrysum populifolium 1DS-II 4-5040.jpg Helichrysum populifolium 1DS-II 4-5041.jpg Helichrysum populifolium 1DS-II 4-5042.jpg Helichrysum populifolium 1DS-II 4-5044.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-326 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213199-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/aa53cefc-6b07-4db6-9b5f-d1bb6ba28122 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|populifolium]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] tq4hy4ff26s9teapwsfaxv1irqaefit 1 469672 2970722 2026-09-25T18:29:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970722 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469673 2970725 2026-09-25T18:41:45Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2970725 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum zwartbergense | authority = [[Harry Bolus|Bolus]], (1907) | synonyms = }} '''''Helichrysum zwartbergense''''' is 'n meerjarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]], dit kom vanaf die [[Sederberg]] tot die [[Riviersonderendberge]] en ooswaarts tot by [[Groot-Winterhoekberge (Oos-Kaap)|Groot-Winterhoekberge]] noord van [[Uitenhage]], voor. Die spesie blom vanaf Desember tot Januarie en is onder andere deel van die [[fynbos]] en [[renosterveld]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-459 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213502-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/2a7d3bbb-a875-4539-8057-060cbbaf84cf Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|zwartbergense]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] pgmezhm7bqizvmufq3jr52q71vzrr90 2970726 2970725 2026-09-25T18:42:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970726 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum zwartbergense | authority = [[Harry Bolus|Bolus]], (1907) | synonyms = }} '''''Helichrysum zwartbergense''''' is 'n meerjarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]]. Dit kom vanaf die [[Sederberg]] tot die [[Riviersonderendberge]] en ooswaarts tot by [[Groot-Winterhoekberge (Oos-Kaap)|Groot-Winterhoekberge]] noord van [[Uitenhage]] voor. Die spesie blom vanaf Desember tot Januarie en is onder andere deel van die [[fynbos]] en [[renosterveld]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-459 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213502-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/2a7d3bbb-a875-4539-8057-060cbbaf84cf Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|zwartbergense]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] oeu50aumx2hubgarjpi0f4haivurske 1 469674 2970728 2026-09-25T18:43:37Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970728 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469675 2970735 2026-09-25T19:08:18Z Oesjaar 7467 Nuwe genus. 2970735 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Themeda |authority = Forssk., (1775) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Androscepia'' <small>Brongn.</small> * ''Anthistiria'' <small>Naezén</small> * ''Aristaria'' <small>Jungh.</small> * ''Heterelytron'' <small>Jungh.</small> * ''Perobachne'' <small>J.Presl</small> }} '''''Themeda''''' is 'n [[genus]] van [[gras]] wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Poaceae. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Spesies == Daar is 28 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:19125-1 Plants of the World Online]</ref> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Themeda anathera]]'' <small>(Nees ex Steud.) Hack.</small> * ''[[Themeda arguens]]'' <small>(L.) Hack.</small> * ''[[Themeda arundinacea]]'' <small>(Roxb.) A.Camus</small> * ''[[Themeda avenacea]]'' <small>(F.Muell.) Lugger</small> * ''[[Themeda caudata]]'' <small>(Nees ex Hook. & Arn.) A.Camus</small> * ''[[Themeda cymbaria]]'' <small>Hack.</small> * ''[[Themeda gigantea]]'' <small>(Cav.) Hack.</small> * ''[[Themeda hookeri]]'' <small>(Griseb.) A.Camus</small> * ''[[Themeda huttonensis]]'' <small>Bor</small> * ''[[Themeda idjenensis]]'' <small>Jansen</small> * ''[[Themeda intermedia]]'' <small>(Hack.) Bor</small> * ''[[Themeda laxa]]'' <small>(Andersson) A.Camus</small> * ''[[Themeda minor]]'' <small>L.Liu</small> * ''[[Themeda mooneyi]]'' <small>Bor</small> * ''[[Themeda novoguineensis]]'' <small>(Reeder) Jansen</small> * ''[[Themeda odishae]]'' <small>Chorghe, K.Prasad, Prasanna & Y.V.Rao</small> * ''[[Themeda palakkadensis]]'' <small>Chorghe, K.Prasad & Lakshmin.</small> * ''[[Themeda polycephala]]'' <small>Veldkamp</small> * ''[[Themeda pseudotremula]]'' <small>Potdar, Salunkhe & S.R.Yadav</small> * ''[[Themeda quadrivalvis]]'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''[[Themeda sabarimalayana]]'' <small>Sreek. & V.J.Nair</small> * ''[[Themeda saxicola]]'' <small>Bor</small> * ''[[Themeda strigosa]]'' <small>(Buch.-Ham. ex Hook.f.) A.Camus</small> * ''[[Themeda tremula]]'' <small>(Nees ex Steud.) Hack.</small> * ''[[Themeda triandra]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Themeda trichiata]]'' <small>S.L.Chen & T.D.Zhuang</small> * ''[[Themeda villosa]]'' <small>(Poir.) A.Camus</small> * ''[[Themeda yunnanensis]]'' <small>S.L.Chen & T.D.Zhuang</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Themeda| ]] 3ut2vyvk0elq1dqkpm4uje7oe8j17kv 2970736 2970735 2026-09-25T19:09:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970736 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Themeda triandra - kangaroo grass.jpg |image_caption = ''Themeda triandra'' |display_parents = 3 |taxon = Themeda |authority = Forssk., (1775) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Androscepia'' <small>Brongn.</small> * ''Anthistiria'' <small>Naezén</small> * ''Aristaria'' <small>Jungh.</small> * ''Heterelytron'' <small>Jungh.</small> * ''Perobachne'' <small>J.Presl</small> }} '''''Themeda''''' is 'n [[genus]] van [[gras]] wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Poaceae. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Spesies == Daar is 28 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:19125-1 Plants of the World Online]</ref> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Themeda anathera]]'' <small>(Nees ex Steud.) Hack.</small> * ''[[Themeda arguens]]'' <small>(L.) Hack.</small> * ''[[Themeda arundinacea]]'' <small>(Roxb.) A.Camus</small> * ''[[Themeda avenacea]]'' <small>(F.Muell.) Lugger</small> * ''[[Themeda caudata]]'' <small>(Nees ex Hook. & Arn.) A.Camus</small> * ''[[Themeda cymbaria]]'' <small>Hack.</small> * ''[[Themeda gigantea]]'' <small>(Cav.) Hack.</small> * ''[[Themeda hookeri]]'' <small>(Griseb.) A.Camus</small> * ''[[Themeda huttonensis]]'' <small>Bor</small> * ''[[Themeda idjenensis]]'' <small>Jansen</small> * ''[[Themeda intermedia]]'' <small>(Hack.) Bor</small> * ''[[Themeda laxa]]'' <small>(Andersson) A.Camus</small> * ''[[Themeda minor]]'' <small>L.Liu</small> * ''[[Themeda mooneyi]]'' <small>Bor</small> * ''[[Themeda novoguineensis]]'' <small>(Reeder) Jansen</small> * ''[[Themeda odishae]]'' <small>Chorghe, K.Prasad, Prasanna & Y.V.Rao</small> * ''[[Themeda palakkadensis]]'' <small>Chorghe, K.Prasad & Lakshmin.</small> * ''[[Themeda polycephala]]'' <small>Veldkamp</small> * ''[[Themeda pseudotremula]]'' <small>Potdar, Salunkhe & S.R.Yadav</small> * ''[[Themeda quadrivalvis]]'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''[[Themeda sabarimalayana]]'' <small>Sreek. & V.J.Nair</small> * ''[[Themeda saxicola]]'' <small>Bor</small> * ''[[Themeda strigosa]]'' <small>(Buch.-Ham. ex Hook.f.) A.Camus</small> * ''[[Themeda tremula]]'' <small>(Nees ex Steud.) Hack.</small> * ''[[Themeda triandra]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Themeda trichiata]]'' <small>S.L.Chen & T.D.Zhuang</small> * ''[[Themeda villosa]]'' <small>(Poir.) A.Camus</small> * ''[[Themeda yunnanensis]]'' <small>S.L.Chen & T.D.Zhuang</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Themeda| ]] qo6jor3w353f71as55kdhp3257ltton 14 469676 2970737 2026-09-25T19:11:37Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970737 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} {{Hoofartikel}} [[Kategorie:Poaceae]] m8bxscbv7do7pr4twdnx7gthfrhf1rl 15 469677 2970738 2026-09-25T19:12:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970738 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469678 2970739 2026-09-25T19:12:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970739 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469679 2970771 2026-09-25T21:44:01Z Pynappel 70858 Vertaal uit Engels 2970771 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Maatskaplike bevoorregting op grond van veltint}} '''Wit bevoorregting''' is die maatskaplike bevoorregting wat [[Wit mense|wit mense]] in sommige samelewings bevoordeel in vergelyking met nie-wit mense onder dieselfde maatskaplike, politieke of ekonomiese omstandighede.<ref name="phenomenon" /><ref name="Neville" /> Met wortels in die Europese [[kolonialisme]] en [[imperialisme]]<ref name="jamesstephens1824">{{Cite book |last=Stephen |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511756528/type/book |title=The Slavery of the British West India Colonies Delineated: As it Exists Both in Law and Practice, and Compared with the Slavery of Other Countries, Antient and Modern |date=30 September 2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-02082-4 |edition=1 |page=179 |doi=10.1017/cbo9780511756528}}</ref> en die [[Transatlantiese slawehandel|transatlantiese slawehandel]] het wit bevoorregting ontwikkel in omstandighede wat in die breë daarop gemik was om wit rassevoorregte,<ref name="colonialismandbeyond2013" /><ref name="modernpolitical2003"/> verskeie nasionale burgerskappe en ander regte of besondere voordele te beskerm.<ref name="racialprofiling2006"/><ref name="livingracism2017"/> In die studie van wit bevoorregting en die breër veld van witheidstudies, wat albei in die Verenigde State begin is, gebruik akademiese benaderings soos die kritiese rasteorie die begrip om te ontleed hoe [[rassisme]] en gerassifiseerde samelewings die lewens van wit of witvellige mense raak.<ref name="Banks-2012" /><ref>{{Cite book|last=Cole |first=Mike |title=Marxism and educational theory: origins and issues |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-39732-9 |location=Londen |pages=36-49 |oclc=182658565}}</ref> Die Amerikaanse akademikus Peggy McIntosh het byvoorbeeld die voordele wat wittes in Westerse samelewings geniet en wat nie-wittes nie ervaar nie, beskryf as "'n onsigbare pak onverdiende bates".<ref name="Unpacking"/> Wit bevoorregting dui op sowel ooglopende as minder ooglopende passiewe voordele waarvan wit mense dalk nie bewus is dat hulle dit het nie, wat dit onderskei van openlike sydigheid of vooroordeel. Dit sluit in kulturele bevestiging van 'n mens se eie waarde, 'n veronderstelde hoër maatskaplike status en die vryheid om te beweeg, te koop, te werk, te speel en [[Vryheid van spraak|vryelik te praat]]. Die uitwerking daarvan is in beroeps-, opvoedkundige en persoonlike kontekste sigbaar. Die begrip impliseer ook die reg om die algemeengeldigheid van 'n mens se eie ervarings te veronderstel, wat ander as anders of uitsonderlik merk terwyl 'n mens jouself as normaal beskou.<ref name="Vice">{{cite journal |last=Vice |first=Samantha |title=How Do I Live in This Strange Place? |journal=Journal of Social Philosophy |date=7 September 2010 |volume=41 |issue=3 |pages=323-342 |doi=10.1111/j.1467-9833.2010.01496.x}}</ref><ref name="Martin-McDonald-2008">{{cite journal |last=Martin-McDonald |first=K. |author2=McCarthy, A. |title='Marking' the white terrain in indigenous health research: literature review |journal=Journal of Advanced Nursing |date=Januarie 2008 |volume=61 |issue=2 |pages=126-33 |pmid=18186904 |doi=10.1111/j.1365-2648.2007.04438.x |url=https://eprints.qut.edu.au/19655/1/19655.pdf}}</ref> Sommige akademici sê die term gebruik die begrip "witheid" as plaasvervanger vir klas of ander maatskaplike bevoorregting, of as afleiding van dieper onderliggende probleme van ongelykheid.<ref name="Arnesen">{{cite journal |first=Eric |last=Arnesen |title=Whiteness and the Historians' Imagination |journal=International Labor and Working-Class History |volume=60 |date=Oktober 2001 |pages=3-32 |doi=10.1017/S0147547901004380 |s2cid=202921126}}</ref><ref name="Hartigan2005">Hartigan, ''Odd Tribes'' (2005), pp. 1-2.</ref> Ander sê dit is nie dat witheid 'n plaasvervanger is nie, maar dat baie ander maatskaplike voorregte daarmee verweef is, wat komplekse en noukeurige ontleding verg om vas te stel hoe witheid tot bevoorregting bydra.<ref name="Privilege"/> Ander kommentators stel alternatiewe definisies van witheid en uitsonderings op of grense van wit identiteit voor. Hulle voer aan dat die begrip wit bevoorregting belangrike verskille tussen wit subbevolkings en individue misken, en dat die idee van witheid nie alle wit mense kan insluit nie.<ref name="uws">{{cite journal |last1=Forrest |first1=James |last2=Dunn |first2=Kevin |title='Core' Culture Hegemony and Multiculturalism |journal=Ethnicities |date=Junie 2006 |volume=6 |number=2 |doi=10.1177/1468796806063753 |url=http://www.uws.edu.au/__data/assets/pdf_file/0008/29645/A23.pdf |pages=203-230 |s2cid=16710756}}</ref><ref name="Privilege"/> Hulle wys op die probleem om die verskeidenheid mense van kleur en [[Etniese groep|etnisiteit]] binne hierdie groepe te erken.<ref name="Privilege"/> Sommige kommentators het opgemerk dat die "akademies klinkende begrip van wit bevoorregting" soms verdedigendheid en misverstand onder wit mense uitlok, deels weens die wyse waarop die begrip vinnig in die hoofstroom beland het deur veldtogte op [[sosiale media]] soos Black Lives Matter.<ref name="brydum">{{cite news |last1=Brydum |first1=Sunnivie |title=The Year in Hashtags: 2014 |url=http://www.advocate.com/year-review/2014/12/31/year-hashtags |access-date=23 Januarie 2016 |agency=The Advocate |date=31 Desember 2014}}</ref> As 'n akademiese begrip wat eers onlangs in die hoofstroom beland het, word wit bevoorregting gereeld deur niekenners verkeerd vertolk; sommige akademici wat dit dekades lank ongestoord bestudeer het, was verras deur die teenkanting van regse kritici sedert ongeveer 2014.<ref name="weinburg">{{cite news |last1=Weinburg |first1=Cory |title=The White Privilege Moment |url=https://www.insidehighered.com/news/2014/05/28/academics-who-study-white-privilege-experience-attention-and-criticism |access-date=19 Januarie 2016 |agency=Inside Higher Ed |date=28 Mei 2014}}</ref> Die akademiese begrip is as essensialisties beskryf.<ref name="l850">{{cite journal |last=de Montigny |first=Gerald AJ |title=The essentialism of whiteness: Abandoning empirical engagement |journal=Journal of Social Work |volume=13 |issue=6 |date=2013 |issn=1468-0173 |doi=10.1177/1468017312475279 |pages=633-651 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468017312475279 |access-date=25 Mei 2026 |url-access=subscription}}</ref> ==Definisie== Wit bevoorregting is 'n versameling maatskaplike voordele wat aan wit mense toekom ongeag hulle sosio-ekonomiese klas,<ref name="phenomenon"> * {{cite book |title=The Heart of Whiteness: Confronting Race, Racism and White Privilege |first1=Robert |last1=Jensen |quote=White privilege, like any social phenomenon, is complex. |date=2005 |publisher=City Lights Publishers |isbn=978-0-87286-449-8 |page=8 |chapter=Race Words and Race Stories |chapter-url=https://archive.org/details/heartofwhiteness0000jens/page/8}} * {{cite book |title=First Voices: An Aboriginal Women's Reader |first1=Patricia Anne |last1=Monture |author2=Patricia Danielle McGuire |quote=Peggy Mcintosh's work on this issue, titled "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack," remains one of the best resources for beginning to understanding this social phenomenon. |date=2009 |publisher=Inanna Publications |isbn=978-0-9808822-9-2 |page=523}} * {{cite book |title=Deconstructing Privilege: Teaching and Learning as Allies in the Classroom |editor=Kim Case |first=Tim |last=Wise |quote=For example, I (Tim) often point to examples that illustrate such exceptions to highlight white privilege as a measurable social phenomenon even though poor White people exist. |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-64146-3 |page=26}} * {{cite book |title=Bourdieu for Educators: Policy and Practice |first1=Fenwick W. |last1=English |author2=Cheryl L. Bolton |quote=Some educational researchers today have called this phenomenon "white privilege" (Apple, 2004; Swalwell & Sherman, 2012). |date=2015 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-9659-4 |page=45 |chapter=Chapter 2: Unmasking the School Asymmetry and the Social System}}</ref> in samelewings wat deur rasseongelykheid gekenmerk word.<ref>{{cite web |title=Definition of WHITE PRIVILEGE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/white%20privilege |website=www.merriam-webster.com |access-date=30 Mei 2025 |language=en}}</ref> Volgens die American Anthropological Association is die algemene publiek gekondisioneer om verskillende menslike "rasse" as werklike afsonderlike verdelings van die menslike spesie te beskou, in stryd met [[Genetika|genetiese]] bewyse wat duidelik toon dat alle menslike "rasse" na aan mekaar verwant is.<ref name="AAA" /> Die verkeerde oortuiging dat ras werklik bestaan, het daartoe gelei dat sommige groepe (soos [[Swart mense|swart mense]]) as minderwaardig beskou word, terwyl dit ander (soos wit mense) onbillike toegang tot voorregte, mag en [[rykdom]] gee.<ref name="AAA">{{Cite web |last=American Anthropological Association |date=1998 |title=AAA Statement on Race |url=https://www.americananthro.org/ConnectWithAAA/Content.aspx?ItemNumber=2583 |access-date=21 Junie 2021}}</ref> Studies oor wit bevoorregting probeer verduidelik hoe rassisme voordele aan wit mense verleen.<ref>{{Cite journal |year=2000 |last1=Pulido |first1=L. |doi=10.1111/0004-5608.00182 |title=Rethinking Environmental Racism: White Privilege and Urban Development in Southern California |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=90 |issue=1 |page=15 |bibcode=2000AAAG...90...12P |hdl=10214/1833 |s2cid=38036883 |url=https://atrium.lib.uoguelph.ca/xmlui/bitstream/10214/1833/1/30-Pulido.pdf |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Andersen |first1=Chris |title=Critical Indigenous Studies in the Classroom: Exploring 'the Local' using Primary Evidence |journal=International Journal of Critical Indigenous Studies |date=2012 |volume=5 |issue=1 |doi=10.5204/ijcis.v5i1.95 |url=http://www.isrn.qut.edu.au/publications/internationaljournal/documents/Final_Anderson_IJCIS.pdf |doi-access=free}}</ref> Die meeste definisies en besprekings van die begrip neem daarom McIntosh se metafoor van die "onsigbare rugsak" wat wit mense onbewustelik "dra" in 'n samelewing waar rassisme algemeen voorkom, as vertrekpunt.<ref name="Marcus2017">{{cite news |last1=Marcus |first1=David |title=A Conservative Defense of Privilege Theory |url=https://www.weeklystandard.com/david-marcus/a-conservative-defense-of-privilege-theory |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222645/https://www.weeklystandard.com/david-marcus/a-conservative-defense-of-privilege-theory |archive-date=26 Oktober 2018 |work=The Weekly Standard |date=6 November 2017 |language=en |quote=First described by Peggy McIntosh in the late 1980s, white privilege basically describes somewhat hidden advantages that white people in our society enjoy, that they did not earn.}}</ref><ref name="Banks-2012">{{Cite book |year=2012 |last=Banks |first=J. |title=Encyclopedia of Diversity in Education |publisher=SAGE Publications |location=Thousand Oaks, Kalifornië |isbn=978-1-4129-8152-1 |page=2300}}</ref><ref>{{Cite journal |year=2010 |last1=Lund |first1=C. L. |title=The nature of white privilege in the teaching and training of adults |doi=10.1002/ace.359 |journal=New Directions for Adult and Continuing Education |volume=2010 |issue=125 |page=18}}</ref><ref name="Neville">Neville, H., Worthington, R., Spanierman, L. (2001). ''Race, Power, and Multicultural Counseling Psychology: Understanding White Privilege and Color Blind Racial Attitudes.'' In Ponterotto, J., Casas, M., Suzuki, L., en Alexander, C. (reds.), ''Handbook of Multicultural Counseling'', Thousand Oaks, Kalifornië: SAGE.</ref> ==Geskiedenis== ===Europese kolonialisme=== {{Hoofartikel|Kolonialisme}} {{Sien ook|Postkolonialisme}} Europese kolonialisme, wat van die vroegste beduidende kontak tussen Europeërs en [[Inheemse volke|inheemse volke]] ingesluit het, was van deurslaggewende belang in die grondlegging en ontwikkeling van wit bevoorregting.<ref name="modernpolitical2003">{{cite book |title=Modern Political Culture in the Caribbean |editor1=Henke, Holger |editor2=Fred Reno |first1=Percy C. |last1=Hintzen |quote=In making their claims to white elite status, the elite of colonial Africa and its colonized diaspora have managed to reproduce, in postcolonial political economy, the very forms of domination that existed under colonialism. These forms are rooted in racial exclusivity and racial privilege. |date=2003 |publisher=University Press of the West Indies |isbn=978-976-640-135-1 |page=396}}</ref><ref name="racialprofiling2006">{{cite book |last1=Henry |first1=Frances |title=Racial Profiling in Canada: Challenging the Myth of 'a Few Bad Apples' |author2=Carol Tator |date=2006 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8714-0 |page=22 |quote=Whiteness studies analyse the link between white skin and the position of privilege operating in most societies, including those which have been subjected to European colonialism.}}</ref> Akademici soos Charles V. Hamilton het ondersoek hoe Europese kolonialisme en [[slawerny]] in die vroegmoderne tyd,<ref name="livingracism2017">{{cite book |title=Living Racism: Through the Barrel of the Book |editor1=Theresa Rajack-Talley |editor2=Derrick R. Brooms |first1=Clarence R. |last1=Talley |quote=Stokely Carmichael and Charles V. Hamilton in their book, ''Black Power: The Politics of Liberation in America'', argue that the internal colonialism of the Black population occurs as the purposeful relegation of the Black population to inferior political and economic status both during and subsequent to slavery. |date=2017 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-4431-3 |page=17}}</ref> insluitend die transatlantiese slawehandel en Europa se [[Kolonisasie|kolonisering]] van Amerika, 'n eeue lange verloop van wit bevoorregting en nie-wit onderwerping aan die gang gesit het.<ref name="colonialismandbeyond2013">{{cite book |title=Colonialism and Beyond: Race and Migration from a Postcolonial Perspective |first1=Eva |last1=Bischoff |author2=Elisabeth Engel |quote=Whiteness scholars mostly concentrate on the idea of power as a white economic and political privilege, which is assumed to have been formed over centuries and to still be unconsciously perpetuated by individuals. |date=2013 |publisher=LIT Verlag |isbn=978-3-643-90261-0 |page=33}}</ref> Die [[sosiologie|sosioloog]] Bob Blauner het voorgestel dat hierdie tydperk van Europese kolonialisme en slawerny die hoogtepunt, of die uiterste vorm, van wit bevoorregting in die opgetekende geskiedenis was.<ref>{{cite book |title=Racial Oppression in America |first1=Bob |last1=Blauner |quote=White privilege, while real and significant, is not as inherently crucial to our economic system and social life styles as it was in classical colonialism. |date=1972 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-040771-1 |page=26 |url=https://archive.org/details/racialoppression0000blau/page/26}}</ref> William Miller Macmillan voer aan dat die [[Groot Trek]] 'n poging was om die rassevoorregte van [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] te behou. Antislawernybeleid is deur die [[Nederlands]]sprekende setlaars as 'n bedreiging beskou; hulle was bang om hulle Afrika- en Asiatiese slawe en hulle hoër status as mense van Europese afkoms te verloor.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the British Empire |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.508933 |author1=Macmillan, William Miller |editor1=John Holland Rose |editor2=Arthur Percival Newton |editor3=Ernest Alfred Benians |editor4=Henry Dodwell |date=1929 |publisher=The Macmillan Company |page=322 |edition=Volume 8 |chapter=The Frontier and the Kaffir Wars, 1792-1836}}</ref> Berigte in die pers van daardie tyd het soortgelyke waarnemings gemaak.<ref>{{cite news |title=Zaire Church News |first1=Willard |last1=Gliden Cram |edition=Volume 80-96 |date=1932 |page=16}}</ref> ===Vroeg-20ste eeu=== [[Lêer:White and colored water fountain then and now - crop.jpg|thumb|150px|Segregasie in die [[Jim Crow-wette|Jim Crow]]-Suide het die gebruik van afsonderlike drinkfonteine vir swart Amerikaners voorgeskryf.]] 'n Toespraak oor ''Social Equities'' in 'n publikasie van 1910 van die National Council of the Congregational Churches of the United States toon van die vroegste terminologie wat in die begrip van witvelbevoorregting ontwikkel het: {{Blockquote|Watter oneindige wreedhede en ongeregtighede is nie begaan deur mense wat geglo het dat 'n wit vel besondere voorregte meebring nie, en wat naas die goddelike reg van konings ook die goddelike reg van die wittes gereken het! Ons is almal bereid om die las van die wit man op te neem as daardie las die voorreg meebring om die wit man se meerderwaardigheid te laat geld, om die mens van 'n mindere soort uit te buit en hom sy plek te laat ken en hou.<ref>{{cite book |title=National Council Fourteenth Triennial Session Addresses and Discussions |chapter=Social Equities |first1=George Luther |last1=Cady |date=1910 |publisher=National Council of the Congregational Churches of the United States |location=Boston, Massachusetts |edition=10-20 Oktober, Fourteenth Triennial Session |page=65}}</ref>}} In sy ''Black Reconstruction in America'' van 1935 het W. E. B. Du Bois die begrip van 'n "sielkundige loon" vir wit arbeiders ingevoer. Hy het geskryf dat hierdie besondere status die arbeidersbeweging verdeel het deurdat laagbesoldigde wit werkers meerderwaardig gevoel het teenoor laagbesoldigde swart werkers.<ref name="DuBois"/> Du Bois het [[wit oppergesag]] geïdentifiseer as 'n wêreldwye verskynsel wat maatskaplike toestande dwarsoor die wêreld deur kolonialisme beïnvloed.<ref name="Leonardo">{{cite journal |last1=Leonardo |first1=Zeus |year=2010 |title=The Souls of White Folk: critical pedagogy, whiteness studies, and globalization discourse |journal=Race Ethnicity and Education |volume=5 |issue=1 |page=2002 |doi=10.1080/13613320120117180 |s2cid=145354229}}</ref> Du Bois het byvoorbeeld geskryf: {{Blockquote|Daar moet onthou word dat die wit groep arbeiders, hoewel hulle 'n lae loon ontvang het, gedeeltelik vergoed is met 'n soort openbare en sielkundige loon. Hulle het openbare eerbetoon en beleefdheidstitels gekry omdat hulle wit was. Hulle is vrylik saam met alle klasse wit mense tot openbare byeenkomste, openbare parke en die beste skole toegelaat. Die polisie is uit hulle geledere getrek, en die howe, wat van hulle stemme afhanklik was, het hulle met sodanige toegeeflikheid behandel dat dit wetteloosheid aangemoedig het. Hulle stem het openbare amptenare gekies, en hoewel dit min uitwerking op die ekonomiese situasie gehad het, het dit 'n groot uitwerking gehad op hulle persoonlike behandeling en die eerbied wat aan hulle betoon is. Wit skoolgeboue was die beste in die gemeenskap en opvallend geleë, en dit het van twee tot tien keer soveel per kop gekos as die skole vir swart kinders. Die koerante het gespesialiseer in nuus wat die arm wittes gevlei het en die Neger byna heeltemal geïgnoreer behalwe in misdaad en bespotting.<ref name="DuBois">Du Bois, W. E. B., ''Black Reconstruction in America, 1860-1880'' (New York: Free Press, 1995-heruitgawe van die 1935-oorspronklike), pp. 700-701. {{ISBN|0-684-85657-3}}.</ref>}} In 'n uitgawe van die tydskrif ''Modern Review'' van 1942 het Ramananda Chatterjee [[Winston Churchill]] van skynheilige beleidstandpunte beskuldig omdat hy, soos Chatterjee dit gesien het, rassegelykheid in die [[Verenigde Koninkryk]] en die Verenigde State ondersteun het maar nie in [[Brits-Indië]] nie: "Mnr. Churchill kan wit bevoorregting en monopolie in Indië ondersteun terwyl hy voorregte en monopolie aan albei kante van die Atlantiese Oseaan teenstaan."<ref>{{cite news |title=The Modern Review |first1=Ramananda |last1=Chatterjee |edition=Volume 71 |date=1942 |page=20}}</ref> In 1943, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het die sosioloog Alfred McClung Lee se ''Race Riot, Detroit 1943'' die "Nazi-agtige waarborg van wit bevoorregting" in die Amerikaanse samelewing aangespreek: {{Blockquote|Wit Amerikaners kan hulleself gerus afvra: Waarom het wittes soveel besondere voordele nodig in hulle mededinging met Negers? Soortgelyke taktiek om Joodse mededinging in [[Nazi-Duitsland]] uit te skakel, het die geskokte veroordeling van die beskaafde wêreld ontlok.<ref>{{cite book |title=Race Riot, Detroit 1943 |first1=Alfred |last1=McClung Lee |author2=Norman Daymond Humphrey |date=1943 |publisher=The Dryden Press |page=139}}</ref>}} ===Laat 20ste eeu=== {{Sien ook|Interseksionaliteit}} Die begrip wit bevoorregting is in radikale kringe gebruik vir selfkritiek deur antirassistiese wittes.<ref name="newyorker">{{cite news |last=Rothman |first=Joshua |title=The Origins of "Privilege" |url=http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2014/05/the-woman-who-coined-the-term-white-privilege.html |access-date=14 Mei 2014 |magazine=The New Yorker |date=13 Mei 2014}}</ref><ref name="Martin-McDonald-2008" /><ref>{{Cite journal |last=McIntosh |first=Peggy |date=1988 |title=White Privilege and Male Privilege: A Personal Account of Coming to See Correspondences Through Work in Women's Studies |url=https://www.collegeart.org/pdf/diversity/white-privilege-and-male-privilege.pdf |website=www.collegeart.org}}</ref><ref name="Unpacking">{{cite web |first1=Peggy |last1=McIntosh |title=White privilege: Unpacking the Invisible Knapsack |url=https://med.umn.edu/sites/med.umn.edu/files/2022-12/White-Privilege_McIntosh-1989.pdf |access-date=31 Mei 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307160330/http://people.westminstercollege.edu/faculty/jsibbett/readings/White_Privilege.pdf |archive-date=7 Maart 2016}} ''Independent School'', Winter 1990, Vol. 49, uitgawe 2, p. 31.</ref> In die 1960's het Theodore W. Allen wit Amerikaners aangespoor om hulle "witvelvoorregte" prys te gee.<ref>Allen, Theodore W., "A Call ... John Brown Memorial Pilgrimage ... December 4, 1965", John Brown Commemoration Committee, 1965; en Jeffrey B. Perry, [http://clogic.eserver.org/2010/2010.html "The Developing Conjuncture and Some Insights from Hubert Harrison and Theodore W. Allen on the Centrality of the Fight against White Supremacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206054043/http://clogic.eserver.org/2010/2010.html |date=6 Desember 2015}}, ''Cultural Logic'', 2010.</ref> In dieselfde tydperk het die Students for a Democratic Society opgeroep "vir 'n algehele stryd teen 'witvelvoorregte'".<ref>Sien Ignatin (Ignatiev), Noel, en Ted (Theodore W.) Allen, [http://www.sds-1960s.org/WhiteBlindspot.pdf "'White Blindspot' and 'Can White Workers Radicals Be Radicalized?'"] (Detroit: The Radical Education Project en New York: NYC Revolutionary Youth Movement, 1969); Thomas R. Brooks, [https://www.nytimes.com/1969/06/15/archives/the-new-left-is-showing-its-age-the-new-left-is-showing-its-age.html "The New Left is Showing Its Age"], ''The New York Times'', 15 Junie 1969, p. 20.</ref> Allen het sy ontleding van wit bevoorregting na die koloniale tydperk uitgebrei.<ref>Allen, Theodore W., [http://clogic.eserver.org/2006/allen.html ''Class Struggle and the Origin of Racial Slavery: The Invention of the White Race''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406121446/http://clogic.eserver.org/2006/allen.html |date=6 April 2011}} (Hoboken: Hoboken Education Project, 1975), in 2006 heruitgegee met 'n inleiding deur Jeffrey B. Perry by die Center for the Study of Working Class Life, SUNY, Stony Brook.</ref><ref>Allen, Theodore W., ''The Invention of the White Race'', Vol. I: ''Racial Oppression and Social Control'' (New York: Verso, 1994, 2012, {{ISBN|978-1-84467-769-6}}) en Vol. II: ''The Origin of Racial Oppression in Anglo-America'' (New York: Verso, 1997, 2012, {{ISBN|978-1-84467-770-2}}).</ref><ref>Allen, Theodore W., [http://clogic.eserver.org/1-2/allen.html "Summary of the Argument of The Invention of the White Race", Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107233149/http://clogic.eserver.org/1-2/allen.html |date=7 November 2011}}, #8, ''Cultural Logic'', I, No. 2 (lente 1998).</ref> Hy het verskeie punte gehandhaaf: naamlik dat die begrip van 'n "wit ras" uitgedink is as 'n element van maatskaplike beheer. Sentraal tot hierdie proses was die toekenning van voorregte aan wit werkersmense wat teen die belange van swart mense en ander minderhede was. Allen voer ook aan dat hierdie bevoorregting die grootste rem op klassebewussyn in die Verenigde State is.<ref>Perry, Jeffrey B., [http://clogic.eserver.org/2010/2010.html "The Developing Conjuncture and Insights from Hubert Harrison and Theodore W. Allen on the Centrality of the Fight Against White Supremacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206054043/http://clogic.eserver.org/2010/2010.html |date=6 Desember 2015}}, ''Cultural Logic'', Julie 2010, pp. 10-11, 34.</ref> In die 1980's het Peggy McIntosh een van die vroegste teoretiese begrippe van wit bevoorregting ontwikkel.<ref name="m4505">{{cite magazine |last=Rothman |first=Joshua |title=The Origins of "Privilege" |magazine=The New Yorker |date=12 Mei 2014 |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-origins-of-privilege |access-date=20 Junie 2024}}</ref> Haar vroeë werk word steeds gereeld deur latere geslagte akademici en joernaliste as 'n belangrike invloed aangehaal.<ref name="crosley-corcoran">{{cite news |last1=Crosley-Corcoran |first1=Gina |title=Explaining White Privilege to a Broke White Person |url=http://www.huffingtonpost.com/gina-crosleycorcoran/explaining-white-privilege-to-a-broke-white-person_b_5269255.html |access-date=19 Januarie 2016 |agency=Huffington Post |date=8 Mei 2014}}</ref><ref name="weinburg" /> In dieselfde tydperk is die Amerikaanse [[feminisme|feministiese]] beweging gekritiseer omdat dit "klassebevoorregting" en "wit bevoorregting" vertoon het.<ref name="Bennett">Bennett, Jacob (Mei 2012), "White Privilege: A History of the Concept", meestersgraadverhandeling, Georgia State University.</ref> In later jare het die teorie van [[interseksionaliteit]] ook op die voorgrond getree.<ref>{{cite news |last1=Thomas |first1=Sheila |last2=Crenshaw |first2=Kimberlé |title=Intersectionality: the double bind of race and gender |work=Perspectives Magazine |date=2004 |page=2 |publisher=American Bar Association |url=http://www.americanbar.org/publications/perspectives_magazine_home/perspectives_magazine_index.html}}</ref> Teen 2003 het die meeste akademici wat rasseverhoudinge bestudeer, die begrip wit bevoorregting aanvaar.<ref>{{cite book |first1=Ella L. J. |last1=Edmondson |first2=Stella M. |last2=Nkomo |title=Our Separate Ways: Black and White Women and the Struggle for Professional Identity |publisher=Harvard Business Review Press |year=2003 |isbn=978-1-59139-189-0}}</ref> In dieselfde jaar het sosioloë van die American Mosaic Project aan die Universiteit van [[Minnesota]] berig dat daar in die Verenigde State 'n wydverspreide oortuiging was dat wit bevoorregting werklik bestaan. Volgens hulle peiling het 59&nbsp;% van die wit respondente, 83&nbsp;% van die swart respondente en 84&nbsp;% van die Hispaniese respondente dit bevestig.<ref>{{cite web |work=American Mosaic Project |publisher=University of Minnesota |url=http://www.racialequitytools.org/resourcefiles/uminnesota.pdf |title=The Role of Prejudice and Discrimination in Americans' Explanations of Black Disadvantage and White Privilege |year=2006 |access-date=15 Junie 2010 |archive-date=27 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727194415/http://www.racialequitytools.org/resourcefiles/uminnesota.pdf}}</ref> ===21ste eeu=== Die begrip wit bevoorregting het in die vroeë 2010's deur [[sosiale media]] van die akademie na groter hoofstroombekendheid beweeg, veral in 2014 – die jaar waarin Black Lives Matter tot 'n groot beweging gevorm het en die woord "hashtag" self by die Merriam-Webster-woordeboek gevoeg is.<ref name="brydum"/> Brandt en Kizer bespreek in hulle artikel "From Street to Tweet" (2015) hoe die Amerikaanse publiek se persepsie van bevoorregting in die hoofstroomkultuur, wit bevoorregting ingesluit, deur sosiale media beïnvloed word.<ref name="brandt-kizer">{{cite book |last1=Brandt |first1=Jenn |last2=Kizer |first2=Sam |title=From Street to Tweet: Popular Culture and Feminist Activism |publisher=SensePublishers |isbn=978-94-6300-061-1 |pages=115-127 |doi=10.1007/978-94-6300-061-1_9 |chapter=From Street to Tweet |year=2015 |s2cid=155352216}}</ref> Hua Hsu, 'n professor in Engels aan Vassar College, begin sy resensie in ''The New Yorker'' van die [[MTV]]-film ''White People'' van 2015 met die stelling dat wit mense bewus geword het van hulle bevoorregting.<ref name="huahsu-ny">{{cite news |last1=Hsu |first1=Hua |title=The Trouble with "White People" |url=http://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/the-trouble-with-white-people |access-date=15 Februarie 2016 |magazine=The New Yorker |date=30 Julie 2015}}</ref> Hsu skryf dit toe aan geslagsverandering, wat hy as 'n newe-produk van die "[[Barack Obama|Obama]]-era" beskou.<ref name="huahsu-ny" /> Die dokumentêr ''White People'', vervaardig deur Jose Antonio Vargas, volg verskeie wit tieners wat hulle gedagtes en gevoelens oor wit bevoorregting voor die kamera uitspreek. Vargas voer 'n onderhoud met 'n wit kollegestudent, Katy, wat haar onvermoë om 'n studiebeurs te kry toeskryf aan omgekeerde rassisme teen wit mense; Vargas wys dan daarop dat wit studente "40&nbsp;% meer waarskynlik" verdienstelike befondsing ontvang.<ref name="amyzimmerman">{{cite news |last1=Zimmerman |first1=Amy |title='White People': MTV Takes On White Privilege |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/07/20/white-people-mtv-takes-on-white-privilege.html |access-date=16 Februarie 2016 |agency=The Daily Beast |date=20 Julie 2015}}</ref> In Januarie 2016 het die [[Hip-hop-musiek|hiphop]]groep Macklemore and Ryan Lewis "White Privilege II" vrygestel, 'n [[Enkelspeler|enkelsnit]] van hulle album ''This Unruly Mess I've Made'', waarin Macklemore rap dat hy en ander wit kunstenaars geweldig baat gevind het by die kulturele toe-eiening van swart kultuur, soos Iggy Azalea.<ref name="jagannathan">{{cite news |last1=Jagannathan |first1=Meera |title=Macklemore slams Miley Cyrus, Iggy Azalea for appropriating black culture, tackles racism and Black Lives Matter in new track 'White Privilege II' |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/macklemore-slams-miley-iggy-azalea-white-privilege-ii-article-1.2505788 |access-date=23 Januarie 2016 |agency=New York Daily News |date=22 Januarie 2016}}</ref> Volgens Fredrik deBoer is dit 'n gewilde neiging onder wit mense om hulle wit bevoorregting aanlyn te erken. DeBoer het hierdie praktyk gekritiseer omdat dit selfingenomenheid bevorder en geen werklike ongelykhede oplos nie.<ref>{{cite news |last1=deBoer |first1=Fredrik |title=Admitting that white privilege helps you is really just congratulating yourself |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/01/28/when-white-people-admit-white-privilege-theyre-really-just-congratulating-themselves/ |access-date=14 Februarie 2016 |newspaper=The Washington Post |date=28 Januarie 2016}}</ref> Michael J. Monahan voer aan dat die retoriek van bevoorregting "net soveel verberg as wat dit belig", en dat ons "beter gedien sou word deur te begin met 'n meer verfynde begrip van rassistiese onderdrukking as sistemies, en van individuele agente as wesenlik betrokke by daardie stelsel".<ref>Suarez, Cyndi (26 Maart 2019), [https://nonprofitquarterly.org/putting-privilege-in-perspective/ "Putting 'Privilege' in Perspective"], ''Non Profit Quarterly''.</ref><ref>Monahan, Michael J. (17 Maart 2014), [https://philarchive.org/archive/MONTCO-21v1 "The concept of privilege: a critical appraisal"], ''South African Journal of Philosophy''.</ref> Volgens die teorie van sogenaamde ''white adjacency'' (wit nabyheid) is sommige groepe nie-wit mense nouer met wit mense vereenselwig as ander, wat aan hulle 'n mate van wit bevoorregting verleen.<ref name="Arcia">{{cite book |last1=Tecun |first1=Arcia |url=https://books.google.com/books?id=I0iWEAAAQBAJ |title=Towards a Grammar of Race: In Aotearoa New Zealand |last2=Lopesi |first2=Lana |last3=Sankar |first3=Anisha |date=21 Oktober 2022 |publisher=Bridget Williams Books |isbn=978-1-990046-60-5 |page=4 |language=en}}</ref> ==Toepassing in die onderwysstelsel== Wit bevoorregting as begrip was invloedryk in multikulturele [[onderwys]], onderwyseropleiding, etniese en geslagstudies, [[sosiologie]], [[sielkunde]], [[politieke wetenskap]], Amerikanistiek en opleiding in [[maatskaplike werk]].<ref name="readings">{{cite book |editor-last1=Rothenberg |editor-first1=Paula S. |title=White Privilege: Essential Readings on the Other Side of Racism |edition=5de |publisher=Worth Publishers |year=2015 |isbn=978-1-4292-4220-2}}</ref><ref>{{cite journal |last=Gillespie |first=Diane |title=The pedagogical value of teaching white privilege through a case study |journal=Teaching Sociology |volume=31 |issue=4 |year=2003 |pages=469-477 |doi=10.2307/3211370 |jstor=3211370}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Abrams |first1=Laura S. |last2=Gibson |first2=Priscilla |title=Teaching notes: Reframing multicultural education: Teaching white privilege in the social work curriculum |journal=Journal of Social Work Education |volume=43 |issue=1 |year=2007 |pages=147-160 |doi=10.5175/JSWE.2007.200500529 |s2cid=145640470}}</ref><ref name="Privilege">{{cite journal |last1=Blum |first1=Lawrence |title='White Privilege': A Mild Critique |journal=Theory and Research in Education |volume=6 |issue=3 |year=2008 |pages=309-321 |doi=10.1177/1477878508095586 |s2cid=144471761}}</ref> ===Wit verdedigendheid=== Wit studente is soms afkerig van die idee van wit bevoorregting, 'n verskynsel wat as wit verdedigendheid bekend staan. Een verslag het opgemerk dat wit studente dikwels op klasbesprekings oor wit bevoorregting reageer met gedrag wat wissel van openlike vyandigheid tot 'n "muur van stilte".<ref name="Pence">{{cite journal |last=Pence |first=Dan J. |author2=Fields, J. Arthur |date=April 1999 |title=Teaching about Race and Ethnicity: Trying to Uncover White Privilege for a White Audience |journal=Teaching Sociology |volume=27 |issue=2 |pages=150-8 |issn=0092-055X |oclc=48950428 |doi=10.2307/1318701 |jstor=1318701}}</ref> 'n Paar studies onder 'n breër bevolking deur Branscombe ''et al.'' het bevind dat die stel van rassekwessies in terme van wit bevoorregting, eerder as in terme van die nadele wat nie-wittes ondervind, 'n groter mate van rassevooroordeel kan ontlok by wittes met hoër vlakke van rasse-identifikasie. Branscombe ''et al.'' toon dat die stel van rasseongelykheid in terme van die voorregte van wittes die vlakke van wit skuldgevoel onder wit respondente verhoog het. Dié met hoë rasse-identifikasie was meer geneig om antwoorde te gee wat met moderne rassistiese houdings ooreengestem het as dié met lae rasse-identifikasie.<ref name="Branscombe">{{cite journal |last=Branscombe |first=Nyla R. |author2=Schmitt, Michael T. |author3=Schiffhauer, Kristin |date=25 Augustus 2006 |title=Racial Attitudes in Response to Thoughts of White Privilege |journal=European Journal of Social Psychology |volume=37 |issue=2 |pages=203-15 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112771384/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |access-date=19 Julie 2008 |doi=10.1002/ejsp.348 |url-access=subscription}}</ref> Volgens die outeurs van die studies dui hierdie bevindings daarop dat die voorstelling van ongelykheid in terme van die nadele van 'n buitegroep lede van die bevoorregte groep in staat stel om die negatiewe implikasies van ongelykheid te vermy.<ref name="Powell">{{cite journal |last=Powell |first=Adam A. |author2=Branscombe, Nyla R. |author3=Schmitt, Michael T. |year=2005 |title=Inequality as Ingroup Privilege or Outgroup Disadvantage: The Impact of Group Focus on Collective Guilt and Interracial Attitudes |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |volume=31 |issue=4 |pages=508-21 |url=http://data.psych.udel.edu/abelcher/Shared%20Documents/6%20General%20Diversity%20Issues%20%2815%29/Powell.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522013408/http://data.psych.udel.edu/abelcher/Shared%20Documents/6%20General%20Diversity%20Issues%20%2815%29/Powell.pdf |archive-date=22 Mei 2013 |access-date=15 April 2013 |doi=10.1177/0146167204271713 |pmid=15743985 |s2cid=11601487}}</ref> 'n Eksperiment in 2019 het bevind dat studie oor wit bevoorregting nie empatie met minderhede verhoog het nie, en dat wit studente selfs empatie met minderhede verloor het. Een van die studie se outeurs het gesê dit toon hoe belangrik dit is om individuele verskille te erken wanneer daar oor wit bevoorregting onderrig word.<ref name="GreaterGood">{{cite news |last1=Jilani |first1=Zaid |title=What Happens When You Educate Liberals About White Privilege? |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/what_happens_when_you_educate_liberals_about_white_privilege |access-date=4 Junie 2019 |work=Greater Good |publisher=Greater Good Science Center |language=en}}</ref><ref name="Cooley2019">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Erin |last2=Brown-Iannuzzi |first2=Jazmin L. |last3=Lei |first3=Ryan F. |last4=Cipolli |first4=William |title=Complex intersections of race and class: Among social liberals, learning about White privilege reduces sympathy, increases blame, and decreases external attributions for White people struggling with poverty |journal=Journal of Experimental Psychology: General |volume=148 |issue=12 |pages=2218-2228 |date=29 April 2019 |doi=10.1037/xge0000605 |pmid=31033321 |s2cid=139104272}}</ref> Volgens Robin DiAngelo kan die rassespanning wat ontstaan wanneer wit bevoorregting uitgedaag word, 'n reeks verdedigende reaksies ontlok.<ref>{{Cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/anna-kegler/the-sugarcoated-language-of-white-fragility_b_10909350.html |title=The Sugarcoated Language Of White Fragility |last1=Kegler |first1=Anna |date=22 Julie 2016 |website=The Huffington Post |access-date=30 September 2016}}</ref><ref name="IJCP"/> Sommige wit mense reageer byvoorbeeld met afwysing, ontsteltenis of ander verdedigende reaksies wanneer hulle met rassekwessies oor wit bevoorregting gekonfronteer word, omdat hulle dalk voel dat hulle persoonlik by wit oppergesag betrek word.<ref name="Waldman18" /><ref name="Lopez17">{{cite news |last1=Lopez |first1=German |title=The Charlottesville protests are white fragility in action |url=https://www.vox.com/identities/2017/8/12/16138558/charlottesville-va-white-fragility |access-date=12 Oktober 2018 |work=Vox |date=12 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harmon |first1=Amy |title=Prove You're Not White: For an Article About Race-Verification on Reddit, I Had an Unusual Request |url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/reader-center/08insider-reddit-race-black-people-twitter-reporting.html |work=The New York Times |date=8 Oktober 2019}}</ref> DiAngelo skryf ook dat wit bevoorregting baie selde bespreek word, en dat ras dikwels omskryf word as iets wat net swart mense raak, met die uitsluiting van ander minderhede.<ref name="IJCP">{{cite journal |last=DiAngelo |first=Robin |title=White Fragility |journal=The International Journal of Critical Pedagogy |year=2011 |pages=54-70 |volume=3 |issue=3 |url=https://libjournal.uncg.edu/index.php/ijcp/article/download/249/116 |access-date=27 Maart 2015}}</ref> DiAngelo voer aan dat wit verdedigendheid nie irrasioneel is nie, maar dikwels gedryf word deur onderbewuste, soms selfs goedbedoelde, houdings teenoor rassisme.<ref name="Waldman18">{{cite news |last1=Waldman |first1=Katy |title=A Sociologist Examines the "White Fragility" That Prevents White Americans from Confronting Racism |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/a-sociologist-examines-the-white-fragility-that-prevents-white-americans-from-confronting-racism |access-date=12 Oktober 2018 |magazine=The New Yorker |date=23 Julie 2018}}</ref> DiAngelo se boek is gekritiseer omdat dit "selfvervullend" en "oorvereenvoudig" sou wees.<ref>{{Cite news |last=Lozada |first=Carlos |date=18 Junie 2020 |title=White fragility is real. But 'White Fragility' is flawed |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/18/white-fragility-is-real-white-fragility-is-flawed/ |access-date=18 Maart 2021}}</ref> Wit teenreaksie is beskryf as 'n moontlike reaksie op die maatskaplike ondersoek van wit bevoorregting, of op die vermeende werklike of hipotetiese verlies van daardie rassevoorreg.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/24/george-yancy-dear-white-america-philosopher-confront-racism |title=Is white America ready to confront its racism? Philosopher George Yancy says we need a 'crisis' |last=Blasdel |first=Alex |date=24 April 2018 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/04/24/author-discusses-new-book-how-americans-respond-discussions-race |title=Backlash |last=Jaschik |first=Scott |date=24 April 2018 |website=Inside Higher Ed}}</ref> Een studie dui daarop dat teenreaksie uit bedreigings vir wit bevoorregting voortspruit.<ref name="whitebacklash2015">{{cite journal |last=Smith |first=Terry |title=White Backlash in a Brown Country |journal=Valparaiso University Law Review |year=2015 |pages=89-132 |volume=50 |issue=1 |url=http://scholar.valpo.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2399&context=vulr |quote=Most importantly, voter suppression abets an addiction to white privilege—which is the source of white backlash—by advancing the idea that the voters who are prevented from accessing the polls were less worthy to vote in the first place.}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.businessinsider.com/donald-trumps-troubling-us-constituency-2015-9 |title=Trump is tapping into a troubling US constituency |first=Danielle |last=Allen |date=7 September 2015 |work=Business Insider}}</ref> George Yancy dui eweneens aan dat die teenreaksie 'n uiterste reaksie op die verlies van bevoorregting is.<ref>{{cite book |title=Backlash: What Happens When We Talk Honestly about Racism in America |first1=George |last1=Yancy |quote=The responses that I received, however, speak to something more extreme than just reactionary or unreceptive responses. Rather than "white fragility", these responses are ones that speak to deep forms of white world-making |date=2018 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-5381-0405-7 |page=50}}</ref> ==Wêreldwye perspektiewe== Wit bevoorregting werk verskillend op verskillende plekke. 'n Mens se wit vel sal nie op elke denkbare plek of in elke situasie 'n bate wees nie. Wit mense is ook 'n wêreldwye minderheid, en dit raak die ervarings wat hulle buite hulle tuisgebiede het. Tog beskryf sommige mense wat die term "wit bevoorregting" gebruik dit as 'n wêreldwye verskynsel wat uit die geskiedenis van kolonialisme deur wit Wes-Europeërs voortspruit. Een skrywer sê dat wit Amerikaanse mans byna oral in die wêreld bevoorreg is, al is baie lande nooit deur Wes-Europeërs gekoloniseer nie.<ref>Jacques, Martin (19 September 2003), "[https://www.theguardian.com/world/2003/sep/20/race.uk The global hierarchy of race: As the only racial group that never suffers systemic racism, whites are in denial about its impact]", ''[[The Guardian]]''.</ref><ref>{{cite journal |last1=Merryfield |first1=Merry M. |year=2000 |title=Why aren't teachers being prepared to teach for diversity, equity, and global interconnectedness? A study of lived experiences in the making of multicultural and global educators |journal=Teaching and Teacher Education |volume=16 |issue=4 |pages=429-443 |doi=10.1016/S0742-051X(00)00004-4 |quote=Although white, middle class Americans may experience outsider status as expatriates in another country, there are few places on the planet where white male Americans are not privileged through their language, relative wealth and global political power.}}</ref> In sommige weergawes hou wêreldwye wit bevoorregting verband met Amerikaanse uitsonderlikheid en hegemonie.<ref>Bush, Melanie E. L., "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/4acrawsa614.pdf White World Supremacy and the Creation of Nation: 'American Dream' or Global Nightmare?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228013350/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/4acrawsa614.pdf |date=28 Februarie 2015}}", ''ACRAWSA e-journal'' 6(1), 2010.</ref> ==Volgens land== ===Afrika=== ====Namibië==== Die [[apartheid]]stelsel in [[Namibië]] het die regsomgewing geskep om wit bevoorregting te vestig en in stand te hou. Die segregasie van volke het rassevoorregte bewaar en eenheidsnasiebou belemmer.<ref>{{cite book |title=Namibia: Conquest to Independence: Formation of a Nation |author=Godfrey Mwakikagile |date=2015 |isbn=978-9987-16-044-0 |publisher=New Africa Press |page=210 |quote=The Apartheid system preserved white privilege in a divided society, segregated and invented divergent ethnic cultures and truncated the growth of a common national identity. Thus, Namibia lacked any facilitating conditions for unitary nation building}}</ref> In die jare waarin oor Namibiese onafhanklikheid onderhandel is, het die land se administrasie, wat deur wit Namibiërs oorheers is, die mag behou. In 'n ontleding in ''[[The New York Times]]'' in 1981 het Joseph Lelyveld berig hoe maatreëls wat wit bevoorregting in die land sou uitdaag, ter syde gestel is, en hoe politici soos [[Dirk Mudge]], wat die beleid van rassevoorregte verontagsaam het, verkiesingsbedreigings van die swart meerderheid in die gesig gestaar het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1981/06/17/world/council-in-namibia-finds-whites-grip-still-strong.html |title=Council In Namibia Finds Whites' Grip Still Strong |author=Joseph Lelyveld |quote=The new ministers find they can only make suggestions to the bureaucrats and the Administrator General and that when these suggestions touch on sensitive areas of white privilege, they tend to be shelved. |date=17 Junie 1981 |work=The New York Times}}</ref> In 1988, twee jaar voor die land se onafhanklikheid, het [[Frene Ginwala]] gesê daar is 'n algemene weiering deur die wit vroue wat volgens Ginwala die wit bevoorregting van apartheid geniet het, om die onderdrukking van swart vroue in die land te erken.<ref>{{cite book |title=Women Journalists in Namibia's Liberation Struggle, 1985-1990 |author=Maria Mboono Nghidinwa |date=2008 |isbn=978-3-905758-07-8 |publisher=Basler Afrika Bibliographien |page=46 |quote=She further argues that due to the "white privilege" that white women enjoyed during apartheid Namibia, these white women generally also refused to acknowledge the oppression of black women and have generally failed to question their own status (Ginwala, 1988).}}</ref> Navorsing wat in 2008 in die ''Journal of Southern African Studies'' gepubliseer is, het ondersoek hoe wit bevoorregting van geslag tot geslag oorgedra word, met besondere klem op die nakomelinge van Duitse Namibiërs wat in die 1950's en 1960's aangekom het.<ref>{{Citation |title='With Hard Work and Determination You Can Make It Here': Narratives of Identity among German Immigrants in Post-Colonial Namibia |author=Heidi Armbruster |date=2008 |publisher=Taylor & Francis |location=Journal of Southern African Studies |edition=Volume 34 |pages=611-628 |quote=Silences, ambivalences, and contradictions at the narrative level reveal these generational cohorts to be slightly different, yet equally evasive about the problematic inheritance of white privilege.}}</ref> In 2010 het die ''Journal of Ethnic and Migration Studies'' wit bevoorregting in postkoloniale Namibië verder ontleed.<ref>{{Citation |title='Realising the Self and Developing the African': German Immigrants in Namibia |author=Heidi Armbruster |date=2010 |publisher=Journal of Ethnic and Migration Studies |edition=Volume 36 |pages=1229-1246 |quote=As Leonard (2010b) observes, since Western migrants in less developed countries enjoy certain privileges and status, the connotation of the word "expatriate" has evolved so that it now implies white privilege.}}</ref> ====Suid-Afrika==== Wit bevoorregting is in [[Suid-Afrika]] deur [[apartheid]] in die reg verskans. Apartheid is in 1948 geïnstitusionaliseer en het formeel tot in die vroeë 1990's geduur. Onder apartheid was rassevoorregte nie net maatskaplik betekenisvol nie – dit is burokraties gereguleer. Wette soos die [[Wet op Bevolkingsregistrasie]] van 1950 het maatstawwe daargestel om Suid-Afrikaners amptelik volgens ras te klassifiseer: wit, [[Indiese Suid-Afrikaners|Indiër]], [[Bruin mense|kleurling]] (gemeng) of swart.<ref>Deborah Posel, [https://www.jstor.org/stable/525576 "Race as Common Sense: Racial Classification in Twentieth-Century South Africa"], ''African Studies Review'' 44 (2), September 2001.</ref> Baie akademici sê "witheid" stem steeds ooreen met 'n stel maatskaplike voordele in Suid-Afrika, en verwys gewoonlik na hierdie voordele as "wit bevoorregting". Die stelsel van wit bevoorregting geld sowel vir die manier waarop 'n persoon deur ander behandel word as vir 'n stel gedrag, gevoelens en gedagtes wat aangeleer en versterk kan word. Hierdie elemente van "witheid" vestig maatskaplike status en waarborg voordele vir sommige mense sonder om regstreeks op velkleur of ander aspekte van 'n persoon se voorkoms te steun.<ref name="Vice"/> Wit bevoorregting in Suid-Afrika het kleinskaalse uitwerkings, soos voorkeurbehandeling in die openbaar vir mense wat wit lyk, en grootskaalse uitwerkings, soos die meer as vyfvoudige verskil in gemiddelde inkomste per kop tussen mense wat as wit of swart geïdentifiseer word.<ref>Matthews, Sally (12 September 2011), "[http://mg.co.za/article/2011-09-12-inherited-or-earned-advantage Inherited or earned advantage?]", ''Mail & Guardian''.</ref> "[[Afrikaners|Afrikanerwitheid]]" is ook beskryf as 'n gedeeltelik ondergeskikte identiteit, in verhouding tot die [[Britse Ryk]] en Boerehaat ('n soort vooroordeel teenoor Afrikaners), wat met die einde van apartheid verder in onguns geraak het.<ref>{{cite journal |last1=Steyn |first1=Melissa E. |year=2004 |title=Rehabilitating a whiteness disgraced: Afrikaner white talk in post-apartheid South Africa |journal=Communication Quarterly |volume=52 |issue=2 |pages=143-169 |doi=10.1080/01463370409370187 |s2cid=145673861}}</ref> Sommige vrees dat wit Suid-Afrikaners omgekeerde rassisme in die hande van die land se pas bemagtigde meerderheid ly.<ref>Vice, Samantha (2 September 2011), "[http://mg.co.za/article/2011-09-02-why-my-opinions-on-whiteness-touched-a-nerve/ Why my opinions on whiteness touched a nerve]", ''Mail & Guardian''.</ref> "Onbillike" rassediskriminasie word deur artikel 9 van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] verbied, en hierdie artikel laat ook toe dat wette gemaak word om onbillike diskriminasie aan te spreek. "Billike diskriminasie" word deur subartikel 5 geduld.<ref>{{cite web |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-2-bill-rights#9 |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 2: Bill of Rights |website=www.gov.za}}</ref> ===Asië=== ====Japan==== Volgens die Japannese sosioloog Itsuko Kamoro het wit mans in 2008 die "toppunt" van romantiese begeerlikheid vir jong Japannese vroue verteenwoordig.<ref name="o662">{{cite book |last=Debnár |first=M. |title=Migration, Whiteness, and Cosmopolitanism: Europeans in Japan |publisher=Palgrave Macmillan US |year=2016 |isbn=978-1-137-56149-7 |url=https://books.google.com/books?id=eloBDgAAQBAJ&pg=PA129 |access-date=20 Junie 2024 |page=129}}</ref> Baie skrywers het 'n wydverspreide fetisjering van wit mans deur Japannese vroue beskryf, en kulturele faktore binne [[Japan]] gee wit mans 'n soort "gegenderde wit bevoorregting" wat hulle in staat stel om maklik 'n romantiese maat te vind.<ref name="o662" /> Toe Japan in die vroeë 2000's ryker was, was baie Japannese vroue selfs bereid om 'n wit man wat minder as hulle verdien vir die huwelik te oorweeg. Dit het die hegemoniese manlikheid van wit mans in Japan weerspieël.<ref name="m797">{{cite book |last1=Fresnoza-Flot |first1=A. |last2=Liu-Farrer |first2=G. |title=Tangled Mobilities: Places, Affects, and Personhood Across Social Spheres in Asian Migration |publisher=Berghahn Books |year=2022 |isbn=978-1-80073-567-5 |url=https://books.google.com/books?id=P4VzEAAAQBAJ&pg=PA30 |access-date=20 Junie 2024 |page=30}}</ref> Dieselfde begeerlikheid word nie aan wit vroue in Japan toegeken nie; hulle word gestereotipeer as "mansagtig" of "luidrugtig" en daarom as onbegeerlik deur Japannese mans beskou.<ref name="o009">{{cite book |last=Seilhamer |first=M. F. |title=Gender, Neoliberalism and Distinction through Linguistic Capital: Taiwanese Narratives of Struggle and Strategy |publisher=Channel View Publications |year=2019 |isbn=978-1-78892-303-3 |url=https://books.google.com/books?id=tcaqDwAAQBAJ&pg=PT173 |access-date=20 Junie 2024 |page=173}}</ref> Wit Engelssprekendes is bevoorreg in hulle vermoë om werk as Engelsonderwysers by ''eikaiwa''-skole in Japan te kry, ongeag hulle vaardigheid in Japannees of hulle professionele kwalifikasies.<ref>{{cite book |title=The Handbook of Intercultural Discourse and Communication |editor1=Paulston, Christina Bratt |editor2=Scott F. Kiesling |editor3=Elizabeth S. Rangel |quote=The privilege that White native-speaking English teachers have in Japan, as Kelly describes by drawing on Lummis (1977), indexes institutional racism. By virtue of being a White speaker of English, even if not a native English speaker, one has the privilege of obtaining employment to teach ''eikaiwa'' [English conversation] without professional qualifications or an ability to speak Japanese. |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-6272-2 |page=98 |chapter=Critical Approaches to IDC}}</ref> ====Suid-Korea==== Wit bevoorregting is in [[Suid-Korea]] ontleed en is as wydverspreid in die [[Koreane|Koreaanse]] samelewing beskryf. Daar is opgemerk dat wit inwoners en toeriste besondere behandeling ontvang,<ref>{{cite book |author=Sharon H. Chang |title=Raising Mixed Race: Multiracial Asian Children in a Post-Racial World |chapter=Mirror and Exteriors: The Face of the Future |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-99946-6 |quote=In Asia, as in Asian America, negative associations with Blackness (of African descent and/for dark complexion) and positive associations with lightness and whiteness are incredibly pervasive. "Traveling through Asia," said a white father plainly, "there's a huge amount of white privilege."}}</ref> en veral wit Amerikaners is soms kultureel vereer.<ref>{{cite book |author=David C. Oh |title=Korean Diaspora across the World: Homeland in History, Memory, Imagination, Media, and Reality |chapter="I am Korean American" |date=2019 |page=182 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-9922-1 |quote=However, some group members expressed discontent with the premise of the post, asking "Why Koreans love white people so much? So many Koreans speak English in America ... Let's stop supporting white privilege".}}</ref> Professor Helene K. Lee het opgemerk dat gemengde wit en Koreaanse afkoms – of spesifiek die fisiese voorkoms daarvan – aan 'n tweerassige individu wit bevoorregting in die land kan verleen.<ref>{{cite book |author=Helene K. Lee |title=Between Foreign and Family |chapter=Of "Kings" and "Lepers" |date=2017 |page=78 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-8613-7 |quote=Even as he emphatically refuses it, Sae Il's biracial appearance may actually grant him white privilege in Seoul.}}</ref> In 2009 het die skrywer Jane Jeong Trenka geskryf dat dit vir haar, as aangenome kind van 'n wit gesin in die Verenigde State, makliker was om die werking daarvan in die Koreaanse kultuur te herken.<ref>{{cite book |author=Jane Jeong Trenka |title=Fugitive Visions: An Adoptee's Return to Korea |date=2009 |page=148 |publisher=Graywolf Press |isbn=978-1-55597-529-6 |quote=To adoptees, what is Western is always easier to see – Baskin-Robbins, Krispy Kreme, the American military, the English language, the fetishists so much more visible and happy here because everyone want to be loved, even if they have to use their white privilege to get it.}}</ref> Die kultuur van die Amerikaanse militêre kampdorpe in Suid-Korea, 'n oorblyfsel van die [[Korea-oorlog]], is bestudeer as 'n omgewing vir wit bevoorregting en as 'n vererging van die rasseskeiding tussen wit Amerikaanse en [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] soldate op die basisse sowel as met plaaslike Koreane.<ref>{{citation |title=Journal of Transnational American Studies |chapter=Black and Korean: Racialized Development and the Korean American Subject in Korean/American Fiction |date=2013 |location=University of California, Santa Barbara |author=Lim, Jeehyun |publisher=California Digital Library |quote=Whereas such an understanding of Asians as fundamentally foreign yet unthreatening to white privilege permeates the racialization of Asians in the US, the racial dynamics of the camptown in Korea establishes a clear distinction between Koreans and white Americans while blurring that between Koreans and black Americans.}}</ref> ===Noord-Amerika=== ====Kanada==== In 2014 het die Elementary Teachers' Federation of [[Ontario]] mediadekking gekry toe dit 'n werkswinkel vir opvoeders openbaar geadverteer het oor metodes om leerlinge oor wit bevoorregting te onderrig. "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack" het een van sy mees aanbevole onderrighulpmiddels geword.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/how-legos-helped-build-a-classroom-lesson-on-white-privilege/article36610854/ |title=How Legos helped build a classroom lesson on white privilege |first=Dakshana |last=Bascaramurty |date=16 Oktober 2017 |work=The Globe and Mail}}</ref> Tydens die burgemeestersverkiesing in [[Toronto]] in 2014 het die destydse kandidaat John Tory die bestaan van wit bevoorregting in 'n debat ontken.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/what-is-white-privilege-1.2852643 |title=What is white privilege? |quote=During the municipal election campaign, John Tory, who takes office next week as mayor of Toronto, was asked bluntly: "Does white privilege exist?" Tory's response was, "White privilege? No, I don't know that it does." |date=27 November 2014 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.vice.com/en/article/outrage-frustration-and-roasting-at-ontarios-first-anti-racism-public-meeting/ |title=Outrage, Frustration, and Roasting at Ontario's First Anti-Racism Public Meeting |first=Eternity |last=Martis |date=15 Julie 2016 |publisher=Vice Media}}</ref> In 2019 het die Canadian Federation for the Humanities and Social Sciences 'n man vir drie jaar van sy jaarvergadering geskors omdat hy 'n swart Kanadese akademikus op grond van ras geprofileer het. Die federasie het gesê dit vereis dat die oortreder moet toon dat hy stappe gedoen het om sy bewustheid van wit bevoorregting te verhoog voordat hy enige toekomstige kongres sal mag bywoon.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/british-columbia/article-man-suspended-from-meetings-for-racial-profiling-of-black-scholar-at/ |title=Man suspended from meetings for racial profiling of black scholar at University of British Columbia humanities congress |first=Michael |last=Tutton |date=29 Augustus 2019 |work=The Globe and Mail}}</ref> Later in dieselfde jaar het 'n voormalige grootkaptein van die Eerste Nasies in [[Manitoba]] gesê dat baie inheemse Kanadese die Kanadese hofstelsel beskou as diskriminerend teenoor hulle onder die struktuur van witvelbevoorregting.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/supreme-court-winnipeg-1.5291278 |title=Supreme Court hears cases in Winnipeg this week in historic first |first=Karen |last=Pauls |date=23 September 2019 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> Die joernalis Gary Mason het voorgestel dat die verskynsel in die kultuur van studentebroederskappe en -susterskappe in [[Kanada]] ingebed is.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/british-columbia/article-is-it-time-we-said-goodbye-to-fraternities/ |title=Is it time we said goodbye to fraternities? |first=Gary |last=Mason |date=4 Oktober 2019 |work=The Globe and Mail}}</ref> ====Verenigde State==== Sommige akademici skryf wit bevoorregting, wat hulle as informele rassisme beskryf, toe aan die formele rassisme (naamlik [[slawerny]] gevolg deur die [[Jim Crow-wette]]) wat vir 'n groot deel van die Amerikaanse geskiedenis bestaan het.<ref>Williams, ''Constraint of Race'' (2004).</ref> In haar boek ''Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America'' skryf Stephanie M. Wildman dat baie Amerikaners wat 'n verdienstegebaseerde, raslose wêreldbeskouing voorstaan, nie die stelsels van bevoorregting erken wat hulle bevoordeel het nie. Baie Amerikaners steun byvoorbeeld op 'n maatskaplike of finansiële [[erfenis]] van vorige geslagte, 'n erfenis wat onwaarskynlik is as 'n mens se voorouers slawe was.<ref name="Wildman">{{cite book |last=Wildman |first=Stephanie M. |author2=Armstrong, Margalynne |author3=Davis, Adrienne D. |author4=Grillo, Trina |title=Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America |publisher=NYU Press |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-8147-9303-9 |url=https://archive.org/details/privilegereveale00wild |url-access=registration |access-date=19 Julie 2008}}</ref> Wittes is soms geleenthede en voordele gegun wat vir ander onbeskikbaar was. In die middel van die 20ste eeu het die regering wit huiseienaarskap deur die Federal Housing Administration gesubsidieer, maar nie huiseienaarskap deur minderhede nie.<ref name="Massey">{{cite book |last=Massey |first=Douglas |author2=Denton, Nancy |title=American Apartheid: Segregation and the Making of the Underclass |publisher=Harvard University Press |date=15 Januarie 1998 |isbn=978-0-674-01821-1}}</ref> Sommige sosiale wetenskaplikes stel ook voor dat die historiese prosesse van voorstedelike uitbreiding en desentralisasie voorbeelde van wit bevoorregting is wat tot hedendaagse patrone van omgewingsrassisme bygedra het.<ref name="Pulido">{{cite journal |last=Pulido |first=Laura |date=Maart 2000 |title=Rethinking Environmental Racism: White Privilege and Urban Development in Southern California |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=90 |issue=1 |pages=12-40 |issn=0004-5608 |url=https://docs.wixstatic.com/ugd/d5c05a_6d6995e3507140cebbb3b29bc62f40bb.pdf |access-date=22 Desember 2017 |doi=10.1111/0004-5608.00182 |jstor=1515377 |bibcode=2000AAAG...90...12P |hdl=10214/1833 |s2cid=38036883 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Boston Protester White Privilege.jpg|thumb|upright|'n Betoger hou 'n plakkaat by 'n Black Lives Matter-betoging op.]] In Blum se ontleding van die onderliggende struktuur van wit bevoorregting is "gespaarde ongeregtigheid" wanneer 'n persoon van kleur onregverdige behandeling ondergaan en 'n wit persoon nie. Sy voorbeeld hiervan is wanneer "'n swart persoon sonder gegronde rede deur die polisie voorgekeer word maar 'n wit persoon nie".<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Hy identifiseer "onregverdige verryking"-voorregte as dié waar wittes die ongeregtigheid van 'n situasie gespaar bly en op hulle beurt by die ongeregtigheid teenoor ander baat vind. Byvoorbeeld: "as die polisie te veel daarop ingestel is om swart wetsoortreders te soek, is hulle dalk minder waaksaam teenoor wit oortreders, wat 'n onregverdige verrykingsvoordeel gee aan wittes wat wel die wet oortree maar om hierdie rede vrykom."<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Blum beskryf "nie-ongeregtigheidsverwante" voorregte as dié wat nie met ongeregtighede teenoor mense van kleur verband hou nie, maar wat betrekking het op 'n meerderheidsgroep se voordele bo 'n minderheidsgroep. Dié wat in die meerderheid is, gewoonlik wit mense, verkry "onverdiende voorregte wat nie op ongeregtigheid gegrond is nie".<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Volgens Blum is werkplekkulture geneig om gedeeltelik etnokultureel van aard te wees, sodat lede van sommige etniese of rassegroepe hulle gemakliker daarin vind as ander.<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} =====Welvaart===== Volgens Roderick Harrison is "welvaart 'n maatstaf van kumulatiewe voordeel of nadeel", en "die feit dat swart en Hispaniese welvaart 'n breukdeel van wit welvaart is, weerspieël ook 'n geskiedenis van diskriminasie".<ref>"[https://www.nytimes.com/2004/10/18/national/18wealth.html Study Says White Families' Wealth Advantage Has Grown]", ''The New York Times'', 18 Oktober 2004.</ref> Wittes het histories meer geleenthede gehad om [[rykdom|welvaart]] op te bou.<ref name="wealth">{{cite book |first1=Melvin L. |last1=Oliver |author2=Thomas M. Shapiro |title=Black Wealth, White Wealth: A New Perspective on Racial Inequality |url=https://books.google.com/books?id=4ksJuX02DNwC&pg=PT53 |year=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-95167-8 |pages=53-4}}</ref> Sommige van die instellings vir welvaartskepping onder Amerikaanse burgers was uitsluitlik vir wittes oop.<ref name="wealth"/> Soortgelyke verskille het gegeld vir die Social Security Act (wat landbou- en huiswerkers uitgesluit het, sektore waarin die meeste swart werkers destyds was),<ref>Ira Katznelson, ''[https://books.google.com/books?id=cfhneJPcD38C&pg=PA43 When Affirmative Action Was White]'', p. 43.</ref> vergoeding vir militêre offisiere, en die onderwysvoordele wat ná die Tweede Wêreldoorlog aan terugkerende soldate gebied is.<ref>Katznelson, ''[https://books.google.com/books?id=cfhneJPcD38C&pg=PA114 When Affirmative Action Was White]'', p. 114.</ref> Thomas Shapiro, professor in reg en maatskaplike beleid aan die Brandeis-universiteit, wat die verskynsel ontleed het, sê: "Die welvaartsgaping is nie net 'n verhaal van verdienste en prestasie nie, dis ook 'n verhaal van die historiese nalatenskap van ras in die Verenigde State."<ref>{{cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna15704759 |title=Census Report: Broad Racial Disparities Persist |date=14 November 2006 |publisher=NBC News |access-date=19 Julie 2008}}</ref> Formele [[diskriminasie]] in die Verenigde State het oor die afgelope dekades afgeneem; die ongelykheid in welvaart tussen rassegroepe duur egter voort.<ref name="wealth"/> George Lipsitz voer aan dat wit Amerikaners gemiddeld voortdurend voordele opbou omdat welgestelde wittes hulle welvaart in die vorm van erfporsies en transformerende bates (geërfde welvaart wat 'n gesin bo hulle eie prestasies lig) kon oordra.<ref name="possessive"/>{{rp|107-8}} Reeds bestaande verskille in welvaart word vererger deur belastingbeleid wat belegging bo loon beloon, verbande subsidieer en privaatsektorontwikkelaars subsidieer.<ref name="Lipsitz">{{cite journal |last=Lipsitz |first=George |date=September 1995 |title=The Possessive Investment in Whiteness: Racialized Social Democracy and the "White" Problem in American Studies |journal=American Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=369-87 |doi=10.2307/2713291 |jstor=2713291 |s2cid=147180034}}</ref> Thomas Shapiro het geskryf dat welvaart van geslag tot geslag oorgedra word, wat wittes 'n beter "vertrekpunt" in die lewe gee as ander rasse. Volgens Shapiro ontvang baie wittes finansiële hulp van hulle ouers wat hulle in staat stel om bo hulle inkomste te leef. Dit stel hulle weer in staat om huise en groot bates te koop wat help om welvaart op te bou. Aangesien huise in wit woonbuurte vinniger in waarde styg, is dit onwaarskynlik dat selfs Afro-Amerikaners wat hulle "vertrekpunt" kan oorkom, welvaart so vinnig soos wittes sal opbou. Shapiro voer aan dat dit 'n voortdurende kringloop is waaruit wittes deurgaans voordeel trek.<ref name="Shapiro">{{cite book |first=Thomas M. |last=Shapiro |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-518138-8 |date=12 Desember 2003 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap}}</ref> Hierdie voordele het ook uitwerkings op skoolonderrig en ander lewensgeleenthede.<ref name="possessive"/>{{rp|32-3}} =====Indiensneming en ekonomie===== [[Lêer:US gender pay gap, by sex, race-ethnicity-2009.png|thumb|upright=1.5|Mediaan weeklikse verdienste van voltydse loon- en salariswerkers volgens geslag, ras en etnisiteit, Verenigde State, 2009<ref name="bls2009">U.S. Bureau of Labor Statistics, [http://www.bls.gov/cps/cpswom2009.pdf ''Highlights of Women's Earnings in 2009'']. Verslag 1025, Junie 2010.</ref>]] Gerassifiseerde indiensnemingsnetwerke kan wittes bevoordeel ten koste van nie-wit minderhede.<ref name="Royster">{{cite book |first=Deirdre A. |last=Royster |title=Race and the Invisible Hand |url=https://archive.org/details/raceinvisiblehan00deir |url-access=registration |location=Los Angeles |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23951-7 |year=2003}}</ref> Asiatiese Amerikaners, byvoorbeeld, styg selde tot hoë poste in die werkplek, hoewel hulle as 'n "modelminderheid" geprys word: slegs agt van die Fortune 500-maatskappye het Asiaties-Amerikaanse hoof uitvoerende beamptes, wat 1,6&nbsp;% van dié poste uitmaak terwyl Asiatiese Amerikaners 4,8&nbsp;% van die bevolking is.<ref name="DiversityInc">{{citation |url=http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |title=Asian Americans In Leadership: The Invisible Minority |author=Edna Chun |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308170848/http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |archive-date=8 Maart 2015}}</ref> In 'n studie wat in 2003 gepubliseer is, het die sosioloog Deirdre A. Royster swart en wit mans wat dieselfde skool met dieselfde vaardighede voltooi het, vergelyk. Sy het bevind dat wit gegradueerdes meer dikwels in geskoolde ambagte gewerk het, meer verdien het, hoërstatusposte beklee het, meer bevorderings ontvang het en korter tydperke van [[werkloosheid]] beleef het. Aangesien alle ander faktore soortgelyk was, is die verskille in indiensnemingservarings aan ras toegeskryf. Royster het tot die gevolgtrekking gekom dat die vernaamste oorsaak van hierdie rasseverskille [[sosiale netwerk]]e was. Die begrip "wie jy ken" het vir hierdie gegradueerdes net so belangrik gelyk soos "wat jy weet". Volgens die kenmerkendheidsteorie, voorgestel deur professor Ajay Mehra van die Universiteit van Kentucky en sy kollegas, vereenselwig mense hulle met ander mense wat eienskappe deel wat andersins skaars in hulle omgewing is: vroue vereenselwig hulle meer met vroue, wittes met ander wittes. Mehra bevind daarom dat wit mans weens hulle getalle geneig is om baie sentraal in hulle sosiale netwerke te wees.<ref>{{cite book |editor1-last=Karsten |editor1-first=Margaret Foegen |title=Gender, Race, and Ethnicity in the Workplace: Organizational practices and individual strategies for women and minorities |date=2006 |publisher=Praeger |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-98805-0 |page=120 |edition=1ste |url=https://books.google.com/books?id=3OHETydthM0C&q=white%20males%20social%20network&pg=PA120}}</ref> Royster sê dat hierdie hulp, wat buite verhouding tot wittes beskikbaar is, 'n voordeel is wat swart mans dikwels in die werksektor benadeel. Volgens Royster "gee hierdie ideologieë 'n hedendaagse doodsteek aan werkersklas-swart mans se kanse om 'n vastrapplek in die tradisionele ambagte te kry".<ref name="Royster" /> Ander navorsing toon dat daar 'n korrelasie is tussen 'n persoon se naam en die waarskynlikheid dat hy of sy teruggebel word vir 'n werksonderhoud. Marianne Bertrand en Sendhil Mullainathan het in 'n veldeksperiment in Boston en Chicago bevind dat mense met "wit klinkende" name 50&nbsp;% meer waarskynlik teruggebel word as mense met "swart klinkende" name, ondanks gelyke gehalte van die curriculum vitae tussen die twee rassegroepe.<ref name="Bertrand">{{cite journal |last=Bertrand |first=Marianne |author2=Mullainathan, Sendhil |date=September 2004 |title=Are Emily and Greg More Employable Than Lakisha and Jamal? A Field Experiment in Labor Market Discrimination |journal=American Economic Review |volume=94 |issue=4 |pages=991-1013 |doi=10.1257/0002828042002561}}</ref> Wit Amerikaners se aansoeke om sakelenings word meer waarskynlik goedgekeur as dié van swart Amerikaners, selfs wanneer ander faktore soos kredietrekords vergelykbaar is.<ref name="Bates">{{cite book |last=Bates |first=Timothy |author2=Austin Turner, Margery |title=Minority Business Development: Identification and Measurement of Discriminatory Barriers |editor=Fix, Michael E. |editor2=Austin Turner, Margery |publisher=Urban Institute |location=Washington, D.C. |date=Maart 1998 |series=A National Report Card on Discrimination in America: The Role of Testing |chapter=5 |isbn=978-0-87766-696-7 |chapter-url=http://www.urban.org/url.cfm?ID=308024 |access-date=18 Julie 2008 |page=104}}</ref> Swart en Latino-gegradueerdes is minder waarskynlik as wit gegradueerdes om in 'n bestuurspos te beland, selfs wanneer ander faktore soos ouderdom, ervaring en akademiese rekords soortgelyk is.<ref name="Williams">Williams, ''Constraint of Race'' (2004), p. 359, fig. 7.1.</ref><ref>{{cite news |title=Income Gaps Persist Among Races |last=Hartnett |first=William M. |date=20 Oktober 2003 |newspaper=Palm Beach Post}}</ref><ref name="Mason">{{cite journal |last=Mason |first=Patrick L. |date=Mei-Junie 1998 |title=Race, Cognitive Ability, and Wage Inequality |journal=Challenge |volume=41 |issue=3 |pages=62-81 |issn=1077-193X |url=https://findarticles.com/p/articles/mi_m1093/is_n3_v41/ai_20809842/print |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008111512/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1093/is_n3_v41/ai_20809842/print |url-status=usurped |archive-date=8 Oktober 2008 |access-date=18 Julie 2008}}</ref> Cheryl Harris verbind witheid aan die idee van "gerassifiseerde bevoorregting" in die artikel "Whiteness as Property": sy beskryf dit as "'n soort status waarin wit rasse-identiteit die grondslag gevorm het vir die toekenning van maatskaplike voordele, sowel privaat as openbaar".<ref>{{cite journal |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |year=1998 |first=Cheryl |last=Harris |volume=106 |issue=8 |pages=1707-1791 |doi=10.2307/1341787 |jstor=1341787 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID927850_code109222.pdf?abstractid=927850&mirid=1&type=2}}</ref> Daniel A. Farber en Suzanna Sherry voer aan dat die aandeel Jode en Asiate wat suksesvol is in verhouding tot die wit manlike bevolking 'n onoplosbare raaisel inhou vir voorstanders van wat hulle "radikale multikulturalisme" noem, wat volgens hulle die rol van geslag en ras in die Amerikaanse samelewing oorbeklemtoon.<ref>{{cite book |first1=Daniel A. |last1=Farber |last2=Sherry |first2=Suzanna |title=Beyond All Reason: The Radical Assault on Truth in American Law |date=1997 |publisher=Oxford University Press |pages=57-58 |isbn=978-0-19-510717-3 |language=en |url=https://archive.org/details/beyondallreasonr00farb}}</ref> =====Behuising===== Diskriminasie in behuisingsbeleid is in 1934 geformaliseer onder die Federal Housing Act, wat staatskrediet aan private lenings vir huiskopers verskaf het.<ref name="possessive"/>{{rp|5}} Ingevolge die wet het die Federal Housing Agency die bevoegdheid gehad om al die geld na wit huiskopers eerder as na minderhede te kanaliseer.<ref name="possessive"/>{{rp|5}} Die FHA het ná die Tweede Wêreldoorlog ook geld weg van binnestedelike buurte gekanaliseer en dit eerder in die hande geplaas van wit huiskopers wat na gesegregeerde voorstede sou trek.<ref>{{cite book |first=Paula S. |last=Rothenberg |year=2005 |title=White Privilege |location=New York |publisher=Worth Publishers |isbn=978-0-7167-8733-4}}</ref> Hierdie en ander praktyke het houdings van segregasie en ongelykheid versterk. Die "grootste enkele bron van welvaart" vir wit Amerikaners is die waardestyging van hulle eie woonhuise. Die gesinswelvaart wat so opgebou word, is die belangrikste bydrae tot die welvaartsverskil tussen swart en wit Amerikaners.<ref name="possessive">{{cite book |first=George |last=Lipsitz |title=The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit from Identity Politics, Revised and Expanded Edition |url=https://books.google.com/books?id=PIqUajTEfk0C |date=21 Augustus 2009 |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-59213-495-3 |pages=32-3}}</ref>{{rp|32-33}} Daar word gesê dat voortgesette diskriminasie in die verbandbedryf hierdie ongelykheid bestendig – nie net vir swart huiseienaars wat hoër verbandkoerse as hulle wit eweknieë betaal nie, maar ook vir dié wat deur hierdie faktore heeltemal uit die behuisingsmark gesluit word en dus uitgesluit word van die finansiële voordele van sowel kapitaalgroei as die belastingaftrekkings wat met huiseienaarskap gepaard gaan.<ref name="possessive"/>{{rp|32-3}} Brown, Carnoy en Oppenheimer skryf in ''Whitewashing Race: The Myth of a Color-Blind Society'' dat die finansiële ongelykhede wat deur diskriminerende behuisingspraktyke geskep is, ook 'n voortdurende uitwerking op jong swart gesinne het, aangesien die netto waarde van 'n mens se ouers die beste voorspeller van 'n mens se eie netto waarde is, sodat diskriminerende finansiële beleid van die verlede tot rasseverwante finansiële ongelykhede van vandag bydra.<ref name="whitewashing">{{cite book |first1=Michael K. |last1=Brown |author2=Martin Carnoy |author3=David B. Oppenheimer |title=Whitewashing Race: The Myth of a Color-Blind Society |url=https://books.google.com/books?id=_EwuLgYWeYMC&pg=PA79 |date=18 September 2003 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93875-5 |page=79}}</ref> Daar word byvoorbeeld gesê dat wittes selfs wanneer daar vir inkomste gekontroleer word, aansienlik meer welvaart as swartes het, en dat hierdie huidige feit gedeeltelik toegeskryf kan word aan federale finansiële beleid van die verlede wat wittes bo swartes bevoordeel het.<ref name="whitewashing"/> =====Onderwys===== Akademiese en maatskaplike idees oor ras was geneig om uitsluitlik op die nadele wat rasseminderhede ly te fokus, en die voordelige uitwerkings wat wittes toeval, oor die hoof te sien.<ref name="Lucal">{{cite journal |last=Lucal |first=Betsy |date=Julie 1996 |title=Oppression and Privilege: Toward a Relational Conceptualization of Race |journal=Teaching Sociology |volume=24 |issue=3 |pages=245-55 |issn=0092-055X |oclc=48950428 |doi=10.2307/1318739 |jstor=1318739 |s2cid=51912528}}</ref><ref name="Harris">{{cite journal |first=Cheryl I. |last=Harris |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |volume=106 |issue=8 |pages=1709-95 |date=Junie 1993 |doi=10.2307/1341787 |jstor=1341787 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID927850_code109222.pdf?abstractid=927850&mirid=1&type=2}}</ref><ref>{{cite book |last=Lipsitz |first=George |title=The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit From Identity Politics |year=2006 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia, Pennsylvanië |isbn=978-1-59213-493-9 |url=https://books.google.com/books?id=PIqUajTEfk0C}}</ref> Volgens Stephanie Wildman en Ruth Olson het onderwysbeleid in die Verenigde State bygedra tot die skepping en versterking van wit bevoorregting.<ref>Wildman, Stephanie M., [https://law.wustl.edu/journal/18/p245Wildmanbookpages.pdf "The Persistence of White Privilege"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605103641/https://law.wustl.edu/journal/18/p245Wildmanbookpages.pdf |date=5 Junie 2011}}, 18 Maart 2010.</ref><ref name="White">Olson, Ruth, "White Privilege in Schools", in ''Beyond Heroes and Holidays'', red. Enid Lee, Teaching for Change, 1998.</ref> Wildman sê dat selfs skole wat geïntegreerd lyk, leerlinge dikwels op grond van vermoëns skei. Dit kan wit leerlinge se aanvanklike opvoedkundige voorsprong vergroot en die "ongelyke klaskamerervaring van Afro-Amerikaanse leerlinge" en minderhede versterk.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Shapiro |year=2004 |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=144 |isbn=978-0-19-518138-8 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap/page/144}}</ref> Williams en Rivers (1972b) het getoon dat toetsinstruksies in Standaardengels die swart kind benadeel het, en dat die kind se prestasie in die toetse aansienlik verbeter as die taal van die toets in bekende terme gestel word sonder opleiding of afrigting.<ref>Williams, R. L. en Rivers, L. W. (1972b). ''The use of standard and nonstandard English in testing black children.'' Voorgedra by die jaarvergadering van die American Psychological Association.</ref> Volgens Cazden behoort 'n kind se taalontwikkeling beoordeel te word aan die hand van sy vordering ten opsigte van die norme vir sy besondere spraakgemeenskap.<ref>Cazden, C. B. (1966). [http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED011325.pdf ''Subcultural Differences in Child Language: An Inter-disciplinary Review'']. ''Merrill-Palmer Quarterly'', 1966, 12, pp. 185-214.</ref> Ander studies wat sinsherhalingstake gebruik het, het bevind dat wit proefpersone in sowel graad 3 as graad 5 Standaardengelse sinne aansienlik akkurater herhaal het as swart proefpersone, terwyl swart proefpersone nie-standaard Engelse sinne aansienlik akkurater herhaal het as wit proefpersone.<ref name="Marwit">{{cite journal |last=Marwit |first=Samuel J. |author2=Walker, Elaine F. |author3=Marwit, Karen L. |date=Desember 1977 |title=Reliability of Standard English Differences among Black and White Children at Second, Fourth, and Seventh Grades |journal=Child Development |volume=48 |issue=4 |pages=1739-42 |doi=10.2307/1128548 |jstor=1128548}}</ref> Volgens Janet E. Helms is tradisionele sielkundige en akademiese assessering gegrond op vaardighede wat as belangrik beskou word binne die wit, Westerse middelklaskultuur, maar wat dalk nie binne die Afro-Amerikaanse kultuur op die voorgrond is of waardeer word nie.<ref>Helms, J. E. (1997). "The triple quandary of race, culture, and social class in standardized cognitive ability testing". In D. P. Flanagan, J. L. Genshaft en P. L. Harrison (reds.), ''Contemporary Intellectual Assessment: Theories, Tests, and Issues'' (pp. 517-532). New York: Guilford Press.</ref><ref>{{cite journal |last1=Helms |first1=J. E. |year=1992 |title=Why is there no study of cultural equivalence in standardized cognitive ability testing? |journal=American Psychologist |volume=47 |issue=9 |pages=1083-1101 |doi=10.1037/0003-066X.47.9.1083}}</ref> Wanneer toetse se stimuli kultureel meer toepaslik op die ervarings van Afro-Amerikaners is, verbeter hulle prestasie.<ref>Hayles, V. R. (1991). "African American Strengths: a survey of empirical findings". In R. L. Jones (red.), ''Black Psychology'' (3de uitg., pp. 379-400). Berkeley, Kalifornië: Cobb & Henry Publishers.</ref> Kritici van die begrip wit bevoorregting sê dat leerlinge se akademiese vordering in skoolonderwys gemeet word aan landwye gestandaardiseerde toetse wat nasionale standaarde weerspieël.<ref>{{cite news |title=Common set of school standards to be proposed |first=Nick |last=Anderson |newspaper=The Washington Post |page=A1 |date=10 Maart 2010}}</ref><ref>Vergelyk egter {{cite web |url=http://www.fairtest.org/joint%20statement%20civil%20rights%20grps%2010-21-04.html |title=Joint Organizational Statement on No Child Left Behind (NCLB) Act |date=21 Oktober 2004 |access-date=3 Januarie 2008 |archive-date=14 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014063412/http://fairtest.org/joint%20statement%20civil%20rights%20grps%2010-21-04.html}}</ref> Afro-Amerikaners word buite verhouding na spesiale onderwysklasse in hulle skole gestuur en word as ontwrigtend of as lyers aan 'n leergestremdheid geïdentifiseer. Hierdie leerlinge word vir die grootste deel van die skooldag afgesonder, deur ongesertifiseerde onderwysers onderrig, en ontvang nie hoërskooldiplomas nie. Wanda Blanchett het gesê dat wit leerlinge deurgaans bevoorregte interaksies met die spesiale onderwysstelsel het, wat aan "nie-normale" wittes die hulpbronne verskaf wat hulle nodig het om by die hoofstroom wit onderwysstruktuur baat te vind.<ref>{{cite journal |last1=Blanchett |first1=Wanda J. |year=2006 |title=Disproportionate Representation of African American Students in Special Education: Acknowledging the Role of White Privilege and Racism |journal=Educational Researcher |volume=35 |issue=24 |page=2006 |doi=10.3102/0013189X035006024 |s2cid=145514632}}</ref> Die Amerikaanse behuisingsmark het histories teen swart Amerikaners gediskrimineer deur praktyke soos [[rooilyn]]trekkery.<ref name="rothenberg2008">{{cite book |last1=Rothenberg |first1=Paula S. |title=White Privilege |date=2008 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4292-0660-0 |pages=75-85 |url=https://books.google.com/books?id=hSwJKwwjVl0C&pg=PA77 |language=en}}</ref> Aangesien huiseienaarskap een van die winsgewendste bronne van welvaart in die Verenigde State is, met huiswaardes wat sedert die 1990's teen 'n buitengewone tempo gestyg het, het dit 'n groot bron van geslagswelvaart aan 'n beduidende aantal swart Amerikaners ontsê. Dit het gevolge wat veel verder as persoonlike welvaart strek: dit raak ook die gehalte van swart woonbuurte en swart skole.<ref name="rothenberg2008" /><ref>{{cite book |last1=National Center for Education Statistics |title=The Condition of Education 2000 |date=2000 |publisher=U.S. Government Printing Office |location=Washington, D.C. |page=102 |url=http://nces.ed.gov/pubs2000/2000062.pdf |access-date=15 Julie 2014}}</ref><ref>{{cite journal |first=Erin E. |last=Kelly |year=1995 |title=All Students Are Not Created Equal: The Inequitable Combination of Property Tax-Based School Finance Systems and Local Control |journal=Duke Law Journal |volume=45 |issue=2 |pages=397-435 |doi=10.2307/1372907 |jstor=1372907 |url=https://scholarship.law.duke.edu/dlj/vol45/iss2/3 |url-access=subscription}}</ref> Die oorgrote meerderheid skole wat as deel van distriksverantwoordingspogings op akademiese proef geplaas word, is oorwegend Afro-Amerikaans en laeinkomste.<ref>Diamond, John B., en James P. Spillane (2004), "High Stakes Accountability in Urban Elementary Schools: Challenging or Reproducing Inequality?", ''Teachers College Record'', 106(6), 1140-1171.</ref> Ongelykhede in welvaart en behuising gee 'n groter aandeel wit ouers die keuse om na beter skooldistrikte te trek of om hulle kinders in privaatskole te plaas as hulle nie van die buurt se skole hou nie.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Shapiro |year=2004 |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=157 |isbn=978-0-19-518138-8 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap/page/157}}</ref> Volgens Lawrence Blum: {{Blockquote|Wanneer swartes toegang tot begeerlike huise geweier word, is dit byvoorbeeld nie net 'n ongeregtigheid teenoor swartes nie, maar 'n positiewe voordeel vir wittes wat nou 'n wyer keuse van woonplekke het as wat hulle sou gehad het indien swartes gelyke toegang tot behuising gehad het. Wanneer stedelike skole hulle Latino- en swart leerlinge swak onderrig, bevoordeel dit wittes in die sin dat dit hulle onregverdig bevoordeel in die wedywering om hoër vlakke van onderwys en werk. Wittes in die algemeen kan nie vermy om by die historiese nalatenskap van rassediskriminasie en onderdrukking te baat nie. Onregverdige verryking is dus byna nooit afwesig uit die lewensituasie van wittes nie.<ref name="Privilege"/>{{rp|311}}}} Sommige studies beweer dat minderheidsleerlinge minder waarskynlik in eresklasse geplaas word, selfs wanneer toetsuitslae dit regverdig.<ref>Gordon, Rebecca (1998). ''Education and Race''. Oakland: Applied Research Center, pp. 48-9.</ref><ref>Fischer, Claude S. ''et al.'' (1996). ''Inequality by Design: Cracking the Bell Curve Myth''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, p. 163.</ref><ref>Steinhorn, Leonard, en Barbara Diggs-Brown (1999). ''By the Color of Our Skin: The Illusion of Integration and the Reality of Race''. New York: Dutton, pp. 95-6.</ref> Verskeie studies beweer ook dat leerlinge uit sigbare minderhede meer waarskynlik as wit leerlinge uit die skool geskors of weggestuur word, hoewel die syfers vir ernstige skoolreëloortredings nie beduidend volgens ras verskil nie.<ref>Skiba, Russell J. ''et al.'', [http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED468512.pdf ''The Color of Discipline: Sources of Racial and Gender Disproportionality in School Punishment'']. Indiana Education Policy Center, Policy Research Report SRS1, Junie 2000.</ref><ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention, ''Youth Risk Behavior Surveillance System: Youth 2003, Online Comprehensive Results'', 2004.</ref> Die volwasse-onderwysspesialis Elaine Manglitz sê die onderwysstelsel in die Verenigde State het diep gewortelde sydigheid ten gunste van die wit meerderheid in assessering, leerplanne en magsverhoudinge.<ref>{{cite journal |last=Manglitz |first=E. |year=2003 |title=Challenging white privilege in adult education: a critical review of the literature |journal=Adult Education Quarterly |issue=2 |pages=119-134 |doi=10.1177/0741713602238907 |volume=53 |s2cid=145417598}}</ref> In 'n bespreking van ongelyke toetsuitslae tussen openbare skole se leerlinge betreur die rubriekskrywer Matt Rosenberg die Seattle Public Schools se klem op "institusionele rassisme" en "wit bevoorregting": {{Blockquote|Die verskil is nie bloot 'n kwessie van kleur nie: die skooldistrik se data dui daarop dat inkomste, vaardigheid in Engels en huisstabiliteit ook belangrike korrelate van prestasie is ... Deur die "wit bevoorregting"-verdigsel te bevorder en 'n indoktrinasieplan vir leerlinge te ontwerp, plaas die Seattle-skooldistrik agteruitstrewende, linkse politiek bo akademie, terwyl die daders van "wit bevoorregting" die vermoëns van minderhede verkleineer.<ref name="STRosen">Rosenberg, Matt (11 April 2007), [http://seattletimes.nwsource.com/html/opinion/2003661182_matt11.html "Putting politics ahead of kids"], ''The Seattle Times''.</ref>}} Die konserwatiewe skrywer Shelby Steele glo dat die uitwerking van wit bevoorregting oordryf word. Hy sê swartes blameer hulle persoonlike mislukkings dalk verkeerdelik op wit onderdrukking, en dat daar baie "minderheidsvoorregte" is: "As ek vandag 'n swart hoërskoolleerling is ... is daar wit Amerikaanse instellings, universiteite, wat oor my hang om my geleenthede te bied: byna elke instelling het 'n diversiteitskomitee ... Daar is 'n honger in hierdie samelewing om die regte ding te doen wat ras betref, om nie rassisties te wees nie."<ref name="abc">{{cite news |title=Does White Privilege Exist in America? Scholars Debate Whether Society Overlooks Minorities |url=https://abcnews.go.com/2020/story?id=2629192&page=1 |date=5 November 2006 |last1=Stossel |first1=John |author2=Gena Binkley |publisher=ABC News |work=20/20}}</ref><ref>{{Cite book |title=Shame: How America's Past Sins Have Polarized Our Country |last=Steele |first=Shelby |publisher=Basic Books |year=2015 |pages=1-28}}</ref> Anthony P. Carnevale en Jeff Strohl toon dat wittes 'n beter kans het om tot selektiewe instellings toegelaat te word, terwyl Afro-Amerikaners en Hispaniese Amerikaners gewoonlik by ope-toegang-instellings beland en 'n kleiner kans het om 'n baccalaureusgraad te verwerf.<ref>[http://www9.georgetown.edu/grad/gppi/hpi/cew/pdfs/Separate&Unequal.FR.pdf ''Separate and Unequal''], Georgetown University {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907064328/http://www9.georgetown.edu/grad/gppi/hpi/cew/pdfs/Separate%26Unequal.FR.pdf |date=7 September 2013}}</ref> In 2019 het 'n studie van die National Bureau of Economic Research sydigheid ten gunste van wit bevoorregting gevind in die [[Harvard-universiteit]] se aansoekproses vir toelating op grond van familiebande.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2019/oct/01/harvard-admissions-process-white-privilege |title=This is how white privilege plays out in the Harvard admissions process |first=Poppy |last=Noor |date=1 Oktober 2019 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> =====Weermag===== In 'n nuusberig in 2013 het Fox News berig: "'n Omstrede handleiding van meer as 600 bladsye wat deur die weermag gebruik word om sy gelykegeleentheidsbeamptes op te lei, leer dat 'gesonde, wit, heteroseksuele, Christelike' mans 'n onbillike voordeel bo ander rasse geniet, en waarsku uitvoerig teen 'n sogenaamde 'Wit Manneklub'. ... Die handleiding, wat Fox News bekom het, gee ook opdrag aan troepe om 'die leierskap van nie-wit mense te ondersteun. Doen dit konsekwent, maar nie onkrities nie,' lui die handleiding."<ref>"[https://www.foxnews.com/opinion/pentagon-training-manual-white-males-have-unfair-advantages/ Pentagon training manual: white males have unfair advantages]", Fox News, 31 Oktober 2013.</ref> Die handleiding is opgestel deur die Defense Equal Opportunity Management Institute, 'n amptelike eenheid van die Departement van Verdediging onder beheer van die minister van verdediging.<ref>Sien [https://www.deomi.org "Defense Equal Opportunity Management Institute"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514022615/https://www.deomi.org/ |date=14 Mei 2016}}</ref> ===Oseanië=== ====Australië==== Inheemse Australiërs is histories uitgesluit van die proses wat tot die federasie van [[Australië]] gelei het, en die Wit Australië-beleid het die vryhede van nie-wit mense beperk, veral met betrekking tot immigrasie. Inheemse mense is deur die Aborigines Protection Board regeer en as 'n afsonderlike onderklas van nie-burgers behandel.<ref name="Perera2005">Suvendrini Perera, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/98SuvendriniPerera.pdf Who Will I Become? The multiple formations of Australian whiteness] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410063153/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/98SuvendriniPerera.pdf |date=10 April 2013}}", ''Australian Critical Race and Whiteness Studies Association Journal'' 1, 2005.</ref> Voor 'n referendum wat in 1967 gehou is, was dit ongrondwetlik om inheemse Australiërs in bevolkingstatistiek te tel. Holly Randell-Moon het gesê dat nuusmedia op wit mense en hulle belange ingestel is, en dat dit 'n voorbeeld van wit bevoorregting is.<ref>Howard-Wagner, Deirdre, "[http://sydney.edu.au/arts/sociology_social_policy/docs/TASA_Howard-Wagner_The_Performance_of_Whiteness_accounts_of_marginalisation_and_racism_in_Newcastle.pdf The performance of whiteness: accounts of Aboriginal marginalization and racism in Newcastle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020062132/http://sydney.edu.au/arts/sociology_social_policy/docs/TASA_Howard-Wagner_The_Performance_of_Whiteness_accounts_of_marginalisation_and_racism_in_Newcastle.pdf |date=20 Oktober 2013}}", in ''The Future of Sociology'', red. Lockie ''et al.'', Australian Sociological Association, Desember 2009.</ref> Michele Lobo beweer dat wit buurte gewoonlik as "goeie gehalte" bestempel word, terwyl "etniese" buurte gestigmatiseer, agteruitgestel en verwaarloos kan word.<ref name="Lobo">{{cite journal |last1=Lobo |first1=Michele |title=Re-Imagining Citizenship in Suburban Australia |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=6 |issue=1 |year=2010}}</ref> Sommige akademici beweer dat wit mense by voorbaat as "Australies" en as die prototipiese burgers beskou word.<ref name="Lobo"/><ref name="Ganley"/> Catherine Koerner beweer dat 'n groot deel van wit Australiese bevoorregting die vermoë is om in Australië self te wees, en dat dit versterk word deur diskoerse oor nie-wit buitestanders, onder wie asielsoekers en ongedokumenteerde immigrante.<ref>{{cite journal |last1=Koerner |first1=Catherine |title=Whose Security? How white possession is reinforced in everyday speech about asylum seekers |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/3acrawsa613.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=6 |issue=1 |year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409210237/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/3acrawsa613.pdf |archive-date=9 April 2013}}</ref> Sommige akademici het voorgestel dat openbare vertoon van multikulturalisme, soos die viering van die kuns en verhale van inheemse Australiërs, op blote simboliek neerkom, aangesien inheemse Australiërs se stemme grootliks uitgesluit word van die kulturele diskoers oor die geskiedenis van kolonialisme en die verhaal van Europese koloniseerders as vreedsame setlaars. Hierdie akademici stel voor dat wit bevoorregting in Australië, soos wit bevoorregting elders, die vermoë behels om die grense te bepaal van wat in 'n "multikulturele" samelewing ingesluit kan word.<ref>{{cite web |last=Larbalestier |first=Jan |title=White Over Black: Discourses of Whiteness in Australian Culture |url=http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/larbalestier_white.htm |work=Borderlands e-Journal |access-date=9 November 2012 |archive-date=16 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616062149/http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/larbalestier_white.htm}}</ref><ref>Deirdre Howard-Wagner, "[https://tasa.org.au/wp-content/uploads/2015/02/Howard-Wagner.pdf 'Practices of Inclusiveness' in Newcastle: protocols of whiteness, Indigenous protocols and power relations]", TASA-konferensie, Desember 2006.</ref><ref>Maryrose Casey, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/177CRWS201281Casey.pdf Colonisation, Notions of Authenticity and Aboriginal Australian Performance] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409210111/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/177CRWS201281Casey.pdf |date=9 April 2013}}", ''Critical Race and Whiteness Studies'' 8, 2012.</ref> Inheemse studies aan Australiese [[universiteit]]e word steeds grootliks deur wit mense beheer, stel baie wit professore aan, en omarm nie altyd politieke veranderinge wat inheemse mense bevoordeel nie.<ref>{{cite journal |last1=Fredericks |first1=Bronwyn |title=The Epistemology That Maintains White Race Privilege, Power and Control of Indigenous Studies and Indigenous Peoples' Participation in Universities |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/45acrawsa518.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=5 |issue=1 |year=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410062923/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/45acrawsa518.pdf |archive-date=10 April 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lampert |first1=Jo |title=The Alabaster Academy: Being a Non-Indigenous Academic in Indigenous Studies |url=http://eprints.qut.edu.au/6253/1/6253.pdf |journal=Social Alternatives |volume=22 |issue=3 |year=2003}}</ref><ref name="Hart2003">{{cite journal |last1=Hart |first1=Victor |title=Teaching Black and Teaching Back |url=http://www.geocities.ws/parentsaspartners/teachingblack.pdf |journal=Social Alternatives |volume=22 |issue=3 |year=2003}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gunstone |first1=Andrew |title=Whites, Indigenous People, and Australian Universities |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/44acrawsa517.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=5 |issue=1 |year=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228013434/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/44acrawsa517.pdf |archive-date=28 Februarie 2015}}</ref> Akademici sê ook dat heersende vorme van Westerse kennisleer en pedagogie, wat met die dominante wit kultuur geassosieer word, as universeel behandel word, terwyl inheemse perspektiewe uitgesluit of slegs as studieobjekte behandel word.<ref name="Hart2003"/><ref>Lester-Irabinna Rigney, "[https://ncis.anu.edu.au/_lib/doc/LI_Rigney_First_perspective.pdf A first perspective of Indigenous Australian participation in science: framing Indigenous research towards Indigenous Australian intellectual sovereignty]", ''Kaurna Higher Education Journal'' 7, Augustus 2001.</ref><ref>Moreton-Robinson, Aileen (2004), "Whiteness, epistemology, and indigenous representation", in ''Whitening Race: Essays In Social And Cultural Criticism'', red. Aileen Moreton-Robinson, Aboriginal Studies Press. {{ISBN|978-0-85575-465-5}}.</ref><ref>Kelly, Ben, en Nura Gili (2009), "[http://www.legitimationcodetheory.com/pdf/2009Kelly.pdf Conflict and collaboration – a sociology of knowledge production in the field of Indigenous Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103133214/http://www.legitimationcodetheory.com/pdf/2009Kelly.pdf |date=3 November 2013}}", ''Australian Social Policy Conference''.</ref> Een Australiese universiteitsprofessor berig dat wit studente inheemse akademici dalk as begunstigdes van omgekeerde rassisme beskou.<ref name="Nicoll">{{cite journal |last1=Nicoll |first1=Fiona |title='Are you calling me a racist?': Teaching critical whiteness theory in indigenous sovereignty |url=http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/nicoll_teaching.htm |journal=Borderlands |volume=3 |issue=2 |year=2004}}</ref> Sommige akademici het beweer dat nog 'n aspek van bevoorregting vir wit Australiërs die vermoë is om hulle te vereenselwig met 'n wêreldwye diaspora van ander wit mense in die Verenigde State, Europa en elders. Hierdie bevoorregting staan in teenstelling met die skeiding van inheemse Australiërs van ander inheemse volke in Suidoos-Asië.<ref name="Perera2005"/><ref>Randell-Moon, Holly, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/editorials/54CRWSRandell-Moon2012.pdf Racial Legitimations and the Unbearable Whiteness of Being] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409210109/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/editorials/54CRWSRandell-Moon2012.pdf |date=9 April 2013}}", ''Critical Race and Whiteness Studies'' 8, 2012.</ref> Hulle beweer ook dat wêreldwye politieke kwessies soos klimaatsverandering gestel word in terme van wit rolspelers en gevolge vir lande wat oorwegend wit is.<ref>{{cite journal |last1=Jensen |first1=Lars |title=The whiteness of climate change |url=http://www.ub.edu/dpfilsa/jeasa22jensen9.pdf |journal=Journal of the European Association of Studies on Australia |volume=2 |issue=2 |year=2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103072740/http://www.ub.edu/dpfilsa/jeasa22jensen9.pdf |archive-date=3 November 2013}}</ref> Wit bevoorregting wissel van plek tot plek en van situasie tot situasie. Ray Minniecon, direkteur van Crossroads Aboriginal Ministries, het die stad [[Sydney]] spesifiek beskryf as "die mees vreemde en onherbergsame plek van almal vir die [[Aborigines|Aborigine]]-kultuur en -mense".<ref>Minniecon, Ray (17 Februarie 2004), "[http://www.smh.com.au/articles/2004/02/16/1076779903465.html Despair the reality for a race lost in the alien space of Redfern]", ''Sydney Morning Herald''; aangehaal deur Suvendrini Perera, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/64SuvendriniPerera.pdf 'Aussie Luck': the Border Politics of Citizenship Post Cronulla Beach] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410063014/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/64SuvendriniPerera.pdf |date=10 April 2013}}", ''ACRAWSA e-journal'' 3(1), 2007.</ref> Aan die ander kant van die spektrum mag antirassistiese wit Australiërs wat met inheemse mense werk, hulle bevoorregting as 'n pynlike "stigma" ervaar.<ref>{{cite journal |last=Kowal |first=Emma |journal=Cultural Studies |date=1 Mei 2011 |volume=25 |issue=3 |pages=313-333 |doi=10.1080/09502386.2010.491159 |title=The Stigma of White Privilege |s2cid=142845038}}</ref> Studies oor wit bevoorregting in Australië het sedert die laat 1990's toegeneem, met verskeie boeke wat oor die geskiedenis van hoe witheid 'n dominante identiteit geword het, gepubliseer is. Aileen Moreton-Robinson se ''Talkin' Up to the White Woman'' is 'n kritiek op onbevraagtekende wit bevoorregting in die Australiese feministiese beweging.<ref name="Ganley">{{cite journal |last1=Ganley |first1=Toby |title=What's all this talk about whiteness? |url=http://www.polsis.uq.edu.au/dialogue/vol-1-2-4.pdf |journal=Dialogue |volume=1 |issue=2 |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428181555/http://www.polsis.uq.edu.au//dialogue/vol-1-2-4.pdf |archive-date=28 April 2013}}</ref> Die Australian Critical Race and Whiteness Studies Association is in 2005 gestig om rassebevoorregting te bestudeer en respek vir inheemse soewereiniteite te bevorder; dit gee 'n aanlyn joernaal genaamd ''Critical Race and Whiteness Studies'' uit.<ref>"ACRAWSA: About", ''Australian Critical Race and Whiteness Studies Association'', bygewerk 30 Januarie 2012; geraadpleeg 19 November 2012.</ref> ====Nieu-Seeland==== In [[Nieu-Seeland]] het 'n plaaslike verhouding tot die begrip ontwikkel, dikwels Pākehā-bevoorregting genoem,<ref>{{Cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11794425 |title=Why the Treaty of Waitangi matters |date=4 Februarie 2017 |work=The New Zealand Herald}}</ref> weens die nalatenskap van die Europese setlaars wat die land gekoloniseer het.<ref>{{cite book |first=Max |last=Harris |quote=In South Africa and the US, among other places, there is an increasing literature on whiteness and white privilege. But much less has been written or said about white privilege, or Pākehā privilege, in New Zealand – though this is changing. |title=The New Zealand Project |date=2017 |publisher=Bridget Williams Books |isbn=978-0-947492-58-8 |page=68}}</ref> Die akademikus Huia Jahnke se boek ''Mana Tangata: Politics of Empowerment'' het ondersoek hoe Europese Nieu-Seelanders, deur die "een volk"-nasionale verhaal te verwerp en die etiket Pākehā ("buitelander") te aanvaar, ruimte geskep het om wit bevoorregting en die maatskaplike marginalisering van die [[Maori's]] te ondersoek.<ref>{{cite book |first=Bronwyn |last=Campbell |editor1=Huia Tomlins-Jahnke |editor2=Malcolm Mulholland |quote=Pākehā naming themselves as 'other' also demonstrates a willingness to challenge both Pākehā privilege and Maori marginalisation (Spoonley 1995a; Bell 1996). |title=Mana Tangata: Politics of Empowerment |date=2013 |publisher=Huia Publishers |isbn=978-1-77550-021-6 |chapter=Te Tiriti o Waitangi: A Blueprint for the Future}}</ref> Net so het Malcolm Mulholland, 'n akademikus van die Massey-universiteit, aangevoer dat "die bestudering van ongelykhede tussen Maori- en nie-Maori-uitkomste ons in staat stel om Pākehā-bevoorregting te identifiseer en te benoem".<ref>{{cite book |title=State of the Māori Nation: Twenty-first Century Issues in Aotearoa |first=Malcolm |last=Mulholland |date=2006 |publisher=Reed Publishing |isbn=978-0-7900-1042-7 |page=29}}</ref> In hulle boek ''Healing Our History'' voer Robert en Joanna Consedine aan dat Pākehā-bevoorregting in die koloniale tydperk in skoolklaskamers afgedwing is deur streng tydperke, Europese simbole en die uitsluiting van ''te reo'' (die Maoritaal), wat Maori-kinders benadeel het en tot die onderdrukking van die Maori-kultuur bygedra het.<ref>{{cite book |last1=Consedine |first1=Robert |title=Healing Our History: The Challenge of the Treaty of Waitangi |author2=Joanna Consedine |date=2012 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-356769-1 |page=123 |quote=In colonial times a range of mechanisms were used in schools to reinforce Pākehā privilege and values, including rigid time periods, European symbols around the room, and the exclusion of Maori language.}}</ref> In 2016, op die 65ste herdenking van die Māori Women's Welfare League, het die liga se president die "dominante Pakeha-kultuur" in Nieu-Seeland en ingebedde Pākehā-bevoorregting gekritiseer.<ref>{{Cite web |url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/maori-womens-welfare-league-leader-slams-embedded-pakeha-privilege |title=Maori Women's Welfare League leader slams 'embedded Pakeha privilege' |date=28 September 2016 |publisher=TVNZ}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|30em}} ==Bibliografie== * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race: Racial Oppression and Social Control'' (Verso, 1994). {{ISBN|0-86091-660-X}}. * Blum, Lawrence (2008). "'White Privilege': A Mild Critique". ''Theory and Research in Education'' 6:309. {{doi|10.1177/1477878508095586}}. * Hartigan, John. ''Odd Tribes: Toward a Cultural Analysis of White People''. Duke University Press, 2005. {{ISBN|978-0-8223-3597-9}}. * Lipsitz, George. ''The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit from Identity Politics'', hersiene en uitgebreide uitgawe. Temple University Press, 2006. {{ISBN|1-56639-635-2}}. * Olson, Ruth. "White Privilege in Schools". In ''Beyond Heroes and Holidays'', red. Enid Lee. Teaching for Change, 1998. * McIntosh, Peggy. "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack" (uittreksel uit werksdokument nr. 189, "White Privilege and Male Privilege: A Personal Account of Coming to See Correspondences Through Work in Women's Studies" (1988), Wellesley College Center for Research on Women, Wellesley, Massachusetts). * {{cite book |last=Williams |first=Linda Faye |title=The Constraint of Race: Legacies of White Skin Privilege in America |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park, Pennsylvanië |date=30 Augustus 2004 |isbn=978-0-271-02535-3 |url=http://www.psupress.org/books/titles/0-271-02253-1.html |access-date=18 Julie 2008 |page=429}} ==Verdere leesstof== * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race'', Vol. 1: ''Racial Oppression and Social Control'' (Verso Books, 1994; nuwe uitgebreide uitgawe 2012). {{ISBN|978-1-84467-769-6}}. * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race'', Vol. 2: ''The Origin of Racial Oppression in Anglo-America'' (Verso Books, 1997; nuwe uitgebreide uitgawe 2012). {{ISBN|978-1-84467-770-2}}. * Brown, C. S. (2002). ''Refusing Racism: White allies and the struggle of civil right''. New York: Teachers College Press. * Du Bois, W. E. B. (1920). "The Souls of White Folk", in ''Darkwater''. * {{cite book |last=Dyer |first=Richard |title=White: Essays on Race and Culture |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=978-0-415-09537-2}} * [[Frantz Fanon|Fanon, Frantz]]. ''Black Skin, White Masks''. * {{cite book |title=Black Americans and White Racism |first=Marcel Lucien |last=Goldschmid |publisher=Holt, Rinehart and Winston |date=1970 |isbn=978-0-03-077685-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/blackamericanswh0000unse}} * {{cite journal |last1=Levine-Rasky |first1=C. |year=2000 |title=Framing whiteness: working through the tensions in introducing whiteness to educators |journal=Race Ethnicity and Education |volume=3 |issue=3 |pages=271-292 |doi=10.1080/713693039 |s2cid=144612377}} * {{cite book |title=The White Bonus: Five Families and the Cash Value of Racism in America |first=Tracie |last=McMillan |publisher=Henry Holt and Co. |year=2024 |isbn=978-1-250-61942-6}} * Roediger, David R. ''The Wages of Whiteness: Race and the Making of the American Working Class'' (Verso, 1991). {{ISBN|0-86091-334-1}}. * Roediger, David R. (2005). ''[https://books.google.com/books?id=a8i2y8jUDQQC Working toward whiteness: How America's immigrants became white. The strange journey from Ellis Island to the suburbs.]'' New York: Basic Books. * Rothenberg, Paula S. (red.). ''White Privilege: Essential Readings on the Other Side of Racism'' (Worth, 2004). {{ISBN|0-7167-8733-4}}. * {{Cite journal |doi=10.1080/13613320500110519 |last1=Solomona |first1=R. P. |last2=Portelli |first2=J. P. |last3=Daniel |first3=B-J. |last4=Campbell |first4=A. |year=2005 |title=The discourse of denial: how white teacher candidates construct race, racism and 'white privilege' |journal=Race Ethnicity and Education |volume=8 |issue=2 |pages=147-169 |s2cid=145139963}} * {{cite book |title=White Guilt: How Blacks and Whites Together Destroyed the Promise of the Civil Rights Era |last=Steele |first=Shelby |publisher=HarperCollins |date=2 Mei 2006 |isbn=978-0-06-057862-6}} * Steyn, Melissa E. ''Whiteness Just Isn't What It Used to Be: White Identity in a Changing South Africa''. Albany: SUNY Press, 2001. {{ISBN|978-0-7914-5080-2}}. * {{cite book |first=Tim |last=Wise |title=White Like Me: Reflections on Race from a Privileged Son |date=2007 |publisher=Soft Skull Press |isbn=978-1-933368-99-3}} ==Eksterne skakels== * {{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2017/12/27/2017-was-the-year-i-learned-about-my-white-privilege/ |title=2017 Was the Year I Learned About My White Privilege |first=Max |last=Boot |date=27 Desember 2017 |work=Foreign Policy}} * {{cite journal |first=Mark |last=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324141128/http://www.xavier.edu/diversity/documents/black-studies/Christian_African_Centered_Perspective.pdf |title=An African-Centered Perspective on White Supremacy |journal=Journal of Black Studies |volume=33 |issue=2 |date=November 2002 |pages=179-198 |doi=10.1177/002193402237224 |s2cid=145806158 |url=http://www.xavier.edu/diversity/documents/black-studies/Christian_African_Centered_Perspective.pdf |archive-date=24 Maart 2017}} * {{cite web |last1=Pearson |first1=Luke |last2=Verass |first2=Sophie |title=10 things you should know about white privilege |website=NITV |date=13 Oktober 2016 |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/2016/10/13/10-things-you-should-know-about-white-privilege}} * {{cite web |url=http://facweb.northseattle.edu/jreis/White%20Privilege/WhitenessBibliography%5B1%5D.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100627/http://facweb.northseattle.edu/jreis/White%20Privilege/WhitenessBibliography%5B1%5D.pdf |title=Towards a Bibliography of Critical Whiteness Studies |publisher=Center for Democracy in a Multiracial Society, University of Illinois at Urbana-Champaign |date=November 2006 |archive-date=1 Januarie 2019}} {{Authority control}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Sosiologie]] 0joch8ncu1nshxgwrq3cicnqttbyw55 2970772 2970771 2026-09-25T21:48:46Z Pynappel 70858 2970772 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Maatskaplike bevoorregting op grond van veltint}} '''Wit bevoorregting''' is die maatskaplike bevoorregting wat [[Wit mense|wit mense]] in sommige samelewings bevoordeel in vergelyking met nie-wit mense onder dieselfde maatskaplike, politieke of ekonomiese omstandighede.<ref name="phenomenon" /><ref name="Neville" /> Met wortels in die Europese [[kolonialisme]] en [[imperialisme]]<ref name="jamesstephens1824">{{Cite book |last=Stephen |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511756528/type/book |title=The Slavery of the British West India Colonies Delineated: As it Exists Both in Law and Practice, and Compared with the Slavery of Other Countries, Antient and Modern |date=30 September 2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-02082-4 |edition=1 |page=179 |doi=10.1017/cbo9780511756528}}</ref> en die [[Transatlantiese slawehandel|transatlantiese slawehandel]] het wit bevoorregting ontwikkel in omstandighede wat in die breë daarop gemik was om wit rassevoorregte,<ref name="colonialismandbeyond2013" /><ref name="modernpolitical2003"/> verskeie nasionale burgerskappe en ander regte of besondere voordele te beskerm.<ref name="racialprofiling2006"/><ref name="livingracism2017"/> In die studie van wit bevoorregting en die breër veld van witheidstudies, wat albei in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] begin is, gebruik akademiese benaderings soos die [[kritiese rasteorie]] die begrip om te ontleed hoe [[rassisme]] en gerassifiseerde samelewings die lewens van wit of witvellige mense raak.<ref name="Banks-2012" /><ref>{{Cite book|last=Cole |first=Mike |title=Marxism and educational theory: origins and issues |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-39732-9 |location=Londen |pages=36-49 |oclc=182658565}}</ref> Die Amerikaanse akademikus Peggy McIntosh het byvoorbeeld die voordele wat wittes in [[Weste|Westerse]] samelewings geniet en wat nie-wittes nie ervaar nie, as "'n onsigbare pak onverdiende bates" beskryf.<ref name="Unpacking"/> Wit bevoorregting dui op sowel ooglopende as minder ooglopende passiewe voordele waarvan wit mense dalk nie bewus is dat hulle dit het nie, wat dit van openlike sydigheid of vooroordeel onderskei. Dit sluit in kulturele bevestiging van 'n mens se eie waarde, 'n veronderstelde hoër maatskaplike status en die vryheid om te beweeg, te koop, te werk, te speel en [[Vryheid van spraak|vryelik te praat]]. Die uitwerking daarvan is in beroeps-, opvoedkundige en persoonlike kontekste sigbaar. Die begrip impliseer ook die reg om die algemeengeldigheid van 'n mens se eie ervarings te veronderstel, wat ander as anders of uitsonderlik merk terwyl 'n mens jouself as normaal beskou.<ref name="Vice">{{cite journal |last=Vice |first=Samantha |title=How Do I Live in This Strange Place? |journal=Journal of Social Philosophy |date=7 September 2010 |volume=41 |issue=3 |pages=323-342 |doi=10.1111/j.1467-9833.2010.01496.x}}</ref><ref name="Martin-McDonald-2008">{{cite journal |last=Martin-McDonald |first=K. |author2=McCarthy, A. |title='Marking' the white terrain in indigenous health research: literature review |journal=Journal of Advanced Nursing |date=Januarie 2008 |volume=61 |issue=2 |pages=126-33 |pmid=18186904 |doi=10.1111/j.1365-2648.2007.04438.x |url=https://eprints.qut.edu.au/19655/1/19655.pdf}}</ref> Sommige akademici sê die term gebruik die begrip "witheid" as plaasvervanger vir klas of ander maatskaplike bevoorregting, of as afleiding van dieper onderliggende probleme van ongelykheid.<ref name="Arnesen">{{cite journal |first=Eric |last=Arnesen |title=Whiteness and the Historians' Imagination |journal=International Labor and Working-Class History |volume=60 |date=Oktober 2001 |pages=3-32 |doi=10.1017/S0147547901004380 |s2cid=202921126}}</ref><ref name="Hartigan2005">Hartigan, ''Odd Tribes'' (2005), pp. 1-2.</ref> Ander sê dit is nie dat witheid 'n plaasvervanger is nie, maar dat baie ander maatskaplike voorregte daarmee verweef is, wat komplekse en noukeurige ontleding verg om vas te stel hoe witheid tot bevoorregting bydra.<ref name="Privilege"/> Ander kommentators stel alternatiewe definisies van witheid en uitsonderings op of grense van wit identiteit voor. Hulle voer aan dat die begrip wit bevoorregting belangrike verskille tussen wit subbevolkings en individue misken, en dat die idee van witheid nie alle wit mense kan insluit nie.<ref name="uws">{{cite journal |last1=Forrest |first1=James |last2=Dunn |first2=Kevin |title='Core' Culture Hegemony and Multiculturalism |journal=Ethnicities |date=Junie 2006 |volume=6 |number=2 |doi=10.1177/1468796806063753 |url=http://www.uws.edu.au/__data/assets/pdf_file/0008/29645/A23.pdf |pages=203-230 |s2cid=16710756}}</ref><ref name="Privilege"/> Hulle wys op die probleem om die verskeidenheid nie-wit mense en [[Etniese groep|etnisiteit]] binne hierdie groepe te erken.<ref name="Privilege"/> Sommige kommentators het opgemerk dat die "akademies klinkende begrip van wit bevoorregting" soms verdedigendheid en misverstand onder wit mense uitlok, deels weens die wyse waarop die begrip vinnig in die hoofstroom deur veldtogte op [[sosiale media]] soos [[Black Lives Matter]] beland het.<ref name="brydum">{{cite news |last1=Brydum |first1=Sunnivie |title=The Year in Hashtags: 2014 |url=http://www.advocate.com/year-review/2014/12/31/year-hashtags |access-date=23 Januarie 2016 |agency=The Advocate |date=31 Desember 2014}}</ref> As 'n akademiese begrip wat eers onlangs in die hoofstroom beland het, word wit bevoorregting gereeld deur niekenners verkeerd vertolk; sommige akademici wat dit dekades lank ongestoord bestudeer het, was deur die teenkanting van regse kritici sedert ongeveer 2014 verras.<ref name="weinburg">{{cite news |last1=Weinburg |first1=Cory |title=The White Privilege Moment |url=https://www.insidehighered.com/news/2014/05/28/academics-who-study-white-privilege-experience-attention-and-criticism |access-date=19 Januarie 2016 |agency=Inside Higher Ed |date=28 Mei 2014}}</ref> Die akademiese begrip is as essensialisties beskryf.<ref name="l850">{{cite journal |last=de Montigny |first=Gerald AJ |title=The essentialism of whiteness: Abandoning empirical engagement |journal=Journal of Social Work |volume=13 |issue=6 |date=2013 |issn=1468-0173 |doi=10.1177/1468017312475279 |pages=633-651 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468017312475279 |access-date=25 Mei 2026 |url-access=subscription}}</ref> ==Definisie== Wit bevoorregting is 'n versameling maatskaplike voordele wat aan wit mense toekom ongeag hulle sosio-ekonomiese klas,<ref name="phenomenon"> * {{cite book |title=The Heart of Whiteness: Confronting Race, Racism and White Privilege |first1=Robert |last1=Jensen |quote=White privilege, like any social phenomenon, is complex. |date=2005 |publisher=City Lights Publishers |isbn=978-0-87286-449-8 |page=8 |chapter=Race Words and Race Stories |chapter-url=https://archive.org/details/heartofwhiteness0000jens/page/8}} * {{cite book |title=First Voices: An Aboriginal Women's Reader |first1=Patricia Anne |last1=Monture |author2=Patricia Danielle McGuire |quote=Peggy Mcintosh's work on this issue, titled "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack," remains one of the best resources for beginning to understanding this social phenomenon. |date=2009 |publisher=Inanna Publications |isbn=978-0-9808822-9-2 |page=523}} * {{cite book |title=Deconstructing Privilege: Teaching and Learning as Allies in the Classroom |editor=Kim Case |first=Tim |last=Wise |quote=For example, I (Tim) often point to examples that illustrate such exceptions to highlight white privilege as a measurable social phenomenon even though poor White people exist. |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-64146-3 |page=26}} * {{cite book |title=Bourdieu for Educators: Policy and Practice |first1=Fenwick W. |last1=English |author2=Cheryl L. Bolton |quote=Some educational researchers today have called this phenomenon "white privilege" (Apple, 2004; Swalwell & Sherman, 2012). |date=2015 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-9659-4 |page=45 |chapter=Chapter 2: Unmasking the School Asymmetry and the Social System}}</ref> in samelewings wat deur rasseongelykheid gekenmerk word.<ref>{{cite web |title=Definition of WHITE PRIVILEGE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/white%20privilege |website=www.merriam-webster.com |access-date=30 Mei 2025 |language=en}}</ref> Volgens die American Anthropological Association is die algemene publiek gekondisioneer om verskillende menslike "rasse" as werklike afsonderlike verdelings van die menslike spesie te beskou, in stryd met [[Genetika|genetiese]] bewyse wat duidelik toon dat alle menslike "rasse" na aan mekaar verwant is.<ref name="AAA" /> Die verkeerde oortuiging dat ras werklik bestaan, het daartoe gelei dat sommige groepe (soos [[Swart mense|swart mense]]) as minderwaardig beskou word, terwyl dit ander (soos wit mense) onbillike toegang tot voorregte, mag en [[rykdom]] gee.<ref name="AAA">{{Cite web |last=American Anthropological Association |date=1998 |title=AAA Statement on Race |url=https://www.americananthro.org/ConnectWithAAA/Content.aspx?ItemNumber=2583 |access-date=21 Junie 2021}}</ref> Studies oor wit bevoorregting probeer verduidelik hoe rassisme voordele aan wit mense verleen.<ref>{{Cite journal |year=2000 |last1=Pulido |first1=L. |doi=10.1111/0004-5608.00182 |title=Rethinking Environmental Racism: White Privilege and Urban Development in Southern California |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=90 |issue=1 |page=15 |bibcode=2000AAAG...90...12P |hdl=10214/1833 |s2cid=38036883 |url=https://atrium.lib.uoguelph.ca/xmlui/bitstream/10214/1833/1/30-Pulido.pdf |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Andersen |first1=Chris |title=Critical Indigenous Studies in the Classroom: Exploring 'the Local' using Primary Evidence |journal=International Journal of Critical Indigenous Studies |date=2012 |volume=5 |issue=1 |doi=10.5204/ijcis.v5i1.95 |url=http://www.isrn.qut.edu.au/publications/internationaljournal/documents/Final_Anderson_IJCIS.pdf |doi-access=free}}</ref> Die meeste definisies en besprekings van die begrip neem daarom McIntosh se metafoor van die "onsigbare rugsak" wat wit mense onbewustelik "dra" in 'n samelewing waar rassisme algemeen voorkom, as vertrekpunt.<ref name="Marcus2017">{{cite news |last1=Marcus |first1=David |title=A Conservative Defense of Privilege Theory |url=https://www.weeklystandard.com/david-marcus/a-conservative-defense-of-privilege-theory |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222645/https://www.weeklystandard.com/david-marcus/a-conservative-defense-of-privilege-theory |archive-date=26 Oktober 2018 |work=The Weekly Standard |date=6 November 2017 |language=en |quote=First described by Peggy McIntosh in the late 1980s, white privilege basically describes somewhat hidden advantages that white people in our society enjoy, that they did not earn.}}</ref><ref name="Banks-2012">{{Cite book |year=2012 |last=Banks |first=J. |title=Encyclopedia of Diversity in Education |publisher=SAGE Publications |location=Thousand Oaks, Kalifornië |isbn=978-1-4129-8152-1 |page=2300}}</ref><ref>{{Cite journal |year=2010 |last1=Lund |first1=C. L. |title=The nature of white privilege in the teaching and training of adults |doi=10.1002/ace.359 |journal=New Directions for Adult and Continuing Education |volume=2010 |issue=125 |page=18}}</ref><ref name="Neville">Neville, H., Worthington, R., Spanierman, L. (2001). ''Race, Power, and Multicultural Counseling Psychology: Understanding White Privilege and Color Blind Racial Attitudes.'' In Ponterotto, J., Casas, M., Suzuki, L., en Alexander, C. (reds.), ''Handbook of Multicultural Counseling'', Thousand Oaks, Kalifornië: SAGE.</ref> ==Geskiedenis== ===Europese kolonialisme=== {{Hoofartikel|Kolonialisme}} {{Sien ook|Postkolonialisme}} Europese kolonialisme, wat van die vroegste beduidende kontak tussen Europeërs en [[Inheemse volke|inheemse volke]] ingesluit het, was van deurslaggewende belang in die grondlegging en ontwikkeling van wit bevoorregting.<ref name="modernpolitical2003">{{cite book |title=Modern Political Culture in the Caribbean |editor1=Henke, Holger |editor2=Fred Reno |first1=Percy C. |last1=Hintzen |quote=In making their claims to white elite status, the elite of colonial Africa and its colonized diaspora have managed to reproduce, in postcolonial political economy, the very forms of domination that existed under colonialism. These forms are rooted in racial exclusivity and racial privilege. |date=2003 |publisher=University Press of the West Indies |isbn=978-976-640-135-1 |page=396}}</ref><ref name="racialprofiling2006">{{cite book |last1=Henry |first1=Frances |title=Racial Profiling in Canada: Challenging the Myth of 'a Few Bad Apples' |author2=Carol Tator |date=2006 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8714-0 |page=22 |quote=Whiteness studies analyse the link between white skin and the position of privilege operating in most societies, including those which have been subjected to European colonialism.}}</ref> Akademici soos Charles V. Hamilton het ondersoek hoe Europese kolonialisme en [[slawerny]] in die vroegmoderne tyd,<ref name="livingracism2017">{{cite book |title=Living Racism: Through the Barrel of the Book |editor1=Theresa Rajack-Talley |editor2=Derrick R. Brooms |first1=Clarence R. |last1=Talley |quote=Stokely Carmichael and Charles V. Hamilton in their book, ''Black Power: The Politics of Liberation in America'', argue that the internal colonialism of the Black population occurs as the purposeful relegation of the Black population to inferior political and economic status both during and subsequent to slavery. |date=2017 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-4431-3 |page=17}}</ref> insluitend die transatlantiese slawehandel en Europa se [[Kolonisasie|kolonisering]] van Amerika, 'n eeue lange verloop van wit bevoorregting en nie-wit onderwerping aan die gang gesit het.<ref name="colonialismandbeyond2013">{{cite book |title=Colonialism and Beyond: Race and Migration from a Postcolonial Perspective |first1=Eva |last1=Bischoff |author2=Elisabeth Engel |quote=Whiteness scholars mostly concentrate on the idea of power as a white economic and political privilege, which is assumed to have been formed over centuries and to still be unconsciously perpetuated by individuals. |date=2013 |publisher=LIT Verlag |isbn=978-3-643-90261-0 |page=33}}</ref> Die [[sosiologie|sosioloog]] Bob Blauner het voorgestel dat hierdie tydperk van Europese kolonialisme en slawerny die hoogtepunt, of die uiterste vorm, van wit bevoorregting in die opgetekende geskiedenis was.<ref>{{cite book |title=Racial Oppression in America |first1=Bob |last1=Blauner |quote=White privilege, while real and significant, is not as inherently crucial to our economic system and social life styles as it was in classical colonialism. |date=1972 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-040771-1 |page=26 |url=https://archive.org/details/racialoppression0000blau/page/26}}</ref> William Miller Macmillan voer aan dat die [[Groot Trek]] 'n poging was om die rassevoorregte van [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] te behou. Antislawernybeleid is deur die [[Nederlands]]sprekende setlaars as 'n bedreiging beskou; hulle was bang om hulle Afrika- en Asiatiese slawe en hulle hoër status as mense van Europese afkoms te verloor.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the British Empire |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.508933 |author1=Macmillan, William Miller |editor1=John Holland Rose |editor2=Arthur Percival Newton |editor3=Ernest Alfred Benians |editor4=Henry Dodwell |date=1929 |publisher=The Macmillan Company |page=322 |edition=Volume 8 |chapter=The Frontier and the Kaffir Wars, 1792-1836}}</ref> Berigte in die pers van daardie tyd het soortgelyke waarnemings gemaak.<ref>{{cite news |title=Zaire Church News |first1=Willard |last1=Gliden Cram |edition=Volume 80-96 |date=1932 |page=16}}</ref> ===Vroeg-20ste eeu=== [[Lêer:White and colored water fountain then and now - crop.jpg|thumb|150px|Segregasie in die [[Jim Crow-wette|Jim Crow]]-Suide het die gebruik van afsonderlike drinkfonteine vir swart Amerikaners voorgeskryf.]] 'n Toespraak oor ''Social Equities'' in 'n publikasie van 1910 van die National Council of the Congregational Churches of the United States toon van die vroegste terminologie wat in die begrip van witvelbevoorregting ontwikkel het: {{Blockquote|Watter oneindige wreedhede en ongeregtighede is nie begaan deur mense wat geglo het dat 'n wit vel besondere voorregte meebring nie, en wat naas die goddelike reg van konings ook die goddelike reg van die wittes gereken het! Ons is almal bereid om die las van die wit man op te neem as daardie las die voorreg meebring om die wit man se meerderwaardigheid te laat geld, om die mens van 'n mindere soort uit te buit en hom sy plek te laat ken en hou.<ref>{{cite book |title=National Council Fourteenth Triennial Session Addresses and Discussions |chapter=Social Equities |first1=George Luther |last1=Cady |date=1910 |publisher=National Council of the Congregational Churches of the United States |location=Boston, Massachusetts |edition=10-20 Oktober, Fourteenth Triennial Session |page=65}}</ref>}} In sy ''Black Reconstruction in America'' van 1935 het W. E. B. Du Bois die begrip van 'n "sielkundige loon" vir wit arbeiders ingevoer. Hy het geskryf dat hierdie besondere status die arbeidersbeweging verdeel het deurdat laagbesoldigde wit werkers meerderwaardig gevoel het teenoor laagbesoldigde swart werkers.<ref name="DuBois"/> Du Bois het [[wit oppergesag]] geïdentifiseer as 'n wêreldwye verskynsel wat maatskaplike toestande dwarsoor die wêreld deur kolonialisme beïnvloed.<ref name="Leonardo">{{cite journal |last1=Leonardo |first1=Zeus |year=2010 |title=The Souls of White Folk: critical pedagogy, whiteness studies, and globalization discourse |journal=Race Ethnicity and Education |volume=5 |issue=1 |page=2002 |doi=10.1080/13613320120117180 |s2cid=145354229}}</ref> Du Bois het byvoorbeeld geskryf: {{Blockquote|Daar moet onthou word dat die wit groep arbeiders, hoewel hulle 'n lae loon ontvang het, gedeeltelik vergoed is met 'n soort openbare en sielkundige loon. Hulle het openbare eerbetoon en beleefdheidstitels gekry omdat hulle wit was. Hulle is vrylik saam met alle klasse wit mense tot openbare byeenkomste, openbare parke en die beste skole toegelaat. Die polisie is uit hulle geledere getrek, en die howe, wat van hulle stemme afhanklik was, het hulle met sodanige toegeeflikheid behandel dat dit wetteloosheid aangemoedig het. Hulle stem het openbare amptenare gekies, en hoewel dit min uitwerking op die ekonomiese situasie gehad het, het dit 'n groot uitwerking gehad op hulle persoonlike behandeling en die eerbied wat aan hulle betoon is. Wit skoolgeboue was die beste in die gemeenskap en opvallend geleë, en dit het van twee tot tien keer soveel per kop gekos as die skole vir swart kinders. Die koerante het gespesialiseer in nuus wat die arm wittes gevlei het en die Neger byna heeltemal geïgnoreer behalwe in misdaad en bespotting.<ref name="DuBois">Du Bois, W. E. B., ''Black Reconstruction in America, 1860-1880'' (New York: Free Press, 1995-heruitgawe van die 1935-oorspronklike), pp. 700-701. {{ISBN|0-684-85657-3}}.</ref>}} In 'n uitgawe van die tydskrif ''Modern Review'' van 1942 het Ramananda Chatterjee [[Winston Churchill]] van skynheilige beleidstandpunte beskuldig omdat hy, soos Chatterjee dit gesien het, rassegelykheid in die [[Verenigde Koninkryk]] en die Verenigde State ondersteun het maar nie in [[Brits-Indië]] nie: "Mnr. Churchill kan wit bevoorregting en monopolie in Indië ondersteun terwyl hy voorregte en monopolie aan albei kante van die Atlantiese Oseaan teenstaan."<ref>{{cite news |title=The Modern Review |first1=Ramananda |last1=Chatterjee |edition=Volume 71 |date=1942 |page=20}}</ref> In 1943, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het die sosioloog Alfred McClung Lee se ''Race Riot, Detroit 1943'' die "Nazi-agtige waarborg van wit bevoorregting" in die Amerikaanse samelewing aangespreek: {{Blockquote|Wit Amerikaners kan hulleself gerus afvra: Waarom het wittes soveel besondere voordele nodig in hulle mededinging met Negers? Soortgelyke taktiek om Joodse mededinging in [[Nazi-Duitsland]] uit te skakel, het die geskokte veroordeling van die beskaafde wêreld ontlok.<ref>{{cite book |title=Race Riot, Detroit 1943 |first1=Alfred |last1=McClung Lee |author2=Norman Daymond Humphrey |date=1943 |publisher=The Dryden Press |page=139}}</ref>}} ===Laat 20ste eeu=== {{Sien ook|Interseksionaliteit}} Die begrip wit bevoorregting is in radikale kringe gebruik vir selfkritiek deur antirassistiese wittes.<ref name="newyorker">{{cite news |last=Rothman |first=Joshua |title=The Origins of "Privilege" |url=http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2014/05/the-woman-who-coined-the-term-white-privilege.html |access-date=14 Mei 2014 |magazine=The New Yorker |date=13 Mei 2014}}</ref><ref name="Martin-McDonald-2008" /><ref>{{Cite journal |last=McIntosh |first=Peggy |date=1988 |title=White Privilege and Male Privilege: A Personal Account of Coming to See Correspondences Through Work in Women's Studies |url=https://www.collegeart.org/pdf/diversity/white-privilege-and-male-privilege.pdf |website=www.collegeart.org}}</ref><ref name="Unpacking">{{cite web |first1=Peggy |last1=McIntosh |title=White privilege: Unpacking the Invisible Knapsack |url=https://med.umn.edu/sites/med.umn.edu/files/2022-12/White-Privilege_McIntosh-1989.pdf |access-date=31 Mei 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307160330/http://people.westminstercollege.edu/faculty/jsibbett/readings/White_Privilege.pdf |archive-date=7 Maart 2016}} ''Independent School'', Winter 1990, Vol. 49, uitgawe 2, p. 31.</ref> In die 1960's het Theodore W. Allen wit Amerikaners aangespoor om hulle "witvelvoorregte" prys te gee.<ref>Allen, Theodore W., "A Call ... John Brown Memorial Pilgrimage ... December 4, 1965", John Brown Commemoration Committee, 1965; en Jeffrey B. Perry, [http://clogic.eserver.org/2010/2010.html "The Developing Conjuncture and Some Insights from Hubert Harrison and Theodore W. Allen on the Centrality of the Fight against White Supremacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206054043/http://clogic.eserver.org/2010/2010.html |date=6 Desember 2015}}, ''Cultural Logic'', 2010.</ref> In dieselfde tydperk het die Students for a Democratic Society opgeroep "vir 'n algehele stryd teen 'witvelvoorregte'".<ref>Sien Ignatin (Ignatiev), Noel, en Ted (Theodore W.) Allen, [http://www.sds-1960s.org/WhiteBlindspot.pdf "'White Blindspot' and 'Can White Workers Radicals Be Radicalized?'"] (Detroit: The Radical Education Project en New York: NYC Revolutionary Youth Movement, 1969); Thomas R. Brooks, [https://www.nytimes.com/1969/06/15/archives/the-new-left-is-showing-its-age-the-new-left-is-showing-its-age.html "The New Left is Showing Its Age"], ''The New York Times'', 15 Junie 1969, p. 20.</ref> Allen het sy ontleding van wit bevoorregting na die koloniale tydperk uitgebrei.<ref>Allen, Theodore W., [http://clogic.eserver.org/2006/allen.html ''Class Struggle and the Origin of Racial Slavery: The Invention of the White Race''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406121446/http://clogic.eserver.org/2006/allen.html |date=6 April 2011}} (Hoboken: Hoboken Education Project, 1975), in 2006 heruitgegee met 'n inleiding deur Jeffrey B. Perry by die Center for the Study of Working Class Life, SUNY, Stony Brook.</ref><ref>Allen, Theodore W., ''The Invention of the White Race'', Vol. I: ''Racial Oppression and Social Control'' (New York: Verso, 1994, 2012, {{ISBN|978-1-84467-769-6}}) en Vol. II: ''The Origin of Racial Oppression in Anglo-America'' (New York: Verso, 1997, 2012, {{ISBN|978-1-84467-770-2}}).</ref><ref>Allen, Theodore W., [http://clogic.eserver.org/1-2/allen.html "Summary of the Argument of The Invention of the White Race", Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107233149/http://clogic.eserver.org/1-2/allen.html |date=7 November 2011}}, #8, ''Cultural Logic'', I, No. 2 (lente 1998).</ref> Hy het verskeie punte gehandhaaf: naamlik dat die begrip van 'n "wit ras" uitgedink is as 'n element van maatskaplike beheer. Sentraal tot hierdie proses was die toekenning van voorregte aan wit werkersmense wat teen die belange van swart mense en ander minderhede was. Allen voer ook aan dat hierdie bevoorregting die grootste rem op klassebewussyn in die Verenigde State is.<ref>Perry, Jeffrey B., [http://clogic.eserver.org/2010/2010.html "The Developing Conjuncture and Insights from Hubert Harrison and Theodore W. Allen on the Centrality of the Fight Against White Supremacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206054043/http://clogic.eserver.org/2010/2010.html |date=6 Desember 2015}}, ''Cultural Logic'', Julie 2010, pp. 10-11, 34.</ref> In die 1980's het Peggy McIntosh een van die vroegste teoretiese begrippe van wit bevoorregting ontwikkel.<ref name="m4505">{{cite magazine |last=Rothman |first=Joshua |title=The Origins of "Privilege" |magazine=The New Yorker |date=12 Mei 2014 |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-origins-of-privilege |access-date=20 Junie 2024}}</ref> Haar vroeë werk word steeds gereeld deur latere geslagte akademici en joernaliste as 'n belangrike invloed aangehaal.<ref name="crosley-corcoran">{{cite news |last1=Crosley-Corcoran |first1=Gina |title=Explaining White Privilege to a Broke White Person |url=http://www.huffingtonpost.com/gina-crosleycorcoran/explaining-white-privilege-to-a-broke-white-person_b_5269255.html |access-date=19 Januarie 2016 |agency=Huffington Post |date=8 Mei 2014}}</ref><ref name="weinburg" /> In dieselfde tydperk is die Amerikaanse [[feminisme|feministiese]] beweging gekritiseer omdat dit "klassebevoorregting" en "wit bevoorregting" vertoon het.<ref name="Bennett">Bennett, Jacob (Mei 2012), "White Privilege: A History of the Concept", meestersgraadverhandeling, Georgia State University.</ref> In later jare het die teorie van [[interseksionaliteit]] ook op die voorgrond getree.<ref>{{cite news |last1=Thomas |first1=Sheila |last2=Crenshaw |first2=Kimberlé |title=Intersectionality: the double bind of race and gender |work=Perspectives Magazine |date=2004 |page=2 |publisher=American Bar Association |url=http://www.americanbar.org/publications/perspectives_magazine_home/perspectives_magazine_index.html}}</ref> Teen 2003 het die meeste akademici wat rasseverhoudinge bestudeer, die begrip wit bevoorregting aanvaar.<ref>{{cite book |first1=Ella L. J. |last1=Edmondson |first2=Stella M. |last2=Nkomo |title=Our Separate Ways: Black and White Women and the Struggle for Professional Identity |publisher=Harvard Business Review Press |year=2003 |isbn=978-1-59139-189-0}}</ref> In dieselfde jaar het sosioloë van die American Mosaic Project aan die Universiteit van [[Minnesota]] berig dat daar in die Verenigde State 'n wydverspreide oortuiging was dat wit bevoorregting werklik bestaan. Volgens hulle peiling het 59&nbsp;% van die wit respondente, 83&nbsp;% van die swart respondente en 84&nbsp;% van die Hispaniese respondente dit bevestig.<ref>{{cite web |work=American Mosaic Project |publisher=University of Minnesota |url=http://www.racialequitytools.org/resourcefiles/uminnesota.pdf |title=The Role of Prejudice and Discrimination in Americans' Explanations of Black Disadvantage and White Privilege |year=2006 |access-date=15 Junie 2010 |archive-date=27 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727194415/http://www.racialequitytools.org/resourcefiles/uminnesota.pdf}}</ref> ===21ste eeu=== Die begrip wit bevoorregting het in die vroeë 2010's deur [[sosiale media]] van die akademie na groter hoofstroombekendheid beweeg, veral in 2014 – die jaar waarin Black Lives Matter tot 'n groot beweging gevorm het en die woord "hashtag" self by die Merriam-Webster-woordeboek gevoeg is.<ref name="brydum"/> Brandt en Kizer bespreek in hulle artikel "From Street to Tweet" (2015) hoe die Amerikaanse publiek se persepsie van bevoorregting in die hoofstroomkultuur, wit bevoorregting ingesluit, deur sosiale media beïnvloed word.<ref name="brandt-kizer">{{cite book |last1=Brandt |first1=Jenn |last2=Kizer |first2=Sam |title=From Street to Tweet: Popular Culture and Feminist Activism |publisher=SensePublishers |isbn=978-94-6300-061-1 |pages=115-127 |doi=10.1007/978-94-6300-061-1_9 |chapter=From Street to Tweet |year=2015 |s2cid=155352216}}</ref> Hua Hsu, 'n professor in Engels aan Vassar College, begin sy resensie in ''The New Yorker'' van die [[MTV]]-film ''White People'' van 2015 met die stelling dat wit mense bewus geword het van hulle bevoorregting.<ref name="huahsu-ny">{{cite news |last1=Hsu |first1=Hua |title=The Trouble with "White People" |url=http://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/the-trouble-with-white-people |access-date=15 Februarie 2016 |magazine=The New Yorker |date=30 Julie 2015}}</ref> Hsu skryf dit toe aan geslagsverandering, wat hy as 'n newe-produk van die "[[Barack Obama|Obama]]-era" beskou.<ref name="huahsu-ny" /> Die dokumentêr ''White People'', vervaardig deur Jose Antonio Vargas, volg verskeie wit tieners wat hulle gedagtes en gevoelens oor wit bevoorregting voor die kamera uitspreek. Vargas voer 'n onderhoud met 'n wit kollegestudent, Katy, wat haar onvermoë om 'n studiebeurs te kry toeskryf aan omgekeerde rassisme teen wit mense; Vargas wys dan daarop dat wit studente "40&nbsp;% meer waarskynlik" verdienstelike befondsing ontvang.<ref name="amyzimmerman">{{cite news |last1=Zimmerman |first1=Amy |title='White People': MTV Takes On White Privilege |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/07/20/white-people-mtv-takes-on-white-privilege.html |access-date=16 Februarie 2016 |agency=The Daily Beast |date=20 Julie 2015}}</ref> In Januarie 2016 het die [[Hip-hop-musiek|hiphop]]groep Macklemore and Ryan Lewis "White Privilege II" vrygestel, 'n [[Enkelspeler|enkelsnit]] van hulle album ''This Unruly Mess I've Made'', waarin Macklemore rap dat hy en ander wit kunstenaars geweldig baat gevind het by die kulturele toe-eiening van swart kultuur, soos Iggy Azalea.<ref name="jagannathan">{{cite news |last1=Jagannathan |first1=Meera |title=Macklemore slams Miley Cyrus, Iggy Azalea for appropriating black culture, tackles racism and Black Lives Matter in new track 'White Privilege II' |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/macklemore-slams-miley-iggy-azalea-white-privilege-ii-article-1.2505788 |access-date=23 Januarie 2016 |agency=New York Daily News |date=22 Januarie 2016}}</ref> Volgens Fredrik deBoer is dit 'n gewilde neiging onder wit mense om hulle wit bevoorregting aanlyn te erken. DeBoer het hierdie praktyk gekritiseer omdat dit selfingenomenheid bevorder en geen werklike ongelykhede oplos nie.<ref>{{cite news |last1=deBoer |first1=Fredrik |title=Admitting that white privilege helps you is really just congratulating yourself |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/01/28/when-white-people-admit-white-privilege-theyre-really-just-congratulating-themselves/ |access-date=14 Februarie 2016 |newspaper=The Washington Post |date=28 Januarie 2016}}</ref> Michael J. Monahan voer aan dat die retoriek van bevoorregting "net soveel verberg as wat dit belig", en dat ons "beter gedien sou word deur te begin met 'n meer verfynde begrip van rassistiese onderdrukking as sistemies, en van individuele agente as wesenlik betrokke by daardie stelsel".<ref>Suarez, Cyndi (26 Maart 2019), [https://nonprofitquarterly.org/putting-privilege-in-perspective/ "Putting 'Privilege' in Perspective"], ''Non Profit Quarterly''.</ref><ref>Monahan, Michael J. (17 Maart 2014), [https://philarchive.org/archive/MONTCO-21v1 "The concept of privilege: a critical appraisal"], ''South African Journal of Philosophy''.</ref> Volgens die teorie van sogenaamde ''white adjacency'' (wit nabyheid) is sommige groepe nie-wit mense nouer met wit mense vereenselwig as ander, wat aan hulle 'n mate van wit bevoorregting verleen.<ref name="Arcia">{{cite book |last1=Tecun |first1=Arcia |url=https://books.google.com/books?id=I0iWEAAAQBAJ |title=Towards a Grammar of Race: In Aotearoa New Zealand |last2=Lopesi |first2=Lana |last3=Sankar |first3=Anisha |date=21 Oktober 2022 |publisher=Bridget Williams Books |isbn=978-1-990046-60-5 |page=4 |language=en}}</ref> ==Toepassing in die onderwysstelsel== Wit bevoorregting as begrip was invloedryk in multikulturele [[onderwys]], onderwyseropleiding, etniese en geslagstudies, [[sosiologie]], [[sielkunde]], [[politieke wetenskap]], Amerikanistiek en opleiding in [[maatskaplike werk]].<ref name="readings">{{cite book |editor-last1=Rothenberg |editor-first1=Paula S. |title=White Privilege: Essential Readings on the Other Side of Racism |edition=5de |publisher=Worth Publishers |year=2015 |isbn=978-1-4292-4220-2}}</ref><ref>{{cite journal |last=Gillespie |first=Diane |title=The pedagogical value of teaching white privilege through a case study |journal=Teaching Sociology |volume=31 |issue=4 |year=2003 |pages=469-477 |doi=10.2307/3211370 |jstor=3211370}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Abrams |first1=Laura S. |last2=Gibson |first2=Priscilla |title=Teaching notes: Reframing multicultural education: Teaching white privilege in the social work curriculum |journal=Journal of Social Work Education |volume=43 |issue=1 |year=2007 |pages=147-160 |doi=10.5175/JSWE.2007.200500529 |s2cid=145640470}}</ref><ref name="Privilege">{{cite journal |last1=Blum |first1=Lawrence |title='White Privilege': A Mild Critique |journal=Theory and Research in Education |volume=6 |issue=3 |year=2008 |pages=309-321 |doi=10.1177/1477878508095586 |s2cid=144471761}}</ref> ===Wit verdedigendheid=== Wit studente is soms afkerig van die idee van wit bevoorregting, 'n verskynsel wat as wit verdedigendheid bekend staan. Een verslag het opgemerk dat wit studente dikwels op klasbesprekings oor wit bevoorregting reageer met gedrag wat wissel van openlike vyandigheid tot 'n "muur van stilte".<ref name="Pence">{{cite journal |last=Pence |first=Dan J. |author2=Fields, J. Arthur |date=April 1999 |title=Teaching about Race and Ethnicity: Trying to Uncover White Privilege for a White Audience |journal=Teaching Sociology |volume=27 |issue=2 |pages=150-8 |issn=0092-055X |oclc=48950428 |doi=10.2307/1318701 |jstor=1318701}}</ref> 'n Paar studies onder 'n breër bevolking deur Branscombe ''et al.'' het bevind dat die stel van rassekwessies in terme van wit bevoorregting, eerder as in terme van die nadele wat nie-wittes ondervind, 'n groter mate van rassevooroordeel kan ontlok by wittes met hoër vlakke van rasse-identifikasie. Branscombe ''et al.'' toon dat die stel van rasseongelykheid in terme van die voorregte van wittes die vlakke van wit skuldgevoel onder wit respondente verhoog het. Dié met hoë rasse-identifikasie was meer geneig om antwoorde te gee wat met moderne rassistiese houdings ooreengestem het as dié met lae rasse-identifikasie.<ref name="Branscombe">{{cite journal |last=Branscombe |first=Nyla R. |author2=Schmitt, Michael T. |author3=Schiffhauer, Kristin |date=25 Augustus 2006 |title=Racial Attitudes in Response to Thoughts of White Privilege |journal=European Journal of Social Psychology |volume=37 |issue=2 |pages=203-15 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112771384/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |access-date=19 Julie 2008 |doi=10.1002/ejsp.348 |url-access=subscription}}</ref> Volgens die outeurs van die studies dui hierdie bevindings daarop dat die voorstelling van ongelykheid in terme van die nadele van 'n buitegroep lede van die bevoorregte groep in staat stel om die negatiewe implikasies van ongelykheid te vermy.<ref name="Powell">{{cite journal |last=Powell |first=Adam A. |author2=Branscombe, Nyla R. |author3=Schmitt, Michael T. |year=2005 |title=Inequality as Ingroup Privilege or Outgroup Disadvantage: The Impact of Group Focus on Collective Guilt and Interracial Attitudes |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |volume=31 |issue=4 |pages=508-21 |url=http://data.psych.udel.edu/abelcher/Shared%20Documents/6%20General%20Diversity%20Issues%20%2815%29/Powell.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522013408/http://data.psych.udel.edu/abelcher/Shared%20Documents/6%20General%20Diversity%20Issues%20%2815%29/Powell.pdf |archive-date=22 Mei 2013 |access-date=15 April 2013 |doi=10.1177/0146167204271713 |pmid=15743985 |s2cid=11601487}}</ref> 'n Eksperiment in 2019 het bevind dat studie oor wit bevoorregting nie empatie met minderhede verhoog het nie, en dat wit studente selfs empatie met minderhede verloor het. Een van die studie se outeurs het gesê dit toon hoe belangrik dit is om individuele verskille te erken wanneer daar oor wit bevoorregting onderrig word.<ref name="GreaterGood">{{cite news |last1=Jilani |first1=Zaid |title=What Happens When You Educate Liberals About White Privilege? |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/what_happens_when_you_educate_liberals_about_white_privilege |access-date=4 Junie 2019 |work=Greater Good |publisher=Greater Good Science Center |language=en}}</ref><ref name="Cooley2019">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Erin |last2=Brown-Iannuzzi |first2=Jazmin L. |last3=Lei |first3=Ryan F. |last4=Cipolli |first4=William |title=Complex intersections of race and class: Among social liberals, learning about White privilege reduces sympathy, increases blame, and decreases external attributions for White people struggling with poverty |journal=Journal of Experimental Psychology: General |volume=148 |issue=12 |pages=2218-2228 |date=29 April 2019 |doi=10.1037/xge0000605 |pmid=31033321 |s2cid=139104272}}</ref> Volgens Robin DiAngelo kan die rassespanning wat ontstaan wanneer wit bevoorregting uitgedaag word, 'n reeks verdedigende reaksies ontlok.<ref>{{Cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/anna-kegler/the-sugarcoated-language-of-white-fragility_b_10909350.html |title=The Sugarcoated Language Of White Fragility |last1=Kegler |first1=Anna |date=22 Julie 2016 |website=The Huffington Post |access-date=30 September 2016}}</ref><ref name="IJCP"/> Sommige wit mense reageer byvoorbeeld met afwysing, ontsteltenis of ander verdedigende reaksies wanneer hulle met rassekwessies oor wit bevoorregting gekonfronteer word, omdat hulle dalk voel dat hulle persoonlik by wit oppergesag betrek word.<ref name="Waldman18" /><ref name="Lopez17">{{cite news |last1=Lopez |first1=German |title=The Charlottesville protests are white fragility in action |url=https://www.vox.com/identities/2017/8/12/16138558/charlottesville-va-white-fragility |access-date=12 Oktober 2018 |work=Vox |date=12 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harmon |first1=Amy |title=Prove You're Not White: For an Article About Race-Verification on Reddit, I Had an Unusual Request |url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/reader-center/08insider-reddit-race-black-people-twitter-reporting.html |work=The New York Times |date=8 Oktober 2019}}</ref> DiAngelo skryf ook dat wit bevoorregting baie selde bespreek word, en dat ras dikwels omskryf word as iets wat net swart mense raak, met die uitsluiting van ander minderhede.<ref name="IJCP">{{cite journal |last=DiAngelo |first=Robin |title=White Fragility |journal=The International Journal of Critical Pedagogy |year=2011 |pages=54-70 |volume=3 |issue=3 |url=https://libjournal.uncg.edu/index.php/ijcp/article/download/249/116 |access-date=27 Maart 2015}}</ref> DiAngelo voer aan dat wit verdedigendheid nie irrasioneel is nie, maar dikwels gedryf word deur onderbewuste, soms selfs goedbedoelde, houdings teenoor rassisme.<ref name="Waldman18">{{cite news |last1=Waldman |first1=Katy |title=A Sociologist Examines the "White Fragility" That Prevents White Americans from Confronting Racism |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/a-sociologist-examines-the-white-fragility-that-prevents-white-americans-from-confronting-racism |access-date=12 Oktober 2018 |magazine=The New Yorker |date=23 Julie 2018}}</ref> DiAngelo se boek is gekritiseer omdat dit "selfvervullend" en "oorvereenvoudig" sou wees.<ref>{{Cite news |last=Lozada |first=Carlos |date=18 Junie 2020 |title=White fragility is real. But 'White Fragility' is flawed |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/18/white-fragility-is-real-white-fragility-is-flawed/ |access-date=18 Maart 2021}}</ref> Wit teenreaksie is beskryf as 'n moontlike reaksie op die maatskaplike ondersoek van wit bevoorregting, of op die vermeende werklike of hipotetiese verlies van daardie rassevoorreg.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/24/george-yancy-dear-white-america-philosopher-confront-racism |title=Is white America ready to confront its racism? Philosopher George Yancy says we need a 'crisis' |last=Blasdel |first=Alex |date=24 April 2018 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/04/24/author-discusses-new-book-how-americans-respond-discussions-race |title=Backlash |last=Jaschik |first=Scott |date=24 April 2018 |website=Inside Higher Ed}}</ref> Een studie dui daarop dat teenreaksie uit bedreigings vir wit bevoorregting voortspruit.<ref name="whitebacklash2015">{{cite journal |last=Smith |first=Terry |title=White Backlash in a Brown Country |journal=Valparaiso University Law Review |year=2015 |pages=89-132 |volume=50 |issue=1 |url=http://scholar.valpo.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2399&context=vulr |quote=Most importantly, voter suppression abets an addiction to white privilege—which is the source of white backlash—by advancing the idea that the voters who are prevented from accessing the polls were less worthy to vote in the first place.}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.businessinsider.com/donald-trumps-troubling-us-constituency-2015-9 |title=Trump is tapping into a troubling US constituency |first=Danielle |last=Allen |date=7 September 2015 |work=Business Insider}}</ref> George Yancy dui eweneens aan dat die teenreaksie 'n uiterste reaksie op die verlies van bevoorregting is.<ref>{{cite book |title=Backlash: What Happens When We Talk Honestly about Racism in America |first1=George |last1=Yancy |quote=The responses that I received, however, speak to something more extreme than just reactionary or unreceptive responses. Rather than "white fragility", these responses are ones that speak to deep forms of white world-making |date=2018 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-5381-0405-7 |page=50}}</ref> ==Wêreldwye perspektiewe== Wit bevoorregting werk verskillend op verskillende plekke. 'n Mens se wit vel sal nie op elke denkbare plek of in elke situasie 'n bate wees nie. Wit mense is ook 'n wêreldwye minderheid, en dit raak die ervarings wat hulle buite hulle tuisgebiede het. Tog beskryf sommige mense wat die term "wit bevoorregting" gebruik dit as 'n wêreldwye verskynsel wat uit die geskiedenis van kolonialisme deur wit Wes-Europeërs voortspruit. Een skrywer sê dat wit Amerikaanse mans byna oral in die wêreld bevoorreg is, al is baie lande nooit deur Wes-Europeërs gekoloniseer nie.<ref>Jacques, Martin (19 September 2003), "[https://www.theguardian.com/world/2003/sep/20/race.uk The global hierarchy of race: As the only racial group that never suffers systemic racism, whites are in denial about its impact]", ''[[The Guardian]]''.</ref><ref>{{cite journal |last1=Merryfield |first1=Merry M. |year=2000 |title=Why aren't teachers being prepared to teach for diversity, equity, and global interconnectedness? A study of lived experiences in the making of multicultural and global educators |journal=Teaching and Teacher Education |volume=16 |issue=4 |pages=429-443 |doi=10.1016/S0742-051X(00)00004-4 |quote=Although white, middle class Americans may experience outsider status as expatriates in another country, there are few places on the planet where white male Americans are not privileged through their language, relative wealth and global political power.}}</ref> In sommige weergawes hou wêreldwye wit bevoorregting verband met Amerikaanse uitsonderlikheid en hegemonie.<ref>Bush, Melanie E. L., "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/4acrawsa614.pdf White World Supremacy and the Creation of Nation: 'American Dream' or Global Nightmare?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228013350/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/4acrawsa614.pdf |date=28 Februarie 2015}}", ''ACRAWSA e-journal'' 6(1), 2010.</ref> ==Volgens land== ===Afrika=== ====Namibië==== Die [[apartheid]]stelsel in [[Namibië]] het die regsomgewing geskep om wit bevoorregting te vestig en in stand te hou. Die segregasie van volke het rassevoorregte bewaar en eenheidsnasiebou belemmer.<ref>{{cite book |title=Namibia: Conquest to Independence: Formation of a Nation |author=Godfrey Mwakikagile |date=2015 |isbn=978-9987-16-044-0 |publisher=New Africa Press |page=210 |quote=The Apartheid system preserved white privilege in a divided society, segregated and invented divergent ethnic cultures and truncated the growth of a common national identity. Thus, Namibia lacked any facilitating conditions for unitary nation building}}</ref> In die jare waarin oor Namibiese onafhanklikheid onderhandel is, het die land se administrasie, wat deur wit Namibiërs oorheers is, die mag behou. In 'n ontleding in ''[[The New York Times]]'' in 1981 het Joseph Lelyveld berig hoe maatreëls wat wit bevoorregting in die land sou uitdaag, ter syde gestel is, en hoe politici soos [[Dirk Mudge]], wat die beleid van rassevoorregte verontagsaam het, verkiesingsbedreigings van die swart meerderheid in die gesig gestaar het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1981/06/17/world/council-in-namibia-finds-whites-grip-still-strong.html |title=Council In Namibia Finds Whites' Grip Still Strong |author=Joseph Lelyveld |quote=The new ministers find they can only make suggestions to the bureaucrats and the Administrator General and that when these suggestions touch on sensitive areas of white privilege, they tend to be shelved. |date=17 Junie 1981 |work=The New York Times}}</ref> In 1988, twee jaar voor die land se onafhanklikheid, het [[Frene Ginwala]] gesê daar is 'n algemene weiering deur die wit vroue wat volgens Ginwala die wit bevoorregting van apartheid geniet het, om die onderdrukking van swart vroue in die land te erken.<ref>{{cite book |title=Women Journalists in Namibia's Liberation Struggle, 1985-1990 |author=Maria Mboono Nghidinwa |date=2008 |isbn=978-3-905758-07-8 |publisher=Basler Afrika Bibliographien |page=46 |quote=She further argues that due to the "white privilege" that white women enjoyed during apartheid Namibia, these white women generally also refused to acknowledge the oppression of black women and have generally failed to question their own status (Ginwala, 1988).}}</ref> Navorsing wat in 2008 in die ''Journal of Southern African Studies'' gepubliseer is, het ondersoek hoe wit bevoorregting van geslag tot geslag oorgedra word, met besondere klem op die nakomelinge van Duitse Namibiërs wat in die 1950's en 1960's aangekom het.<ref>{{Citation |title='With Hard Work and Determination You Can Make It Here': Narratives of Identity among German Immigrants in Post-Colonial Namibia |author=Heidi Armbruster |date=2008 |publisher=Taylor & Francis |location=Journal of Southern African Studies |edition=Volume 34 |pages=611-628 |quote=Silences, ambivalences, and contradictions at the narrative level reveal these generational cohorts to be slightly different, yet equally evasive about the problematic inheritance of white privilege.}}</ref> In 2010 het die ''Journal of Ethnic and Migration Studies'' wit bevoorregting in postkoloniale Namibië verder ontleed.<ref>{{Citation |title='Realising the Self and Developing the African': German Immigrants in Namibia |author=Heidi Armbruster |date=2010 |publisher=Journal of Ethnic and Migration Studies |edition=Volume 36 |pages=1229-1246 |quote=As Leonard (2010b) observes, since Western migrants in less developed countries enjoy certain privileges and status, the connotation of the word "expatriate" has evolved so that it now implies white privilege.}}</ref> ====Suid-Afrika==== Wit bevoorregting is in [[Suid-Afrika]] deur [[apartheid]] in die reg verskans. Apartheid is in 1948 geïnstitusionaliseer en het formeel tot in die vroeë 1990's geduur. Onder apartheid was rassevoorregte nie net maatskaplik betekenisvol nie – dit is burokraties gereguleer. Wette soos die [[Wet op Bevolkingsregistrasie]] van 1950 het maatstawwe daargestel om Suid-Afrikaners amptelik volgens ras te klassifiseer: wit, [[Indiese Suid-Afrikaners|Indiër]], [[Bruin mense|kleurling]] (gemeng) of swart.<ref>Deborah Posel, [https://www.jstor.org/stable/525576 "Race as Common Sense: Racial Classification in Twentieth-Century South Africa"], ''African Studies Review'' 44 (2), September 2001.</ref> Baie akademici sê "witheid" stem steeds ooreen met 'n stel maatskaplike voordele in Suid-Afrika, en verwys gewoonlik na hierdie voordele as "wit bevoorregting". Die stelsel van wit bevoorregting geld sowel vir die manier waarop 'n persoon deur ander behandel word as vir 'n stel gedrag, gevoelens en gedagtes wat aangeleer en versterk kan word. Hierdie elemente van "witheid" vestig maatskaplike status en waarborg voordele vir sommige mense sonder om regstreeks op velkleur of ander aspekte van 'n persoon se voorkoms te steun.<ref name="Vice"/> Wit bevoorregting in Suid-Afrika het kleinskaalse uitwerkings, soos voorkeurbehandeling in die openbaar vir mense wat wit lyk, en grootskaalse uitwerkings, soos die meer as vyfvoudige verskil in gemiddelde inkomste per kop tussen mense wat as wit of swart geïdentifiseer word.<ref>Matthews, Sally (12 September 2011), "[http://mg.co.za/article/2011-09-12-inherited-or-earned-advantage Inherited or earned advantage?]", ''Mail & Guardian''.</ref> "[[Afrikaners|Afrikanerwitheid]]" is ook beskryf as 'n gedeeltelik ondergeskikte identiteit, in verhouding tot die [[Britse Ryk]] en Boerehaat ('n soort vooroordeel teenoor Afrikaners), wat met die einde van apartheid verder in onguns geraak het.<ref>{{cite journal |last1=Steyn |first1=Melissa E. |year=2004 |title=Rehabilitating a whiteness disgraced: Afrikaner white talk in post-apartheid South Africa |journal=Communication Quarterly |volume=52 |issue=2 |pages=143-169 |doi=10.1080/01463370409370187 |s2cid=145673861}}</ref> Sommige vrees dat wit Suid-Afrikaners omgekeerde rassisme in die hande van die land se pas bemagtigde meerderheid ly.<ref>Vice, Samantha (2 September 2011), "[http://mg.co.za/article/2011-09-02-why-my-opinions-on-whiteness-touched-a-nerve/ Why my opinions on whiteness touched a nerve]", ''Mail & Guardian''.</ref> "Onbillike" rassediskriminasie word deur artikel 9 van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] verbied, en hierdie artikel laat ook toe dat wette gemaak word om onbillike diskriminasie aan te spreek. "Billike diskriminasie" word deur subartikel 5 geduld.<ref>{{cite web |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-2-bill-rights#9 |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 2: Bill of Rights |website=www.gov.za}}</ref> ===Asië=== ====Japan==== Volgens die Japannese sosioloog Itsuko Kamoro het wit mans in 2008 die "toppunt" van romantiese begeerlikheid vir jong Japannese vroue verteenwoordig.<ref name="o662">{{cite book |last=Debnár |first=M. |title=Migration, Whiteness, and Cosmopolitanism: Europeans in Japan |publisher=Palgrave Macmillan US |year=2016 |isbn=978-1-137-56149-7 |url=https://books.google.com/books?id=eloBDgAAQBAJ&pg=PA129 |access-date=20 Junie 2024 |page=129}}</ref> Baie skrywers het 'n wydverspreide fetisjering van wit mans deur Japannese vroue beskryf, en kulturele faktore binne [[Japan]] gee wit mans 'n soort "gegenderde wit bevoorregting" wat hulle in staat stel om maklik 'n romantiese maat te vind.<ref name="o662" /> Toe Japan in die vroeë 2000's ryker was, was baie Japannese vroue selfs bereid om 'n wit man wat minder as hulle verdien vir die huwelik te oorweeg. Dit het die hegemoniese manlikheid van wit mans in Japan weerspieël.<ref name="m797">{{cite book |last1=Fresnoza-Flot |first1=A. |last2=Liu-Farrer |first2=G. |title=Tangled Mobilities: Places, Affects, and Personhood Across Social Spheres in Asian Migration |publisher=Berghahn Books |year=2022 |isbn=978-1-80073-567-5 |url=https://books.google.com/books?id=P4VzEAAAQBAJ&pg=PA30 |access-date=20 Junie 2024 |page=30}}</ref> Dieselfde begeerlikheid word nie aan wit vroue in Japan toegeken nie; hulle word gestereotipeer as "mansagtig" of "luidrugtig" en daarom as onbegeerlik deur Japannese mans beskou.<ref name="o009">{{cite book |last=Seilhamer |first=M. F. |title=Gender, Neoliberalism and Distinction through Linguistic Capital: Taiwanese Narratives of Struggle and Strategy |publisher=Channel View Publications |year=2019 |isbn=978-1-78892-303-3 |url=https://books.google.com/books?id=tcaqDwAAQBAJ&pg=PT173 |access-date=20 Junie 2024 |page=173}}</ref> Wit Engelssprekendes is bevoorreg in hulle vermoë om werk as Engelsonderwysers by ''eikaiwa''-skole in Japan te kry, ongeag hulle vaardigheid in Japannees of hulle professionele kwalifikasies.<ref>{{cite book |title=The Handbook of Intercultural Discourse and Communication |editor1=Paulston, Christina Bratt |editor2=Scott F. Kiesling |editor3=Elizabeth S. Rangel |quote=The privilege that White native-speaking English teachers have in Japan, as Kelly describes by drawing on Lummis (1977), indexes institutional racism. By virtue of being a White speaker of English, even if not a native English speaker, one has the privilege of obtaining employment to teach ''eikaiwa'' [English conversation] without professional qualifications or an ability to speak Japanese. |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-6272-2 |page=98 |chapter=Critical Approaches to IDC}}</ref> ====Suid-Korea==== Wit bevoorregting is in [[Suid-Korea]] ontleed en is as wydverspreid in die [[Koreane|Koreaanse]] samelewing beskryf. Daar is opgemerk dat wit inwoners en toeriste besondere behandeling ontvang,<ref>{{cite book |author=Sharon H. Chang |title=Raising Mixed Race: Multiracial Asian Children in a Post-Racial World |chapter=Mirror and Exteriors: The Face of the Future |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-99946-6 |quote=In Asia, as in Asian America, negative associations with Blackness (of African descent and/for dark complexion) and positive associations with lightness and whiteness are incredibly pervasive. "Traveling through Asia," said a white father plainly, "there's a huge amount of white privilege."}}</ref> en veral wit Amerikaners is soms kultureel vereer.<ref>{{cite book |author=David C. Oh |title=Korean Diaspora across the World: Homeland in History, Memory, Imagination, Media, and Reality |chapter="I am Korean American" |date=2019 |page=182 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-9922-1 |quote=However, some group members expressed discontent with the premise of the post, asking "Why Koreans love white people so much? So many Koreans speak English in America ... Let's stop supporting white privilege".}}</ref> Professor Helene K. Lee het opgemerk dat gemengde wit en Koreaanse afkoms – of spesifiek die fisiese voorkoms daarvan – aan 'n tweerassige individu wit bevoorregting in die land kan verleen.<ref>{{cite book |author=Helene K. Lee |title=Between Foreign and Family |chapter=Of "Kings" and "Lepers" |date=2017 |page=78 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-8613-7 |quote=Even as he emphatically refuses it, Sae Il's biracial appearance may actually grant him white privilege in Seoul.}}</ref> In 2009 het die skrywer Jane Jeong Trenka geskryf dat dit vir haar, as aangenome kind van 'n wit gesin in die Verenigde State, makliker was om die werking daarvan in die Koreaanse kultuur te herken.<ref>{{cite book |author=Jane Jeong Trenka |title=Fugitive Visions: An Adoptee's Return to Korea |date=2009 |page=148 |publisher=Graywolf Press |isbn=978-1-55597-529-6 |quote=To adoptees, what is Western is always easier to see – Baskin-Robbins, Krispy Kreme, the American military, the English language, the fetishists so much more visible and happy here because everyone want to be loved, even if they have to use their white privilege to get it.}}</ref> Die kultuur van die Amerikaanse militêre kampdorpe in Suid-Korea, 'n oorblyfsel van die [[Korea-oorlog]], is bestudeer as 'n omgewing vir wit bevoorregting en as 'n vererging van die rasseskeiding tussen wit Amerikaanse en [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] soldate op die basisse sowel as met plaaslike Koreane.<ref>{{citation |title=Journal of Transnational American Studies |chapter=Black and Korean: Racialized Development and the Korean American Subject in Korean/American Fiction |date=2013 |location=University of California, Santa Barbara |author=Lim, Jeehyun |publisher=California Digital Library |quote=Whereas such an understanding of Asians as fundamentally foreign yet unthreatening to white privilege permeates the racialization of Asians in the US, the racial dynamics of the camptown in Korea establishes a clear distinction between Koreans and white Americans while blurring that between Koreans and black Americans.}}</ref> ===Noord-Amerika=== ====Kanada==== In 2014 het die Elementary Teachers' Federation of [[Ontario]] mediadekking gekry toe dit 'n werkswinkel vir opvoeders openbaar geadverteer het oor metodes om leerlinge oor wit bevoorregting te onderrig. "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack" het een van sy mees aanbevole onderrighulpmiddels geword.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/how-legos-helped-build-a-classroom-lesson-on-white-privilege/article36610854/ |title=How Legos helped build a classroom lesson on white privilege |first=Dakshana |last=Bascaramurty |date=16 Oktober 2017 |work=The Globe and Mail}}</ref> Tydens die burgemeestersverkiesing in [[Toronto]] in 2014 het die destydse kandidaat John Tory die bestaan van wit bevoorregting in 'n debat ontken.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/what-is-white-privilege-1.2852643 |title=What is white privilege? |quote=During the municipal election campaign, John Tory, who takes office next week as mayor of Toronto, was asked bluntly: "Does white privilege exist?" Tory's response was, "White privilege? No, I don't know that it does." |date=27 November 2014 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.vice.com/en/article/outrage-frustration-and-roasting-at-ontarios-first-anti-racism-public-meeting/ |title=Outrage, Frustration, and Roasting at Ontario's First Anti-Racism Public Meeting |first=Eternity |last=Martis |date=15 Julie 2016 |publisher=Vice Media}}</ref> In 2019 het die Canadian Federation for the Humanities and Social Sciences 'n man vir drie jaar van sy jaarvergadering geskors omdat hy 'n swart Kanadese akademikus op grond van ras geprofileer het. Die federasie het gesê dit vereis dat die oortreder moet toon dat hy stappe gedoen het om sy bewustheid van wit bevoorregting te verhoog voordat hy enige toekomstige kongres sal mag bywoon.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/british-columbia/article-man-suspended-from-meetings-for-racial-profiling-of-black-scholar-at/ |title=Man suspended from meetings for racial profiling of black scholar at University of British Columbia humanities congress |first=Michael |last=Tutton |date=29 Augustus 2019 |work=The Globe and Mail}}</ref> Later in dieselfde jaar het 'n voormalige grootkaptein van die Eerste Nasies in [[Manitoba]] gesê dat baie inheemse Kanadese die Kanadese hofstelsel beskou as diskriminerend teenoor hulle onder die struktuur van witvelbevoorregting.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/supreme-court-winnipeg-1.5291278 |title=Supreme Court hears cases in Winnipeg this week in historic first |first=Karen |last=Pauls |date=23 September 2019 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> Die joernalis Gary Mason het voorgestel dat die verskynsel in die kultuur van studentebroederskappe en -susterskappe in [[Kanada]] ingebed is.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/british-columbia/article-is-it-time-we-said-goodbye-to-fraternities/ |title=Is it time we said goodbye to fraternities? |first=Gary |last=Mason |date=4 Oktober 2019 |work=The Globe and Mail}}</ref> ====Verenigde State==== Sommige akademici skryf wit bevoorregting, wat hulle as informele rassisme beskryf, toe aan die formele rassisme (naamlik [[slawerny]] gevolg deur die [[Jim Crow-wette]]) wat vir 'n groot deel van die Amerikaanse geskiedenis bestaan het.<ref>Williams, ''Constraint of Race'' (2004).</ref> In haar boek ''Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America'' skryf Stephanie M. Wildman dat baie Amerikaners wat 'n verdienstegebaseerde, raslose wêreldbeskouing voorstaan, nie die stelsels van bevoorregting erken wat hulle bevoordeel het nie. Baie Amerikaners steun byvoorbeeld op 'n maatskaplike of finansiële [[erfenis]] van vorige geslagte, 'n erfenis wat onwaarskynlik is as 'n mens se voorouers slawe was.<ref name="Wildman">{{cite book |last=Wildman |first=Stephanie M. |author2=Armstrong, Margalynne |author3=Davis, Adrienne D. |author4=Grillo, Trina |title=Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America |publisher=NYU Press |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-8147-9303-9 |url=https://archive.org/details/privilegereveale00wild |url-access=registration |access-date=19 Julie 2008}}</ref> Wittes is soms geleenthede en voordele gegun wat vir ander onbeskikbaar was. In die middel van die 20ste eeu het die regering wit huiseienaarskap deur die Federal Housing Administration gesubsidieer, maar nie huiseienaarskap deur minderhede nie.<ref name="Massey">{{cite book |last=Massey |first=Douglas |author2=Denton, Nancy |title=American Apartheid: Segregation and the Making of the Underclass |publisher=Harvard University Press |date=15 Januarie 1998 |isbn=978-0-674-01821-1}}</ref> Sommige sosiale wetenskaplikes stel ook voor dat die historiese prosesse van voorstedelike uitbreiding en desentralisasie voorbeelde van wit bevoorregting is wat tot hedendaagse patrone van omgewingsrassisme bygedra het.<ref name="Pulido">{{cite journal |last=Pulido |first=Laura |date=Maart 2000 |title=Rethinking Environmental Racism: White Privilege and Urban Development in Southern California |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=90 |issue=1 |pages=12-40 |issn=0004-5608 |url=https://docs.wixstatic.com/ugd/d5c05a_6d6995e3507140cebbb3b29bc62f40bb.pdf |access-date=22 Desember 2017 |doi=10.1111/0004-5608.00182 |jstor=1515377 |bibcode=2000AAAG...90...12P |hdl=10214/1833 |s2cid=38036883 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Boston Protester White Privilege.jpg|thumb|upright|'n Betoger hou 'n plakkaat by 'n Black Lives Matter-betoging op.]] In Blum se ontleding van die onderliggende struktuur van wit bevoorregting is "gespaarde ongeregtigheid" wanneer 'n persoon van kleur onregverdige behandeling ondergaan en 'n wit persoon nie. Sy voorbeeld hiervan is wanneer "'n swart persoon sonder gegronde rede deur die polisie voorgekeer word maar 'n wit persoon nie".<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Hy identifiseer "onregverdige verryking"-voorregte as dié waar wittes die ongeregtigheid van 'n situasie gespaar bly en op hulle beurt by die ongeregtigheid teenoor ander baat vind. Byvoorbeeld: "as die polisie te veel daarop ingestel is om swart wetsoortreders te soek, is hulle dalk minder waaksaam teenoor wit oortreders, wat 'n onregverdige verrykingsvoordeel gee aan wittes wat wel die wet oortree maar om hierdie rede vrykom."<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Blum beskryf "nie-ongeregtigheidsverwante" voorregte as dié wat nie met ongeregtighede teenoor mense van kleur verband hou nie, maar wat betrekking het op 'n meerderheidsgroep se voordele bo 'n minderheidsgroep. Dié wat in die meerderheid is, gewoonlik wit mense, verkry "onverdiende voorregte wat nie op ongeregtigheid gegrond is nie".<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Volgens Blum is werkplekkulture geneig om gedeeltelik etnokultureel van aard te wees, sodat lede van sommige etniese of rassegroepe hulle gemakliker daarin vind as ander.<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} =====Welvaart===== Volgens Roderick Harrison is "welvaart 'n maatstaf van kumulatiewe voordeel of nadeel", en "die feit dat swart en Hispaniese welvaart 'n breukdeel van wit welvaart is, weerspieël ook 'n geskiedenis van diskriminasie".<ref>"[https://www.nytimes.com/2004/10/18/national/18wealth.html Study Says White Families' Wealth Advantage Has Grown]", ''The New York Times'', 18 Oktober 2004.</ref> Wittes het histories meer geleenthede gehad om [[rykdom|welvaart]] op te bou.<ref name="wealth">{{cite book |first1=Melvin L. |last1=Oliver |author2=Thomas M. Shapiro |title=Black Wealth, White Wealth: A New Perspective on Racial Inequality |url=https://books.google.com/books?id=4ksJuX02DNwC&pg=PT53 |year=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-95167-8 |pages=53-4}}</ref> Sommige van die instellings vir welvaartskepping onder Amerikaanse burgers was uitsluitlik vir wittes oop.<ref name="wealth"/> Soortgelyke verskille het gegeld vir die Social Security Act (wat landbou- en huiswerkers uitgesluit het, sektore waarin die meeste swart werkers destyds was),<ref>Ira Katznelson, ''[https://books.google.com/books?id=cfhneJPcD38C&pg=PA43 When Affirmative Action Was White]'', p. 43.</ref> vergoeding vir militêre offisiere, en die onderwysvoordele wat ná die Tweede Wêreldoorlog aan terugkerende soldate gebied is.<ref>Katznelson, ''[https://books.google.com/books?id=cfhneJPcD38C&pg=PA114 When Affirmative Action Was White]'', p. 114.</ref> Thomas Shapiro, professor in reg en maatskaplike beleid aan die Brandeis-universiteit, wat die verskynsel ontleed het, sê: "Die welvaartsgaping is nie net 'n verhaal van verdienste en prestasie nie, dis ook 'n verhaal van die historiese nalatenskap van ras in die Verenigde State."<ref>{{cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna15704759 |title=Census Report: Broad Racial Disparities Persist |date=14 November 2006 |publisher=NBC News |access-date=19 Julie 2008}}</ref> Formele [[diskriminasie]] in die Verenigde State het oor die afgelope dekades afgeneem; die ongelykheid in welvaart tussen rassegroepe duur egter voort.<ref name="wealth"/> George Lipsitz voer aan dat wit Amerikaners gemiddeld voortdurend voordele opbou omdat welgestelde wittes hulle welvaart in die vorm van erfporsies en transformerende bates (geërfde welvaart wat 'n gesin bo hulle eie prestasies lig) kon oordra.<ref name="possessive"/>{{rp|107-8}} Reeds bestaande verskille in welvaart word vererger deur belastingbeleid wat belegging bo loon beloon, verbande subsidieer en privaatsektorontwikkelaars subsidieer.<ref name="Lipsitz">{{cite journal |last=Lipsitz |first=George |date=September 1995 |title=The Possessive Investment in Whiteness: Racialized Social Democracy and the "White" Problem in American Studies |journal=American Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=369-87 |doi=10.2307/2713291 |jstor=2713291 |s2cid=147180034}}</ref> Thomas Shapiro het geskryf dat welvaart van geslag tot geslag oorgedra word, wat wittes 'n beter "vertrekpunt" in die lewe gee as ander rasse. Volgens Shapiro ontvang baie wittes finansiële hulp van hulle ouers wat hulle in staat stel om bo hulle inkomste te leef. Dit stel hulle weer in staat om huise en groot bates te koop wat help om welvaart op te bou. Aangesien huise in wit woonbuurte vinniger in waarde styg, is dit onwaarskynlik dat selfs Afro-Amerikaners wat hulle "vertrekpunt" kan oorkom, welvaart so vinnig soos wittes sal opbou. Shapiro voer aan dat dit 'n voortdurende kringloop is waaruit wittes deurgaans voordeel trek.<ref name="Shapiro">{{cite book |first=Thomas M. |last=Shapiro |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-518138-8 |date=12 Desember 2003 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap}}</ref> Hierdie voordele het ook uitwerkings op skoolonderrig en ander lewensgeleenthede.<ref name="possessive"/>{{rp|32-3}} =====Indiensneming en ekonomie===== [[Lêer:US gender pay gap, by sex, race-ethnicity-2009.png|thumb|upright=1.5|Mediaan weeklikse verdienste van voltydse loon- en salariswerkers volgens geslag, ras en etnisiteit, Verenigde State, 2009<ref name="bls2009">U.S. Bureau of Labor Statistics, [http://www.bls.gov/cps/cpswom2009.pdf ''Highlights of Women's Earnings in 2009'']. Verslag 1025, Junie 2010.</ref>]] Gerassifiseerde indiensnemingsnetwerke kan wittes bevoordeel ten koste van nie-wit minderhede.<ref name="Royster">{{cite book |first=Deirdre A. |last=Royster |title=Race and the Invisible Hand |url=https://archive.org/details/raceinvisiblehan00deir |url-access=registration |location=Los Angeles |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23951-7 |year=2003}}</ref> Asiatiese Amerikaners, byvoorbeeld, styg selde tot hoë poste in die werkplek, hoewel hulle as 'n "modelminderheid" geprys word: slegs agt van die Fortune 500-maatskappye het Asiaties-Amerikaanse hoof uitvoerende beamptes, wat 1,6&nbsp;% van dié poste uitmaak terwyl Asiatiese Amerikaners 4,8&nbsp;% van die bevolking is.<ref name="DiversityInc">{{citation |url=http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |title=Asian Americans In Leadership: The Invisible Minority |author=Edna Chun |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308170848/http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |archive-date=8 Maart 2015}}</ref> In 'n studie wat in 2003 gepubliseer is, het die sosioloog Deirdre A. Royster swart en wit mans wat dieselfde skool met dieselfde vaardighede voltooi het, vergelyk. Sy het bevind dat wit gegradueerdes meer dikwels in geskoolde ambagte gewerk het, meer verdien het, hoërstatusposte beklee het, meer bevorderings ontvang het en korter tydperke van [[werkloosheid]] beleef het. Aangesien alle ander faktore soortgelyk was, is die verskille in indiensnemingservarings aan ras toegeskryf. Royster het tot die gevolgtrekking gekom dat die vernaamste oorsaak van hierdie rasseverskille [[sosiale netwerk]]e was. Die begrip "wie jy ken" het vir hierdie gegradueerdes net so belangrik gelyk soos "wat jy weet". Volgens die kenmerkendheidsteorie, voorgestel deur professor Ajay Mehra van die Universiteit van Kentucky en sy kollegas, vereenselwig mense hulle met ander mense wat eienskappe deel wat andersins skaars in hulle omgewing is: vroue vereenselwig hulle meer met vroue, wittes met ander wittes. Mehra bevind daarom dat wit mans weens hulle getalle geneig is om baie sentraal in hulle sosiale netwerke te wees.<ref>{{cite book |editor1-last=Karsten |editor1-first=Margaret Foegen |title=Gender, Race, and Ethnicity in the Workplace: Organizational practices and individual strategies for women and minorities |date=2006 |publisher=Praeger |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-98805-0 |page=120 |edition=1ste |url=https://books.google.com/books?id=3OHETydthM0C&q=white%20males%20social%20network&pg=PA120}}</ref> Royster sê dat hierdie hulp, wat buite verhouding tot wittes beskikbaar is, 'n voordeel is wat swart mans dikwels in die werksektor benadeel. Volgens Royster "gee hierdie ideologieë 'n hedendaagse doodsteek aan werkersklas-swart mans se kanse om 'n vastrapplek in die tradisionele ambagte te kry".<ref name="Royster" /> Ander navorsing toon dat daar 'n korrelasie is tussen 'n persoon se naam en die waarskynlikheid dat hy of sy teruggebel word vir 'n werksonderhoud. Marianne Bertrand en Sendhil Mullainathan het in 'n veldeksperiment in Boston en Chicago bevind dat mense met "wit klinkende" name 50&nbsp;% meer waarskynlik teruggebel word as mense met "swart klinkende" name, ondanks gelyke gehalte van die curriculum vitae tussen die twee rassegroepe.<ref name="Bertrand">{{cite journal |last=Bertrand |first=Marianne |author2=Mullainathan, Sendhil |date=September 2004 |title=Are Emily and Greg More Employable Than Lakisha and Jamal? A Field Experiment in Labor Market Discrimination |journal=American Economic Review |volume=94 |issue=4 |pages=991-1013 |doi=10.1257/0002828042002561}}</ref> Wit Amerikaners se aansoeke om sakelenings word meer waarskynlik goedgekeur as dié van swart Amerikaners, selfs wanneer ander faktore soos kredietrekords vergelykbaar is.<ref name="Bates">{{cite book |last=Bates |first=Timothy |author2=Austin Turner, Margery |title=Minority Business Development: Identification and Measurement of Discriminatory Barriers |editor=Fix, Michael E. |editor2=Austin Turner, Margery |publisher=Urban Institute |location=Washington, D.C. |date=Maart 1998 |series=A National Report Card on Discrimination in America: The Role of Testing |chapter=5 |isbn=978-0-87766-696-7 |chapter-url=http://www.urban.org/url.cfm?ID=308024 |access-date=18 Julie 2008 |page=104}}</ref> Swart en Latino-gegradueerdes is minder waarskynlik as wit gegradueerdes om in 'n bestuurspos te beland, selfs wanneer ander faktore soos ouderdom, ervaring en akademiese rekords soortgelyk is.<ref name="Williams">Williams, ''Constraint of Race'' (2004), p. 359, fig. 7.1.</ref><ref>{{cite news |title=Income Gaps Persist Among Races |last=Hartnett |first=William M. |date=20 Oktober 2003 |newspaper=Palm Beach Post}}</ref><ref name="Mason">{{cite journal |last=Mason |first=Patrick L. |date=Mei-Junie 1998 |title=Race, Cognitive Ability, and Wage Inequality |journal=Challenge |volume=41 |issue=3 |pages=62-81 |issn=1077-193X |url=https://findarticles.com/p/articles/mi_m1093/is_n3_v41/ai_20809842/print |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008111512/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1093/is_n3_v41/ai_20809842/print |url-status=usurped |archive-date=8 Oktober 2008 |access-date=18 Julie 2008}}</ref> Cheryl Harris verbind witheid aan die idee van "gerassifiseerde bevoorregting" in die artikel "Whiteness as Property": sy beskryf dit as "'n soort status waarin wit rasse-identiteit die grondslag gevorm het vir die toekenning van maatskaplike voordele, sowel privaat as openbaar".<ref>{{cite journal |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |year=1998 |first=Cheryl |last=Harris |volume=106 |issue=8 |pages=1707-1791 |doi=10.2307/1341787 |jstor=1341787 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID927850_code109222.pdf?abstractid=927850&mirid=1&type=2}}</ref> Daniel A. Farber en Suzanna Sherry voer aan dat die aandeel Jode en Asiate wat suksesvol is in verhouding tot die wit manlike bevolking 'n onoplosbare raaisel inhou vir voorstanders van wat hulle "radikale multikulturalisme" noem, wat volgens hulle die rol van geslag en ras in die Amerikaanse samelewing oorbeklemtoon.<ref>{{cite book |first1=Daniel A. |last1=Farber |last2=Sherry |first2=Suzanna |title=Beyond All Reason: The Radical Assault on Truth in American Law |date=1997 |publisher=Oxford University Press |pages=57-58 |isbn=978-0-19-510717-3 |language=en |url=https://archive.org/details/beyondallreasonr00farb}}</ref> =====Behuising===== Diskriminasie in behuisingsbeleid is in 1934 geformaliseer onder die Federal Housing Act, wat staatskrediet aan private lenings vir huiskopers verskaf het.<ref name="possessive"/>{{rp|5}} Ingevolge die wet het die Federal Housing Agency die bevoegdheid gehad om al die geld na wit huiskopers eerder as na minderhede te kanaliseer.<ref name="possessive"/>{{rp|5}} Die FHA het ná die Tweede Wêreldoorlog ook geld weg van binnestedelike buurte gekanaliseer en dit eerder in die hande geplaas van wit huiskopers wat na gesegregeerde voorstede sou trek.<ref>{{cite book |first=Paula S. |last=Rothenberg |year=2005 |title=White Privilege |location=New York |publisher=Worth Publishers |isbn=978-0-7167-8733-4}}</ref> Hierdie en ander praktyke het houdings van segregasie en ongelykheid versterk. Die "grootste enkele bron van welvaart" vir wit Amerikaners is die waardestyging van hulle eie woonhuise. Die gesinswelvaart wat so opgebou word, is die belangrikste bydrae tot die welvaartsverskil tussen swart en wit Amerikaners.<ref name="possessive">{{cite book |first=George |last=Lipsitz |title=The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit from Identity Politics, Revised and Expanded Edition |url=https://books.google.com/books?id=PIqUajTEfk0C |date=21 Augustus 2009 |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-59213-495-3 |pages=32-3}}</ref>{{rp|32-33}} Daar word gesê dat voortgesette diskriminasie in die verbandbedryf hierdie ongelykheid bestendig – nie net vir swart huiseienaars wat hoër verbandkoerse as hulle wit eweknieë betaal nie, maar ook vir dié wat deur hierdie faktore heeltemal uit die behuisingsmark gesluit word en dus uitgesluit word van die finansiële voordele van sowel kapitaalgroei as die belastingaftrekkings wat met huiseienaarskap gepaard gaan.<ref name="possessive"/>{{rp|32-3}} Brown, Carnoy en Oppenheimer skryf in ''Whitewashing Race: The Myth of a Color-Blind Society'' dat die finansiële ongelykhede wat deur diskriminerende behuisingspraktyke geskep is, ook 'n voortdurende uitwerking op jong swart gesinne het, aangesien die netto waarde van 'n mens se ouers die beste voorspeller van 'n mens se eie netto waarde is, sodat diskriminerende finansiële beleid van die verlede tot rasseverwante finansiële ongelykhede van vandag bydra.<ref name="whitewashing">{{cite book |first1=Michael K. |last1=Brown |author2=Martin Carnoy |author3=David B. Oppenheimer |title=Whitewashing Race: The Myth of a Color-Blind Society |url=https://books.google.com/books?id=_EwuLgYWeYMC&pg=PA79 |date=18 September 2003 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93875-5 |page=79}}</ref> Daar word byvoorbeeld gesê dat wittes selfs wanneer daar vir inkomste gekontroleer word, aansienlik meer welvaart as swartes het, en dat hierdie huidige feit gedeeltelik toegeskryf kan word aan federale finansiële beleid van die verlede wat wittes bo swartes bevoordeel het.<ref name="whitewashing"/> =====Onderwys===== Akademiese en maatskaplike idees oor ras was geneig om uitsluitlik op die nadele wat rasseminderhede ly te fokus, en die voordelige uitwerkings wat wittes toeval, oor die hoof te sien.<ref name="Lucal">{{cite journal |last=Lucal |first=Betsy |date=Julie 1996 |title=Oppression and Privilege: Toward a Relational Conceptualization of Race |journal=Teaching Sociology |volume=24 |issue=3 |pages=245-55 |issn=0092-055X |oclc=48950428 |doi=10.2307/1318739 |jstor=1318739 |s2cid=51912528}}</ref><ref name="Harris">{{cite journal |first=Cheryl I. |last=Harris |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |volume=106 |issue=8 |pages=1709-95 |date=Junie 1993 |doi=10.2307/1341787 |jstor=1341787 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID927850_code109222.pdf?abstractid=927850&mirid=1&type=2}}</ref><ref>{{cite book |last=Lipsitz |first=George |title=The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit From Identity Politics |year=2006 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia, Pennsylvanië |isbn=978-1-59213-493-9 |url=https://books.google.com/books?id=PIqUajTEfk0C}}</ref> Volgens Stephanie Wildman en Ruth Olson het onderwysbeleid in die Verenigde State bygedra tot die skepping en versterking van wit bevoorregting.<ref>Wildman, Stephanie M., [https://law.wustl.edu/journal/18/p245Wildmanbookpages.pdf "The Persistence of White Privilege"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605103641/https://law.wustl.edu/journal/18/p245Wildmanbookpages.pdf |date=5 Junie 2011}}, 18 Maart 2010.</ref><ref name="White">Olson, Ruth, "White Privilege in Schools", in ''Beyond Heroes and Holidays'', red. Enid Lee, Teaching for Change, 1998.</ref> Wildman sê dat selfs skole wat geïntegreerd lyk, leerlinge dikwels op grond van vermoëns skei. Dit kan wit leerlinge se aanvanklike opvoedkundige voorsprong vergroot en die "ongelyke klaskamerervaring van Afro-Amerikaanse leerlinge" en minderhede versterk.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Shapiro |year=2004 |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=144 |isbn=978-0-19-518138-8 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap/page/144}}</ref> Williams en Rivers (1972b) het getoon dat toetsinstruksies in Standaardengels die swart kind benadeel het, en dat die kind se prestasie in die toetse aansienlik verbeter as die taal van die toets in bekende terme gestel word sonder opleiding of afrigting.<ref>Williams, R. L. en Rivers, L. W. (1972b). ''The use of standard and nonstandard English in testing black children.'' Voorgedra by die jaarvergadering van die American Psychological Association.</ref> Volgens Cazden behoort 'n kind se taalontwikkeling beoordeel te word aan die hand van sy vordering ten opsigte van die norme vir sy besondere spraakgemeenskap.<ref>Cazden, C. B. (1966). [http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED011325.pdf ''Subcultural Differences in Child Language: An Inter-disciplinary Review'']. ''Merrill-Palmer Quarterly'', 1966, 12, pp. 185-214.</ref> Ander studies wat sinsherhalingstake gebruik het, het bevind dat wit proefpersone in sowel graad 3 as graad 5 Standaardengelse sinne aansienlik akkurater herhaal het as swart proefpersone, terwyl swart proefpersone nie-standaard Engelse sinne aansienlik akkurater herhaal het as wit proefpersone.<ref name="Marwit">{{cite journal |last=Marwit |first=Samuel J. |author2=Walker, Elaine F. |author3=Marwit, Karen L. |date=Desember 1977 |title=Reliability of Standard English Differences among Black and White Children at Second, Fourth, and Seventh Grades |journal=Child Development |volume=48 |issue=4 |pages=1739-42 |doi=10.2307/1128548 |jstor=1128548}}</ref> Volgens Janet E. Helms is tradisionele sielkundige en akademiese assessering gegrond op vaardighede wat as belangrik beskou word binne die wit, Westerse middelklaskultuur, maar wat dalk nie binne die Afro-Amerikaanse kultuur op die voorgrond is of waardeer word nie.<ref>Helms, J. E. (1997). "The triple quandary of race, culture, and social class in standardized cognitive ability testing". In D. P. Flanagan, J. L. Genshaft en P. L. Harrison (reds.), ''Contemporary Intellectual Assessment: Theories, Tests, and Issues'' (pp. 517-532). New York: Guilford Press.</ref><ref>{{cite journal |last1=Helms |first1=J. E. |year=1992 |title=Why is there no study of cultural equivalence in standardized cognitive ability testing? |journal=American Psychologist |volume=47 |issue=9 |pages=1083-1101 |doi=10.1037/0003-066X.47.9.1083}}</ref> Wanneer toetse se stimuli kultureel meer toepaslik op die ervarings van Afro-Amerikaners is, verbeter hulle prestasie.<ref>Hayles, V. R. (1991). "African American Strengths: a survey of empirical findings". In R. L. Jones (red.), ''Black Psychology'' (3de uitg., pp. 379-400). Berkeley, Kalifornië: Cobb & Henry Publishers.</ref> Kritici van die begrip wit bevoorregting sê dat leerlinge se akademiese vordering in skoolonderwys gemeet word aan landwye gestandaardiseerde toetse wat nasionale standaarde weerspieël.<ref>{{cite news |title=Common set of school standards to be proposed |first=Nick |last=Anderson |newspaper=The Washington Post |page=A1 |date=10 Maart 2010}}</ref><ref>Vergelyk egter {{cite web |url=http://www.fairtest.org/joint%20statement%20civil%20rights%20grps%2010-21-04.html |title=Joint Organizational Statement on No Child Left Behind (NCLB) Act |date=21 Oktober 2004 |access-date=3 Januarie 2008 |archive-date=14 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014063412/http://fairtest.org/joint%20statement%20civil%20rights%20grps%2010-21-04.html}}</ref> Afro-Amerikaners word buite verhouding na spesiale onderwysklasse in hulle skole gestuur en word as ontwrigtend of as lyers aan 'n leergestremdheid geïdentifiseer. Hierdie leerlinge word vir die grootste deel van die skooldag afgesonder, deur ongesertifiseerde onderwysers onderrig, en ontvang nie hoërskooldiplomas nie. Wanda Blanchett het gesê dat wit leerlinge deurgaans bevoorregte interaksies met die spesiale onderwysstelsel het, wat aan "nie-normale" wittes die hulpbronne verskaf wat hulle nodig het om by die hoofstroom wit onderwysstruktuur baat te vind.<ref>{{cite journal |last1=Blanchett |first1=Wanda J. |year=2006 |title=Disproportionate Representation of African American Students in Special Education: Acknowledging the Role of White Privilege and Racism |journal=Educational Researcher |volume=35 |issue=24 |page=2006 |doi=10.3102/0013189X035006024 |s2cid=145514632}}</ref> Die Amerikaanse behuisingsmark het histories teen swart Amerikaners gediskrimineer deur praktyke soos [[rooilyn]]trekkery.<ref name="rothenberg2008">{{cite book |last1=Rothenberg |first1=Paula S. |title=White Privilege |date=2008 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4292-0660-0 |pages=75-85 |url=https://books.google.com/books?id=hSwJKwwjVl0C&pg=PA77 |language=en}}</ref> Aangesien huiseienaarskap een van die winsgewendste bronne van welvaart in die Verenigde State is, met huiswaardes wat sedert die 1990's teen 'n buitengewone tempo gestyg het, het dit 'n groot bron van geslagswelvaart aan 'n beduidende aantal swart Amerikaners ontsê. Dit het gevolge wat veel verder as persoonlike welvaart strek: dit raak ook die gehalte van swart woonbuurte en swart skole.<ref name="rothenberg2008" /><ref>{{cite book |last1=National Center for Education Statistics |title=The Condition of Education 2000 |date=2000 |publisher=U.S. Government Printing Office |location=Washington, D.C. |page=102 |url=http://nces.ed.gov/pubs2000/2000062.pdf |access-date=15 Julie 2014}}</ref><ref>{{cite journal |first=Erin E. |last=Kelly |year=1995 |title=All Students Are Not Created Equal: The Inequitable Combination of Property Tax-Based School Finance Systems and Local Control |journal=Duke Law Journal |volume=45 |issue=2 |pages=397-435 |doi=10.2307/1372907 |jstor=1372907 |url=https://scholarship.law.duke.edu/dlj/vol45/iss2/3 |url-access=subscription}}</ref> Die oorgrote meerderheid skole wat as deel van distriksverantwoordingspogings op akademiese proef geplaas word, is oorwegend Afro-Amerikaans en laeinkomste.<ref>Diamond, John B., en James P. Spillane (2004), "High Stakes Accountability in Urban Elementary Schools: Challenging or Reproducing Inequality?", ''Teachers College Record'', 106(6), 1140-1171.</ref> Ongelykhede in welvaart en behuising gee 'n groter aandeel wit ouers die keuse om na beter skooldistrikte te trek of om hulle kinders in privaatskole te plaas as hulle nie van die buurt se skole hou nie.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Shapiro |year=2004 |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=157 |isbn=978-0-19-518138-8 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap/page/157}}</ref> Volgens Lawrence Blum: {{Blockquote|Wanneer swartes toegang tot begeerlike huise geweier word, is dit byvoorbeeld nie net 'n ongeregtigheid teenoor swartes nie, maar 'n positiewe voordeel vir wittes wat nou 'n wyer keuse van woonplekke het as wat hulle sou gehad het indien swartes gelyke toegang tot behuising gehad het. Wanneer stedelike skole hulle Latino- en swart leerlinge swak onderrig, bevoordeel dit wittes in die sin dat dit hulle onregverdig bevoordeel in die wedywering om hoër vlakke van onderwys en werk. Wittes in die algemeen kan nie vermy om by die historiese nalatenskap van rassediskriminasie en onderdrukking te baat nie. Onregverdige verryking is dus byna nooit afwesig uit die lewensituasie van wittes nie.<ref name="Privilege"/>{{rp|311}}}} Sommige studies beweer dat minderheidsleerlinge minder waarskynlik in eresklasse geplaas word, selfs wanneer toetsuitslae dit regverdig.<ref>Gordon, Rebecca (1998). ''Education and Race''. Oakland: Applied Research Center, pp. 48-9.</ref><ref>Fischer, Claude S. ''et al.'' (1996). ''Inequality by Design: Cracking the Bell Curve Myth''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, p. 163.</ref><ref>Steinhorn, Leonard, en Barbara Diggs-Brown (1999). ''By the Color of Our Skin: The Illusion of Integration and the Reality of Race''. New York: Dutton, pp. 95-6.</ref> Verskeie studies beweer ook dat leerlinge uit sigbare minderhede meer waarskynlik as wit leerlinge uit die skool geskors of weggestuur word, hoewel die syfers vir ernstige skoolreëloortredings nie beduidend volgens ras verskil nie.<ref>Skiba, Russell J. ''et al.'', [http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED468512.pdf ''The Color of Discipline: Sources of Racial and Gender Disproportionality in School Punishment'']. Indiana Education Policy Center, Policy Research Report SRS1, Junie 2000.</ref><ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention, ''Youth Risk Behavior Surveillance System: Youth 2003, Online Comprehensive Results'', 2004.</ref> Die volwasse-onderwysspesialis Elaine Manglitz sê die onderwysstelsel in die Verenigde State het diep gewortelde sydigheid ten gunste van die wit meerderheid in assessering, leerplanne en magsverhoudinge.<ref>{{cite journal |last=Manglitz |first=E. |year=2003 |title=Challenging white privilege in adult education: a critical review of the literature |journal=Adult Education Quarterly |issue=2 |pages=119-134 |doi=10.1177/0741713602238907 |volume=53 |s2cid=145417598}}</ref> In 'n bespreking van ongelyke toetsuitslae tussen openbare skole se leerlinge betreur die rubriekskrywer Matt Rosenberg die Seattle Public Schools se klem op "institusionele rassisme" en "wit bevoorregting": {{Blockquote|Die verskil is nie bloot 'n kwessie van kleur nie: die skooldistrik se data dui daarop dat inkomste, vaardigheid in Engels en huisstabiliteit ook belangrike korrelate van prestasie is ... Deur die "wit bevoorregting"-verdigsel te bevorder en 'n indoktrinasieplan vir leerlinge te ontwerp, plaas die Seattle-skooldistrik agteruitstrewende, linkse politiek bo akademie, terwyl die daders van "wit bevoorregting" die vermoëns van minderhede verkleineer.<ref name="STRosen">Rosenberg, Matt (11 April 2007), [http://seattletimes.nwsource.com/html/opinion/2003661182_matt11.html "Putting politics ahead of kids"], ''The Seattle Times''.</ref>}} Die konserwatiewe skrywer Shelby Steele glo dat die uitwerking van wit bevoorregting oordryf word. Hy sê swartes blameer hulle persoonlike mislukkings dalk verkeerdelik op wit onderdrukking, en dat daar baie "minderheidsvoorregte" is: "As ek vandag 'n swart hoërskoolleerling is ... is daar wit Amerikaanse instellings, universiteite, wat oor my hang om my geleenthede te bied: byna elke instelling het 'n diversiteitskomitee ... Daar is 'n honger in hierdie samelewing om die regte ding te doen wat ras betref, om nie rassisties te wees nie."<ref name="abc">{{cite news |title=Does White Privilege Exist in America? Scholars Debate Whether Society Overlooks Minorities |url=https://abcnews.go.com/2020/story?id=2629192&page=1 |date=5 November 2006 |last1=Stossel |first1=John |author2=Gena Binkley |publisher=ABC News |work=20/20}}</ref><ref>{{Cite book |title=Shame: How America's Past Sins Have Polarized Our Country |last=Steele |first=Shelby |publisher=Basic Books |year=2015 |pages=1-28}}</ref> Anthony P. Carnevale en Jeff Strohl toon dat wittes 'n beter kans het om tot selektiewe instellings toegelaat te word, terwyl Afro-Amerikaners en Hispaniese Amerikaners gewoonlik by ope-toegang-instellings beland en 'n kleiner kans het om 'n baccalaureusgraad te verwerf.<ref>[http://www9.georgetown.edu/grad/gppi/hpi/cew/pdfs/Separate&Unequal.FR.pdf ''Separate and Unequal''], Georgetown University {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907064328/http://www9.georgetown.edu/grad/gppi/hpi/cew/pdfs/Separate%26Unequal.FR.pdf |date=7 September 2013}}</ref> In 2019 het 'n studie van die National Bureau of Economic Research sydigheid ten gunste van wit bevoorregting gevind in die [[Harvard-universiteit]] se aansoekproses vir toelating op grond van familiebande.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2019/oct/01/harvard-admissions-process-white-privilege |title=This is how white privilege plays out in the Harvard admissions process |first=Poppy |last=Noor |date=1 Oktober 2019 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> =====Weermag===== In 'n nuusberig in 2013 het Fox News berig: "'n Omstrede handleiding van meer as 600 bladsye wat deur die weermag gebruik word om sy gelykegeleentheidsbeamptes op te lei, leer dat 'gesonde, wit, heteroseksuele, Christelike' mans 'n onbillike voordeel bo ander rasse geniet, en waarsku uitvoerig teen 'n sogenaamde 'Wit Manneklub'. ... Die handleiding, wat Fox News bekom het, gee ook opdrag aan troepe om 'die leierskap van nie-wit mense te ondersteun. Doen dit konsekwent, maar nie onkrities nie,' lui die handleiding."<ref>"[https://www.foxnews.com/opinion/pentagon-training-manual-white-males-have-unfair-advantages/ Pentagon training manual: white males have unfair advantages]", Fox News, 31 Oktober 2013.</ref> Die handleiding is opgestel deur die Defense Equal Opportunity Management Institute, 'n amptelike eenheid van die Departement van Verdediging onder beheer van die minister van verdediging.<ref>Sien [https://www.deomi.org "Defense Equal Opportunity Management Institute"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514022615/https://www.deomi.org/ |date=14 Mei 2016}}</ref> ===Oseanië=== ====Australië==== Inheemse Australiërs is histories uitgesluit van die proses wat tot die federasie van [[Australië]] gelei het, en die Wit Australië-beleid het die vryhede van nie-wit mense beperk, veral met betrekking tot immigrasie. Inheemse mense is deur die Aborigines Protection Board regeer en as 'n afsonderlike onderklas van nie-burgers behandel.<ref name="Perera2005">Suvendrini Perera, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/98SuvendriniPerera.pdf Who Will I Become? The multiple formations of Australian whiteness] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410063153/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/98SuvendriniPerera.pdf |date=10 April 2013}}", ''Australian Critical Race and Whiteness Studies Association Journal'' 1, 2005.</ref> Voor 'n referendum wat in 1967 gehou is, was dit ongrondwetlik om inheemse Australiërs in bevolkingstatistiek te tel. Holly Randell-Moon het gesê dat nuusmedia op wit mense en hulle belange ingestel is, en dat dit 'n voorbeeld van wit bevoorregting is.<ref>Howard-Wagner, Deirdre, "[http://sydney.edu.au/arts/sociology_social_policy/docs/TASA_Howard-Wagner_The_Performance_of_Whiteness_accounts_of_marginalisation_and_racism_in_Newcastle.pdf The performance of whiteness: accounts of Aboriginal marginalization and racism in Newcastle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020062132/http://sydney.edu.au/arts/sociology_social_policy/docs/TASA_Howard-Wagner_The_Performance_of_Whiteness_accounts_of_marginalisation_and_racism_in_Newcastle.pdf |date=20 Oktober 2013}}", in ''The Future of Sociology'', red. Lockie ''et al.'', Australian Sociological Association, Desember 2009.</ref> Michele Lobo beweer dat wit buurte gewoonlik as "goeie gehalte" bestempel word, terwyl "etniese" buurte gestigmatiseer, agteruitgestel en verwaarloos kan word.<ref name="Lobo">{{cite journal |last1=Lobo |first1=Michele |title=Re-Imagining Citizenship in Suburban Australia |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=6 |issue=1 |year=2010}}</ref> Sommige akademici beweer dat wit mense by voorbaat as "Australies" en as die prototipiese burgers beskou word.<ref name="Lobo"/><ref name="Ganley"/> Catherine Koerner beweer dat 'n groot deel van wit Australiese bevoorregting die vermoë is om in Australië self te wees, en dat dit versterk word deur diskoerse oor nie-wit buitestanders, onder wie asielsoekers en ongedokumenteerde immigrante.<ref>{{cite journal |last1=Koerner |first1=Catherine |title=Whose Security? How white possession is reinforced in everyday speech about asylum seekers |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/3acrawsa613.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=6 |issue=1 |year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409210237/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/3acrawsa613.pdf |archive-date=9 April 2013}}</ref> Sommige akademici het voorgestel dat openbare vertoon van multikulturalisme, soos die viering van die kuns en verhale van inheemse Australiërs, op blote simboliek neerkom, aangesien inheemse Australiërs se stemme grootliks uitgesluit word van die kulturele diskoers oor die geskiedenis van kolonialisme en die verhaal van Europese koloniseerders as vreedsame setlaars. Hierdie akademici stel voor dat wit bevoorregting in Australië, soos wit bevoorregting elders, die vermoë behels om die grense te bepaal van wat in 'n "multikulturele" samelewing ingesluit kan word.<ref>{{cite web |last=Larbalestier |first=Jan |title=White Over Black: Discourses of Whiteness in Australian Culture |url=http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/larbalestier_white.htm |work=Borderlands e-Journal |access-date=9 November 2012 |archive-date=16 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616062149/http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/larbalestier_white.htm}}</ref><ref>Deirdre Howard-Wagner, "[https://tasa.org.au/wp-content/uploads/2015/02/Howard-Wagner.pdf 'Practices of Inclusiveness' in Newcastle: protocols of whiteness, Indigenous protocols and power relations]", TASA-konferensie, Desember 2006.</ref><ref>Maryrose Casey, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/177CRWS201281Casey.pdf Colonisation, Notions of Authenticity and Aboriginal Australian Performance] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409210111/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/177CRWS201281Casey.pdf |date=9 April 2013}}", ''Critical Race and Whiteness Studies'' 8, 2012.</ref> Inheemse studies aan Australiese [[universiteit]]e word steeds grootliks deur wit mense beheer, stel baie wit professore aan, en omarm nie altyd politieke veranderinge wat inheemse mense bevoordeel nie.<ref>{{cite journal |last1=Fredericks |first1=Bronwyn |title=The Epistemology That Maintains White Race Privilege, Power and Control of Indigenous Studies and Indigenous Peoples' Participation in Universities |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/45acrawsa518.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=5 |issue=1 |year=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410062923/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/45acrawsa518.pdf |archive-date=10 April 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lampert |first1=Jo |title=The Alabaster Academy: Being a Non-Indigenous Academic in Indigenous Studies |url=http://eprints.qut.edu.au/6253/1/6253.pdf |journal=Social Alternatives |volume=22 |issue=3 |year=2003}}</ref><ref name="Hart2003">{{cite journal |last1=Hart |first1=Victor |title=Teaching Black and Teaching Back |url=http://www.geocities.ws/parentsaspartners/teachingblack.pdf |journal=Social Alternatives |volume=22 |issue=3 |year=2003}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gunstone |first1=Andrew |title=Whites, Indigenous People, and Australian Universities |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/44acrawsa517.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=5 |issue=1 |year=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228013434/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/44acrawsa517.pdf |archive-date=28 Februarie 2015}}</ref> Akademici sê ook dat heersende vorme van Westerse kennisleer en pedagogie, wat met die dominante wit kultuur geassosieer word, as universeel behandel word, terwyl inheemse perspektiewe uitgesluit of slegs as studieobjekte behandel word.<ref name="Hart2003"/><ref>Lester-Irabinna Rigney, "[https://ncis.anu.edu.au/_lib/doc/LI_Rigney_First_perspective.pdf A first perspective of Indigenous Australian participation in science: framing Indigenous research towards Indigenous Australian intellectual sovereignty]", ''Kaurna Higher Education Journal'' 7, Augustus 2001.</ref><ref>Moreton-Robinson, Aileen (2004), "Whiteness, epistemology, and indigenous representation", in ''Whitening Race: Essays In Social And Cultural Criticism'', red. Aileen Moreton-Robinson, Aboriginal Studies Press. {{ISBN|978-0-85575-465-5}}.</ref><ref>Kelly, Ben, en Nura Gili (2009), "[http://www.legitimationcodetheory.com/pdf/2009Kelly.pdf Conflict and collaboration – a sociology of knowledge production in the field of Indigenous Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103133214/http://www.legitimationcodetheory.com/pdf/2009Kelly.pdf |date=3 November 2013}}", ''Australian Social Policy Conference''.</ref> Een Australiese universiteitsprofessor berig dat wit studente inheemse akademici dalk as begunstigdes van omgekeerde rassisme beskou.<ref name="Nicoll">{{cite journal |last1=Nicoll |first1=Fiona |title='Are you calling me a racist?': Teaching critical whiteness theory in indigenous sovereignty |url=http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/nicoll_teaching.htm |journal=Borderlands |volume=3 |issue=2 |year=2004}}</ref> Sommige akademici het beweer dat nog 'n aspek van bevoorregting vir wit Australiërs die vermoë is om hulle te vereenselwig met 'n wêreldwye diaspora van ander wit mense in die Verenigde State, Europa en elders. Hierdie bevoorregting staan in teenstelling met die skeiding van inheemse Australiërs van ander inheemse volke in Suidoos-Asië.<ref name="Perera2005"/><ref>Randell-Moon, Holly, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/editorials/54CRWSRandell-Moon2012.pdf Racial Legitimations and the Unbearable Whiteness of Being] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409210109/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/editorials/54CRWSRandell-Moon2012.pdf |date=9 April 2013}}", ''Critical Race and Whiteness Studies'' 8, 2012.</ref> Hulle beweer ook dat wêreldwye politieke kwessies soos klimaatsverandering gestel word in terme van wit rolspelers en gevolge vir lande wat oorwegend wit is.<ref>{{cite journal |last1=Jensen |first1=Lars |title=The whiteness of climate change |url=http://www.ub.edu/dpfilsa/jeasa22jensen9.pdf |journal=Journal of the European Association of Studies on Australia |volume=2 |issue=2 |year=2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103072740/http://www.ub.edu/dpfilsa/jeasa22jensen9.pdf |archive-date=3 November 2013}}</ref> Wit bevoorregting wissel van plek tot plek en van situasie tot situasie. Ray Minniecon, direkteur van Crossroads Aboriginal Ministries, het die stad [[Sydney]] spesifiek beskryf as "die mees vreemde en onherbergsame plek van almal vir die [[Aborigines|Aborigine]]-kultuur en -mense".<ref>Minniecon, Ray (17 Februarie 2004), "[http://www.smh.com.au/articles/2004/02/16/1076779903465.html Despair the reality for a race lost in the alien space of Redfern]", ''Sydney Morning Herald''; aangehaal deur Suvendrini Perera, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/64SuvendriniPerera.pdf 'Aussie Luck': the Border Politics of Citizenship Post Cronulla Beach] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410063014/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/64SuvendriniPerera.pdf |date=10 April 2013}}", ''ACRAWSA e-journal'' 3(1), 2007.</ref> Aan die ander kant van die spektrum mag antirassistiese wit Australiërs wat met inheemse mense werk, hulle bevoorregting as 'n pynlike "stigma" ervaar.<ref>{{cite journal |last=Kowal |first=Emma |journal=Cultural Studies |date=1 Mei 2011 |volume=25 |issue=3 |pages=313-333 |doi=10.1080/09502386.2010.491159 |title=The Stigma of White Privilege |s2cid=142845038}}</ref> Studies oor wit bevoorregting in Australië het sedert die laat 1990's toegeneem, met verskeie boeke wat oor die geskiedenis van hoe witheid 'n dominante identiteit geword het, gepubliseer is. Aileen Moreton-Robinson se ''Talkin' Up to the White Woman'' is 'n kritiek op onbevraagtekende wit bevoorregting in die Australiese feministiese beweging.<ref name="Ganley">{{cite journal |last1=Ganley |first1=Toby |title=What's all this talk about whiteness? |url=http://www.polsis.uq.edu.au/dialogue/vol-1-2-4.pdf |journal=Dialogue |volume=1 |issue=2 |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428181555/http://www.polsis.uq.edu.au//dialogue/vol-1-2-4.pdf |archive-date=28 April 2013}}</ref> Die Australian Critical Race and Whiteness Studies Association is in 2005 gestig om rassebevoorregting te bestudeer en respek vir inheemse soewereiniteite te bevorder; dit gee 'n aanlyn joernaal genaamd ''Critical Race and Whiteness Studies'' uit.<ref>"ACRAWSA: About", ''Australian Critical Race and Whiteness Studies Association'', bygewerk 30 Januarie 2012; geraadpleeg 19 November 2012.</ref> ====Nieu-Seeland==== In [[Nieu-Seeland]] het 'n plaaslike verhouding tot die begrip ontwikkel, dikwels Pākehā-bevoorregting genoem,<ref>{{Cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11794425 |title=Why the Treaty of Waitangi matters |date=4 Februarie 2017 |work=The New Zealand Herald}}</ref> weens die nalatenskap van die Europese setlaars wat die land gekoloniseer het.<ref>{{cite book |first=Max |last=Harris |quote=In South Africa and the US, among other places, there is an increasing literature on whiteness and white privilege. But much less has been written or said about white privilege, or Pākehā privilege, in New Zealand – though this is changing. |title=The New Zealand Project |date=2017 |publisher=Bridget Williams Books |isbn=978-0-947492-58-8 |page=68}}</ref> Die akademikus Huia Jahnke se boek ''Mana Tangata: Politics of Empowerment'' het ondersoek hoe Europese Nieu-Seelanders, deur die "een volk"-nasionale verhaal te verwerp en die etiket Pākehā ("buitelander") te aanvaar, ruimte geskep het om wit bevoorregting en die maatskaplike marginalisering van die [[Maori's]] te ondersoek.<ref>{{cite book |first=Bronwyn |last=Campbell |editor1=Huia Tomlins-Jahnke |editor2=Malcolm Mulholland |quote=Pākehā naming themselves as 'other' also demonstrates a willingness to challenge both Pākehā privilege and Maori marginalisation (Spoonley 1995a; Bell 1996). |title=Mana Tangata: Politics of Empowerment |date=2013 |publisher=Huia Publishers |isbn=978-1-77550-021-6 |chapter=Te Tiriti o Waitangi: A Blueprint for the Future}}</ref> Net so het Malcolm Mulholland, 'n akademikus van die Massey-universiteit, aangevoer dat "die bestudering van ongelykhede tussen Maori- en nie-Maori-uitkomste ons in staat stel om Pākehā-bevoorregting te identifiseer en te benoem".<ref>{{cite book |title=State of the Māori Nation: Twenty-first Century Issues in Aotearoa |first=Malcolm |last=Mulholland |date=2006 |publisher=Reed Publishing |isbn=978-0-7900-1042-7 |page=29}}</ref> In hulle boek ''Healing Our History'' voer Robert en Joanna Consedine aan dat Pākehā-bevoorregting in die koloniale tydperk in skoolklaskamers afgedwing is deur streng tydperke, Europese simbole en die uitsluiting van ''te reo'' (die Maoritaal), wat Maori-kinders benadeel het en tot die onderdrukking van die Maori-kultuur bygedra het.<ref>{{cite book |last1=Consedine |first1=Robert |title=Healing Our History: The Challenge of the Treaty of Waitangi |author2=Joanna Consedine |date=2012 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-356769-1 |page=123 |quote=In colonial times a range of mechanisms were used in schools to reinforce Pākehā privilege and values, including rigid time periods, European symbols around the room, and the exclusion of Maori language.}}</ref> In 2016, op die 65ste herdenking van die Māori Women's Welfare League, het die liga se president die "dominante Pakeha-kultuur" in Nieu-Seeland en ingebedde Pākehā-bevoorregting gekritiseer.<ref>{{Cite web |url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/maori-womens-welfare-league-leader-slams-embedded-pakeha-privilege |title=Maori Women's Welfare League leader slams 'embedded Pakeha privilege' |date=28 September 2016 |publisher=TVNZ}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|30em}} ==Bibliografie== * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race: Racial Oppression and Social Control'' (Verso, 1994). {{ISBN|0-86091-660-X}}. * Blum, Lawrence (2008). "'White Privilege': A Mild Critique". ''Theory and Research in Education'' 6:309. {{doi|10.1177/1477878508095586}}. * Hartigan, John. ''Odd Tribes: Toward a Cultural Analysis of White People''. Duke University Press, 2005. {{ISBN|978-0-8223-3597-9}}. * Lipsitz, George. ''The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit from Identity Politics'', hersiene en uitgebreide uitgawe. Temple University Press, 2006. {{ISBN|1-56639-635-2}}. * Olson, Ruth. "White Privilege in Schools". In ''Beyond Heroes and Holidays'', red. Enid Lee. Teaching for Change, 1998. * McIntosh, Peggy. "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack" (uittreksel uit werksdokument nr. 189, "White Privilege and Male Privilege: A Personal Account of Coming to See Correspondences Through Work in Women's Studies" (1988), Wellesley College Center for Research on Women, Wellesley, Massachusetts). * {{cite book |last=Williams |first=Linda Faye |title=The Constraint of Race: Legacies of White Skin Privilege in America |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park, Pennsylvanië |date=30 Augustus 2004 |isbn=978-0-271-02535-3 |url=http://www.psupress.org/books/titles/0-271-02253-1.html |access-date=18 Julie 2008 |page=429}} ==Verdere leesstof== * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race'', Vol. 1: ''Racial Oppression and Social Control'' (Verso Books, 1994; nuwe uitgebreide uitgawe 2012). {{ISBN|978-1-84467-769-6}}. * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race'', Vol. 2: ''The Origin of Racial Oppression in Anglo-America'' (Verso Books, 1997; nuwe uitgebreide uitgawe 2012). {{ISBN|978-1-84467-770-2}}. * Brown, C. S. (2002). ''Refusing Racism: White allies and the struggle of civil right''. New York: Teachers College Press. * Du Bois, W. E. B. (1920). "The Souls of White Folk", in ''Darkwater''. * {{cite book |last=Dyer |first=Richard |title=White: Essays on Race and Culture |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=978-0-415-09537-2}} * [[Frantz Fanon|Fanon, Frantz]]. ''Black Skin, White Masks''. * {{cite book |title=Black Americans and White Racism |first=Marcel Lucien |last=Goldschmid |publisher=Holt, Rinehart and Winston |date=1970 |isbn=978-0-03-077685-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/blackamericanswh0000unse}} * {{cite journal |last1=Levine-Rasky |first1=C. |year=2000 |title=Framing whiteness: working through the tensions in introducing whiteness to educators |journal=Race Ethnicity and Education |volume=3 |issue=3 |pages=271-292 |doi=10.1080/713693039 |s2cid=144612377}} * {{cite book |title=The White Bonus: Five Families and the Cash Value of Racism in America |first=Tracie |last=McMillan |publisher=Henry Holt and Co. |year=2024 |isbn=978-1-250-61942-6}} * Roediger, David R. ''The Wages of Whiteness: Race and the Making of the American Working Class'' (Verso, 1991). {{ISBN|0-86091-334-1}}. * Roediger, David R. (2005). ''[https://books.google.com/books?id=a8i2y8jUDQQC Working toward whiteness: How America's immigrants became white. The strange journey from Ellis Island to the suburbs.]'' New York: Basic Books. * Rothenberg, Paula S. (red.). ''White Privilege: Essential Readings on the Other Side of Racism'' (Worth, 2004). {{ISBN|0-7167-8733-4}}. * {{Cite journal |doi=10.1080/13613320500110519 |last1=Solomona |first1=R. P. |last2=Portelli |first2=J. P. |last3=Daniel |first3=B-J. |last4=Campbell |first4=A. |year=2005 |title=The discourse of denial: how white teacher candidates construct race, racism and 'white privilege' |journal=Race Ethnicity and Education |volume=8 |issue=2 |pages=147-169 |s2cid=145139963}} * {{cite book |title=White Guilt: How Blacks and Whites Together Destroyed the Promise of the Civil Rights Era |last=Steele |first=Shelby |publisher=HarperCollins |date=2 Mei 2006 |isbn=978-0-06-057862-6}} * Steyn, Melissa E. ''Whiteness Just Isn't What It Used to Be: White Identity in a Changing South Africa''. Albany: SUNY Press, 2001. {{ISBN|978-0-7914-5080-2}}. * {{cite book |first=Tim |last=Wise |title=White Like Me: Reflections on Race from a Privileged Son |date=2007 |publisher=Soft Skull Press |isbn=978-1-933368-99-3}} ==Eksterne skakels== * {{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2017/12/27/2017-was-the-year-i-learned-about-my-white-privilege/ |title=2017 Was the Year I Learned About My White Privilege |first=Max |last=Boot |date=27 Desember 2017 |work=Foreign Policy}} * {{cite journal |first=Mark |last=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324141128/http://www.xavier.edu/diversity/documents/black-studies/Christian_African_Centered_Perspective.pdf |title=An African-Centered Perspective on White Supremacy |journal=Journal of Black Studies |volume=33 |issue=2 |date=November 2002 |pages=179-198 |doi=10.1177/002193402237224 |s2cid=145806158 |url=http://www.xavier.edu/diversity/documents/black-studies/Christian_African_Centered_Perspective.pdf |archive-date=24 Maart 2017}} * {{cite web |last1=Pearson |first1=Luke |last2=Verass |first2=Sophie |title=10 things you should know about white privilege |website=NITV |date=13 Oktober 2016 |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/2016/10/13/10-things-you-should-know-about-white-privilege}} * {{cite web |url=http://facweb.northseattle.edu/jreis/White%20Privilege/WhitenessBibliography%5B1%5D.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100627/http://facweb.northseattle.edu/jreis/White%20Privilege/WhitenessBibliography%5B1%5D.pdf |title=Towards a Bibliography of Critical Whiteness Studies |publisher=Center for Democracy in a Multiracial Society, University of Illinois at Urbana-Champaign |date=November 2006 |archive-date=1 Januarie 2019}} {{Authority control}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Sosiologie]] ibmdqmhi3udbrm455nke2o4m17rypbk 2970774 2970772 2026-09-25T22:04:07Z Pynappel 70858 2970774 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Maatskaplike bevoorregting op grond van veltint}} '''Wit bevoorregting''' is die maatskaplike bevoorregting wat [[Wit mense|wit mense]] in sommige samelewings bevoordeel in vergelyking met nie-wit mense onder dieselfde maatskaplike, politieke of ekonomiese omstandighede.<ref name="phenomenon" /><ref name="Neville" /> Met wortels in die Europese [[kolonialisme]] en [[imperialisme]]<ref name="jamesstephens1824">{{Cite book |last=Stephen |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511756528/type/book |title=The Slavery of the British West India Colonies Delineated: As it Exists Both in Law and Practice, and Compared with the Slavery of Other Countries, Antient and Modern |date=30 September 2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-02082-4 |edition=1 |page=179 |doi=10.1017/cbo9780511756528}}</ref> en die [[Transatlantiese slawehandel|transatlantiese slawehandel]] het wit bevoorregting ontwikkel in omstandighede wat in die breë daarop gemik was om wit rassevoorregte,<ref name="colonialismandbeyond2013" /><ref name="modernpolitical2003"/> verskeie nasionale burgerskappe en ander regte of besondere voordele te beskerm.<ref name="racialprofiling2006"/><ref name="livingracism2017"/> In die studie van wit bevoorregting en die breër veld van witheidstudies, wat albei in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] begin is, gebruik akademiese benaderings soos die [[kritiese rasteorie]] die begrip om te ontleed hoe [[rassisme]] en gerassifiseerde samelewings die lewens van wit of witvellige mense raak.<ref name="Banks-2012" /><ref>{{Cite book|last=Cole |first=Mike |title=Marxism and educational theory: origins and issues |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-39732-9 |location=Londen |pages=36-49 |oclc=182658565}}</ref> Die Amerikaanse akademikus Peggy McIntosh het byvoorbeeld die voordele wat wittes in [[Weste|Westerse]] samelewings geniet en wat nie-wittes nie ervaar nie, as "'n onsigbare pak onverdiende bates" beskryf.<ref name="Unpacking"/> Wit bevoorregting dui op sowel ooglopende as minder ooglopende passiewe voordele waarvan wit mense dalk nie bewus is dat hulle dit het nie, wat dit van openlike sydigheid of vooroordeel onderskei. Dit sluit in kulturele bevestiging van 'n mens se eie waarde, 'n veronderstelde hoër maatskaplike status en die vryheid om te beweeg, te koop, te werk, te speel en [[Vryheid van spraak|vryelik te praat]]. Die uitwerking daarvan is in beroeps-, opvoedkundige en persoonlike kontekste sigbaar. Die begrip impliseer ook die reg om die algemeengeldigheid van 'n mens se eie ervarings te veronderstel, wat ander as anders of uitsonderlik merk terwyl 'n mens jouself as normaal beskou.<ref name="Vice">{{cite journal |last=Vice |first=Samantha |title=How Do I Live in This Strange Place? |journal=Journal of Social Philosophy |date=7 September 2010 |volume=41 |issue=3 |pages=323-342 |doi=10.1111/j.1467-9833.2010.01496.x}}</ref><ref name="Martin-McDonald-2008">{{cite journal |last=Martin-McDonald |first=K. |author2=McCarthy, A. |title='Marking' the white terrain in indigenous health research: literature review |journal=Journal of Advanced Nursing |date=Januarie 2008 |volume=61 |issue=2 |pages=126-33 |pmid=18186904 |doi=10.1111/j.1365-2648.2007.04438.x |url=https://eprints.qut.edu.au/19655/1/19655.pdf}}</ref> Sommige akademici sê die term gebruik die begrip "witheid" as plaasvervanger vir klas of ander maatskaplike bevoorregting, of as afleiding van dieper onderliggende probleme van ongelykheid.<ref name="Arnesen">{{cite journal |first=Eric |last=Arnesen |title=Whiteness and the Historians' Imagination |journal=International Labor and Working-Class History |volume=60 |date=Oktober 2001 |pages=3-32 |doi=10.1017/S0147547901004380 |s2cid=202921126}}</ref><ref name="Hartigan2005">Hartigan, ''Odd Tribes'' (2005), pp. 1-2.</ref> Ander sê dit is nie dat witheid 'n plaasvervanger is nie, maar dat baie ander maatskaplike voorregte daarmee verweef is, wat komplekse en noukeurige ontleding verg om vas te stel hoe witheid tot bevoorregting bydra.<ref name="Privilege"/> Ander kommentators stel alternatiewe definisies van witheid en uitsonderings op of grense van wit identiteit voor. Hulle voer aan dat die begrip wit bevoorregting belangrike verskille tussen wit subbevolkings en individue misken, en dat die idee van witheid nie alle wit mense kan insluit nie.<ref name="uws">{{cite journal |last1=Forrest |first1=James |last2=Dunn |first2=Kevin |title='Core' Culture Hegemony and Multiculturalism |journal=Ethnicities |date=Junie 2006 |volume=6 |number=2 |doi=10.1177/1468796806063753 |url=http://www.uws.edu.au/__data/assets/pdf_file/0008/29645/A23.pdf |pages=203-230 |s2cid=16710756}}</ref><ref name="Privilege"/> Hulle wys op die probleem om die verskeidenheid nie-wit mense en [[Etniese groep|etnisiteit]] binne hierdie groepe te erken.<ref name="Privilege"/> Sommige kommentators het opgemerk dat die "akademies klinkende begrip van wit bevoorregting" soms verdedigendheid en misverstand onder wit mense uitlok, deels weens die wyse waarop die begrip vinnig in die hoofstroom deur veldtogte op [[sosiale media]] soos [[Black Lives Matter]] beland het.<ref name="brydum">{{cite news |last1=Brydum |first1=Sunnivie |title=The Year in Hashtags: 2014 |url=http://www.advocate.com/year-review/2014/12/31/year-hashtags |access-date=23 Januarie 2016 |agency=The Advocate |date=31 Desember 2014}}</ref> As 'n akademiese begrip wat eers onlangs in die hoofstroom beland het, word wit bevoorregting gereeld deur niekenners verkeerd vertolk; sommige akademici wat dit dekades lank ongestoord bestudeer het, was deur die teenkanting van [[Regs (politiek)|regse]] kritici sedert ongeveer 2014 verras.<ref name="weinburg">{{cite news |last1=Weinburg |first1=Cory |title=The White Privilege Moment |url=https://www.insidehighered.com/news/2014/05/28/academics-who-study-white-privilege-experience-attention-and-criticism |access-date=19 Januarie 2016 |agency=Inside Higher Ed |date=28 Mei 2014}}</ref> Die akademiese begrip is as essensialisties beskryf.<ref name="l850">{{cite journal |last=de Montigny |first=Gerald AJ |title=The essentialism of whiteness: Abandoning empirical engagement |journal=Journal of Social Work |volume=13 |issue=6 |date=2013 |issn=1468-0173 |doi=10.1177/1468017312475279 |pages=633-651 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468017312475279 |access-date=25 Mei 2026 |url-access=subscription}}</ref> ==Definisie== Wit bevoorregting is 'n versameling maatskaplike voordele wat aan wit mense toekom ongeag hulle sosio-ekonomiese klas,<ref name="phenomenon"> * {{cite book |title=The Heart of Whiteness: Confronting Race, Racism and White Privilege |first1=Robert |last1=Jensen |quote=White privilege, like any social phenomenon, is complex. |date=2005 |publisher=City Lights Publishers |isbn=978-0-87286-449-8 |page=8 |chapter=Race Words and Race Stories |chapter-url=https://archive.org/details/heartofwhiteness0000jens/page/8}} * {{cite book |title=First Voices: An Aboriginal Women's Reader |first1=Patricia Anne |last1=Monture |author2=Patricia Danielle McGuire |quote=Peggy Mcintosh's work on this issue, titled "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack," remains one of the best resources for beginning to understanding this social phenomenon. |date=2009 |publisher=Inanna Publications |isbn=978-0-9808822-9-2 |page=523}} * {{cite book |title=Deconstructing Privilege: Teaching and Learning as Allies in the Classroom |editor=Kim Case |first=Tim |last=Wise |quote=For example, I (Tim) often point to examples that illustrate such exceptions to highlight white privilege as a measurable social phenomenon even though poor White people exist. |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-64146-3 |page=26}} * {{cite book |title=Bourdieu for Educators: Policy and Practice |first1=Fenwick W. |last1=English |author2=Cheryl L. Bolton |quote=Some educational researchers today have called this phenomenon "white privilege" (Apple, 2004; Swalwell & Sherman, 2012). |date=2015 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-9659-4 |page=45 |chapter=Chapter 2: Unmasking the School Asymmetry and the Social System}}</ref> in samelewings wat deur rasseongelykheid gekenmerk word.<ref>{{cite web |title=Definition of WHITE PRIVILEGE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/white%20privilege |website=www.merriam-webster.com |access-date=30 Mei 2025 |language=en}}</ref> Volgens die American Anthropological Association is die algemene publiek gekondisioneer om verskillende menslike "rasse" as werklike afsonderlike verdelings van die menslike spesie te beskou, in stryd met [[Genetika|genetiese]] bewyse wat duidelik toon dat alle menslike "rasse" na aan mekaar verwant is.<ref name="AAA" /> Die verkeerde oortuiging dat ras werklik bestaan, het daartoe gelei dat sommige groepe (soos [[Swart mense|swart mense]]) as minderwaardig beskou word, terwyl dit ander (soos wit mense) onbillike toegang tot voorregte, mag en [[rykdom]] gee.<ref name="AAA">{{Cite web |last=American Anthropological Association |date=1998 |title=AAA Statement on Race |url=https://www.americananthro.org/ConnectWithAAA/Content.aspx?ItemNumber=2583 |access-date=21 Junie 2021}}</ref> Studies oor wit bevoorregting probeer verduidelik hoe rassisme voordele aan wit mense verleen.<ref>{{Cite journal |year=2000 |last1=Pulido |first1=L. |doi=10.1111/0004-5608.00182 |title=Rethinking Environmental Racism: White Privilege and Urban Development in Southern California |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=90 |issue=1 |page=15 |bibcode=2000AAAG...90...12P |hdl=10214/1833 |s2cid=38036883 |url=https://atrium.lib.uoguelph.ca/xmlui/bitstream/10214/1833/1/30-Pulido.pdf |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Andersen |first1=Chris |title=Critical Indigenous Studies in the Classroom: Exploring 'the Local' using Primary Evidence |journal=International Journal of Critical Indigenous Studies |date=2012 |volume=5 |issue=1 |doi=10.5204/ijcis.v5i1.95 |url=http://www.isrn.qut.edu.au/publications/internationaljournal/documents/Final_Anderson_IJCIS.pdf |doi-access=free}}</ref> Die meeste definisies en besprekings van die begrip neem daarom McIntosh se metafoor van die "onsigbare rugsak" wat wit mense onbewustelik "dra" in 'n samelewing waar rassisme algemeen voorkom, as vertrekpunt.<ref name="Marcus2017">{{cite news |last1=Marcus |first1=David |title=A Conservative Defense of Privilege Theory |url=https://www.weeklystandard.com/david-marcus/a-conservative-defense-of-privilege-theory |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222645/https://www.weeklystandard.com/david-marcus/a-conservative-defense-of-privilege-theory |archive-date=26 Oktober 2018 |work=The Weekly Standard |date=6 November 2017 |language=en |quote=First described by Peggy McIntosh in the late 1980s, white privilege basically describes somewhat hidden advantages that white people in our society enjoy, that they did not earn.}}</ref><ref name="Banks-2012">{{Cite book |year=2012 |last=Banks |first=J. |title=Encyclopedia of Diversity in Education |publisher=SAGE Publications |location=Thousand Oaks, Kalifornië |isbn=978-1-4129-8152-1 |page=2300}}</ref><ref>{{Cite journal |year=2010 |last1=Lund |first1=C. L. |title=The nature of white privilege in the teaching and training of adults |doi=10.1002/ace.359 |journal=New Directions for Adult and Continuing Education |volume=2010 |issue=125 |page=18}}</ref><ref name="Neville">Neville, H., Worthington, R., Spanierman, L. (2001). ''Race, Power, and Multicultural Counseling Psychology: Understanding White Privilege and Color Blind Racial Attitudes.'' In Ponterotto, J., Casas, M., Suzuki, L., en Alexander, C. (reds.), ''Handbook of Multicultural Counseling'', Thousand Oaks, Kalifornië: SAGE.</ref> ==Geskiedenis== ===Europese kolonialisme=== {{Hoofartikel|Kolonialisme}} {{Sien ook|Postkolonialisme}} Europese kolonialisme, wat van die vroegste beduidende kontak tussen Europeërs en [[Inheemse volke|inheemse volke]] ingesluit het, was van deurslaggewende belang in die grondlegging en ontwikkeling van wit bevoorregting.<ref name="modernpolitical2003">{{cite book |title=Modern Political Culture in the Caribbean |editor1=Henke, Holger |editor2=Fred Reno |first1=Percy C. |last1=Hintzen |quote=In making their claims to white elite status, the elite of colonial Africa and its colonized diaspora have managed to reproduce, in postcolonial political economy, the very forms of domination that existed under colonialism. These forms are rooted in racial exclusivity and racial privilege. |date=2003 |publisher=University Press of the West Indies |isbn=978-976-640-135-1 |page=396}}</ref><ref name="racialprofiling2006">{{cite book |last1=Henry |first1=Frances |title=Racial Profiling in Canada: Challenging the Myth of 'a Few Bad Apples' |author2=Carol Tator |date=2006 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8714-0 |page=22 |quote=Whiteness studies analyse the link between white skin and the position of privilege operating in most societies, including those which have been subjected to European colonialism.}}</ref> Akademici soos Charles V. Hamilton het ondersoek hoe Europese kolonialisme en [[slawerny]] in die vroegmoderne tyd,<ref name="livingracism2017">{{cite book |title=Living Racism: Through the Barrel of the Book |editor1=Theresa Rajack-Talley |editor2=Derrick R. Brooms |first1=Clarence R. |last1=Talley |quote=Stokely Carmichael and Charles V. Hamilton in their book, ''Black Power: The Politics of Liberation in America'', argue that the internal colonialism of the Black population occurs as the purposeful relegation of the Black population to inferior political and economic status both during and subsequent to slavery. |date=2017 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-4431-3 |page=17}}</ref> insluitend die transatlantiese slawehandel en Europa se [[Kolonisasie|kolonisering]] van Amerika, 'n eeue lange verloop van wit bevoorregting en nie-wit onderwerping aan die gang gesit het.<ref name="colonialismandbeyond2013">{{cite book |title=Colonialism and Beyond: Race and Migration from a Postcolonial Perspective |first1=Eva |last1=Bischoff |author2=Elisabeth Engel |quote=Whiteness scholars mostly concentrate on the idea of power as a white economic and political privilege, which is assumed to have been formed over centuries and to still be unconsciously perpetuated by individuals. |date=2013 |publisher=LIT Verlag |isbn=978-3-643-90261-0 |page=33}}</ref> Die [[sosiologie|sosioloog]] Bob Blauner het voorgestel dat hierdie tydperk van Europese kolonialisme en slawerny die hoogtepunt, of die uiterste vorm, van wit bevoorregting in die opgetekende geskiedenis was.<ref>{{cite book |title=Racial Oppression in America |first1=Bob |last1=Blauner |quote=White privilege, while real and significant, is not as inherently crucial to our economic system and social life styles as it was in classical colonialism. |date=1972 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-040771-1 |page=26 |url=https://archive.org/details/racialoppression0000blau/page/26}}</ref> William Miller Macmillan voer aan dat die [[Groot Trek]] 'n poging was om die rassevoorregte van [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] te behou. Antislawernybeleid is deur die [[Nederlands]]sprekende setlaars as 'n bedreiging beskou; hulle was bang om hulle Afrika- en Asiatiese slawe en hulle hoër status as mense van Europese afkoms te verloor.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the British Empire |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.508933 |author1=Macmillan, William Miller |editor1=John Holland Rose |editor2=Arthur Percival Newton |editor3=Ernest Alfred Benians |editor4=Henry Dodwell |date=1929 |publisher=The Macmillan Company |page=322 |edition=Volume 8 |chapter=The Frontier and the Kaffir Wars, 1792-1836}}</ref> Berigte in die pers van daardie tyd het soortgelyke waarnemings gemaak.<ref>{{cite news |title=Zaire Church News |first1=Willard |last1=Gliden Cram |edition=Volume 80-96 |date=1932 |page=16}}</ref> ===Vroeg-20ste eeu=== [[Lêer:White and colored water fountain then and now - crop.jpg|thumb|150px|Segregasie in die [[Jim Crow-wette|Jim Crow]]-Suide het die gebruik van afsonderlike drinkfonteine vir swart Amerikaners voorgeskryf.]] 'n Toespraak oor ''Social Equities'' in 'n publikasie van 1910 van die National Council of the Congregational Churches of the United States toon van die vroegste terminologie wat in die begrip van witvelbevoorregting ontwikkel het: {{Blockquote|Watter oneindige wreedhede en ongeregtighede is nie begaan deur mense wat geglo het dat 'n wit vel besondere voorregte meebring nie, en wat naas die goddelike reg van konings ook die goddelike reg van die wittes gereken het! Ons is almal bereid om die las van die wit man op te neem as daardie las die voorreg meebring om die wit man se meerderwaardigheid te laat geld, om die mens van 'n mindere soort uit te buit en hom sy plek te laat ken en hou.<ref>{{cite book |title=National Council Fourteenth Triennial Session Addresses and Discussions |chapter=Social Equities |first1=George Luther |last1=Cady |date=1910 |publisher=National Council of the Congregational Churches of the United States |location=Boston, Massachusetts |edition=10-20 Oktober, Fourteenth Triennial Session |page=65}}</ref>}} In sy ''Black Reconstruction in America'' van 1935 het W. E. B. Du Bois die begrip van 'n "sielkundige loon" vir wit arbeiders ingevoer. Hy het geskryf dat hierdie besondere status die arbeidersbeweging verdeel het deurdat laagbesoldigde wit werkers meerderwaardig gevoel het teenoor laagbesoldigde swart werkers.<ref name="DuBois"/> Du Bois het [[wit oppergesag]] geïdentifiseer as 'n wêreldwye verskynsel wat maatskaplike toestande dwarsoor die wêreld deur kolonialisme beïnvloed.<ref name="Leonardo">{{cite journal |last1=Leonardo |first1=Zeus |year=2010 |title=The Souls of White Folk: critical pedagogy, whiteness studies, and globalization discourse |journal=Race Ethnicity and Education |volume=5 |issue=1 |page=2002 |doi=10.1080/13613320120117180 |s2cid=145354229}}</ref> Du Bois het byvoorbeeld geskryf: {{Blockquote|Daar moet onthou word dat die wit groep arbeiders, hoewel hulle 'n lae loon ontvang het, gedeeltelik vergoed is met 'n soort openbare en sielkundige loon. Hulle het openbare eerbetoon en beleefdheidstitels gekry omdat hulle wit was. Hulle is vrylik saam met alle klasse wit mense tot openbare byeenkomste, openbare parke en die beste skole toegelaat. Die polisie is uit hulle geledere getrek, en die howe, wat van hulle stemme afhanklik was, het hulle met sodanige toegeeflikheid behandel dat dit wetteloosheid aangemoedig het. Hulle stem het openbare amptenare gekies, en hoewel dit min uitwerking op die ekonomiese situasie gehad het, het dit 'n groot uitwerking gehad op hulle persoonlike behandeling en die eerbied wat aan hulle betoon is. Wit skoolgeboue was die beste in die gemeenskap en opvallend geleë, en dit het van twee tot tien keer soveel per kop gekos as die skole vir swart kinders. Die koerante het gespesialiseer in nuus wat die arm wittes gevlei het en die Neger byna heeltemal geïgnoreer behalwe in misdaad en bespotting.<ref name="DuBois">Du Bois, W. E. B., ''Black Reconstruction in America, 1860-1880'' (New York: Free Press, 1995-heruitgawe van die 1935-oorspronklike), pp. 700-701. {{ISBN|0-684-85657-3}}.</ref>}} In 'n uitgawe van die tydskrif ''Modern Review'' van 1942 het Ramananda Chatterjee [[Winston Churchill]] van skynheilige beleidstandpunte beskuldig omdat hy, soos Chatterjee dit gesien het, rassegelykheid in die [[Verenigde Koninkryk]] en die Verenigde State ondersteun het maar nie in [[Brits-Indië]] nie: "Mnr. Churchill kan wit bevoorregting en monopolie in Indië ondersteun terwyl hy voorregte en monopolie aan albei kante van die Atlantiese Oseaan teenstaan."<ref>{{cite news |title=The Modern Review |first1=Ramananda |last1=Chatterjee |edition=Volume 71 |date=1942 |page=20}}</ref> In 1943, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het die sosioloog Alfred McClung Lee se ''Race Riot, Detroit 1943'' die "Nazi-agtige waarborg van wit bevoorregting" in die Amerikaanse samelewing aangespreek: {{Blockquote|Wit Amerikaners kan hulleself gerus afvra: Waarom het wittes soveel besondere voordele nodig in hulle mededinging met Negers? Soortgelyke taktiek om Joodse mededinging in [[Nazi-Duitsland]] uit te skakel, het die geskokte veroordeling van die beskaafde wêreld ontlok.<ref>{{cite book |title=Race Riot, Detroit 1943 |first1=Alfred |last1=McClung Lee |author2=Norman Daymond Humphrey |date=1943 |publisher=The Dryden Press |page=139}}</ref>}} ===Laat 20ste eeu=== {{Sien ook|Interseksionaliteit}} Die begrip wit bevoorregting is in radikale kringe gebruik vir selfkritiek deur antirassistiese wittes.<ref name="newyorker">{{cite news |last=Rothman |first=Joshua |title=The Origins of "Privilege" |url=http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2014/05/the-woman-who-coined-the-term-white-privilege.html |access-date=14 Mei 2014 |magazine=The New Yorker |date=13 Mei 2014}}</ref><ref name="Martin-McDonald-2008" /><ref>{{Cite journal |last=McIntosh |first=Peggy |date=1988 |title=White Privilege and Male Privilege: A Personal Account of Coming to See Correspondences Through Work in Women's Studies |url=https://www.collegeart.org/pdf/diversity/white-privilege-and-male-privilege.pdf |website=www.collegeart.org}}</ref><ref name="Unpacking">{{cite web |first1=Peggy |last1=McIntosh |title=White privilege: Unpacking the Invisible Knapsack |url=https://med.umn.edu/sites/med.umn.edu/files/2022-12/White-Privilege_McIntosh-1989.pdf |access-date=31 Mei 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307160330/http://people.westminstercollege.edu/faculty/jsibbett/readings/White_Privilege.pdf |archive-date=7 Maart 2016}} ''Independent School'', Winter 1990, Vol. 49, uitgawe 2, p. 31.</ref> In die 1960's het Theodore W. Allen wit Amerikaners aangespoor om hulle "witvelvoorregte" prys te gee.<ref>Allen, Theodore W., "A Call ... John Brown Memorial Pilgrimage ... December 4, 1965", John Brown Commemoration Committee, 1965; en Jeffrey B. Perry, [http://clogic.eserver.org/2010/2010.html "The Developing Conjuncture and Some Insights from Hubert Harrison and Theodore W. Allen on the Centrality of the Fight against White Supremacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206054043/http://clogic.eserver.org/2010/2010.html |date=6 Desember 2015}}, ''Cultural Logic'', 2010.</ref> In dieselfde tydperk het die Students for a Democratic Society opgeroep "vir 'n algehele stryd teen 'witvelvoorregte'".<ref>Sien Ignatin (Ignatiev), Noel, en Ted (Theodore W.) Allen, [http://www.sds-1960s.org/WhiteBlindspot.pdf "'White Blindspot' and 'Can White Workers Radicals Be Radicalized?'"] (Detroit: The Radical Education Project en New York: NYC Revolutionary Youth Movement, 1969); Thomas R. Brooks, [https://www.nytimes.com/1969/06/15/archives/the-new-left-is-showing-its-age-the-new-left-is-showing-its-age.html "The New Left is Showing Its Age"], ''The New York Times'', 15 Junie 1969, p. 20.</ref> Allen het sy ontleding van wit bevoorregting na die koloniale tydperk uitgebrei.<ref>Allen, Theodore W., [http://clogic.eserver.org/2006/allen.html ''Class Struggle and the Origin of Racial Slavery: The Invention of the White Race''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406121446/http://clogic.eserver.org/2006/allen.html |date=6 April 2011}} (Hoboken: Hoboken Education Project, 1975), in 2006 heruitgegee met 'n inleiding deur Jeffrey B. Perry by die Center for the Study of Working Class Life, SUNY, Stony Brook.</ref><ref>Allen, Theodore W., ''The Invention of the White Race'', Vol. I: ''Racial Oppression and Social Control'' (New York: Verso, 1994, 2012, {{ISBN|978-1-84467-769-6}}) en Vol. II: ''The Origin of Racial Oppression in Anglo-America'' (New York: Verso, 1997, 2012, {{ISBN|978-1-84467-770-2}}).</ref><ref>Allen, Theodore W., [http://clogic.eserver.org/1-2/allen.html "Summary of the Argument of The Invention of the White Race", Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107233149/http://clogic.eserver.org/1-2/allen.html |date=7 November 2011}}, #8, ''Cultural Logic'', I, No. 2 (lente 1998).</ref> Hy het verskeie punte gehandhaaf: naamlik dat die begrip van 'n "wit ras" uitgedink is as 'n element van maatskaplike beheer. Sentraal tot hierdie proses was die toekenning van voorregte aan wit werkersmense wat teen die belange van swart mense en ander minderhede was. Allen voer ook aan dat hierdie bevoorregting die grootste rem op klassebewussyn in die Verenigde State is.<ref>Perry, Jeffrey B., [http://clogic.eserver.org/2010/2010.html "The Developing Conjuncture and Insights from Hubert Harrison and Theodore W. Allen on the Centrality of the Fight Against White Supremacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206054043/http://clogic.eserver.org/2010/2010.html |date=6 Desember 2015}}, ''Cultural Logic'', Julie 2010, pp. 10-11, 34.</ref> In die 1980's het Peggy McIntosh een van die vroegste teoretiese begrippe van wit bevoorregting ontwikkel.<ref name="m4505">{{cite magazine |last=Rothman |first=Joshua |title=The Origins of "Privilege" |magazine=The New Yorker |date=12 Mei 2014 |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-origins-of-privilege |access-date=20 Junie 2024}}</ref> Haar vroeë werk word steeds gereeld deur latere geslagte akademici en joernaliste as 'n belangrike invloed aangehaal.<ref name="crosley-corcoran">{{cite news |last1=Crosley-Corcoran |first1=Gina |title=Explaining White Privilege to a Broke White Person |url=http://www.huffingtonpost.com/gina-crosleycorcoran/explaining-white-privilege-to-a-broke-white-person_b_5269255.html |access-date=19 Januarie 2016 |agency=Huffington Post |date=8 Mei 2014}}</ref><ref name="weinburg" /> In dieselfde tydperk is die Amerikaanse [[feminisme|feministiese]] beweging gekritiseer omdat dit "klassebevoorregting" en "wit bevoorregting" vertoon het.<ref name="Bennett">Bennett, Jacob (Mei 2012), "White Privilege: A History of the Concept", meestersgraadverhandeling, Georgia State University.</ref> In later jare het die teorie van [[interseksionaliteit]] ook op die voorgrond getree.<ref>{{cite news |last1=Thomas |first1=Sheila |last2=Crenshaw |first2=Kimberlé |title=Intersectionality: the double bind of race and gender |work=Perspectives Magazine |date=2004 |page=2 |publisher=American Bar Association |url=http://www.americanbar.org/publications/perspectives_magazine_home/perspectives_magazine_index.html}}</ref> Teen 2003 het die meeste akademici wat rasseverhoudinge bestudeer, die begrip wit bevoorregting aanvaar.<ref>{{cite book |first1=Ella L. J. |last1=Edmondson |first2=Stella M. |last2=Nkomo |title=Our Separate Ways: Black and White Women and the Struggle for Professional Identity |publisher=Harvard Business Review Press |year=2003 |isbn=978-1-59139-189-0}}</ref> In dieselfde jaar het sosioloë van die American Mosaic Project aan die Universiteit van [[Minnesota]] berig dat daar in die Verenigde State 'n wydverspreide oortuiging was dat wit bevoorregting werklik bestaan. Volgens hulle peiling het 59&nbsp;% van die wit respondente, 83&nbsp;% van die swart respondente en 84&nbsp;% van die Hispaniese respondente dit bevestig.<ref>{{cite web |work=American Mosaic Project |publisher=University of Minnesota |url=http://www.racialequitytools.org/resourcefiles/uminnesota.pdf |title=The Role of Prejudice and Discrimination in Americans' Explanations of Black Disadvantage and White Privilege |year=2006 |access-date=15 Junie 2010 |archive-date=27 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727194415/http://www.racialequitytools.org/resourcefiles/uminnesota.pdf}}</ref> ===21ste eeu=== Die begrip wit bevoorregting het in die vroeë 2010's deur [[sosiale media]] van die akademie na groter hoofstroombekendheid beweeg, veral in 2014 – die jaar waarin Black Lives Matter tot 'n groot beweging gevorm het en die woord "hashtag" self by die Merriam-Webster-woordeboek gevoeg is.<ref name="brydum"/> Brandt en Kizer bespreek in hulle artikel "From Street to Tweet" (2015) hoe die Amerikaanse publiek se persepsie van bevoorregting in die hoofstroomkultuur, wit bevoorregting ingesluit, deur sosiale media beïnvloed word.<ref name="brandt-kizer">{{cite book |last1=Brandt |first1=Jenn |last2=Kizer |first2=Sam |title=From Street to Tweet: Popular Culture and Feminist Activism |publisher=SensePublishers |isbn=978-94-6300-061-1 |pages=115-127 |doi=10.1007/978-94-6300-061-1_9 |chapter=From Street to Tweet |year=2015 |s2cid=155352216}}</ref> Hua Hsu, 'n professor in Engels aan Vassar College, begin sy resensie in ''The New Yorker'' van die [[MTV]]-film ''White People'' van 2015 met die stelling dat wit mense bewus geword het van hulle bevoorregting.<ref name="huahsu-ny">{{cite news |last1=Hsu |first1=Hua |title=The Trouble with "White People" |url=http://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/the-trouble-with-white-people |access-date=15 Februarie 2016 |magazine=The New Yorker |date=30 Julie 2015}}</ref> Hsu skryf dit toe aan geslagsverandering, wat hy as 'n newe-produk van die "[[Barack Obama|Obama]]-era" beskou.<ref name="huahsu-ny" /> Die dokumentêr ''White People'', vervaardig deur Jose Antonio Vargas, volg verskeie wit tieners wat hulle gedagtes en gevoelens oor wit bevoorregting voor die kamera uitspreek. Vargas voer 'n onderhoud met 'n wit kollegestudent, Katy, wat haar onvermoë om 'n studiebeurs te kry toeskryf aan omgekeerde rassisme teen wit mense; Vargas wys dan daarop dat wit studente "40&nbsp;% meer waarskynlik" verdienstelike befondsing ontvang.<ref name="amyzimmerman">{{cite news |last1=Zimmerman |first1=Amy |title='White People': MTV Takes On White Privilege |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/07/20/white-people-mtv-takes-on-white-privilege.html |access-date=16 Februarie 2016 |agency=The Daily Beast |date=20 Julie 2015}}</ref> In Januarie 2016 het die [[Hip-hop-musiek|hiphop]]groep Macklemore and Ryan Lewis "White Privilege II" vrygestel, 'n [[Enkelspeler|enkelsnit]] van hulle album ''This Unruly Mess I've Made'', waarin Macklemore rap dat hy en ander wit kunstenaars geweldig baat gevind het by die kulturele toe-eiening van swart kultuur, soos Iggy Azalea.<ref name="jagannathan">{{cite news |last1=Jagannathan |first1=Meera |title=Macklemore slams Miley Cyrus, Iggy Azalea for appropriating black culture, tackles racism and Black Lives Matter in new track 'White Privilege II' |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/macklemore-slams-miley-iggy-azalea-white-privilege-ii-article-1.2505788 |access-date=23 Januarie 2016 |agency=New York Daily News |date=22 Januarie 2016}}</ref> Volgens Fredrik deBoer is dit 'n gewilde neiging onder wit mense om hulle wit bevoorregting aanlyn te erken. DeBoer het hierdie praktyk gekritiseer omdat dit selfingenomenheid bevorder en geen werklike ongelykhede oplos nie.<ref>{{cite news |last1=deBoer |first1=Fredrik |title=Admitting that white privilege helps you is really just congratulating yourself |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/01/28/when-white-people-admit-white-privilege-theyre-really-just-congratulating-themselves/ |access-date=14 Februarie 2016 |newspaper=The Washington Post |date=28 Januarie 2016}}</ref> Michael J. Monahan voer aan dat die retoriek van bevoorregting "net soveel verberg as wat dit belig", en dat ons "beter gedien sou word deur te begin met 'n meer verfynde begrip van rassistiese onderdrukking as sistemies, en van individuele agente as wesenlik betrokke by daardie stelsel".<ref>Suarez, Cyndi (26 Maart 2019), [https://nonprofitquarterly.org/putting-privilege-in-perspective/ "Putting 'Privilege' in Perspective"], ''Non Profit Quarterly''.</ref><ref>Monahan, Michael J. (17 Maart 2014), [https://philarchive.org/archive/MONTCO-21v1 "The concept of privilege: a critical appraisal"], ''South African Journal of Philosophy''.</ref> Volgens die teorie van sogenaamde ''white adjacency'' (wit nabyheid) is sommige groepe nie-wit mense nouer met wit mense vereenselwig as ander, wat aan hulle 'n mate van wit bevoorregting verleen.<ref name="Arcia">{{cite book |last1=Tecun |first1=Arcia |url=https://books.google.com/books?id=I0iWEAAAQBAJ |title=Towards a Grammar of Race: In Aotearoa New Zealand |last2=Lopesi |first2=Lana |last3=Sankar |first3=Anisha |date=21 Oktober 2022 |publisher=Bridget Williams Books |isbn=978-1-990046-60-5 |page=4 |language=en}}</ref> ==Toepassing in die onderwysstelsel== Wit bevoorregting as begrip was invloedryk in multikulturele [[onderwys]], onderwyseropleiding, etniese en geslagstudies, [[sosiologie]], [[sielkunde]], [[politieke wetenskap]], Amerikanistiek en opleiding in [[maatskaplike werk]].<ref name="readings">{{cite book |editor-last1=Rothenberg |editor-first1=Paula S. |title=White Privilege: Essential Readings on the Other Side of Racism |edition=5de |publisher=Worth Publishers |year=2015 |isbn=978-1-4292-4220-2}}</ref><ref>{{cite journal |last=Gillespie |first=Diane |title=The pedagogical value of teaching white privilege through a case study |journal=Teaching Sociology |volume=31 |issue=4 |year=2003 |pages=469-477 |doi=10.2307/3211370 |jstor=3211370}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Abrams |first1=Laura S. |last2=Gibson |first2=Priscilla |title=Teaching notes: Reframing multicultural education: Teaching white privilege in the social work curriculum |journal=Journal of Social Work Education |volume=43 |issue=1 |year=2007 |pages=147-160 |doi=10.5175/JSWE.2007.200500529 |s2cid=145640470}}</ref><ref name="Privilege">{{cite journal |last1=Blum |first1=Lawrence |title='White Privilege': A Mild Critique |journal=Theory and Research in Education |volume=6 |issue=3 |year=2008 |pages=309-321 |doi=10.1177/1477878508095586 |s2cid=144471761}}</ref> ===Wit verdedigendheid=== Wit studente is soms afkerig van die idee van wit bevoorregting, 'n verskynsel wat as wit verdedigendheid bekend staan. Een verslag het opgemerk dat wit studente dikwels op klasbesprekings oor wit bevoorregting reageer met gedrag wat wissel van openlike vyandigheid tot 'n "muur van stilte".<ref name="Pence">{{cite journal |last=Pence |first=Dan J. |author2=Fields, J. Arthur |date=April 1999 |title=Teaching about Race and Ethnicity: Trying to Uncover White Privilege for a White Audience |journal=Teaching Sociology |volume=27 |issue=2 |pages=150-8 |issn=0092-055X |oclc=48950428 |doi=10.2307/1318701 |jstor=1318701}}</ref> 'n Paar studies onder 'n breër bevolking deur Branscombe ''et al.'' het bevind dat die stel van rassekwessies in terme van wit bevoorregting, eerder as in terme van die nadele wat nie-wittes ondervind, 'n groter mate van rassevooroordeel kan ontlok by wittes met hoër vlakke van rasse-identifikasie. Branscombe ''et al.'' toon dat die stel van rasseongelykheid in terme van die voorregte van wittes die vlakke van wit skuldgevoel onder wit respondente verhoog het. Dié met hoë rasse-identifikasie was meer geneig om antwoorde te gee wat met moderne rassistiese houdings ooreengestem het as dié met lae rasse-identifikasie.<ref name="Branscombe">{{cite journal |last=Branscombe |first=Nyla R. |author2=Schmitt, Michael T. |author3=Schiffhauer, Kristin |date=25 Augustus 2006 |title=Racial Attitudes in Response to Thoughts of White Privilege |journal=European Journal of Social Psychology |volume=37 |issue=2 |pages=203-15 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112771384/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |access-date=19 Julie 2008 |doi=10.1002/ejsp.348 |url-access=subscription}}</ref> Volgens die outeurs van die studies dui hierdie bevindings daarop dat die voorstelling van ongelykheid in terme van die nadele van 'n buitegroep lede van die bevoorregte groep in staat stel om die negatiewe implikasies van ongelykheid te vermy.<ref name="Powell">{{cite journal |last=Powell |first=Adam A. |author2=Branscombe, Nyla R. |author3=Schmitt, Michael T. |year=2005 |title=Inequality as Ingroup Privilege or Outgroup Disadvantage: The Impact of Group Focus on Collective Guilt and Interracial Attitudes |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |volume=31 |issue=4 |pages=508-21 |url=http://data.psych.udel.edu/abelcher/Shared%20Documents/6%20General%20Diversity%20Issues%20%2815%29/Powell.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522013408/http://data.psych.udel.edu/abelcher/Shared%20Documents/6%20General%20Diversity%20Issues%20%2815%29/Powell.pdf |archive-date=22 Mei 2013 |access-date=15 April 2013 |doi=10.1177/0146167204271713 |pmid=15743985 |s2cid=11601487}}</ref> 'n Eksperiment in 2019 het bevind dat studie oor wit bevoorregting nie empatie met minderhede verhoog het nie, en dat wit studente selfs empatie met minderhede verloor het. Een van die studie se outeurs het gesê dit toon hoe belangrik dit is om individuele verskille te erken wanneer daar oor wit bevoorregting onderrig word.<ref name="GreaterGood">{{cite news |last1=Jilani |first1=Zaid |title=What Happens When You Educate Liberals About White Privilege? |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/what_happens_when_you_educate_liberals_about_white_privilege |access-date=4 Junie 2019 |work=Greater Good |publisher=Greater Good Science Center |language=en}}</ref><ref name="Cooley2019">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Erin |last2=Brown-Iannuzzi |first2=Jazmin L. |last3=Lei |first3=Ryan F. |last4=Cipolli |first4=William |title=Complex intersections of race and class: Among social liberals, learning about White privilege reduces sympathy, increases blame, and decreases external attributions for White people struggling with poverty |journal=Journal of Experimental Psychology: General |volume=148 |issue=12 |pages=2218-2228 |date=29 April 2019 |doi=10.1037/xge0000605 |pmid=31033321 |s2cid=139104272}}</ref> Volgens Robin DiAngelo kan die rassespanning wat ontstaan wanneer wit bevoorregting uitgedaag word, 'n reeks verdedigende reaksies ontlok.<ref>{{Cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/anna-kegler/the-sugarcoated-language-of-white-fragility_b_10909350.html |title=The Sugarcoated Language Of White Fragility |last1=Kegler |first1=Anna |date=22 Julie 2016 |website=The Huffington Post |access-date=30 September 2016}}</ref><ref name="IJCP"/> Sommige wit mense reageer byvoorbeeld met afwysing, ontsteltenis of ander verdedigende reaksies wanneer hulle met rassekwessies oor wit bevoorregting gekonfronteer word, omdat hulle dalk voel dat hulle persoonlik by wit oppergesag betrek word.<ref name="Waldman18" /><ref name="Lopez17">{{cite news |last1=Lopez |first1=German |title=The Charlottesville protests are white fragility in action |url=https://www.vox.com/identities/2017/8/12/16138558/charlottesville-va-white-fragility |access-date=12 Oktober 2018 |work=Vox |date=12 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harmon |first1=Amy |title=Prove You're Not White: For an Article About Race-Verification on Reddit, I Had an Unusual Request |url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/reader-center/08insider-reddit-race-black-people-twitter-reporting.html |work=The New York Times |date=8 Oktober 2019}}</ref> DiAngelo skryf ook dat wit bevoorregting baie selde bespreek word, en dat ras dikwels omskryf word as iets wat net swart mense raak, met die uitsluiting van ander minderhede.<ref name="IJCP">{{cite journal |last=DiAngelo |first=Robin |title=White Fragility |journal=The International Journal of Critical Pedagogy |year=2011 |pages=54-70 |volume=3 |issue=3 |url=https://libjournal.uncg.edu/index.php/ijcp/article/download/249/116 |access-date=27 Maart 2015}}</ref> DiAngelo voer aan dat wit verdedigendheid nie irrasioneel is nie, maar dikwels gedryf word deur onderbewuste, soms selfs goedbedoelde, houdings teenoor rassisme.<ref name="Waldman18">{{cite news |last1=Waldman |first1=Katy |title=A Sociologist Examines the "White Fragility" That Prevents White Americans from Confronting Racism |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/a-sociologist-examines-the-white-fragility-that-prevents-white-americans-from-confronting-racism |access-date=12 Oktober 2018 |magazine=The New Yorker |date=23 Julie 2018}}</ref> DiAngelo se boek is gekritiseer omdat dit "selfvervullend" en "oorvereenvoudig" sou wees.<ref>{{Cite news |last=Lozada |first=Carlos |date=18 Junie 2020 |title=White fragility is real. But 'White Fragility' is flawed |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/18/white-fragility-is-real-white-fragility-is-flawed/ |access-date=18 Maart 2021}}</ref> Wit teenreaksie is beskryf as 'n moontlike reaksie op die maatskaplike ondersoek van wit bevoorregting, of op die vermeende werklike of hipotetiese verlies van daardie rassevoorreg.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/24/george-yancy-dear-white-america-philosopher-confront-racism |title=Is white America ready to confront its racism? Philosopher George Yancy says we need a 'crisis' |last=Blasdel |first=Alex |date=24 April 2018 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/04/24/author-discusses-new-book-how-americans-respond-discussions-race |title=Backlash |last=Jaschik |first=Scott |date=24 April 2018 |website=Inside Higher Ed}}</ref> Een studie dui daarop dat teenreaksie uit bedreigings vir wit bevoorregting voortspruit.<ref name="whitebacklash2015">{{cite journal |last=Smith |first=Terry |title=White Backlash in a Brown Country |journal=Valparaiso University Law Review |year=2015 |pages=89-132 |volume=50 |issue=1 |url=http://scholar.valpo.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2399&context=vulr |quote=Most importantly, voter suppression abets an addiction to white privilege—which is the source of white backlash—by advancing the idea that the voters who are prevented from accessing the polls were less worthy to vote in the first place.}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.businessinsider.com/donald-trumps-troubling-us-constituency-2015-9 |title=Trump is tapping into a troubling US constituency |first=Danielle |last=Allen |date=7 September 2015 |work=Business Insider}}</ref> George Yancy dui eweneens aan dat die teenreaksie 'n uiterste reaksie op die verlies van bevoorregting is.<ref>{{cite book |title=Backlash: What Happens When We Talk Honestly about Racism in America |first1=George |last1=Yancy |quote=The responses that I received, however, speak to something more extreme than just reactionary or unreceptive responses. Rather than "white fragility", these responses are ones that speak to deep forms of white world-making |date=2018 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-5381-0405-7 |page=50}}</ref> ==Wêreldwye perspektiewe== Wit bevoorregting werk verskillend op verskillende plekke. 'n Mens se wit vel sal nie op elke denkbare plek of in elke situasie 'n bate wees nie. Wit mense is ook 'n wêreldwye minderheid, en dit raak die ervarings wat hulle buite hulle tuisgebiede het. Tog beskryf sommige mense wat die term "wit bevoorregting" gebruik dit as 'n wêreldwye verskynsel wat uit die geskiedenis van kolonialisme deur wit Wes-Europeërs voortspruit. Een skrywer sê dat wit Amerikaanse mans byna oral in die wêreld bevoorreg is, al is baie lande nooit deur Wes-Europeërs gekoloniseer nie.<ref>Jacques, Martin (19 September 2003), "[https://www.theguardian.com/world/2003/sep/20/race.uk The global hierarchy of race: As the only racial group that never suffers systemic racism, whites are in denial about its impact]", ''[[The Guardian]]''.</ref><ref>{{cite journal |last1=Merryfield |first1=Merry M. |year=2000 |title=Why aren't teachers being prepared to teach for diversity, equity, and global interconnectedness? A study of lived experiences in the making of multicultural and global educators |journal=Teaching and Teacher Education |volume=16 |issue=4 |pages=429-443 |doi=10.1016/S0742-051X(00)00004-4 |quote=Although white, middle class Americans may experience outsider status as expatriates in another country, there are few places on the planet where white male Americans are not privileged through their language, relative wealth and global political power.}}</ref> In sommige weergawes hou wêreldwye wit bevoorregting verband met Amerikaanse uitsonderlikheid en hegemonie.<ref>Bush, Melanie E. L., "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/4acrawsa614.pdf White World Supremacy and the Creation of Nation: 'American Dream' or Global Nightmare?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228013350/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/4acrawsa614.pdf |date=28 Februarie 2015}}", ''ACRAWSA e-journal'' 6(1), 2010.</ref> ==Volgens land== ===Afrika=== ====Namibië==== Die [[apartheid]]stelsel in [[Namibië]] het die regsomgewing geskep om wit bevoorregting te vestig en in stand te hou. Die segregasie van volke het rassevoorregte bewaar en eenheidsnasiebou belemmer.<ref>{{cite book |title=Namibia: Conquest to Independence: Formation of a Nation |author=Godfrey Mwakikagile |date=2015 |isbn=978-9987-16-044-0 |publisher=New Africa Press |page=210 |quote=The Apartheid system preserved white privilege in a divided society, segregated and invented divergent ethnic cultures and truncated the growth of a common national identity. Thus, Namibia lacked any facilitating conditions for unitary nation building}}</ref> In die jare waarin oor Namibiese onafhanklikheid onderhandel is, het die land se administrasie, wat deur wit Namibiërs oorheers is, die mag behou. In 'n ontleding in ''[[The New York Times]]'' in 1981 het Joseph Lelyveld berig hoe maatreëls wat wit bevoorregting in die land sou uitdaag, ter syde gestel is, en hoe politici soos [[Dirk Mudge]], wat die beleid van rassevoorregte verontagsaam het, verkiesingsbedreigings van die swart meerderheid in die gesig gestaar het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1981/06/17/world/council-in-namibia-finds-whites-grip-still-strong.html |title=Council In Namibia Finds Whites' Grip Still Strong |author=Joseph Lelyveld |quote=The new ministers find they can only make suggestions to the bureaucrats and the Administrator General and that when these suggestions touch on sensitive areas of white privilege, they tend to be shelved. |date=17 Junie 1981 |work=The New York Times}}</ref> In 1988, twee jaar voor die land se onafhanklikheid, het [[Frene Ginwala]] gesê daar is 'n algemene weiering deur die wit vroue wat volgens Ginwala die wit bevoorregting van apartheid geniet het, om die onderdrukking van swart vroue in die land te erken.<ref>{{cite book |title=Women Journalists in Namibia's Liberation Struggle, 1985-1990 |author=Maria Mboono Nghidinwa |date=2008 |isbn=978-3-905758-07-8 |publisher=Basler Afrika Bibliographien |page=46 |quote=She further argues that due to the "white privilege" that white women enjoyed during apartheid Namibia, these white women generally also refused to acknowledge the oppression of black women and have generally failed to question their own status (Ginwala, 1988).}}</ref> Navorsing wat in 2008 in die ''Journal of Southern African Studies'' gepubliseer is, het ondersoek hoe wit bevoorregting van geslag tot geslag oorgedra word, met besondere klem op die nakomelinge van Duitse Namibiërs wat in die 1950's en 1960's aangekom het.<ref>{{Citation |title='With Hard Work and Determination You Can Make It Here': Narratives of Identity among German Immigrants in Post-Colonial Namibia |author=Heidi Armbruster |date=2008 |publisher=Taylor & Francis |location=Journal of Southern African Studies |edition=Volume 34 |pages=611-628 |quote=Silences, ambivalences, and contradictions at the narrative level reveal these generational cohorts to be slightly different, yet equally evasive about the problematic inheritance of white privilege.}}</ref> In 2010 het die ''Journal of Ethnic and Migration Studies'' wit bevoorregting in postkoloniale Namibië verder ontleed.<ref>{{Citation |title='Realising the Self and Developing the African': German Immigrants in Namibia |author=Heidi Armbruster |date=2010 |publisher=Journal of Ethnic and Migration Studies |edition=Volume 36 |pages=1229-1246 |quote=As Leonard (2010b) observes, since Western migrants in less developed countries enjoy certain privileges and status, the connotation of the word "expatriate" has evolved so that it now implies white privilege.}}</ref> ====Suid-Afrika==== Wit bevoorregting is in [[Suid-Afrika]] deur [[apartheid]] in die reg verskans. Apartheid is in 1948 geïnstitusionaliseer en het formeel tot in die vroeë 1990's geduur. Onder apartheid was rassevoorregte nie net maatskaplik betekenisvol nie – dit is burokraties gereguleer. Wette soos die [[Wet op Bevolkingsregistrasie]] van 1950 het maatstawwe daargestel om Suid-Afrikaners amptelik volgens ras te klassifiseer: wit, [[Indiese Suid-Afrikaners|Indiër]], [[Bruin mense|kleurling]] (gemeng) of swart.<ref>Deborah Posel, [https://www.jstor.org/stable/525576 "Race as Common Sense: Racial Classification in Twentieth-Century South Africa"], ''African Studies Review'' 44 (2), September 2001.</ref> Baie akademici sê "witheid" stem steeds ooreen met 'n stel maatskaplike voordele in Suid-Afrika, en verwys gewoonlik na hierdie voordele as "wit bevoorregting". Die stelsel van wit bevoorregting geld sowel vir die manier waarop 'n persoon deur ander behandel word as vir 'n stel gedrag, gevoelens en gedagtes wat aangeleer en versterk kan word. Hierdie elemente van "witheid" vestig maatskaplike status en waarborg voordele vir sommige mense sonder om regstreeks op velkleur of ander aspekte van 'n persoon se voorkoms te steun.<ref name="Vice"/> Wit bevoorregting in Suid-Afrika het kleinskaalse uitwerkings, soos voorkeurbehandeling in die openbaar vir mense wat wit lyk, en grootskaalse uitwerkings, soos die meer as vyfvoudige verskil in gemiddelde inkomste per kop tussen mense wat as wit of swart geïdentifiseer word.<ref>Matthews, Sally (12 September 2011), "[http://mg.co.za/article/2011-09-12-inherited-or-earned-advantage Inherited or earned advantage?]", ''Mail & Guardian''.</ref> "[[Afrikaners|Afrikanerwitheid]]" is ook beskryf as 'n gedeeltelik ondergeskikte identiteit, in verhouding tot die [[Britse Ryk]] en Boerehaat ('n soort vooroordeel teenoor Afrikaners), wat met die einde van apartheid verder in onguns geraak het.<ref>{{cite journal |last1=Steyn |first1=Melissa E. |year=2004 |title=Rehabilitating a whiteness disgraced: Afrikaner white talk in post-apartheid South Africa |journal=Communication Quarterly |volume=52 |issue=2 |pages=143-169 |doi=10.1080/01463370409370187 |s2cid=145673861}}</ref> Sommige vrees dat wit Suid-Afrikaners omgekeerde rassisme in die hande van die land se pas bemagtigde meerderheid ly.<ref>Vice, Samantha (2 September 2011), "[http://mg.co.za/article/2011-09-02-why-my-opinions-on-whiteness-touched-a-nerve/ Why my opinions on whiteness touched a nerve]", ''Mail & Guardian''.</ref> "Onbillike" rassediskriminasie word deur artikel 9 van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] verbied, en hierdie artikel laat ook toe dat wette gemaak word om onbillike diskriminasie aan te spreek. "Billike diskriminasie" word deur subartikel 5 geduld.<ref>{{cite web |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-2-bill-rights#9 |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 2: Bill of Rights |website=www.gov.za}}</ref> ===Asië=== ====Japan==== Volgens die Japannese sosioloog Itsuko Kamoro het wit mans in 2008 die "toppunt" van romantiese begeerlikheid vir jong Japannese vroue verteenwoordig.<ref name="o662">{{cite book |last=Debnár |first=M. |title=Migration, Whiteness, and Cosmopolitanism: Europeans in Japan |publisher=Palgrave Macmillan US |year=2016 |isbn=978-1-137-56149-7 |url=https://books.google.com/books?id=eloBDgAAQBAJ&pg=PA129 |access-date=20 Junie 2024 |page=129}}</ref> Baie skrywers het 'n wydverspreide fetisjering van wit mans deur Japannese vroue beskryf, en kulturele faktore binne [[Japan]] gee wit mans 'n soort "gegenderde wit bevoorregting" wat hulle in staat stel om maklik 'n romantiese maat te vind.<ref name="o662" /> Toe Japan in die vroeë 2000's ryker was, was baie Japannese vroue selfs bereid om 'n wit man wat minder as hulle verdien vir die huwelik te oorweeg. Dit het die hegemoniese manlikheid van wit mans in Japan weerspieël.<ref name="m797">{{cite book |last1=Fresnoza-Flot |first1=A. |last2=Liu-Farrer |first2=G. |title=Tangled Mobilities: Places, Affects, and Personhood Across Social Spheres in Asian Migration |publisher=Berghahn Books |year=2022 |isbn=978-1-80073-567-5 |url=https://books.google.com/books?id=P4VzEAAAQBAJ&pg=PA30 |access-date=20 Junie 2024 |page=30}}</ref> Dieselfde begeerlikheid word nie aan wit vroue in Japan toegeken nie; hulle word gestereotipeer as "mansagtig" of "luidrugtig" en daarom as onbegeerlik deur Japannese mans beskou.<ref name="o009">{{cite book |last=Seilhamer |first=M. F. |title=Gender, Neoliberalism and Distinction through Linguistic Capital: Taiwanese Narratives of Struggle and Strategy |publisher=Channel View Publications |year=2019 |isbn=978-1-78892-303-3 |url=https://books.google.com/books?id=tcaqDwAAQBAJ&pg=PT173 |access-date=20 Junie 2024 |page=173}}</ref> Wit Engelssprekendes is bevoorreg in hulle vermoë om werk as Engelsonderwysers by ''eikaiwa''-skole in Japan te kry, ongeag hulle vaardigheid in Japannees of hulle professionele kwalifikasies.<ref>{{cite book |title=The Handbook of Intercultural Discourse and Communication |editor1=Paulston, Christina Bratt |editor2=Scott F. Kiesling |editor3=Elizabeth S. Rangel |quote=The privilege that White native-speaking English teachers have in Japan, as Kelly describes by drawing on Lummis (1977), indexes institutional racism. By virtue of being a White speaker of English, even if not a native English speaker, one has the privilege of obtaining employment to teach ''eikaiwa'' [English conversation] without professional qualifications or an ability to speak Japanese. |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-6272-2 |page=98 |chapter=Critical Approaches to IDC}}</ref> ====Suid-Korea==== Wit bevoorregting is in [[Suid-Korea]] ontleed en is as wydverspreid in die [[Koreane|Koreaanse]] samelewing beskryf. Daar is opgemerk dat wit inwoners en toeriste besondere behandeling ontvang,<ref>{{cite book |author=Sharon H. Chang |title=Raising Mixed Race: Multiracial Asian Children in a Post-Racial World |chapter=Mirror and Exteriors: The Face of the Future |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-99946-6 |quote=In Asia, as in Asian America, negative associations with Blackness (of African descent and/for dark complexion) and positive associations with lightness and whiteness are incredibly pervasive. "Traveling through Asia," said a white father plainly, "there's a huge amount of white privilege."}}</ref> en veral wit Amerikaners is soms kultureel vereer.<ref>{{cite book |author=David C. Oh |title=Korean Diaspora across the World: Homeland in History, Memory, Imagination, Media, and Reality |chapter="I am Korean American" |date=2019 |page=182 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-9922-1 |quote=However, some group members expressed discontent with the premise of the post, asking "Why Koreans love white people so much? So many Koreans speak English in America ... Let's stop supporting white privilege".}}</ref> Professor Helene K. Lee het opgemerk dat gemengde wit en Koreaanse afkoms – of spesifiek die fisiese voorkoms daarvan – aan 'n tweerassige individu wit bevoorregting in die land kan verleen.<ref>{{cite book |author=Helene K. Lee |title=Between Foreign and Family |chapter=Of "Kings" and "Lepers" |date=2017 |page=78 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-8613-7 |quote=Even as he emphatically refuses it, Sae Il's biracial appearance may actually grant him white privilege in Seoul.}}</ref> In 2009 het die skrywer Jane Jeong Trenka geskryf dat dit vir haar, as aangenome kind van 'n wit gesin in die Verenigde State, makliker was om die werking daarvan in die Koreaanse kultuur te herken.<ref>{{cite book |author=Jane Jeong Trenka |title=Fugitive Visions: An Adoptee's Return to Korea |date=2009 |page=148 |publisher=Graywolf Press |isbn=978-1-55597-529-6 |quote=To adoptees, what is Western is always easier to see – Baskin-Robbins, Krispy Kreme, the American military, the English language, the fetishists so much more visible and happy here because everyone want to be loved, even if they have to use their white privilege to get it.}}</ref> Die kultuur van die Amerikaanse militêre kampdorpe in Suid-Korea, 'n oorblyfsel van die [[Korea-oorlog]], is bestudeer as 'n omgewing vir wit bevoorregting en as 'n vererging van die rasseskeiding tussen wit Amerikaanse en [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] soldate op die basisse sowel as met plaaslike Koreane.<ref>{{citation |title=Journal of Transnational American Studies |chapter=Black and Korean: Racialized Development and the Korean American Subject in Korean/American Fiction |date=2013 |location=University of California, Santa Barbara |author=Lim, Jeehyun |publisher=California Digital Library |quote=Whereas such an understanding of Asians as fundamentally foreign yet unthreatening to white privilege permeates the racialization of Asians in the US, the racial dynamics of the camptown in Korea establishes a clear distinction between Koreans and white Americans while blurring that between Koreans and black Americans.}}</ref> ===Noord-Amerika=== ====Kanada==== In 2014 het die Elementary Teachers' Federation of [[Ontario]] mediadekking gekry toe dit 'n werkswinkel vir opvoeders openbaar geadverteer het oor metodes om leerlinge oor wit bevoorregting te onderrig. "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack" het een van sy mees aanbevole onderrighulpmiddels geword.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/how-legos-helped-build-a-classroom-lesson-on-white-privilege/article36610854/ |title=How Legos helped build a classroom lesson on white privilege |first=Dakshana |last=Bascaramurty |date=16 Oktober 2017 |work=The Globe and Mail}}</ref> Tydens die burgemeestersverkiesing in [[Toronto]] in 2014 het die destydse kandidaat John Tory die bestaan van wit bevoorregting in 'n debat ontken.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/what-is-white-privilege-1.2852643 |title=What is white privilege? |quote=During the municipal election campaign, John Tory, who takes office next week as mayor of Toronto, was asked bluntly: "Does white privilege exist?" Tory's response was, "White privilege? No, I don't know that it does." |date=27 November 2014 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.vice.com/en/article/outrage-frustration-and-roasting-at-ontarios-first-anti-racism-public-meeting/ |title=Outrage, Frustration, and Roasting at Ontario's First Anti-Racism Public Meeting |first=Eternity |last=Martis |date=15 Julie 2016 |publisher=Vice Media}}</ref> In 2019 het die Canadian Federation for the Humanities and Social Sciences 'n man vir drie jaar van sy jaarvergadering geskors omdat hy 'n swart Kanadese akademikus op grond van ras geprofileer het. Die federasie het gesê dit vereis dat die oortreder moet toon dat hy stappe gedoen het om sy bewustheid van wit bevoorregting te verhoog voordat hy enige toekomstige kongres sal mag bywoon.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/british-columbia/article-man-suspended-from-meetings-for-racial-profiling-of-black-scholar-at/ |title=Man suspended from meetings for racial profiling of black scholar at University of British Columbia humanities congress |first=Michael |last=Tutton |date=29 Augustus 2019 |work=The Globe and Mail}}</ref> Later in dieselfde jaar het 'n voormalige grootkaptein van die Eerste Nasies in [[Manitoba]] gesê dat baie inheemse Kanadese die Kanadese hofstelsel beskou as diskriminerend teenoor hulle onder die struktuur van witvelbevoorregting.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/supreme-court-winnipeg-1.5291278 |title=Supreme Court hears cases in Winnipeg this week in historic first |first=Karen |last=Pauls |date=23 September 2019 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> Die joernalis Gary Mason het voorgestel dat die verskynsel in die kultuur van studentebroederskappe en -susterskappe in [[Kanada]] ingebed is.<ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/british-columbia/article-is-it-time-we-said-goodbye-to-fraternities/ |title=Is it time we said goodbye to fraternities? |first=Gary |last=Mason |date=4 Oktober 2019 |work=The Globe and Mail}}</ref> ====Verenigde State==== Sommige akademici skryf wit bevoorregting, wat hulle as informele rassisme beskryf, toe aan die formele rassisme (naamlik [[slawerny]] gevolg deur die [[Jim Crow-wette]]) wat vir 'n groot deel van die Amerikaanse geskiedenis bestaan het.<ref>Williams, ''Constraint of Race'' (2004).</ref> In haar boek ''Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America'' skryf Stephanie M. Wildman dat baie Amerikaners wat 'n verdienstegebaseerde, raslose wêreldbeskouing voorstaan, nie die stelsels van bevoorregting erken wat hulle bevoordeel het nie. Baie Amerikaners steun byvoorbeeld op 'n maatskaplike of finansiële [[erfenis]] van vorige geslagte, 'n erfenis wat onwaarskynlik is as 'n mens se voorouers slawe was.<ref name="Wildman">{{cite book |last=Wildman |first=Stephanie M. |author2=Armstrong, Margalynne |author3=Davis, Adrienne D. |author4=Grillo, Trina |title=Privilege Revealed: How Invisible Preference Undermines America |publisher=NYU Press |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-8147-9303-9 |url=https://archive.org/details/privilegereveale00wild |url-access=registration |access-date=19 Julie 2008}}</ref> Wittes is soms geleenthede en voordele gegun wat vir ander onbeskikbaar was. In die middel van die 20ste eeu het die regering wit huiseienaarskap deur die Federal Housing Administration gesubsidieer, maar nie huiseienaarskap deur minderhede nie.<ref name="Massey">{{cite book |last=Massey |first=Douglas |author2=Denton, Nancy |title=American Apartheid: Segregation and the Making of the Underclass |publisher=Harvard University Press |date=15 Januarie 1998 |isbn=978-0-674-01821-1}}</ref> Sommige sosiale wetenskaplikes stel ook voor dat die historiese prosesse van voorstedelike uitbreiding en desentralisasie voorbeelde van wit bevoorregting is wat tot hedendaagse patrone van omgewingsrassisme bygedra het.<ref name="Pulido">{{cite journal |last=Pulido |first=Laura |date=Maart 2000 |title=Rethinking Environmental Racism: White Privilege and Urban Development in Southern California |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=90 |issue=1 |pages=12-40 |issn=0004-5608 |url=https://docs.wixstatic.com/ugd/d5c05a_6d6995e3507140cebbb3b29bc62f40bb.pdf |access-date=22 Desember 2017 |doi=10.1111/0004-5608.00182 |jstor=1515377 |bibcode=2000AAAG...90...12P |hdl=10214/1833 |s2cid=38036883 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Boston Protester White Privilege.jpg|thumb|upright|'n Betoger hou 'n plakkaat by 'n Black Lives Matter-betoging op.]] In Blum se ontleding van die onderliggende struktuur van wit bevoorregting is "gespaarde ongeregtigheid" wanneer 'n persoon van kleur onregverdige behandeling ondergaan en 'n wit persoon nie. Sy voorbeeld hiervan is wanneer "'n swart persoon sonder gegronde rede deur die polisie voorgekeer word maar 'n wit persoon nie".<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Hy identifiseer "onregverdige verryking"-voorregte as dié waar wittes die ongeregtigheid van 'n situasie gespaar bly en op hulle beurt by die ongeregtigheid teenoor ander baat vind. Byvoorbeeld: "as die polisie te veel daarop ingestel is om swart wetsoortreders te soek, is hulle dalk minder waaksaam teenoor wit oortreders, wat 'n onregverdige verrykingsvoordeel gee aan wittes wat wel die wet oortree maar om hierdie rede vrykom."<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Blum beskryf "nie-ongeregtigheidsverwante" voorregte as dié wat nie met ongeregtighede teenoor mense van kleur verband hou nie, maar wat betrekking het op 'n meerderheidsgroep se voordele bo 'n minderheidsgroep. Dié wat in die meerderheid is, gewoonlik wit mense, verkry "onverdiende voorregte wat nie op ongeregtigheid gegrond is nie".<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} Volgens Blum is werkplekkulture geneig om gedeeltelik etnokultureel van aard te wees, sodat lede van sommige etniese of rassegroepe hulle gemakliker daarin vind as ander.<ref name="Privilege"/>{{rp|311-312}} =====Welvaart===== Volgens Roderick Harrison is "welvaart 'n maatstaf van kumulatiewe voordeel of nadeel", en "die feit dat swart en Hispaniese welvaart 'n breukdeel van wit welvaart is, weerspieël ook 'n geskiedenis van diskriminasie".<ref>"[https://www.nytimes.com/2004/10/18/national/18wealth.html Study Says White Families' Wealth Advantage Has Grown]", ''The New York Times'', 18 Oktober 2004.</ref> Wittes het histories meer geleenthede gehad om [[rykdom|welvaart]] op te bou.<ref name="wealth">{{cite book |first1=Melvin L. |last1=Oliver |author2=Thomas M. Shapiro |title=Black Wealth, White Wealth: A New Perspective on Racial Inequality |url=https://books.google.com/books?id=4ksJuX02DNwC&pg=PT53 |year=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-95167-8 |pages=53-4}}</ref> Sommige van die instellings vir welvaartskepping onder Amerikaanse burgers was uitsluitlik vir wittes oop.<ref name="wealth"/> Soortgelyke verskille het gegeld vir die Social Security Act (wat landbou- en huiswerkers uitgesluit het, sektore waarin die meeste swart werkers destyds was),<ref>Ira Katznelson, ''[https://books.google.com/books?id=cfhneJPcD38C&pg=PA43 When Affirmative Action Was White]'', p. 43.</ref> vergoeding vir militêre offisiere, en die onderwysvoordele wat ná die Tweede Wêreldoorlog aan terugkerende soldate gebied is.<ref>Katznelson, ''[https://books.google.com/books?id=cfhneJPcD38C&pg=PA114 When Affirmative Action Was White]'', p. 114.</ref> Thomas Shapiro, professor in reg en maatskaplike beleid aan die Brandeis-universiteit, wat die verskynsel ontleed het, sê: "Die welvaartsgaping is nie net 'n verhaal van verdienste en prestasie nie, dis ook 'n verhaal van die historiese nalatenskap van ras in die Verenigde State."<ref>{{cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna15704759 |title=Census Report: Broad Racial Disparities Persist |date=14 November 2006 |publisher=NBC News |access-date=19 Julie 2008}}</ref> Formele [[diskriminasie]] in die Verenigde State het oor die afgelope dekades afgeneem; die ongelykheid in welvaart tussen rassegroepe duur egter voort.<ref name="wealth"/> George Lipsitz voer aan dat wit Amerikaners gemiddeld voortdurend voordele opbou omdat welgestelde wittes hulle welvaart in die vorm van erfporsies en transformerende bates (geërfde welvaart wat 'n gesin bo hulle eie prestasies lig) kon oordra.<ref name="possessive"/>{{rp|107-8}} Reeds bestaande verskille in welvaart word vererger deur belastingbeleid wat belegging bo loon beloon, verbande subsidieer en privaatsektorontwikkelaars subsidieer.<ref name="Lipsitz">{{cite journal |last=Lipsitz |first=George |date=September 1995 |title=The Possessive Investment in Whiteness: Racialized Social Democracy and the "White" Problem in American Studies |journal=American Quarterly |volume=47 |issue=3 |pages=369-87 |doi=10.2307/2713291 |jstor=2713291 |s2cid=147180034}}</ref> Thomas Shapiro het geskryf dat welvaart van geslag tot geslag oorgedra word, wat wittes 'n beter "vertrekpunt" in die lewe gee as ander rasse. Volgens Shapiro ontvang baie wittes finansiële hulp van hulle ouers wat hulle in staat stel om bo hulle inkomste te leef. Dit stel hulle weer in staat om huise en groot bates te koop wat help om welvaart op te bou. Aangesien huise in wit woonbuurte vinniger in waarde styg, is dit onwaarskynlik dat selfs Afro-Amerikaners wat hulle "vertrekpunt" kan oorkom, welvaart so vinnig soos wittes sal opbou. Shapiro voer aan dat dit 'n voortdurende kringloop is waaruit wittes deurgaans voordeel trek.<ref name="Shapiro">{{cite book |first=Thomas M. |last=Shapiro |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-518138-8 |date=12 Desember 2003 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap}}</ref> Hierdie voordele het ook uitwerkings op skoolonderrig en ander lewensgeleenthede.<ref name="possessive"/>{{rp|32-3}} =====Indiensneming en ekonomie===== [[Lêer:US gender pay gap, by sex, race-ethnicity-2009.png|thumb|upright=1.5|Mediaan weeklikse verdienste van voltydse loon- en salariswerkers volgens geslag, ras en etnisiteit, Verenigde State, 2009<ref name="bls2009">U.S. Bureau of Labor Statistics, [http://www.bls.gov/cps/cpswom2009.pdf ''Highlights of Women's Earnings in 2009'']. Verslag 1025, Junie 2010.</ref>]] Gerassifiseerde indiensnemingsnetwerke kan wittes bevoordeel ten koste van nie-wit minderhede.<ref name="Royster">{{cite book |first=Deirdre A. |last=Royster |title=Race and the Invisible Hand |url=https://archive.org/details/raceinvisiblehan00deir |url-access=registration |location=Los Angeles |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23951-7 |year=2003}}</ref> Asiatiese Amerikaners, byvoorbeeld, styg selde tot hoë poste in die werkplek, hoewel hulle as 'n "modelminderheid" geprys word: slegs agt van die Fortune 500-maatskappye het Asiaties-Amerikaanse hoof uitvoerende beamptes, wat 1,6&nbsp;% van dié poste uitmaak terwyl Asiatiese Amerikaners 4,8&nbsp;% van die bevolking is.<ref name="DiversityInc">{{citation |url=http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |title=Asian Americans In Leadership: The Invisible Minority |author=Edna Chun |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308170848/http://www.insightintodiversity.com/asian-americans-in-leadership-the-invisible-minority-by-dr-edna-chun |archive-date=8 Maart 2015}}</ref> In 'n studie wat in 2003 gepubliseer is, het die sosioloog Deirdre A. Royster swart en wit mans wat dieselfde skool met dieselfde vaardighede voltooi het, vergelyk. Sy het bevind dat wit gegradueerdes meer dikwels in geskoolde ambagte gewerk het, meer verdien het, hoërstatusposte beklee het, meer bevorderings ontvang het en korter tydperke van [[werkloosheid]] beleef het. Aangesien alle ander faktore soortgelyk was, is die verskille in indiensnemingservarings aan ras toegeskryf. Royster het tot die gevolgtrekking gekom dat die vernaamste oorsaak van hierdie rasseverskille [[sosiale netwerk]]e was. Die begrip "wie jy ken" het vir hierdie gegradueerdes net so belangrik gelyk soos "wat jy weet". Volgens die kenmerkendheidsteorie, voorgestel deur professor Ajay Mehra van die Universiteit van Kentucky en sy kollegas, vereenselwig mense hulle met ander mense wat eienskappe deel wat andersins skaars in hulle omgewing is: vroue vereenselwig hulle meer met vroue, wittes met ander wittes. Mehra bevind daarom dat wit mans weens hulle getalle geneig is om baie sentraal in hulle sosiale netwerke te wees.<ref>{{cite book |editor1-last=Karsten |editor1-first=Margaret Foegen |title=Gender, Race, and Ethnicity in the Workplace: Organizational practices and individual strategies for women and minorities |date=2006 |publisher=Praeger |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-98805-0 |page=120 |edition=1ste |url=https://books.google.com/books?id=3OHETydthM0C&q=white%20males%20social%20network&pg=PA120}}</ref> Royster sê dat hierdie hulp, wat buite verhouding tot wittes beskikbaar is, 'n voordeel is wat swart mans dikwels in die werksektor benadeel. Volgens Royster "gee hierdie ideologieë 'n hedendaagse doodsteek aan werkersklas-swart mans se kanse om 'n vastrapplek in die tradisionele ambagte te kry".<ref name="Royster" /> Ander navorsing toon dat daar 'n korrelasie is tussen 'n persoon se naam en die waarskynlikheid dat hy of sy teruggebel word vir 'n werksonderhoud. Marianne Bertrand en Sendhil Mullainathan het in 'n veldeksperiment in Boston en Chicago bevind dat mense met "wit klinkende" name 50&nbsp;% meer waarskynlik teruggebel word as mense met "swart klinkende" name, ondanks gelyke gehalte van die curriculum vitae tussen die twee rassegroepe.<ref name="Bertrand">{{cite journal |last=Bertrand |first=Marianne |author2=Mullainathan, Sendhil |date=September 2004 |title=Are Emily and Greg More Employable Than Lakisha and Jamal? A Field Experiment in Labor Market Discrimination |journal=American Economic Review |volume=94 |issue=4 |pages=991-1013 |doi=10.1257/0002828042002561}}</ref> Wit Amerikaners se aansoeke om sakelenings word meer waarskynlik goedgekeur as dié van swart Amerikaners, selfs wanneer ander faktore soos kredietrekords vergelykbaar is.<ref name="Bates">{{cite book |last=Bates |first=Timothy |author2=Austin Turner, Margery |title=Minority Business Development: Identification and Measurement of Discriminatory Barriers |editor=Fix, Michael E. |editor2=Austin Turner, Margery |publisher=Urban Institute |location=Washington, D.C. |date=Maart 1998 |series=A National Report Card on Discrimination in America: The Role of Testing |chapter=5 |isbn=978-0-87766-696-7 |chapter-url=http://www.urban.org/url.cfm?ID=308024 |access-date=18 Julie 2008 |page=104}}</ref> Swart en Latino-gegradueerdes is minder waarskynlik as wit gegradueerdes om in 'n bestuurspos te beland, selfs wanneer ander faktore soos ouderdom, ervaring en akademiese rekords soortgelyk is.<ref name="Williams">Williams, ''Constraint of Race'' (2004), p. 359, fig. 7.1.</ref><ref>{{cite news |title=Income Gaps Persist Among Races |last=Hartnett |first=William M. |date=20 Oktober 2003 |newspaper=Palm Beach Post}}</ref><ref name="Mason">{{cite journal |last=Mason |first=Patrick L. |date=Mei-Junie 1998 |title=Race, Cognitive Ability, and Wage Inequality |journal=Challenge |volume=41 |issue=3 |pages=62-81 |issn=1077-193X |url=https://findarticles.com/p/articles/mi_m1093/is_n3_v41/ai_20809842/print |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008111512/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1093/is_n3_v41/ai_20809842/print |url-status=usurped |archive-date=8 Oktober 2008 |access-date=18 Julie 2008}}</ref> Cheryl Harris verbind witheid aan die idee van "gerassifiseerde bevoorregting" in die artikel "Whiteness as Property": sy beskryf dit as "'n soort status waarin wit rasse-identiteit die grondslag gevorm het vir die toekenning van maatskaplike voordele, sowel privaat as openbaar".<ref>{{cite journal |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |year=1998 |first=Cheryl |last=Harris |volume=106 |issue=8 |pages=1707-1791 |doi=10.2307/1341787 |jstor=1341787 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID927850_code109222.pdf?abstractid=927850&mirid=1&type=2}}</ref> Daniel A. Farber en Suzanna Sherry voer aan dat die aandeel Jode en Asiate wat suksesvol is in verhouding tot die wit manlike bevolking 'n onoplosbare raaisel inhou vir voorstanders van wat hulle "radikale multikulturalisme" noem, wat volgens hulle die rol van geslag en ras in die Amerikaanse samelewing oorbeklemtoon.<ref>{{cite book |first1=Daniel A. |last1=Farber |last2=Sherry |first2=Suzanna |title=Beyond All Reason: The Radical Assault on Truth in American Law |date=1997 |publisher=Oxford University Press |pages=57-58 |isbn=978-0-19-510717-3 |language=en |url=https://archive.org/details/beyondallreasonr00farb}}</ref> =====Behuising===== Diskriminasie in behuisingsbeleid is in 1934 geformaliseer onder die Federal Housing Act, wat staatskrediet aan private lenings vir huiskopers verskaf het.<ref name="possessive"/>{{rp|5}} Ingevolge die wet het die Federal Housing Agency die bevoegdheid gehad om al die geld na wit huiskopers eerder as na minderhede te kanaliseer.<ref name="possessive"/>{{rp|5}} Die FHA het ná die Tweede Wêreldoorlog ook geld weg van binnestedelike buurte gekanaliseer en dit eerder in die hande geplaas van wit huiskopers wat na gesegregeerde voorstede sou trek.<ref>{{cite book |first=Paula S. |last=Rothenberg |year=2005 |title=White Privilege |location=New York |publisher=Worth Publishers |isbn=978-0-7167-8733-4}}</ref> Hierdie en ander praktyke het houdings van segregasie en ongelykheid versterk. Die "grootste enkele bron van welvaart" vir wit Amerikaners is die waardestyging van hulle eie woonhuise. Die gesinswelvaart wat so opgebou word, is die belangrikste bydrae tot die welvaartsverskil tussen swart en wit Amerikaners.<ref name="possessive">{{cite book |first=George |last=Lipsitz |title=The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit from Identity Politics, Revised and Expanded Edition |url=https://books.google.com/books?id=PIqUajTEfk0C |date=21 Augustus 2009 |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-59213-495-3 |pages=32-3}}</ref>{{rp|32-33}} Daar word gesê dat voortgesette diskriminasie in die verbandbedryf hierdie ongelykheid bestendig – nie net vir swart huiseienaars wat hoër verbandkoerse as hulle wit eweknieë betaal nie, maar ook vir dié wat deur hierdie faktore heeltemal uit die behuisingsmark gesluit word en dus uitgesluit word van die finansiële voordele van sowel kapitaalgroei as die belastingaftrekkings wat met huiseienaarskap gepaard gaan.<ref name="possessive"/>{{rp|32-3}} Brown, Carnoy en Oppenheimer skryf in ''Whitewashing Race: The Myth of a Color-Blind Society'' dat die finansiële ongelykhede wat deur diskriminerende behuisingspraktyke geskep is, ook 'n voortdurende uitwerking op jong swart gesinne het, aangesien die netto waarde van 'n mens se ouers die beste voorspeller van 'n mens se eie netto waarde is, sodat diskriminerende finansiële beleid van die verlede tot rasseverwante finansiële ongelykhede van vandag bydra.<ref name="whitewashing">{{cite book |first1=Michael K. |last1=Brown |author2=Martin Carnoy |author3=David B. Oppenheimer |title=Whitewashing Race: The Myth of a Color-Blind Society |url=https://books.google.com/books?id=_EwuLgYWeYMC&pg=PA79 |date=18 September 2003 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93875-5 |page=79}}</ref> Daar word byvoorbeeld gesê dat wittes selfs wanneer daar vir inkomste gekontroleer word, aansienlik meer welvaart as swartes het, en dat hierdie huidige feit gedeeltelik toegeskryf kan word aan federale finansiële beleid van die verlede wat wittes bo swartes bevoordeel het.<ref name="whitewashing"/> =====Onderwys===== Akademiese en maatskaplike idees oor ras was geneig om uitsluitlik op die nadele wat rasseminderhede ly te fokus, en die voordelige uitwerkings wat wittes toeval, oor die hoof te sien.<ref name="Lucal">{{cite journal |last=Lucal |first=Betsy |date=Julie 1996 |title=Oppression and Privilege: Toward a Relational Conceptualization of Race |journal=Teaching Sociology |volume=24 |issue=3 |pages=245-55 |issn=0092-055X |oclc=48950428 |doi=10.2307/1318739 |jstor=1318739 |s2cid=51912528}}</ref><ref name="Harris">{{cite journal |first=Cheryl I. |last=Harris |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |volume=106 |issue=8 |pages=1709-95 |date=Junie 1993 |doi=10.2307/1341787 |jstor=1341787 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID927850_code109222.pdf?abstractid=927850&mirid=1&type=2}}</ref><ref>{{cite book |last=Lipsitz |first=George |title=The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit From Identity Politics |year=2006 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia, Pennsylvanië |isbn=978-1-59213-493-9 |url=https://books.google.com/books?id=PIqUajTEfk0C}}</ref> Volgens Stephanie Wildman en Ruth Olson het onderwysbeleid in die Verenigde State bygedra tot die skepping en versterking van wit bevoorregting.<ref>Wildman, Stephanie M., [https://law.wustl.edu/journal/18/p245Wildmanbookpages.pdf "The Persistence of White Privilege"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605103641/https://law.wustl.edu/journal/18/p245Wildmanbookpages.pdf |date=5 Junie 2011}}, 18 Maart 2010.</ref><ref name="White">Olson, Ruth, "White Privilege in Schools", in ''Beyond Heroes and Holidays'', red. Enid Lee, Teaching for Change, 1998.</ref> Wildman sê dat selfs skole wat geïntegreerd lyk, leerlinge dikwels op grond van vermoëns skei. Dit kan wit leerlinge se aanvanklike opvoedkundige voorsprong vergroot en die "ongelyke klaskamerervaring van Afro-Amerikaanse leerlinge" en minderhede versterk.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Shapiro |year=2004 |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=144 |isbn=978-0-19-518138-8 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap/page/144}}</ref> Williams en Rivers (1972b) het getoon dat toetsinstruksies in Standaardengels die swart kind benadeel het, en dat die kind se prestasie in die toetse aansienlik verbeter as die taal van die toets in bekende terme gestel word sonder opleiding of afrigting.<ref>Williams, R. L. en Rivers, L. W. (1972b). ''The use of standard and nonstandard English in testing black children.'' Voorgedra by die jaarvergadering van die American Psychological Association.</ref> Volgens Cazden behoort 'n kind se taalontwikkeling beoordeel te word aan die hand van sy vordering ten opsigte van die norme vir sy besondere spraakgemeenskap.<ref>Cazden, C. B. (1966). [http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED011325.pdf ''Subcultural Differences in Child Language: An Inter-disciplinary Review'']. ''Merrill-Palmer Quarterly'', 1966, 12, pp. 185-214.</ref> Ander studies wat sinsherhalingstake gebruik het, het bevind dat wit proefpersone in sowel graad 3 as graad 5 Standaardengelse sinne aansienlik akkurater herhaal het as swart proefpersone, terwyl swart proefpersone nie-standaard Engelse sinne aansienlik akkurater herhaal het as wit proefpersone.<ref name="Marwit">{{cite journal |last=Marwit |first=Samuel J. |author2=Walker, Elaine F. |author3=Marwit, Karen L. |date=Desember 1977 |title=Reliability of Standard English Differences among Black and White Children at Second, Fourth, and Seventh Grades |journal=Child Development |volume=48 |issue=4 |pages=1739-42 |doi=10.2307/1128548 |jstor=1128548}}</ref> Volgens Janet E. Helms is tradisionele sielkundige en akademiese assessering gegrond op vaardighede wat as belangrik beskou word binne die wit, Westerse middelklaskultuur, maar wat dalk nie binne die Afro-Amerikaanse kultuur op die voorgrond is of waardeer word nie.<ref>Helms, J. E. (1997). "The triple quandary of race, culture, and social class in standardized cognitive ability testing". In D. P. Flanagan, J. L. Genshaft en P. L. Harrison (reds.), ''Contemporary Intellectual Assessment: Theories, Tests, and Issues'' (pp. 517-532). New York: Guilford Press.</ref><ref>{{cite journal |last1=Helms |first1=J. E. |year=1992 |title=Why is there no study of cultural equivalence in standardized cognitive ability testing? |journal=American Psychologist |volume=47 |issue=9 |pages=1083-1101 |doi=10.1037/0003-066X.47.9.1083}}</ref> Wanneer toetse se stimuli kultureel meer toepaslik op die ervarings van Afro-Amerikaners is, verbeter hulle prestasie.<ref>Hayles, V. R. (1991). "African American Strengths: a survey of empirical findings". In R. L. Jones (red.), ''Black Psychology'' (3de uitg., pp. 379-400). Berkeley, Kalifornië: Cobb & Henry Publishers.</ref> Kritici van die begrip wit bevoorregting sê dat leerlinge se akademiese vordering in skoolonderwys gemeet word aan landwye gestandaardiseerde toetse wat nasionale standaarde weerspieël.<ref>{{cite news |title=Common set of school standards to be proposed |first=Nick |last=Anderson |newspaper=The Washington Post |page=A1 |date=10 Maart 2010}}</ref><ref>Vergelyk egter {{cite web |url=http://www.fairtest.org/joint%20statement%20civil%20rights%20grps%2010-21-04.html |title=Joint Organizational Statement on No Child Left Behind (NCLB) Act |date=21 Oktober 2004 |access-date=3 Januarie 2008 |archive-date=14 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014063412/http://fairtest.org/joint%20statement%20civil%20rights%20grps%2010-21-04.html}}</ref> Afro-Amerikaners word buite verhouding na spesiale onderwysklasse in hulle skole gestuur en word as ontwrigtend of as lyers aan 'n leergestremdheid geïdentifiseer. Hierdie leerlinge word vir die grootste deel van die skooldag afgesonder, deur ongesertifiseerde onderwysers onderrig, en ontvang nie hoërskooldiplomas nie. Wanda Blanchett het gesê dat wit leerlinge deurgaans bevoorregte interaksies met die spesiale onderwysstelsel het, wat aan "nie-normale" wittes die hulpbronne verskaf wat hulle nodig het om by die hoofstroom wit onderwysstruktuur baat te vind.<ref>{{cite journal |last1=Blanchett |first1=Wanda J. |year=2006 |title=Disproportionate Representation of African American Students in Special Education: Acknowledging the Role of White Privilege and Racism |journal=Educational Researcher |volume=35 |issue=24 |page=2006 |doi=10.3102/0013189X035006024 |s2cid=145514632}}</ref> Die Amerikaanse behuisingsmark het histories teen swart Amerikaners gediskrimineer deur praktyke soos [[rooilyn]]trekkery.<ref name="rothenberg2008">{{cite book |last1=Rothenberg |first1=Paula S. |title=White Privilege |date=2008 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4292-0660-0 |pages=75-85 |url=https://books.google.com/books?id=hSwJKwwjVl0C&pg=PA77 |language=en}}</ref> Aangesien huiseienaarskap een van die winsgewendste bronne van welvaart in die Verenigde State is, met huiswaardes wat sedert die 1990's teen 'n buitengewone tempo gestyg het, het dit 'n groot bron van geslagswelvaart aan 'n beduidende aantal swart Amerikaners ontsê. Dit het gevolge wat veel verder as persoonlike welvaart strek: dit raak ook die gehalte van swart woonbuurte en swart skole.<ref name="rothenberg2008" /><ref>{{cite book |last1=National Center for Education Statistics |title=The Condition of Education 2000 |date=2000 |publisher=U.S. Government Printing Office |location=Washington, D.C. |page=102 |url=http://nces.ed.gov/pubs2000/2000062.pdf |access-date=15 Julie 2014}}</ref><ref>{{cite journal |first=Erin E. |last=Kelly |year=1995 |title=All Students Are Not Created Equal: The Inequitable Combination of Property Tax-Based School Finance Systems and Local Control |journal=Duke Law Journal |volume=45 |issue=2 |pages=397-435 |doi=10.2307/1372907 |jstor=1372907 |url=https://scholarship.law.duke.edu/dlj/vol45/iss2/3 |url-access=subscription}}</ref> Die oorgrote meerderheid skole wat as deel van distriksverantwoordingspogings op akademiese proef geplaas word, is oorwegend Afro-Amerikaans en laeinkomste.<ref>Diamond, John B., en James P. Spillane (2004), "High Stakes Accountability in Urban Elementary Schools: Challenging or Reproducing Inequality?", ''Teachers College Record'', 106(6), 1140-1171.</ref> Ongelykhede in welvaart en behuising gee 'n groter aandeel wit ouers die keuse om na beter skooldistrikte te trek of om hulle kinders in privaatskole te plaas as hulle nie van die buurt se skole hou nie.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Shapiro |year=2004 |title=The Hidden Cost of Being African American: How Wealth Perpetuates Inequality |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=157 |isbn=978-0-19-518138-8 |url=https://archive.org/details/hiddencostofbein00shap/page/157}}</ref> Volgens Lawrence Blum: {{Blockquote|Wanneer swartes toegang tot begeerlike huise geweier word, is dit byvoorbeeld nie net 'n ongeregtigheid teenoor swartes nie, maar 'n positiewe voordeel vir wittes wat nou 'n wyer keuse van woonplekke het as wat hulle sou gehad het indien swartes gelyke toegang tot behuising gehad het. Wanneer stedelike skole hulle Latino- en swart leerlinge swak onderrig, bevoordeel dit wittes in die sin dat dit hulle onregverdig bevoordeel in die wedywering om hoër vlakke van onderwys en werk. Wittes in die algemeen kan nie vermy om by die historiese nalatenskap van rassediskriminasie en onderdrukking te baat nie. Onregverdige verryking is dus byna nooit afwesig uit die lewensituasie van wittes nie.<ref name="Privilege"/>{{rp|311}}}} Sommige studies beweer dat minderheidsleerlinge minder waarskynlik in eresklasse geplaas word, selfs wanneer toetsuitslae dit regverdig.<ref>Gordon, Rebecca (1998). ''Education and Race''. Oakland: Applied Research Center, pp. 48-9.</ref><ref>Fischer, Claude S. ''et al.'' (1996). ''Inequality by Design: Cracking the Bell Curve Myth''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, p. 163.</ref><ref>Steinhorn, Leonard, en Barbara Diggs-Brown (1999). ''By the Color of Our Skin: The Illusion of Integration and the Reality of Race''. New York: Dutton, pp. 95-6.</ref> Verskeie studies beweer ook dat leerlinge uit sigbare minderhede meer waarskynlik as wit leerlinge uit die skool geskors of weggestuur word, hoewel die syfers vir ernstige skoolreëloortredings nie beduidend volgens ras verskil nie.<ref>Skiba, Russell J. ''et al.'', [http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED468512.pdf ''The Color of Discipline: Sources of Racial and Gender Disproportionality in School Punishment'']. Indiana Education Policy Center, Policy Research Report SRS1, Junie 2000.</ref><ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention, ''Youth Risk Behavior Surveillance System: Youth 2003, Online Comprehensive Results'', 2004.</ref> Die volwasse-onderwysspesialis Elaine Manglitz sê die onderwysstelsel in die Verenigde State het diep gewortelde sydigheid ten gunste van die wit meerderheid in assessering, leerplanne en magsverhoudinge.<ref>{{cite journal |last=Manglitz |first=E. |year=2003 |title=Challenging white privilege in adult education: a critical review of the literature |journal=Adult Education Quarterly |issue=2 |pages=119-134 |doi=10.1177/0741713602238907 |volume=53 |s2cid=145417598}}</ref> In 'n bespreking van ongelyke toetsuitslae tussen openbare skole se leerlinge betreur die rubriekskrywer Matt Rosenberg die Seattle Public Schools se klem op "institusionele rassisme" en "wit bevoorregting": {{Blockquote|Die verskil is nie bloot 'n kwessie van kleur nie: die skooldistrik se data dui daarop dat inkomste, vaardigheid in Engels en huisstabiliteit ook belangrike korrelate van prestasie is ... Deur die "wit bevoorregting"-verdigsel te bevorder en 'n indoktrinasieplan vir leerlinge te ontwerp, plaas die Seattle-skooldistrik agteruitstrewende, linkse politiek bo akademie, terwyl die daders van "wit bevoorregting" die vermoëns van minderhede verkleineer.<ref name="STRosen">Rosenberg, Matt (11 April 2007), [http://seattletimes.nwsource.com/html/opinion/2003661182_matt11.html "Putting politics ahead of kids"], ''The Seattle Times''.</ref>}} Die konserwatiewe skrywer Shelby Steele glo dat die uitwerking van wit bevoorregting oordryf word. Hy sê swartes blameer hulle persoonlike mislukkings dalk verkeerdelik op wit onderdrukking, en dat daar baie "minderheidsvoorregte" is: "As ek vandag 'n swart hoërskoolleerling is ... is daar wit Amerikaanse instellings, universiteite, wat oor my hang om my geleenthede te bied: byna elke instelling het 'n diversiteitskomitee ... Daar is 'n honger in hierdie samelewing om die regte ding te doen wat ras betref, om nie rassisties te wees nie."<ref name="abc">{{cite news |title=Does White Privilege Exist in America? Scholars Debate Whether Society Overlooks Minorities |url=https://abcnews.go.com/2020/story?id=2629192&page=1 |date=5 November 2006 |last1=Stossel |first1=John |author2=Gena Binkley |publisher=ABC News |work=20/20}}</ref><ref>{{Cite book |title=Shame: How America's Past Sins Have Polarized Our Country |last=Steele |first=Shelby |publisher=Basic Books |year=2015 |pages=1-28}}</ref> Anthony P. Carnevale en Jeff Strohl toon dat wittes 'n beter kans het om tot selektiewe instellings toegelaat te word, terwyl Afro-Amerikaners en Hispaniese Amerikaners gewoonlik by ope-toegang-instellings beland en 'n kleiner kans het om 'n baccalaureusgraad te verwerf.<ref>[http://www9.georgetown.edu/grad/gppi/hpi/cew/pdfs/Separate&Unequal.FR.pdf ''Separate and Unequal''], Georgetown University {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907064328/http://www9.georgetown.edu/grad/gppi/hpi/cew/pdfs/Separate%26Unequal.FR.pdf |date=7 September 2013}}</ref> In 2019 het 'n studie van die National Bureau of Economic Research sydigheid ten gunste van wit bevoorregting gevind in die [[Harvard-universiteit]] se aansoekproses vir toelating op grond van familiebande.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2019/oct/01/harvard-admissions-process-white-privilege |title=This is how white privilege plays out in the Harvard admissions process |first=Poppy |last=Noor |date=1 Oktober 2019 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> =====Weermag===== In 'n nuusberig in 2013 het Fox News berig: "'n Omstrede handleiding van meer as 600 bladsye wat deur die weermag gebruik word om sy gelykegeleentheidsbeamptes op te lei, leer dat 'gesonde, wit, heteroseksuele, Christelike' mans 'n onbillike voordeel bo ander rasse geniet, en waarsku uitvoerig teen 'n sogenaamde 'Wit Manneklub'. ... Die handleiding, wat Fox News bekom het, gee ook opdrag aan troepe om 'die leierskap van nie-wit mense te ondersteun. Doen dit konsekwent, maar nie onkrities nie,' lui die handleiding."<ref>"[https://www.foxnews.com/opinion/pentagon-training-manual-white-males-have-unfair-advantages/ Pentagon training manual: white males have unfair advantages]", Fox News, 31 Oktober 2013.</ref> Die handleiding is opgestel deur die Defense Equal Opportunity Management Institute, 'n amptelike eenheid van die Departement van Verdediging onder beheer van die minister van verdediging.<ref>Sien [https://www.deomi.org "Defense Equal Opportunity Management Institute"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514022615/https://www.deomi.org/ |date=14 Mei 2016}}</ref> ===Oseanië=== ====Australië==== Inheemse Australiërs is histories uitgesluit van die proses wat tot die federasie van [[Australië]] gelei het, en die Wit Australië-beleid het die vryhede van nie-wit mense beperk, veral met betrekking tot immigrasie. Inheemse mense is deur die Aborigines Protection Board regeer en as 'n afsonderlike onderklas van nie-burgers behandel.<ref name="Perera2005">Suvendrini Perera, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/98SuvendriniPerera.pdf Who Will I Become? The multiple formations of Australian whiteness] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410063153/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/98SuvendriniPerera.pdf |date=10 April 2013}}", ''Australian Critical Race and Whiteness Studies Association Journal'' 1, 2005.</ref> Voor 'n referendum wat in 1967 gehou is, was dit ongrondwetlik om inheemse Australiërs in bevolkingstatistiek te tel. Holly Randell-Moon het gesê dat nuusmedia op wit mense en hulle belange ingestel is, en dat dit 'n voorbeeld van wit bevoorregting is.<ref>Howard-Wagner, Deirdre, "[http://sydney.edu.au/arts/sociology_social_policy/docs/TASA_Howard-Wagner_The_Performance_of_Whiteness_accounts_of_marginalisation_and_racism_in_Newcastle.pdf The performance of whiteness: accounts of Aboriginal marginalization and racism in Newcastle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020062132/http://sydney.edu.au/arts/sociology_social_policy/docs/TASA_Howard-Wagner_The_Performance_of_Whiteness_accounts_of_marginalisation_and_racism_in_Newcastle.pdf |date=20 Oktober 2013}}", in ''The Future of Sociology'', red. Lockie ''et al.'', Australian Sociological Association, Desember 2009.</ref> Michele Lobo beweer dat wit buurte gewoonlik as "goeie gehalte" bestempel word, terwyl "etniese" buurte gestigmatiseer, agteruitgestel en verwaarloos kan word.<ref name="Lobo">{{cite journal |last1=Lobo |first1=Michele |title=Re-Imagining Citizenship in Suburban Australia |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=6 |issue=1 |year=2010}}</ref> Sommige akademici beweer dat wit mense by voorbaat as "Australies" en as die prototipiese burgers beskou word.<ref name="Lobo"/><ref name="Ganley"/> Catherine Koerner beweer dat 'n groot deel van wit Australiese bevoorregting die vermoë is om in Australië self te wees, en dat dit versterk word deur diskoerse oor nie-wit buitestanders, onder wie asielsoekers en ongedokumenteerde immigrante.<ref>{{cite journal |last1=Koerner |first1=Catherine |title=Whose Security? How white possession is reinforced in everyday speech about asylum seekers |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/3acrawsa613.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=6 |issue=1 |year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409210237/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/3acrawsa613.pdf |archive-date=9 April 2013}}</ref> Sommige akademici het voorgestel dat openbare vertoon van multikulturalisme, soos die viering van die kuns en verhale van inheemse Australiërs, op blote simboliek neerkom, aangesien inheemse Australiërs se stemme grootliks uitgesluit word van die kulturele diskoers oor die geskiedenis van kolonialisme en die verhaal van Europese koloniseerders as vreedsame setlaars. Hierdie akademici stel voor dat wit bevoorregting in Australië, soos wit bevoorregting elders, die vermoë behels om die grense te bepaal van wat in 'n "multikulturele" samelewing ingesluit kan word.<ref>{{cite web |last=Larbalestier |first=Jan |title=White Over Black: Discourses of Whiteness in Australian Culture |url=http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/larbalestier_white.htm |work=Borderlands e-Journal |access-date=9 November 2012 |archive-date=16 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616062149/http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/larbalestier_white.htm}}</ref><ref>Deirdre Howard-Wagner, "[https://tasa.org.au/wp-content/uploads/2015/02/Howard-Wagner.pdf 'Practices of Inclusiveness' in Newcastle: protocols of whiteness, Indigenous protocols and power relations]", TASA-konferensie, Desember 2006.</ref><ref>Maryrose Casey, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/177CRWS201281Casey.pdf Colonisation, Notions of Authenticity and Aboriginal Australian Performance] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409210111/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/177CRWS201281Casey.pdf |date=9 April 2013}}", ''Critical Race and Whiteness Studies'' 8, 2012.</ref> Inheemse studies aan Australiese [[universiteit]]e word steeds grootliks deur wit mense beheer, stel baie wit professore aan, en omarm nie altyd politieke veranderinge wat inheemse mense bevoordeel nie.<ref>{{cite journal |last1=Fredericks |first1=Bronwyn |title=The Epistemology That Maintains White Race Privilege, Power and Control of Indigenous Studies and Indigenous Peoples' Participation in Universities |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/45acrawsa518.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=5 |issue=1 |year=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410062923/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/45acrawsa518.pdf |archive-date=10 April 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lampert |first1=Jo |title=The Alabaster Academy: Being a Non-Indigenous Academic in Indigenous Studies |url=http://eprints.qut.edu.au/6253/1/6253.pdf |journal=Social Alternatives |volume=22 |issue=3 |year=2003}}</ref><ref name="Hart2003">{{cite journal |last1=Hart |first1=Victor |title=Teaching Black and Teaching Back |url=http://www.geocities.ws/parentsaspartners/teachingblack.pdf |journal=Social Alternatives |volume=22 |issue=3 |year=2003}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gunstone |first1=Andrew |title=Whites, Indigenous People, and Australian Universities |url=http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/44acrawsa517.pdf |journal=ACRAWSA e-Journal |volume=5 |issue=1 |year=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228013434/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/44acrawsa517.pdf |archive-date=28 Februarie 2015}}</ref> Akademici sê ook dat heersende vorme van Westerse kennisleer en pedagogie, wat met die dominante wit kultuur geassosieer word, as universeel behandel word, terwyl inheemse perspektiewe uitgesluit of slegs as studieobjekte behandel word.<ref name="Hart2003"/><ref>Lester-Irabinna Rigney, "[https://ncis.anu.edu.au/_lib/doc/LI_Rigney_First_perspective.pdf A first perspective of Indigenous Australian participation in science: framing Indigenous research towards Indigenous Australian intellectual sovereignty]", ''Kaurna Higher Education Journal'' 7, Augustus 2001.</ref><ref>Moreton-Robinson, Aileen (2004), "Whiteness, epistemology, and indigenous representation", in ''Whitening Race: Essays In Social And Cultural Criticism'', red. Aileen Moreton-Robinson, Aboriginal Studies Press. {{ISBN|978-0-85575-465-5}}.</ref><ref>Kelly, Ben, en Nura Gili (2009), "[http://www.legitimationcodetheory.com/pdf/2009Kelly.pdf Conflict and collaboration – a sociology of knowledge production in the field of Indigenous Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103133214/http://www.legitimationcodetheory.com/pdf/2009Kelly.pdf |date=3 November 2013}}", ''Australian Social Policy Conference''.</ref> Een Australiese universiteitsprofessor berig dat wit studente inheemse akademici dalk as begunstigdes van omgekeerde rassisme beskou.<ref name="Nicoll">{{cite journal |last1=Nicoll |first1=Fiona |title='Are you calling me a racist?': Teaching critical whiteness theory in indigenous sovereignty |url=http://www.borderlands.net.au/vol3no2_2004/nicoll_teaching.htm |journal=Borderlands |volume=3 |issue=2 |year=2004}}</ref> Sommige akademici het beweer dat nog 'n aspek van bevoorregting vir wit Australiërs die vermoë is om hulle te vereenselwig met 'n wêreldwye diaspora van ander wit mense in die Verenigde State, Europa en elders. Hierdie bevoorregting staan in teenstelling met die skeiding van inheemse Australiërs van ander inheemse volke in Suidoos-Asië.<ref name="Perera2005"/><ref>Randell-Moon, Holly, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/editorials/54CRWSRandell-Moon2012.pdf Racial Legitimations and the Unbearable Whiteness of Being] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409210109/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/editorials/54CRWSRandell-Moon2012.pdf |date=9 April 2013}}", ''Critical Race and Whiteness Studies'' 8, 2012.</ref> Hulle beweer ook dat wêreldwye politieke kwessies soos klimaatsverandering gestel word in terme van wit rolspelers en gevolge vir lande wat oorwegend wit is.<ref>{{cite journal |last1=Jensen |first1=Lars |title=The whiteness of climate change |url=http://www.ub.edu/dpfilsa/jeasa22jensen9.pdf |journal=Journal of the European Association of Studies on Australia |volume=2 |issue=2 |year=2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103072740/http://www.ub.edu/dpfilsa/jeasa22jensen9.pdf |archive-date=3 November 2013}}</ref> Wit bevoorregting wissel van plek tot plek en van situasie tot situasie. Ray Minniecon, direkteur van Crossroads Aboriginal Ministries, het die stad [[Sydney]] spesifiek beskryf as "die mees vreemde en onherbergsame plek van almal vir die [[Aborigines|Aborigine]]-kultuur en -mense".<ref>Minniecon, Ray (17 Februarie 2004), "[http://www.smh.com.au/articles/2004/02/16/1076779903465.html Despair the reality for a race lost in the alien space of Redfern]", ''Sydney Morning Herald''; aangehaal deur Suvendrini Perera, "[http://www.acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/64SuvendriniPerera.pdf 'Aussie Luck': the Border Politics of Citizenship Post Cronulla Beach] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410063014/http://acrawsa.org.au/files/ejournalfiles/64SuvendriniPerera.pdf |date=10 April 2013}}", ''ACRAWSA e-journal'' 3(1), 2007.</ref> Aan die ander kant van die spektrum mag antirassistiese wit Australiërs wat met inheemse mense werk, hulle bevoorregting as 'n pynlike "stigma" ervaar.<ref>{{cite journal |last=Kowal |first=Emma |journal=Cultural Studies |date=1 Mei 2011 |volume=25 |issue=3 |pages=313-333 |doi=10.1080/09502386.2010.491159 |title=The Stigma of White Privilege |s2cid=142845038}}</ref> Studies oor wit bevoorregting in Australië het sedert die laat 1990's toegeneem, met verskeie boeke wat oor die geskiedenis van hoe witheid 'n dominante identiteit geword het, gepubliseer is. Aileen Moreton-Robinson se ''Talkin' Up to the White Woman'' is 'n kritiek op onbevraagtekende wit bevoorregting in die Australiese feministiese beweging.<ref name="Ganley">{{cite journal |last1=Ganley |first1=Toby |title=What's all this talk about whiteness? |url=http://www.polsis.uq.edu.au/dialogue/vol-1-2-4.pdf |journal=Dialogue |volume=1 |issue=2 |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428181555/http://www.polsis.uq.edu.au//dialogue/vol-1-2-4.pdf |archive-date=28 April 2013}}</ref> Die Australian Critical Race and Whiteness Studies Association is in 2005 gestig om rassebevoorregting te bestudeer en respek vir inheemse soewereiniteite te bevorder; dit gee 'n aanlyn joernaal genaamd ''Critical Race and Whiteness Studies'' uit.<ref>"ACRAWSA: About", ''Australian Critical Race and Whiteness Studies Association'', bygewerk 30 Januarie 2012; geraadpleeg 19 November 2012.</ref> ====Nieu-Seeland==== In [[Nieu-Seeland]] het 'n plaaslike verhouding tot die begrip ontwikkel, dikwels Pākehā-bevoorregting genoem,<ref>{{Cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11794425 |title=Why the Treaty of Waitangi matters |date=4 Februarie 2017 |work=The New Zealand Herald}}</ref> weens die nalatenskap van die Europese setlaars wat die land gekoloniseer het.<ref>{{cite book |first=Max |last=Harris |quote=In South Africa and the US, among other places, there is an increasing literature on whiteness and white privilege. But much less has been written or said about white privilege, or Pākehā privilege, in New Zealand – though this is changing. |title=The New Zealand Project |date=2017 |publisher=Bridget Williams Books |isbn=978-0-947492-58-8 |page=68}}</ref> Die akademikus Huia Jahnke se boek ''Mana Tangata: Politics of Empowerment'' het ondersoek hoe Europese Nieu-Seelanders, deur die "een volk"-nasionale verhaal te verwerp en die etiket Pākehā ("buitelander") te aanvaar, ruimte geskep het om wit bevoorregting en die maatskaplike marginalisering van die [[Maori's]] te ondersoek.<ref>{{cite book |first=Bronwyn |last=Campbell |editor1=Huia Tomlins-Jahnke |editor2=Malcolm Mulholland |quote=Pākehā naming themselves as 'other' also demonstrates a willingness to challenge both Pākehā privilege and Maori marginalisation (Spoonley 1995a; Bell 1996). |title=Mana Tangata: Politics of Empowerment |date=2013 |publisher=Huia Publishers |isbn=978-1-77550-021-6 |chapter=Te Tiriti o Waitangi: A Blueprint for the Future}}</ref> Net so het Malcolm Mulholland, 'n akademikus van die Massey-universiteit, aangevoer dat "die bestudering van ongelykhede tussen Maori- en nie-Maori-uitkomste ons in staat stel om Pākehā-bevoorregting te identifiseer en te benoem".<ref>{{cite book |title=State of the Māori Nation: Twenty-first Century Issues in Aotearoa |first=Malcolm |last=Mulholland |date=2006 |publisher=Reed Publishing |isbn=978-0-7900-1042-7 |page=29}}</ref> In hulle boek ''Healing Our History'' voer Robert en Joanna Consedine aan dat Pākehā-bevoorregting in die koloniale tydperk in skoolklaskamers afgedwing is deur streng tydperke, Europese simbole en die uitsluiting van ''te reo'' (die Maoritaal), wat Maori-kinders benadeel het en tot die onderdrukking van die Maori-kultuur bygedra het.<ref>{{cite book |last1=Consedine |first1=Robert |title=Healing Our History: The Challenge of the Treaty of Waitangi |author2=Joanna Consedine |date=2012 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-356769-1 |page=123 |quote=In colonial times a range of mechanisms were used in schools to reinforce Pākehā privilege and values, including rigid time periods, European symbols around the room, and the exclusion of Maori language.}}</ref> In 2016, op die 65ste herdenking van die Māori Women's Welfare League, het die liga se president die "dominante Pakeha-kultuur" in Nieu-Seeland en ingebedde Pākehā-bevoorregting gekritiseer.<ref>{{Cite web |url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/maori-womens-welfare-league-leader-slams-embedded-pakeha-privilege |title=Maori Women's Welfare League leader slams 'embedded Pakeha privilege' |date=28 September 2016 |publisher=TVNZ}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|30em}} ==Bibliografie== * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race: Racial Oppression and Social Control'' (Verso, 1994). {{ISBN|0-86091-660-X}}. * Blum, Lawrence (2008). "'White Privilege': A Mild Critique". ''Theory and Research in Education'' 6:309. {{doi|10.1177/1477878508095586}}. * Hartigan, John. ''Odd Tribes: Toward a Cultural Analysis of White People''. Duke University Press, 2005. {{ISBN|978-0-8223-3597-9}}. * Lipsitz, George. ''The Possessive Investment in Whiteness: How White People Profit from Identity Politics'', hersiene en uitgebreide uitgawe. Temple University Press, 2006. {{ISBN|1-56639-635-2}}. * Olson, Ruth. "White Privilege in Schools". In ''Beyond Heroes and Holidays'', red. Enid Lee. Teaching for Change, 1998. * McIntosh, Peggy. "White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack" (uittreksel uit werksdokument nr. 189, "White Privilege and Male Privilege: A Personal Account of Coming to See Correspondences Through Work in Women's Studies" (1988), Wellesley College Center for Research on Women, Wellesley, Massachusetts). * {{cite book |last=Williams |first=Linda Faye |title=The Constraint of Race: Legacies of White Skin Privilege in America |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park, Pennsylvanië |date=30 Augustus 2004 |isbn=978-0-271-02535-3 |url=http://www.psupress.org/books/titles/0-271-02253-1.html |access-date=18 Julie 2008 |page=429}} ==Verdere leesstof== * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race'', Vol. 1: ''Racial Oppression and Social Control'' (Verso Books, 1994; nuwe uitgebreide uitgawe 2012). {{ISBN|978-1-84467-769-6}}. * Allen, Theodore W. ''The Invention of the White Race'', Vol. 2: ''The Origin of Racial Oppression in Anglo-America'' (Verso Books, 1997; nuwe uitgebreide uitgawe 2012). {{ISBN|978-1-84467-770-2}}. * Brown, C. S. (2002). ''Refusing Racism: White allies and the struggle of civil right''. New York: Teachers College Press. * Du Bois, W. E. B. (1920). "The Souls of White Folk", in ''Darkwater''. * {{cite book |last=Dyer |first=Richard |title=White: Essays on Race and Culture |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=978-0-415-09537-2}} * [[Frantz Fanon|Fanon, Frantz]]. ''Black Skin, White Masks''. * {{cite book |title=Black Americans and White Racism |first=Marcel Lucien |last=Goldschmid |publisher=Holt, Rinehart and Winston |date=1970 |isbn=978-0-03-077685-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/blackamericanswh0000unse}} * {{cite journal |last1=Levine-Rasky |first1=C. |year=2000 |title=Framing whiteness: working through the tensions in introducing whiteness to educators |journal=Race Ethnicity and Education |volume=3 |issue=3 |pages=271-292 |doi=10.1080/713693039 |s2cid=144612377}} * {{cite book |title=The White Bonus: Five Families and the Cash Value of Racism in America |first=Tracie |last=McMillan |publisher=Henry Holt and Co. |year=2024 |isbn=978-1-250-61942-6}} * Roediger, David R. ''The Wages of Whiteness: Race and the Making of the American Working Class'' (Verso, 1991). {{ISBN|0-86091-334-1}}. * Roediger, David R. (2005). ''[https://books.google.com/books?id=a8i2y8jUDQQC Working toward whiteness: How America's immigrants became white. The strange journey from Ellis Island to the suburbs.]'' New York: Basic Books. * Rothenberg, Paula S. (red.). ''White Privilege: Essential Readings on the Other Side of Racism'' (Worth, 2004). {{ISBN|0-7167-8733-4}}. * {{Cite journal |doi=10.1080/13613320500110519 |last1=Solomona |first1=R. P. |last2=Portelli |first2=J. P. |last3=Daniel |first3=B-J. |last4=Campbell |first4=A. |year=2005 |title=The discourse of denial: how white teacher candidates construct race, racism and 'white privilege' |journal=Race Ethnicity and Education |volume=8 |issue=2 |pages=147-169 |s2cid=145139963}} * {{cite book |title=White Guilt: How Blacks and Whites Together Destroyed the Promise of the Civil Rights Era |last=Steele |first=Shelby |publisher=HarperCollins |date=2 Mei 2006 |isbn=978-0-06-057862-6}} * Steyn, Melissa E. ''Whiteness Just Isn't What It Used to Be: White Identity in a Changing South Africa''. Albany: SUNY Press, 2001. {{ISBN|978-0-7914-5080-2}}. * {{cite book |first=Tim |last=Wise |title=White Like Me: Reflections on Race from a Privileged Son |date=2007 |publisher=Soft Skull Press |isbn=978-1-933368-99-3}} ==Eksterne skakels== * {{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2017/12/27/2017-was-the-year-i-learned-about-my-white-privilege/ |title=2017 Was the Year I Learned About My White Privilege |first=Max |last=Boot |date=27 Desember 2017 |work=Foreign Policy}} * {{cite journal |first=Mark |last=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324141128/http://www.xavier.edu/diversity/documents/black-studies/Christian_African_Centered_Perspective.pdf |title=An African-Centered Perspective on White Supremacy |journal=Journal of Black Studies |volume=33 |issue=2 |date=November 2002 |pages=179-198 |doi=10.1177/002193402237224 |s2cid=145806158 |url=http://www.xavier.edu/diversity/documents/black-studies/Christian_African_Centered_Perspective.pdf |archive-date=24 Maart 2017}} * {{cite web |last1=Pearson |first1=Luke |last2=Verass |first2=Sophie |title=10 things you should know about white privilege |website=NITV |date=13 Oktober 2016 |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/2016/10/13/10-things-you-should-know-about-white-privilege}} * {{cite web |url=http://facweb.northseattle.edu/jreis/White%20Privilege/WhitenessBibliography%5B1%5D.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100627/http://facweb.northseattle.edu/jreis/White%20Privilege/WhitenessBibliography%5B1%5D.pdf |title=Towards a Bibliography of Critical Whiteness Studies |publisher=Center for Democracy in a Multiracial Society, University of Illinois at Urbana-Champaign |date=November 2006 |archive-date=1 Januarie 2019}} {{Authority control}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Sosiologie]] 6icx5br0e0yhshe51ep1pd2gsqc4914 10 469680 2970775 2026-09-25T22:15:33Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '<includeonly>{{#invoke:Footnotes|sfnm|template=sfnm}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude>' 2970775 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Footnotes|sfnm|template=sfnm}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 30eu4d1lwkb49nkua2fvoy409c5paxk 10 469681 2970776 2026-09-25T22:16:43Z Pynappel 70858 Stuur aan na [[Sjabloon:SfnRef]] 2970776 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Sjabloon:SfnRef]] ozr4gnnhajdpj23b4bujb2d2v6hmkau 0 469682 2970781 2026-09-25T22:32:17Z Pynappel 70858 Vertaal uit Engels 2970781 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Begripsraamwerk oor ras, reg en mag}} '''Kritiese rasteorie''' (Engels: ''critical race theory'', afgekort CRT) is 'n begripsraamwerk wat ontwikkel is om die verhoudings tussen maatskaplike opvattings van ras in die Verenigde State, maatskaplike en politieke wetgewing, en die [[massamedia]] te verstaan.<ref>{{Cite journal |last1=Lynn |first1=M. |last2=Solorzano |first2=D. |last3=Parker |first3=L. |date=2002 |title=Critical race theory and education: Qualitative research in the new millennium |journal=Qualitative Inquiry |volume=8 |issue=1 |pages=3-6 |doi=10.1177/1077800402008001001}}</ref> Kritiese rasteorie beskou [[rassisme]] ook as sistemies in verskeie wette en reëls, en nie net as iets wat op individue se vooroordele berus nie.<ref name="Wallace-Wells 2021"/><ref name="Meckler 2021">{{Cite news |last1=Meckler |first1=Laura |last2=Dawsey |first2=Josh |date=21 Junie 2021 |title=Republicans, spurred by an unlikely figure, see political promise in critical race theory |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/education/2021/06/19/critical-race-theory-rufo-republicans/ |access-date=19 Junie 2021 |issn=0190-8286 |url-access=limited}}</ref> Die woord ''krities'' in die naam is 'n akademiese verwysing na die [[kritiese teorie]] en beteken nie dat individue gekritiseer of blameer word nie.<ref name="Iati 2021">{{Cite news |last=Iati |first=Marisa |date=29 Mei 2021 |title=What is critical race theory, and why do Republicans want to ban it in schools? |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/education/2021/05/29/critical-race-theory-bans-schools/ |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kahn |first=Chris |date=15 Julie 2021 |title=Many Americans embrace falsehoods about critical race theory |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/us/many-americans-embrace-falsehoods-about-critical-race-theory-2021-07-15/ |access-date=22 Januarie 2022}}</ref> Kritiese rasteorie word ook in die [[sosiologie]] gebruik om maatskaplike, politieke en regstrukture en die verdeling van mag te verklaar deur 'n "lens" wat op die begrip ras en op ervarings van rassisme fokus.<ref>{{cite journal |last1=Christian |first1=Michelle |last2=Seamster |first2=Louise |last3=Ray |first3=Victor |title=New Directions in Critical Race Theory and Sociology: Racism, White Supremacy, and Resistance |journal=American Behavioral Scientist |date=November 2019 |volume=63 |issue=13 |pages=1731-1740 |doi=10.1177/0002764219842623 |s2cid=151160318}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Yosso |first1=Tara |title=The Blackwell Companion to Social Inequalities |last2=Solórzano |first2=Daniel G. |year=2005 |editor-last=Romero |editor-first=Mary |chapter=Conceptualizing a critical race theory in sociology}}</ref> Die raamwerk ondersoek byvoorbeeld rassesydigheid in wette en regsinstellings, soos die sterk uiteenlopende aanhoudingsyfers onder rassegroepe in die Verenigde State.<ref>{{Cite news |last=Borter |first=Gabriella |date=22 September 2021 |title=Explainer: What 'critical race theory' means and why it's igniting debate |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/what-critical-race-theory-means-why-its-igniting-debate-2021-09-21/ |access-date=22 Januarie 2022}}</ref> 'n Sleutelbegrip is [[interseksionaliteit]] – die wyse waarop verskillende vorme van ongelykheid en identiteit deur die verbande tussen ras, klas, [[gender]] en [[gestremdheid]] geraak word.<ref name="FNGillborn2015p278">{{Harnvb|Gillborn|2015|p=278}}</ref> Navorsers in die veld beskou ras as 'n maatskaplike konstruk sonder biologiese grondslag.<ref name="FNCurry2009ap166">{{Harnvb|Curry|2009a|p=166}}</ref><ref name="Gillborn 2020">{{cite book |last1=Gillborn |first1=David |title=SAGE Research Methods Foundations |last2=Ladson-Billings |first2=Gloria |date=2020 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-5264-2103-6 |editor1=Paul Atkinson |chapter=Critical Race Theory |doi=10.4135/9781526421036764633 |s2cid=240846071}}</ref> Een van die uitgangspunte is dat uiteenlopende uitkomste volgens ras die gevolg is van komplekse, veranderende en dikwels subtiele maatskaplike en institusionele dinamika, eerder as van die uitdruklike en opsetlike vooroordele van individue.<ref name="Gillborn 2020" /><ref name="Iati 2021"/><ref name="FNBridges2019">{{Harnvb|Bridges|2019}}</ref> Navorsers voer aan dat die maatskaplike en regskonstruksie van ras die belange van [[Wit mense|wit mense]]<ref name="FNCurry2009ap166"/><ref name="FNRuparelia2019pp7789">{{Harnvb|Ruparelia|2019|pp=77-89}}</ref> ten koste van mense van kleur bevorder,<ref name="Milner 2013">{{cite journal |last1=Milner |first1=Richard |date=Maart 2013 |title=Analyzing Poverty, Learning, and Teaching Through a Critical Race Theory Lens |journal=Review of Research in Education |volume=37 |issue=1 |pages=1-53 |doi=10.3102/0091732X12459720 |jstor=24641956 |s2cid=146634183}}</ref><ref>{{Harnvb|Crenshaw|1991}}; {{Harnvb|Crenshaw|1989}}.</ref> en dat die [[liberalisme|liberale]] opvatting van die Amerikaanse reg as "neutraal" 'n beduidende rol speel in die instandhouding van 'n rassistiese onregverdige maatskaplike orde,<ref name="FNAnsell2008pp344345">{{Harnvb|Ansell|2008|pp=344-345}}</ref> waar formeel kleurblinde wette steeds rassediskriminerende uitkomste het.<ref name="FNCrenshaw2019pp5284">{{Harnvb|Crenshaw|2019|pp=52-84}}</ref> Kritiese rasteorie het in die Verenigde State ontstaan in die tydperk ná die burgerregtebeweging, toe die baanbrekende burgerregtewette van die 1960's uitgehol is en skole weer gesegregeer geraak het.<ref name="Britannica 2021">{{cite encyclopedia |title=Critical race theory |date=16 Junie 2021 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/critical-race-theory |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122165350/https://www.britannica.com/topic/critical-race-theory |archive-date=22 November 2021}}</ref><ref>{{Harnvb|Ansell|2008|pp=344-345}}; {{Harnvb|Bridges|2019|p=7}}; {{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xiii}}.</ref> Omdat rasseongelykheid voortgeduur het selfs nadat burgerregtewetgewing en kleurblinde wette ingestel is, het navorsers in die 1970's en 1980's die teorieë van die kritiese regstudies (''critical legal studies'', CLS) oor klas, ekonomiese struktuur en die reg herwerk en uitgebrei<ref>{{Harnvb|Ansell|2008|p=344}}; {{Harnvb|Cole|2007|pp=112-113}}.</ref> om die rol van die Amerikaanse reg in die voortsetting van rassisme te ondersoek.<ref name="FNBridges2021loc206">{{Harnvb|Bridges|2021|loc=2:06}}</ref> Die raamwerk, wat in die kritiese teorie gegrond is,<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxxvii">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xxvii}}</ref> het in die middel van die 1970's ontstaan in die geskrifte van verskeie Amerikaanse regsgeleerdes, onder wie Derrick Bell, Alan Freeman, Kimberlé Crenshaw, Richard Delgado, Cheryl Harris, Charles R. Lawrence III, Mari Matsuda en Patricia J. Williams.<ref name="FNAnsell2008p344">{{Harnvb|Ansell|2008|p=344}}</ref> Dit steun op die werk van denkers soos [[Antonio Gramsci]], Sojourner Truth, [[Frederick Douglass]] en W. E. B. Du Bois, sowel as op die [[Swart nasionalisme|Black Power]]-, Chicano- en radikaal-feministiese bewegings van die 1960's en 1970's.<ref name="FNAnsell2008p344"/> Akademiese kritici voer aan dat kritiese rasteorie op storievertelling eerder as op getuienis en rede berus, dat dit waarheid en verdienste verwerp, en dat dit die [[liberalisme]] onderskat.<ref name="Britannica 2021"/><ref>{{Harnvb|Cabrera|2018|p=213}}.</ref> Sedert 2020 het konserwatiewe Amerikaanse wetgewers probeer om die onderrig daarvan in laer- en hoërskole te verbied of te beperk,<ref name="Iati 2021"/><ref name="Wallace-Wells 2021">{{Cite magazine |last=Wallace-Wells |first=Benjamin |date=18 Junie 2021 |title=How a Conservative Activist Invented the Conflict Over Critical Race Theory |url=https://www.newyorker.com/news/annals-of-inquiry/how-a-conservative-activist-invented-the-conflict-over-critical-race-theory |magazine=The New Yorker |url-access=limited |archive-date=18 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618140627/https://www.newyorker.com/news/annals-of-inquiry/how-a-conservative-activist-invented-the-conflict-over-critical-race-theory}}</ref> sowel as verwante opleiding binne federale agentskappe.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2020/09/04/politics/trump-administration-memo-race-training-ban/index.html |title=Trump bars 'propaganda' training sessions on race in latest overture to his base |author=Caroline Kelly |website=CNN |date=5 September 2020}}</ref> Voorstanders van sulke verbode voer aan dat die teorie onwaar en anti-Amerikaans is, dat dit wit mense as skurke uitbeeld, radikale linksheid bevorder en kinders indoktrineer.<ref name="Britannica 2021"/><ref>{{Cite web |last=Duhaney |first=Patrina |date=8 Maart 2022 |title=Why does critical race theory make people so uncomfortable? |url=http://theconversation.com/why-does-critical-race-theory-make-people-so-uncomfortable-176125 |access-date=15 Maart 2022 |website=The Conversation |language=en}}</ref> Voorstanders van die verbode is daarvan beskuldig dat hulle die uitgangspunte van die teorie verkeerd voorstel en dat hulle ten doel het om besprekings van rassisme, gelykheid, maatskaplike geregtigheid en die geskiedenis van ras breedweg te sensureer.<ref>{{cite news |title=Censorship of Critical Perspectives in American Schools |url=https://education.indiana.edu/ceep/education-policy/policy-briefs/2024/censorship-of-critical-perspectives-in-american-schools.html |access-date=13 Augustus 2025 |publisher=Indiana University}}</ref><ref name="Bump 2021">{{Cite news |last=Bump |first=Philip |title=The Scholar Strategy: How 'critical race theory' alarms could convert racial anxiety into political energy |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/06/15/scholar-strategy-how-critical-race-theory-alarms-could-convert-racial-anxiety-into-political-energy/ |date=15 Junie 2021 |url-access=limited |archive-date=22 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622025034/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/06/15/scholar-strategy-how-critical-race-theory-alarms-could-convert-racial-anxiety-into-political-energy/}}</ref><ref name="FNHarris2021">{{Harnvb|Harris|2021}}</ref> ==Definisies== In sy inleiding tot die omvattende 1995-publikasie van die sleutelgeskrifte van die kritiese rasteorie het Cornel West dit beskryf as "'n intellektuele beweging wat eie is aan ons [[postmodernisme|postmoderne]] (en konserwatiewe) tyd en terselfdertyd deel is van 'n lang tradisie van menslike verset en bevryding".<ref name="FNWest1995pxi">{{Harnvb|West|1995|p=xi}}</ref> Die regsprofessor Roy L. Brooks het dit in 1994 omskryf as "'n versameling kritiese standpunte teen die bestaande regsorde vanuit 'n rassegebaseerde oogpunt".<ref name="FNBrooks1994p85">{{Harnvb|Brooks|1994|p=85}}</ref> Gloria Ladson-Billings, wat die teorie saam met die mede-outeur William Tate in 1995 in die onderwysveld ingevoer het,<ref name="FNLadsonBillingsTate1995">{{Harnvb|Ladson-Billings|Tate|1995}}</ref> het dit in 2015 beskryf as 'n "interdissiplinêre benadering wat rasse-ongelykheid in die samelewing wil verstaan en beveg".<ref name="FNGillborn2015">{{Harnvb|Gillborn|2015}}</ref><ref name="FNLadsonBillings1998">{{Harnvb|Ladson-Billings|1998}}</ref> Ladson-Billings het in 1998 geskryf dat die teorie "aanvanklik ontstaan het as teenregsgeleerdheid teenoor die positivistiese en liberale regsdiskoers van burgerregte".<ref name="FNLadsonBillings1998p7">{{Harnvb|Ladson-Billings|1998|p=7}}</ref> In 2021 het Khiara Bridges, 'n regsprofessor en die skrywer van die handboek ''Critical Race Theory: A Primer'',<ref name="FNBridges2019"/> kritiese rasteorie omskryf as 'n "intellektuele beweging", 'n "versameling geleerdheid" en 'n "analitiese gereedskapstel om die verhouding tussen die reg en rasse-ongelykheid te ondervra".<ref name="FNBridges2021loc206"/> Die ''Encyclopaedia Britannica'' het dit in 2021 beskryf as 'n "intellektuele en maatskaplike beweging en los georganiseerde raamwerk vir regsontleding wat berus op die uitgangspunt dat ras nie 'n natuurlike, biologies begronde kenmerk van fisies onderskeibare subgroepe van die mens is nie, maar 'n maatskaplik gekonstrueerde (kultureel uitgedinkte) kategorie wat gebruik word om mense van kleur te onderdruk en uit te buit".<ref name="Britannica 2021"/><ref name="Britannica nd">{{citation |title=Examine critical race theory (CRT) |work=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/video/225205/what-is-critical-race-theory |id=Video met transkripsie |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124003959/https://www.britannica.com/video/225205/what-is-critical-race-theory |archive-date=24 November 2021}}</ref> ==Kernbeginsels== Navorsers in die veld sê ras is nie "biologies begrond en natuurlik" nie;<ref name="FNCurry2009ap166"/><ref name="Gillborn 2020" /> dit is eerder 'n maatskaplik gekonstrueerde kategorie wat gebruik word om mense van kleur te onderdruk en uit te buit,<ref name="Britannica nd"/> en rassisme is nie 'n afwyking nie,<ref name="FNBell1992">{{Harnvb|Bell|1992}}</ref> maar 'n genormaliseerde kenmerk van die Amerikaanse samelewing.<ref name="Britannica nd"/> Volgens die teorie bevoordeel die negatiewe stereotipes wat aan lede van minderheidsgroepe toegeken word, wit mense<ref name="Britannica nd"/> en vererger dit rasse-onderdrukking.<ref name="FNMcCristalCulp1992p1149">{{Harnvb|McCristal-Culp|1992|p=1149}}</ref> Individue kan aan 'n aantal verskillende identiteitsgroepe behoort.<ref name="Britannica nd"/> Die begrip [[interseksionaliteit]] – een van die hoofbegrippe – is deur die regsgeleerde Kimberlé Crenshaw ingevoer.<ref name="FNHancock2016p192">{{Harnvb|Hancock|2016|p=192}}</ref><ref name="FNCrenshaw1989">{{Harnvb|Crenshaw|1989}}</ref> Derrick Albert Bell jr. (1930-2011), 'n Amerikaanse prokureur, professor en burgerregteaktivis, het geskryf dat rassegelykheid "onmoontlik en illusionêr" is en dat rassisme in die Verenigde State blywend is.<ref name="FNBell1992"/> Volgens Bell sal burgerregtewetgewing nie op sy eie vooruitgang in rasseverhoudinge meebring nie;<ref name="FNBell1992"/> beweerde verbeterings of voordele vir mense van kleur "dien geneig die belange van die dominante wit groepe", wat Bell ''belangesamevloeiing'' (Engels: ''interest convergence'') genoem het.<ref name="Britannica nd"/> Sulke veranderinge raak gewoonlik nie die rassehiërargie nie en versterk dit soms selfs.<ref name="Britannica nd"/> Dit weerspieël die verskuiwing in die 1970's in Bell se herbeoordeling van sy eie vroeëre desegregasiewerk as burgerregteprokureur. Hy het gereageer op die hooggeregshof se uitsprake wat tot die hersegregasie van skole gelei het.<ref name="FNCesario2008pp201212">{{Harnvb|Cesario|2008|pp=201-212}}</ref><ref name="FNBell1980">{{Harnvb|Bell|1980}}</ref> Die begrip standpuntteorie het vir die kritiese rasteorie besonder tersaaklik geword toe dit deur Patricia Hill Collins uitgebrei is om 'n swart feministiese standpunt in te sluit. Die standpuntteorie, wat in die 1980's deur feministiese sosioloë ingevoer is, hou in dat mense in gemarginaliseerde groepe wat soortgelyke ervarings deel, 'n gesamentlike wysheid en 'n eiesoortige stem tot gesprekke oor die vermindering van onderdrukking kan bydra.<ref name="FNHarnois2010">{{Harnvb|Harnois|2010}}</ref><ref name="FNCollins2009">{{Harnvb|Collins|2009}}</ref> Volgens hierdie siening kan insigte oor rassisme blootgelê word deur die aard van die Amerikaanse regstelsel te ondersoek vanuit die perspektief van die alledaagse geleefde ervarings van mense van kleur.<ref name="Britannica nd"/> Volgens die ''Encyclopaedia Britannica'' het die uitgangspunte van die teorie buite die akademie versprei en word dit gebruik om sosio-ekonomiese vraagstukke soos "armoede, polisiegeweld en die skending van stemreg" beter te verstaan – vraagstukke wat geraak word deur die wyse waarop ras en rassisme in die Verenigde State "verstaan en misverstaan" word.<ref name="Britannica nd"/> ==Algemene temas== Richard Delgado en Jean Stefancic het in 1993 'n geannoteerde bibliografie van die veld gepubliseer waarin hulle regswetenskaplike werke gelys het wat een of meer van die volgende temas aanspreek: "kritiek op die liberalisme"; "storievertelling/teenstorievertelling en 'die benoeming van 'n mens se eie werklikheid'"; "revisionistiese vertolkings van die Amerikaanse burgerregtereg en -vooruitgang"; "'n groter begrip van die onderbou van ras en rassisme"; "strukturele determinisme"; "ras, geslag, klas en hulle snypunte"; "essensialisme en anti-essensialisme"; "kulturele nasionalisme/separatisme"; "regsinstellings, kritiese pedagogie en minderhede in die regsprofessie"; en "kritiek en selfkritiek".<ref name="FNDelgadoStefancic1993">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1993}}</ref> Toe Gloria Ladson-Billings die teorie in 1995 in die onderwys ingevoer het, het sy gewaarsku dat die toepassing daarvan 'n "deeglike ontleding van die regsliteratuur waarop dit berus" verg.<ref name="FNLadsonBillings1998p7"/> ===Kritiek op die liberalisme=== Vir die regsgeleerdes van die veld was hulle "ontevredenheid" met die wyse waarop die liberalisme rassekwessies in die Verenigde State aanspreek, in 1993 die belangrikste. Hulle het "liberale regsleer" gekritiseer, insluitend [[regstellende aksie]],<ref name="FNKennedy1995">{{Harnvb|Kennedy|1995}}</ref><ref name="FNKennedy1990">{{Harnvb|Kennedy|1990}}</ref> kleurblindheid, rolmodellering en die verdienstebeginsel.<ref name="FNDelgadoStefancic1993p462">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1993|p=462}}</ref> Hulle het spesifiek beweer dat die liberale opvatting van waardeneutrale reg bygedra het tot die instandhouding van 'n rassistiese onregverdige maatskaplike orde in die land.<ref name="FNAnsell2008pp344345"/> 'n Voorbeeld van 'n werk wat die grondliggende liberale opvattings van Verligtingswaardes soos rasionalisme en vooruitgang bevraagteken, is Rennard Strickland se artikel "Genocide-at-Law: An Historic and Contemporary View of the Native American Experience" in die ''Kansas Law Review'' van 1986. Daarin het hy "inheemse Amerikaanse tradisies en wêreldbeskouings" in die regskurrikulum ingevoer en die destydse verskansing van die "hedendaagse idees van vooruitgang en verligting" uitgedaag. Hy het geskryf dat Amerikaanse wette wat die alledaagse lewe van inheemse Amerikaners "deurdring", in "die meeste gevalle met noukeurige wettigheid uitgevoer is", maar steeds gelei het tot wat hy "kulturele volksmoord" genoem het.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNStrickland1997">{{Harnvb|Strickland|1997}}</ref> In 1993 het David Theo Goldberg beskryf hoe lande wat die klassieke liberalisme se begrippe van "individualisme, gelykheid en vryheid" aanvaar – soos die Verenigde State en Europese lande – strukturele rassisme in hulle kulture en tale verberg. Hy verwys na terme soos "Derde Wêreld" en "primitief".<ref name="Goldberg 1993">{{Cite book |last=Goldberg |first=David Theo |title=Racist Culture: Philosophy and the Politics of Meaning |date=1993 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-18078-4}}</ref>{{rp|6-7}} In 1988 het Kimberlé Crenshaw die oorsprong nagespoor van die Nuwe Regses se gebruik van die begrip kleurblindheid, van neokonserwatiewe dinkskrums in die 1970's tot die regering van [[Ronald Reagan]] in die 1980's.<ref name="FNCrenshaw1988p103">{{Harnvb|Crenshaw|1988|p=103}}</ref> Sy het beskryf hoe prominente figure soos die neokonserwatiewe navorser Thomas Sowell<ref name="FNCrenshaw1988pp104105">{{Harnvb|Crenshaw|1988|pp=104-105}}</ref> en William Bradford Reynolds,<ref name="FNCrenshaw1988p104">{{Harnvb|Crenshaw|1988|p=104}}</ref> wat van 1981 tot 1988 adjunk-prokureur-generaal vir die burgerregte-afdeling was,<ref name="FNCrenshaw1988p104"/> "streng kleurblinde beleid" bepleit het.<ref name="FNCrenshaw1988pp104105"/> Sowell en Reynolds het, soos baie konserwatiewes destyds, geglo dat die doel van rassegelykheid reeds bereik is en dat die rasspesifieke burgerregtebeweging dus 'n "bedreiging vir die demokrasie" was.<ref name="FNCrenshaw1988pp104105"/> Die kleurblindheidslogika wat in argumente oor "omgekeerde diskriminasie" ná die burgerregte-era gebruik is, berus op 'n bepaalde siening van "gelyke geleentheid", soos deur Sowell aanvaar,<ref name="FNCrenshaw1988p106">{{Harnvb|Crenshaw|1988|p=106}}</ref> waarin die staat se rol beperk is tot die verskaffing van 'n gelyke speelveld eerder as die bevordering van 'n gelyke verdeling van hulpbronne. Crenshaw het aangevoer dat "gelyke geleentheid" in antidiskriminasiereg sowel 'n uitbreidende as 'n beperkende kant kan hê.<ref name="FNCrenshaw1988p106"/> Sy het geskryf dat formeel kleurblinde wette steeds rassediskriminerende uitkomste het.<ref name="FNCrenshaw2019pp5284"/> Volgens haar was hierdie gebruik van formele kleurblindheidsretoriek in aansprake oor omgekeerde diskriminasie, soos in die hooggeregshof se uitspraak in ''Bakke'' van 1978, 'n reaksie op die wyse waarop die howe gedurende die burgerregte-era regstellende aksie en die bus-vervoer van leerlinge kragdadig afgedwing het, selfs op dié wat daarteen gekant was.<ref name="FNCrenshaw1988p103"/> In 1990 het die regsgeleerde Duncan Kennedy die heersende benadering tot regstellende aksie in die regsakademie beskryf as "kleurblinde meritokratiese fundamentalisme". Hy het 'n postmoderne benadering van "rassebewustheid" bepleit wat "politieke en kulturele verhoudinge" insluit terwyl "rassialisme" en "essensialisme" vermy word.<ref name="FNKennedy1990p705">{{Harnvb|Kennedy|1990|p=705}}</ref> Die sosioloog Eduardo Bonilla-Silva beskryf hierdie nuwer, subtieler vorm van rassisme as "kleurblinde rassisme", wat raamwerke van abstrakte liberalisme gebruik om ras uit sy konteks te lig, uitkomste soos segregasie in woonbuurte as natuurlik voor te stel, sekere kulturele praktyke aan ras toe te skryf en rassisme te verklein.<ref name="FNBonillaSilva2020">{{Harnvb|Bonilla-Silva|2020}}</ref><ref name="FNBonillaSilva2010p26">{{Harnvb|Bonilla-Silva|2010|p=26}}</ref> In sy invloedryke artikel van 1984 het Delgado die liberale begrip van meritokrasie in die burgerregtegeleerdheid uitgedaag.<ref name="FNAlcoff2021">{{Harnvb|Alcoff|2021}}</ref> Hy het bevraagteken waarom die vernaamste artikels in die meeste gevestigde vaktydskrifte almal deur wit mans geskryf is.<ref name="FNAlcoff2021"/><ref name="FNDelgado1984">{{Harnvb|Delgado|1984}}</ref> ===Storievertelling en "die benoeming van 'n mens se eie werklikheid"=== Hierdie tema verwys na die gebruik van vertelling om geleefde ervarings van rasse-onderdrukking te belig en te verken.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/> Een van die vernaamste uitgangspunte van die liberale regsleer is dat mense aantreklike verhale kan skep om oor groter geregtigheid te dink en te praat.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1276">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1276}}</ref> Delgado en Stefancic noem dit die ''empatiese drogrede'' – die oortuiging dat dit moontlik is om "ons bewussyn te beheer" deur taal alleen te gebruik om vooroordeel en bekrompenheid te oorkom.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1261">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1261}}</ref> Hulle ondersoek hoe mense van kleur, wat as buitestanders in die Amerikaanse hoofstroomkultuur beskou word, in die media en die reg uitgebeeld word deur stereotipes en staanfigure wat mettertyd aangepas is om die dominante kultuur teen ongemak en skuldgevoel te beskerm. Slawe in die suidelike state van die 18de eeu is byvoorbeeld as kinderlik en gedwee uitgebeeld; Harriet Beecher Stowe het hierdie stereotipe aangepas deur haar karakter Oom Tom as 'n "sagte, lankmoedige" en vroom Christen voor te stel.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12621263">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1262-1263}}</ref> Ná die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] is die Afro-Amerikaanse vrou uitgebeeld as 'n wyse, versorgende "Mammy"-figuur.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12631264">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1263-1264}}</ref> Gedurende die Rekonstruksietydperk is Afro-Amerikaanse mans gestereotipeer as "dierlik en beesagtig", 'n gevaar vir wit vroue en kinders. Dit is vergestalt in die romans van Thomas Dixon jr., wat as grondslag gedien het vir die epiese film ''The Birth of a Nation'', waarin die [[Ku Klux Klan]] en die lynching van swart mense verheerlik is.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12641265">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1264-1265}}</ref> Gedurende die Harlem-renaissance is Afro-Amerikaners as "musikaal talentvol" en "vermaaklik" uitgebeeld.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1266">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1266}}</ref> Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]], toe baie swart oudstryders by die ontluikende burgerregtebeweging aangesluit het, is hulle voorgestel as "parmantig en straatwys", as die "onredelike, opportunistiese" militant, as die "veilige, gerusstellende" TV-komediekarakter met sy gebreide trui, en as die "supermannetjie" van blaxploitation-rolprente.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12661267">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1266-1267}}</ref> Die empatiese drogrede lê ten grondslag van die "tydsverdraaiingsaspek van rassisme", waar die dominante kultuur rassisme slegs kan raaksien in die terugblik op 'n vervloë tydperk of 'n ver land, soos Suid-Afrika.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1278">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1278}}</ref> Deur eeue van stereotipering het rassisme genormaliseer geraak; dit is "deel van die dominante verhaal waarmee ons ervaring vertolk".<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1279">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1279}}</ref> Delgado en Stefancic voer aan dat spraak alleen 'n ondoeltreffende middel teen rassisme is,<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1278"/> aangesien die stelsel van [[vryheid van spraak]] geneig is om die belange van magtige elites te bevoordeel<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12841285">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1284-1285}}</ref> en die verantwoordelikheid vir rassistiese stereotipes aan die "markplein van idees" toe te skryf.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12861287">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1286-1287}}</ref> In die dekades ná die aanvaarding van die burgerregtewette het rassistiese dade minder openlik en meer bedek geword – onsigbaar vir, en onderskat deur, die grootste deel van die dominante kultuur.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1282">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1282}}</ref> Op grond van hierdie verhale hoef die dominante groep nie skuldig te voel of moeite te doen om rassisme te oorkom nie, aangesien dit "reg, gebruiklik en onaanstootlik voel vir dié wat daaraan deelneem", terwyl selfverklaarde liberales wat vryheid van uitdrukking hoog ag, deugsaam kan voel terwyl hulle hulle eie bevoorregte posisie behou.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1288">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1288}}</ref> ===Standpuntkennisleer=== Hierdie is die siening dat lede van rasseminderheidsgroepe 'n eiesoortige gesag en vermoë het om oor rassisme te praat. Dit word gesien as 'n ondermyning van dominante verhale oor rasse-ongelykheid, soos regsneutraliteit en persoonlike verantwoordelikheid, deur middel van waardevolle eerstehandse weergawes van die ervaring van rassisme.<ref>{{Harnvb|Leonardo|2013|pp=603-604}}; {{Harnvb|Ansell|2008|p=345}}.</ref> ===Revisionistiese vertolkings van die Amerikaanse burgerregtereg en -vooruitgang=== Belangesamevloeiing is 'n begrip wat Derrick Bell in 1980 ingevoer het in sy artikel "''Brown v. Board of Education'' and the Interest-Convergence Dilemma" in die ''Harvard Law Review''.<ref name="FNBell1980"/> Daarin het Bell beskryf hoe hy die uitwerking herbeoordeel het van die honderde desegregasiesake wat hy van 1960 tot 1966 vir die regsfonds van die NAACP gewen het, en hoe hy begin glo het dat antidiskriminasiereg, ondanks sy eie opregtheid destyds, nie swart kinders se toegang tot gehalte-onderwys verbeter het nie.<ref name="FNWrightCobb2021">{{Harnvb|Wright|Cobb|2021}}</ref> Hy het uiteengesit hoe uitsprake van die hooggeregshof burgerregtewetgewing uitgehol het, met die gevolg dat Afro-Amerikaanse leerlinge steeds heeltemal swart skole met onvoldoende befondsing en hulpbronne bygewoon het.<ref name="FNBell1980"/> Uit hierdie sake het Bell afgelei dat die enigste burgerregtewetgewing wat aanvaar is, saamgeval het met die eiebelang van wit mense.<ref name="FNBell1980"/><ref name="Shih 2017">{{Cite news |last=Shih |first=David |date=19 April 2017 |title=A Theory To Better Understand Diversity, And Who Really Benefits |url=https://www.npr.org/sections/codeswitch/2017/04/19/523563345/a-theory-to-better-understand-diversity-and-who-really-benefits |access-date=20 Oktober 2021 |publisher=NPR |work=Code Switch}}</ref><ref name="Ogbonnaya 2020">{{cite book |last1=Ogbonnaya-Ogburu |first1=Ihudiya Finda |last2=Smith |first2=Angela D. R. |last3=To |first3=Alexandra |last4=Toyama |first4=Kentaro |chapter=Critical Race Theory for HCI |title=Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems |pages=1-16 |doi=10.1145/3313831.3376392 |year=2020 |isbn=978-1-4503-6708-0 |s2cid=218483077}}</ref> Een van die bekendste voorbeelde van belangesamevloeiing is die wyse waarop die Amerikaanse geopolitiek gedurende die [[Koue Oorlog]] ná die Tweede Wêreldoorlog 'n deurslaggewende faktor was in die aanvaarding van burgerregtewetgewing deur sowel Republikeine as Demokrate. Bell het dit in verskeie artikels beskryf, en dit is gerugsteun deur die navorsing en publikasies van die regsgeleerde Mary L. Dudziak. In haar artikels en haar boek ''Cold War Civil Rights'' van 2000, wat op pas vrygestelde dokumente berus, het Dudziak uitvoerige getuienis gelewer dat dit in die belang van die Verenigde State was om die negatiewe internasionale pers oor die behandeling van Afro-Amerikaners te stil, aangesien die meerderheid van die bevolkings van die pas gedekoloniseerde lande wat die land na 'n Westerse demokrasie wou lok, nie wit was nie. Die Verenigde State wou liberale waardes in Afrika, Asië en Latyns-Amerika bevorder om te verhoed dat die [[Sowjetunie]] die [[kommunisme]] versprei.<ref>{{Harnvb|Bell|1989}}; {{Harnvb|Dudziak|2000}}.</ref> Dudziak het beskryf hoe die internasionale pers berigte oor segregasie en geweld teen Afro-Amerikaners wyd versprei het. Die lynching van 'n oudstryder van die Tweede Wêreldoorlog by Moore's Ford het besonder wye nuusdekking gekry.<ref>{{Harnvb|Dudziak|2000}}; {{Harnvb|Ioffe|2017}}.</ref> Amerikaanse bondgenote het berigte oor Amerikaanse rassisme in die internasionale pers gevolg, en die Sowjets het verhale oor rassisme teen swart Amerikaners as 'n wesenlike deel van hulle propaganda gebruik.<ref name="FNDudziak2000p15">{{Harnvb|Dudziak|2000|p=15}}</ref> Dudziak het uitgebreide argiefnavorsing in die Amerikaanse departemente van buitelandse sake en justisie gedoen en tot die gevolgtrekking gekom dat die Amerikaanse regering se steun vir burgerregtewetgewing "deels gemotiveer is deur die besorgdheid dat rassediskriminasie die Verenigde State se buitelandse betrekkinge skaad".<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNDelgadoStefancic2017pp2526">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|pp=25-26}}</ref><ref name="FNDudziak1988">{{Harnvb|Dudziak|1988}}</ref> Toe die nasionale garde ontbied is om nege Afro-Amerikaanse leerlinge te verhoed om by die Little Rock Central-hoërskool in te skryf, het die internasionale pers die verhaal breedvoerig gedek.<ref name="FNDudziak2000pp119121">{{Harnvb|Dudziak|2000|pp=119-121}}</ref> Die destydse minister van buitelandse sake het vir president [[Dwight D. Eisenhower]] gesê dat die situasie in Little Rock die Amerikaanse buitelandse beleid "verwoes", veral in Asië en Afrika.<ref name="FNDudziak1997">{{Harnvb|Dudziak|1997}}</ref> Die Amerikaanse ambassadeur by die Verenigde Nasies het vir Eisenhower gesê dat hy, aangesien twee derdes van die wêreldbevolking nie wit was nie, hulle negatiewe reaksies op Amerikaanse rassediskriminasie waarneem. Hy het vermoed dat die land "verskeie stemme oor die Chinese kommunistiese aangeleentheid verloor het weens Little Rock".<ref name="FNIoffe2017">{{Harnvb|Ioffe|2017}}</ref> ===Interseksionele teorie=== Hierdie tema verwys na die ondersoek van ras, geslag, klas, nasionale herkoms en [[seksuele oriëntasie]], en hoe die snypunte daarvan in verskillende omgewings uitspeel – byvoorbeeld hoe die behoeftes van 'n Latina verskil van dié van 'n swart man, en wie se behoeftes bevorder word.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNDelgadoStefancic2012pp5155">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2012|pp=51-55}}</ref> 'n Latina kan byvoorbeeld taalhindernisse en geslagsgebaseerde uitdagings in die werkplek teëkom wat 'n swart man gewoonlik nie ondervind nie, terwyl 'n swart man weer meer waarskynlik rasseprofilering sal beleef. Beleid wat diskriminasie aanspreek, kan op rassegebaseerde diskriminasie in die algemeen gerig wees en so die behoeftes van albei partye ondermyn. Hierdie snypunte bied 'n meer omvattende beeld vir die beoordeling van verskillende groepe mense. Interseksionaliteit is 'n reaksie op identiteitspolitiek in soverre identiteitspolitiek nie die verskillende snypunte van mense se identiteite in ag neem nie.<ref name="FNCrenshaw1991">{{Harnvb|Crenshaw|1991}}</ref> ===Essensialisme teenoor anti-essensialisme=== Delgado en Stefancic skryf: "Navorsers wat oor hierdie kwessies skryf, is begaan oor die gepaste eenheid vir ontleding: Is die swart gemeenskap een gemeenskap, of baie? Het middelklas- en werkersklas-Afro-Amerikaners verskillende belange en behoeftes? Het alle onderdrukte volke iets in gemeen?" Dit is 'n blik op die maniere waarop onderdrukte groepe hulle onderdrukking mag deel maar ook verskillende behoeftes en waardes het wat afsonderlik ontleed moet word. Dit is 'n vraag oor hoe groepe geëssensialiseer kan word of nie.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNDelgadoStefancic2017pp6366">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|pp=63-66}}</ref> Vanuit 'n essensialistiese oogpunt bestaan 'n mens se identiteit uit 'n innerlike "wese" wat van geboorte af staties en onveranderlik is, terwyl 'n nie-essensialistiese standpunt hou dat "die subjek geen vaste of blywende identiteit het nie".<ref name="Zilliacus 2017">{{cite journal |last1=Zilliacus |first1=Harriet |last2=Paulsrud |first2=BethAnne |last3=Holm |first3=Gunilla |title=Essentializing vs. non-essentializing students' cultural identities: curricular discourses in Finland and Sweden |journal=Journal of Multicultural Discourses |date=2017 |volume=12 |issue=2 |pages=166-180 |doi=10.1080/17447143.2017.1311335 |s2cid=49215486 |doi-access=free |issn=1744-7143}}</ref> Rasse-essensialisme loop uiteen in biologiese en kulturele essensialisme, waarvan ondergeskikte groepe die een bo die ander kan aanhang. "Kulturele en biologiese vorme van rasse-essensialisme deel die idee dat verskille tussen rassegroepe bepaal word deur 'n vaste en eenvormige wese wat binne alle lede van elke rassegroep setel en hulle omskryf. Hulle verskil egter in hulle begrip van die aard van hierdie wese."<ref name="Soylu 2017">{{Cite journal |last1=Soylu Yalcinkaya |first1=Nur |last2=Estrada-Villalta |first2=Sara |last3=Adams |first3=Glenn |date=2017 |title=The (Biological or Cultural) Essence of Essentialism: Implications for Policy Support among Dominant and Subordinated Groups |journal=Frontiers in Psychology |volume=8 |doi=10.3389/fpsyg.2017.00900 |pmc=5447748 |pmid=28611723 |doi-access=free |issn=1664-1078}}</ref> Ondergeskikte gemeenskappe is dalk meer geneig om kulturele essensialisme aan te hang, aangesien dit 'n grondslag van positiewe onderskeiding bied om 'n opbouende verset te vestig as 'n manier om hulle identiteite en die bepleiting van hulle regte te laat geld. Biologiese essensialisme sal daarenteen waarskynlik nie by gemarginaliseerde groepe byval vind nie, omdat histories dominante groepe genetika en biologie gebruik het om sowel rassisme as onderdrukking te regverdig. Essensialisme is die idee van 'n enkele, gedeelde ervaring tussen 'n bepaalde groep mense. Anti-essensialisme hou daarenteen dat daar verskeie ander faktore is wat 'n mens se wese en algehele lewenservaring kan beïnvloed. Die ras van 'n individu word eerder gesien as 'n maatskaplike konstruk wat nie noodwendig die uitkoms van sy of haar lewensomstandighede bepaal nie. Ras word beskou as "'n maatskaplike en historiese konstruksie eerder as 'n inherente, vaste, wesenlike biologiese kenmerk".<ref name="Van Wagenen 2007">{{Cite journal |last=Van Wagenen |first=Aimee |date=2007 |title=The Promise and Impossibility of Representing Anti-Essentialism: Reading Bulworth Through Critical Race Theory |journal=Race, Gender & Class |volume=14 |issue=1/2 |pages=157-177 |jstor=41675202 |issn=1082-8354}}</ref><ref>{{Cite news |title=Race and Racial Identity |url=https://nmaahc.si.edu/learn/talking-about-race/topics/race-and-racial-identity |access-date=1 Desember 2022 |website=National Museum of African American History and Culture |language=en}}</ref> Anti-essensialisme "dwing 'n destabilisering van die begrip ras self af".<ref name="Van Wagenen 2007"/> Die gevolge van hierdie destabilisering wissel na gelang van die analitiese fokus en val in twee algemene kategorieë: gevolge vir die analitiese begrippe van rasse-identiteit, en gevolge vir rassesubjektiwiteit.<ref name="Van Wagenen 2007"/> ===Strukturele determinisme en die snypunte van ras, geslag en klas=== Hierdie tema verwys na die verkenning van hoe "die struktuur van regsdenke of -kultuur die inhoud daarvan beïnvloed" op 'n wyse wat maatskaplike uitkomste bepaal.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNDelgadoStefancic2012pp26155">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2012|pp=26, 155}}</ref> Delgado en Stefancic noem die empatiese drogrede as een voorbeeld van strukturele determinisme: die "idee dat ons stelsel, weens sy struktuur en woordeskat, sekere soorte onreg nie kan regstel nie".<ref name="FNDelgadoStefancic2001p26">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=26}}</ref> Hulle ondervra die afwesigheid van terme soos interseksionaliteit, anti-essensialisme en jurienietigverklaring in die standaard regsnaslaanwerke in regsbiblioteke.<ref name="FNDelgadoStefancic2001p27">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=27}}</ref> ===Kulturele nasionalisme en separatisme=== Hierdie tema verwys na die verkenning van meer radikale sienings wat [[separatisme|skeiding]] en herstelbetalings as 'n vorm van buitelandse hulp bepleit, met inbegrip van [[Swart nasionalisme|swart nasionalisme]].<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/> ===Regsinstellings, kritiese pedagogie en minderhede in die regsprofessie=== Camara Phyllis Jones omskryf institusionele rassisme as "uiteenlopende toegang tot die goedere, dienste en geleenthede van die samelewing volgens ras. Institusionele rassisme is normatief, soms gewettig, en tree dikwels na vore as oorgeërfde benadeling. Dit is struktureel, omdat dit in ons instellings van gebruik, praktyk en reg opgeneem is, sodat daar nie noodwendig 'n aanwysbare oortreder hoef te wees nie. Institusionele rassisme is inderdaad dikwels sigbaar as niksdoen in die aangesig van nood, wat sigself openbaar in sowel stoflike toestande as toegang tot mag. Wat eersgenoemde betref, sluit voorbeelde in uiteenlopende toegang tot gehalte-onderwys, behoorlike behuising, lonende werk, gepaste mediese geriewe en 'n skoon omgewing."<ref name="FNJones2002pp910">{{Harnvb|Jones|2002|pp=9-10}}</ref> ===Die swart-wit-tweedeling=== Die swart-wit-tweedeling is 'n paradigma wat regsgeleerdes geïdentifiseer het en waarvolgens rassekwessies en -geskiedenisse gewoonlik binne 'n rassetweedeling tussen swart en wit Amerikaners verwoord word. Die tweedeling bepaal grootliks hoe ras deur die Amerikaanse geskiedenis heen uitgebeeld en aangespreek is.<ref name="Perea 1997">{{cite journal |last1=Perea |first1=Juan |title=The Black/White Binary Paradigm of Race: The 'Normal Science' of American Racial Thought |journal=California Law Review |date=1997 |volume=85 |issue=5 |pages=1213-1258 |doi=10.2307/3481059 |jstor=3481059 |issn=0008-1221}}</ref> Richard Delgado en Jean Stefancic voer aan dat antidiskriminasiereg blinde kolle het vir nie-swart minderhede omdat die taal daarvan tot die swart-wit-tweedeling beperk is.<ref name="FNDelgadoStefancic2017p76">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|p=76}}</ref> ==Toepassings en aanpassings== Navorsers in die veld het hulle met besondere aandag op die vraagstukke van haatmisdaad en [[haatspraak]] toegespits. In reaksie op die uitspraak van die Amerikaanse hooggeregshof in die haatspraaksaak ''R.A.V. v. City of St. Paul'' (1992), waarin die hof 'n antivooroordeelverordening ongeldig verklaar het soos toegepas op 'n tiener wat 'n kruis verbrand het, het Mari Matsuda en Charles Lawrence aangevoer dat die hof te min aandag gegee het aan die geskiedenis van rassistiese spraak en aan die werklike skade wat sulke spraak aanrig.<ref name="Matsuda 1993">{{cite book |last1=Matsuda |first1=Mari J. |last2=Lawrence |first2=Charles R. |title=Words That Wound: Critical Race Theory, Assaultive Speech, And The First Amendment |date=1993 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-50294-1 |pages=133-136 |edition=1ste |chapter=Epilogue: Burning Crosses and the R. A. V. Case}}</ref> Navorsers het ook ten gunste van [[regstellende aksie]] geargumenteer. Hulle voer aan dat die sogenaamde verdienstestandaarde vir indiensneming en toelating tot opvoedkundige instellings nie rasseneutraal is nie, en dat sulke standaarde deel is van die retoriek van neutraliteit waarmee wit mense hulle buitensporige aandeel van hulpbronne en maatskaplike voordele regverdig.<ref name="FNDelgado1995">{{Harnvb|Delgado|1995}}</ref><ref name="FNKennedy1990"/><ref name="FNWilliams1991">{{Harnvb|Williams|1991}}</ref> In sy artikel "Will the Real CRT Please Stand Up: The Dangers of Philosophical Contributions to CRT" van 2009 het Tommy J. Curry onderskei tussen die oorspronklike sleutelgeskrifte en dit wat in die naam van die teorie gedoen word deur 'n "groeiende aantal wit feministe".<ref name="FNCurry2009bp1">{{Harnvb|Curry|2009b|p=1}}</ref> Die nuwe beweging "verkies verhale wat die ideale van 'n postrassige mensdom inskerp en van rasseversagting tussen medelydende (swart en wit) filosofiese denkers wat daaraan toegewy is om Amerika se rasseprobleem op te los".<ref name="FNCurry2009bp2">{{Harnvb|Curry|2009b|p=2}}</ref> Hulle stel belang in diskoers – dit wil sê hoe individue oor ras praat – en in die teorieë van wit kontinentale filosowe, eerder as in die strukturele en institusionele verklarings van [[wit oppergesag]] wat sentraal gestaan het in die realistiese ontleding van rassisme wat Derrick Bell in sy vroeë werke ingevoer het<ref name="FNCurry2011">{{Harnvb|Curry|2011}}</ref> en wat verwoord is deur Afro-Amerikaanse denkers soos W. E. B. Du Bois, Paul Robeson en regter Robert L. Carter.<ref name="FNCurry2009b">{{Harnvb|Curry|2009b}}</ref> ==Geskiedenis== ===Vroeë jare=== Hoewel die term ''kritiese rasteorie'' aanvanklik op die reg toegepas is, spruit die onderwerp uit die breër raamwerk van die [[kritiese teorie]] in die wyse waarop dit magstrukture in die samelewing ontleed, ongeag watter wette van krag mag wees.<ref name="FNWest1995pxi"/> In die artikel "Critical Race Theory: Past, Present, and Future" van 1998 spoor Delgado en Stefancic die oorsprong van die veld na tot die vroeë geskrifte van Derrick Albert Bell jr., waaronder sy artikel "Serving Two Masters" in die ''Yale Law Journal'' van 1976<ref>{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1998a|p=467}}; {{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=30}}; {{Harnvb|Bell|1976}}.</ref> en sy artikel "Brown v. Board of Education and the Interest-Convergence Dilemma" in die ''Harvard Law Review'' van 1980.<ref name="FNDelgadoStefancic1998a">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1998a}}</ref><ref name="FNBell1980"/> In die 1970's het Bell, as professor aan die Harvard-regskool, die burgerregtesake begin kritiseer, bevraagteken en herbeoordeel wat hy in die 1960's gevoer het om skole te desegregeer ná die uitspraak in ''Brown v. Board of Education''.<ref name="FNBell1980"/> Hierdie herbeoordeling het die "hoeksteen van die kritiese rasteorie" geword.<ref name="FNWrightCobb2021"/> Delgado en Stefancic, wat in 2001 saam ''Critical Race Theory: An Introduction'' geskryf het,<ref name="FNDelgadoStefancic2001">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001}}</ref> het Bell se belangesamevloeiing beskryf as 'n "manier om die Westerse rassegeskiedenis te verstaan".<ref name="FNDelgadoStefancic1998ap467">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1998a|p=467}}</ref> Die klem op desegregasie ná die hooggeregshof se ''Brown''-uitspraak van 1954, wat skoolsegregasie ongrondwetlik verklaar het, het "burgerregteprokureurs in 'n kompromie tussen hulle kliënte se belange en die reg gelaat". Die besorgdheid van baie swart ouers oor hulle kinders se toegang tot beter onderwys is oorskadu deur die belange van litigante wat 'n "deurbraak" gesoek het<ref name="FNDelgadoStefancic1998ap467"/> in hulle "strewe na rassebalans in skole".<ref name="Jackson 2021">{{Cite magazine |last=Jackson |first=Lauren Michele |title=The Void That Critical Race Theory Was Created to Fill |magazine=The New Yorker |access-date=8 November 2021 |date=7 Julie 2021 |url=https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/the-void-that-critical-race-theory-was-created-to-fill |url-access=limited}}</ref> In 1995 het Cornel West gesê Bell was "feitlik die enigste andersdenkende" wat in vooraanstaande regstydskrifte geskryf het en die basiese aannames uitgedaag het oor hoe die reg mense van kleur behandel.<ref name="FNWest1995pxi"/> In sy artikels in die ''Harvard Law Review'' verwys Bell na die saak ''Hudson v. Leake County School Board'' van 1964, wat die regsfonds van die NAACP gewen het en waarin die heeltemal wit skoolraad gelas is om aan desegregasie te voldoen. Dit is destyds as 'n sukses beskou. Teen die 1970's het wit ouers hulle kinders uit die gedesegregeerde skole geneem en hulle by segregasie-akademies ingeskryf.<ref>{{Harnvb|Bell|1976}}; {{Harnvb|Bell|1980}}.</ref> Bell het tot die oortuiging gekom dat hy in 1964 verkeerd was toe hy as jong prokureur van die regsfonds vir Winson Hudson, hoof van die pas gestigte plaaslike NAACP-tak in Harmony, Mississippi, oorreed het om die heeltemal wit Leake County-skoolraad te beveg om skole te desegregeer.<ref name="Cobb 2021"/> Sy en die ander swart ouers het aanvanklik die regsfonds se hulp gevra om die raad se sluiting van hulle skool te beveg – een van die historiese Rosenwald-skole vir swart kinders.<ref name="Cobb 2021">{{Cite magazine |last=Cobb |first=Jelani |title=The Man Behind Critical Race Theory |magazine=The New Yorker |access-date=14 November 2021 |date=13 September 2021 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/09/20/the-man-behind-critical-race-theory |url-access=limited}}</ref><ref name="FNWrightCobb2021"/> Bell het aan Hudson verduidelik dat die regsfonds ná ''Brown'' nie kon veg om 'n gesegregeerde swart skool oop te hou nie; hulle sou vir desegregasie moes veg.<ref name="FNWrightCobb2021"/><ref name="FNBell1976">{{Harnvb|Bell|1976}}</ref><ref name="FNBell1980"/> In 1964 het Bell en die NAACP geglo dat hulpbronne vir gedesegregeerde skole sou toeneem en dat swart kinders toegang tot beter onderwys sou kry, aangesien wit ouers op beter skole sou aandring.<ref name="FNWrightCobb2021"/><ref name="FNBell1976"/><ref name="FNBell1980"/> Bell het kort ná die Montgomery-busboikot vir die regsfonds begin werk, en die daaropvolgende uitspraak van die hooggeregshof in 1956 ná ''Browder v. Gayle'' dat die bussegregasiewette van Alabama en Montgomery ongrondwetlik was.<ref>{{cite web |url=http://www.crmvet.org/tim/timhis55.htm#1955mbb |title=Montgomery Bus Boycott |website=Civil Rights Movement Archive}}</ref> Van 1960 tot 1966 het Bell 300 burgerregtesake in Mississippi met sukses gevoer. Hy is geïnspireer deur Thurgood Marshall, een van die twee leiers van 'n dekades lange regsveldtog wat in die 1930's begin het, waarin hulle honderde regsgedinge aanhangig gemaak het om die leerstuk van "afsonderlik maar gelyk" omver te werp wat die hooggeregshof in ''Plessy v. Ferguson'' (1896) aangekondig het. Die hof het beslis dat rassesegregasiewette wat deur die state aanvaar is, nie die [[Grondwet van die Verenigde State|Amerikaanse grondwet]] geskend het nie solank die geriewe vir elke ras van gelyke gehalte was.<ref name="Groves 1951">{{cite journal |last=Groves |first=Harry E. |year=1951 |title=Separate but Equal – The Doctrine of Plessy v. Ferguson |journal=Phylon |volume=12 |issue=1 |pages=66-72 |doi=10.2307/272323 |jstor=272323}}</ref> Die ''Plessy''-uitspraak het die regsmandaat op federale vlak verskaf om die [[Jim Crow-wette]] af te dwing wat wit Suidelike Demokrate vanaf die 1870's ingestel het vir rassesegregasie in alle openbare geriewe, skole ingesluit. Die hof se ''Brown''-uitspraak van 1954, wat bevind het dat die leerstuk van "afsonderlik maar gelyk" in die konteks van openbare skole en onderwysinrigtings ongrondwetlik is, het ''Plessy'' erg verswak.<ref name="Schauer 1997">{{cite journal |last1=Schauer |first1=Frederick |title=Generality and Equality |journal=Law and Philosophy |date=1997 |volume=16 |issue=3 |pages=279-97 |doi=10.2307/3504874 |jstor=3504874}}</ref> Die hooggeregshof se begrip van grondwetlike kleurblindheid in die beoordeling van sake het met ''Plessy'' begin. Voor ''Plessy'' het die hof kleur as 'n bepalende faktor in baie belangrike sake beskou, wat die Jim Crow-wette versterk het.<ref name="FNGotanda1991">{{Harnvb|Gotanda|1991}}</ref> Bell se burgerregtewerk in die 1960's het voortgebou op Marshall se grondwerk van die 1930's. Dit was 'n tyd waarin die regstak van die burgerregtebeweging duisende burgerregtesake aanhangig gemaak het, en 'n tydperk van idealisme vir die beweging.<ref name="FNWrightCobb2021"/> Aan Harvard het Bell nuwe kursusse ontwikkel wat die Amerikaanse reg deur 'n rasselens bestudeer het. Hy het sy eie kursusmateriaal saamgestel, wat in 1970 onder die titel ''Race, Racism, and American Law'' gepubliseer is.<ref name="FNBell1970">{{Harnvb|Bell|1970}}</ref> Hy het in 1971 die Harvard-regskool se eerste swart professor met ampstermyn geword.<ref name="Jackson 2021"/> Gedurende die 1970's het die howe wetgewing gebruik om programme van regstellende aksie af te dwing, sowel as die bus-vervoer van leerlinge, waar die howe vervoer gelas het om rasse-integrasie te bereik in skooldistrikte wat desegregasie verwerp het. In reaksie hierop het neokonserwatiewe dinkskrums in die 1970's, wat veral teen hierdie twee sake gekant was, 'n kleurblinde retoriek ontwikkel om hulle teen te staan<ref name="FNCrenshaw1988p103"/> en beweer dat dit op omgekeerde diskriminasie neerkom. Toe Bakke in 1978 die belangrike hooggeregshofsaak ''Regents of the University of California v. Bakke'' gewen het met die argument van omgekeerde rassisme, het Bell se skeptisisme dat rassisme sou eindig, toegeneem. Regter Lewis F. Powell jr. het bevind dat die "waarborg van gelyke beskerming nie een ding kan beteken wanneer dit op een individu toegepas word en iets anders wanneer dit op 'n persoon van 'n ander kleur toegepas word nie". In 'n artikel van 1979 het Bell gevra of daar enige groepe onder die wit bevolking was wat bereid sou wees om enige nadeel te dra wat mag voortspruit uit die uitvoering van 'n beleid om die skade aan swart mense weens slawerny, segregasie of diskriminasie reg te stel.<ref name="FNBell1979a">{{Harnvb|Bell|1979a}}</ref> Bell het in 1980 bedank weens wat hy as die universiteit se diskriminerende praktyke beskou het,<ref name="FNHarris2021"/> het dekaan aan die regskool van die Universiteit van Oregon geword, en later as besoekende professor na Harvard teruggekeer. Terwyl hy weg was van Harvard, het sy ondersteuners betogings gereël teen Harvard se gebrek aan rassediversiteit in die kurrikulum, die studentekorps en die personeel.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995ppxixxx">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|pp=xix-xx}}</ref><ref name="Buras 2014"/> Die universiteit het studente se versoeke verwerp met die bewering dat daar geen voldoende gekwalifiseerde swart dosent bestaan nie.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxx">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xx}}</ref> Die regsgeleerde Randall Kennedy skryf dat sommige studente "beledig gevoel" het deur Harvard se keuse om 'n "argetipiese wit liberalis" aan te stel "op 'n wyse wat die ontwikkeling van swart leierskap uitsluit".<ref name="Kennedy 1989">{{cite journal |last1=Kennedy |first1=Randall L. |title=Racial Critiques of Legal Academia |journal=Harvard Law Review |date=Junie 1989 |volume=102 |issue=8 |pages=1745-1819 |doi=10.2307/1341357 |jstor=1341357 |issn=0017-811X}}</ref> Een van hierdie studente was Kimberlé Crenshaw, wat Harvard gekies het juis om onder Bell te studeer nadat sy aan Cornell met sy werk kennis gemaak het.<ref name="FNCookHosangLadsonBillingsPeller2021locong1436">{{Harnvb|Cook|Hosang|Ladson-Billings|Peller|2021|loc=ong. 14:36}}</ref> Crenshaw het in 1981 die studentgeleide inisiatief gereël om 'n alternatiewe kursus oor ras en die reg aan te bied, gegrond op Bell se kursus en handboek, waarin studente besoekende professore soos Charles Lawrence, Linda Greene, Neil Gotanda en Richard Delgado ingebring het<ref name="Jackson 2021"/> om hoofstuk vir hoofstuk uit ''Race, Racism, and American Law'' klas te gee.<ref name="FNCookHosangLadsonBillingsPeller2021">{{Harnvb|Cook|Hosang|Ladson-Billings|Peller|2021}}</ref><ref name="Gottesman 2016">{{Cite book |last=Gottesman |first=Isaac |title=The Critical Turn in Education: From Marxist Critique to Poststructuralist Feminism to Critical Theories of Race |publisher=Taylor & Francis |year=2016 |isbn=978-1-3176-7095-7 |location=Londen |pages=123 |chapter=Critical Race Theory and Legal Studies}}</ref><ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995ppxixxx"/><ref name="Buras 2014">{{cite book |last1=Buras |first1=Kristen L. |editor-last1=Dixson |editor-first1=Adrienne D. |title=Researching Race in Education: Policy, Practice, and Qualitative Research |date=2014 |publisher=Information Age Publishing |location=Charlotte, Noord-Carolina |isbn=978-1-6239-6678-2 |pages=49-50 |chapter=From Carter G. Woodson to Critical Race Curriculum Studies}}</ref> Die kritiese rasteorie het as intellektuele beweging na vore gekom met die organisasie van hierdie boikot; die groep het nagraadse regstudente sowel as professore ingesluit.<ref name="FNAnsell2008p344"/> Alan Freeman was 'n stigterslid van die beweging vir kritiese regstudies, wat in die 1980's forums aangebied het. Die regsgeleerdes daarvan het aansprake op die beweerde waardeneutrale posisie van die reg uitgedaag. Hulle het die regstelsel se rol gekritiseer in die skepping en legitimering van onderdrukkende maatskaplike strukture wat bygedra het tot die instandhouding van 'n onregverdige en onderdrukkende klassestelsel.<ref name="FNAnsell2008p344"/> Delgado en Stefancic noem Freeman se werk in die 1970's as vormend vir die kritiese rasteorie.<ref name="FNDelgadoStefancic2001p30">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=30}}</ref> In sy artikel in die ''Minnesota Law Review'' van 1978 het Freeman vanuit 'n kritiese regstudieperspektief herbesin oor hoe die hooggeregshof van 1953 tot 1969 onder die Warren-hof toesig gehou het oor burgerregtewetgewing. Hy het die eng vertolking van die reg gekritiseer wat verligting aan slagoffers van rassediskriminasie geweier het.<ref name="Freeman 1978">{{Cite journal |last=Freeman |first=Alan David |title=Legitimizing Racial Discrimination through Antidiscrimination Law: A Critical Review of Supreme Court Doctrine |journal=Minnesota Law Review |date=1 Januarie 1978 |volume=62 |number=73}}</ref> In sy artikel beskryf Freeman twee perspektiewe op die begrip rassediskriminasie: dié van die slagoffer en dié van die dader. Vir die slagoffer sluit rassediskriminasie sowel objektiewe toestande as die "bewussyn wat met daardie objektiewe toestande gepaard gaan" in. Vir die dader bestaan rassediskriminasie slegs uit handelinge, sonder inagneming van die objektiewe toestande wat die slagoffers ervaar, soos die "gebrek aan werk, gebrek aan geld, gebrek aan behuising".<ref name="Freeman 1978"/> Slegs daardie individue wat kon bewys dat hulle slagoffers van diskriminasie was, het regshulp verdien.<ref name="FNCrenshaw1988pp104105"/> Teen die laat 1980's het Freeman, Bell en ander navorsers die beweging vir kritiese regstudies verlaat met die bewering dat dit te eng op klas en ekonomiese strukture gefokus was en die rol van ras en rasseverhoudinge in die Amerikaanse reg verwaarloos het.<ref name="FNYosso2005p71">{{Harnvb|Yosso|2005|p=71}}</ref> ===Ontstaan as beweging=== In 1989 het Kimberlé Crenshaw, Neil Gotanda en Stephanie Phillips 'n werkswinkel met die titel "New Developments in Critical Race Theory" by die St. Benedict-sentrum in Madison, Wisconsin, gereël.<ref name="FNLang2020">{{Harnvb|Lang|2020}}</ref> Die organiseerders het die term "kritiese rasteorie" geskep om 'n "snypunt van kritiese teorie en ras, rassisme en die reg" aan te dui.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxxvii"/> Delgado het later opgemerk dat die klooster, met sy karige kamers en krusifikse, "'n vreemde plek vir 'n klomp Marxiste" was.<ref>{{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |title=Living History Interview with Richard Delgado & Jean Stefancic |date=2011 |publisher=Seattle University School of Law |page=6 |url=https://digitalcommons.law.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=faculty |access-date=9 Mei 2025}}</ref> Daarna het regsgeleerdes 'n groter aantal werke begin publiseer wat die kritiese rasteorie toepas, waaronder meer as "300 vooraanstaande regstydskrifartikels" en boeke.<ref name="Ladson-Billings 2021">{{Cite book |last=Ladson-Billings |first=Gloria |title=Critical Race Theory in Education: A Scholar's Journey |date=2021 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-6583-8}}</ref>{{rp|108}} In 1990 het Duncan Kennedy sy artikel oor regstellende aksie in die regsakademie in die ''Duke Law Journal'' gepubliseer,<ref name="FNKennedy1990"/><ref name="FNKennedy1995"/> en Anthony E. Cook sy artikel "Beyond Critical Legal Studies" in die ''Harvard Law Review''.<ref name="Cook 1990">{{cite journal |last1=Cook |first1=Anthony E. |title=Beyond Critical Legal Studies: The Reconstructive Theology of Dr. Martin Luther King, Jr. |journal=Harvard Law Review |date=1990 |volume=103 |issue=5 |pages=985-1044 |doi=10.2307/1341453 |jstor=1341453 |issn=0017-811X}}</ref> In 1991 het Patricia Williams ''The Alchemy of Race and Rights'' gepubliseer, en Derrick Bell in 1992 ''Faces at the Bottom of the Well''.<ref name="Gottesman 2016" />{{rp|124}} Cheryl I. Harris het in 1993 haar artikel "Whiteness as Property" in die ''Harvard Law Review'' gepubliseer, waarin sy beskryf hoe die voorhou as wit tot voordele soortgelyk aan eiendomsbesit gelei het.<ref name="FNHarris1993">{{Harnvb|Harris|1993}}</ref><ref name="Warren 1993">{{Cite news |last=Warren |first=James |title='Whiteness as Property' |work=Chicago Tribune |date=5 September 1993 |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1993-09-05-9309050031-story.html}}</ref> In 1995 het twee dosyn regsgeleerdes bygedra tot 'n groot bundel sleutelgeskrifte oor die veld.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxiii">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xiii}}</ref> Teen die vroeë 1990's het die sleutelbegrippe en kenmerke van die teorie na vore getree. Bell het sy begrip van belangesamevloeiing in sy artikel van 1973 ingevoer.<ref name="FNDelgadoStefancic1998a"/><ref name="FNBell1980"/> Hy het die begrip rasserealisme ontwikkel in 'n reeks opstelle en 'n boek van 1992, ''Faces at the Bottom of the Well: The Permanence of Racism''.<ref name="FNBell1992"/> Hy het gesê swart mense moes aanvaar dat die wetgewing van die burgerregte-era nie op sy eie vooruitgang in rasseverhoudinge sou meebring nie; dat anti-swart rassisme in die Verenigde State 'n "blywende bestanddeel" van die samelewing is; en dat gelykheid in die land "onmoontlik en illusionêr" is. Crenshaw het die term ''interseksionaliteit'' in die 1990's ingevoer.<ref name="FNGillborn2015"/><ref name="FNCrenshaw1991"/> In 1995 het die opvoedkundige teoretici Gloria Ladson-Billings en William F. Tate die raamwerk in die onderwysveld begin toepas.<ref name="FNCurry2008pp3536">{{Harnvb|Curry|2008|pp=35-36}}</ref><ref name="FNLadsonBillings1998pp724">{{Harnvb|Ladson-Billings|1998|pp=7-24}}</ref><ref name="FNLadsonBillingsTate1995"/> In hulle artikel van 1995 het hulle die rol beskryf van die maatskaplike konstruksie van wit norme en belange in die onderwys. Hulle wou ongelykhede in skoolonderrig beter verstaan. Navorsers het die werk sedertdien uitgebrei om vraagstukke te verken soos skoolsegregasie in die Verenigde State, die verhouding tussen ras, geslag en akademiese prestasie, pedagogie, en navorsingsmetodologie.<ref name="Donnor 2017">{{cite book |author1-last=Donnor |author1-first=Jamel |author2-last=Ladson-Billings |author2-first=Gloria |editor1-last=Denzin |editor1-first=Norman |editor2-last=Lincoln |editor2-first=Yvonna |title=The SAGE Handbook of Qualitative Research |year=2017 |publisher=Sage Publications |location=Thousand Oaks, Kalifornië |isbn=978-1-4833-4980-0 |edition=5de |chapter=Critical Race Theory and the Postracial Imaginary |page=366}}</ref> Teen 2002 het meer as 20 Amerikaanse regskole en minstens drie regskole buite die Verenigde State kursusse of klasse in kritiese rasteorie aangebied.<ref name="FNHarris2002p1216">{{Harnvb|Harris|2002|p=1216}}</ref> Die teorie word ook toegepas in die onderwys, [[politieke wetenskap]], vrouestudies, etniese studies, kommunikasiekunde, [[sosiologie]] en Amerikanistiek. Ander bewegings het ontstaan wat die teorie op bepaalde groepe toepas, waaronder die Latino-kritiese (LatCrit), queer-kritiese en Asiaties-kritiese bewegings. Dié het met die hoofliggaam van kritiese navorsing bly skakel, maar het mettertyd onafhanklike prioriteite en navorsingsmetodes ontwikkel.<ref name="FNDelgadoStefancic2017pp78">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|pp=7-8}}</ref> Die veld word ook buite die Verenigde State bestudeer, onder meer in die Verenigde Koninkryk en Australië.<ref name="CRRE">{{cite web |title=Critical Race Theory |publisher=Centre for Research in Race and Education, University of Birmingham |url=https://www.birmingham.ac.uk/research/centres-institutes/research-in-race-and-education/critical-race-theory |access-date=12 September 2025}}</ref><ref name="Quinn 2020">{{cite web |last=Quinn |first=Karl |title=Are all white people racist? Why Critical Race Theory has us rattled |website=The Sydney Morning Herald |date=6 November 2020 |url=https://www.smh.com.au/culture/books/are-all-white-people-racist-why-critical-race-theory-has-us-rattled-20201105-p56bwv.html |access-date=26 Junie 2021 |url-access=limited}}</ref> Volgens die opvoedkundige navorser Mike Cole is David Gillborn, John Preston en Namita Chakrabarty van die vernaamste voorstanders daarvan in die Verenigde Koninkryk.<ref name="Cole 2009">{{Cite journal |title=Critical Race Theory comes to the UK: A Marxist response |first=Mike |last=Cole |date=2009 |journal=Ethnicities |volume=9 |issue=2 |pages=246-269 |doi=10.1177/1468796809103462 |s2cid=144325161}}</ref> ===Filosofiese grondslae=== Navorsers in die veld steun op die werk van [[Antonio Gramsci]], Sojourner Truth, [[Frederick Douglass]] en W. E. B. Du Bois. Bell het Paul Robeson se oortuiging gedeel dat "swart selfstandigheid en Afrika-kulturele kontinuïteit die kennisteoretiese grondslag van swart mense se wêreldbeskouing behoort te vorm".<ref name="FNCurry2011p4">{{Harnvb|Curry|2011|p=4}}</ref> Hulle skryfwerk is ook beïnvloed deur die bewegings van die 1960's en 1970's soos Black Power, Chicano en die radikale [[feminisme]].<ref name="FNAnsell2008p344"/> Die kritiese rasteorie deel baie intellektuele uitgangspunte met die kritiese teorie, die kritiese regstudies, die feministiese regsleer en die [[postkolonialisme|postkoloniale teorie]]. Die filosoof Lewis Gordon van die Universiteit van Connecticut, wat hom op postkoloniale [[fenomenologie]] en op ras en rassisme toegespits het, het geskryf dat die veld opvallend is vir sy gebruik van postmoderne poststrukturele geleerdheid, waaronder 'n klem op "ondergeskikte" of "gemarginaliseerde" gemeenskappe en die "gebruik van alternatiewe metodologie in die uitdrukking van teoretiese werk, veral hulle gebruik van 'vertellings' en ander literêre tegnieke".<ref name="FNGordon1999">{{Harnvb|Gordon|1999}}</ref> Die standpuntteorie, wat deur sommige navorsers oorgeneem is, het uit die eerste golf van die vrouebeweging in die 1970's ontstaan. Die hooffokus van die feministiese standpuntteorie is [[kennisleer]] – die studie van hoe kennis voortgebring word. Die term is deur die Amerikaanse feministiese teoretikus Sandra Harding geskep en deur Dorothy Smith ontwikkel in haar publikasie ''The Everyday World as Problematic: A Feminist Sociology'' van 1989.<ref name="Borland 2014">{{Cite encyclopedia |last=Borland |first=Elizabeth |date=15 Mei 2014 |title=Standpoint theory |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=22 November 2021 |url=https://www.britannica.com/topic/standpoint-theory |url-access=limited}}</ref> Smith het geskryf dat sosioloë nuwe vrae kon stel deur te bestudeer hoe vroue hulle eie alledaagse lewenservarings maatskaplik konstrueer.<ref name="Macionis 2011">{{cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda M. |title=Sociology |publisher=Pearson Prentice Hall |location=Toronto |year=2011 |page=12 |edition=7de Kanadese |isbn=978-0-13-800270-1}}</ref> Patricia Hill Collins het die swart feministiese standpunt ingevoer – 'n gesamentlike wysheid van dié wat soortgelyke perspektiewe in die samelewing het, wat bewustheid van hierdie gemarginaliseerde groepe wou verhoog en maniere wou bied om hulle posisie in die samelewing te verbeter.<ref name="FNHarnois2010"/><ref name="FNCollins2009"/> Die kritiese rasteorie steun op die prioriteite en perspektiewe van sowel die kritiese regstudies as die gangbare burgerregtegeleerdheid, terwyl dit albei hierdie velde ook skerp betwis. Die regsgeleerde Angela P. Harris van die regskool van die Universiteit van Kalifornië in Davis beskryf die veld as iets wat "'n verbintenis tot 'n visie van bevryding van rassisme deur die regte rede" met die burgerregtetradisie deel.<ref name="FNHarris1994pp741743">{{Harnvb|Harris|1994|pp=741-743}}</ref> Dit [[dekonstruksie|dekonstrueer]] sommige uitgangspunte en argumente van die regsteorie en hou terselfdertyd dat regtens gekonstrueerde regte buitengewoon belangrik is.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxxiv">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xxiv}}</ref><ref name="FNHarris1994">{{Harnvb|Harris|1994}}</ref> Navorsers in die veld het nie met die kritiese regstudies se standpunt teen regsregte saamgestem nie en wou ook nie die "begrippe van die reg" heeltemal laat vaar nie; hulle het erken dat sommige wetgewing en hervormings mense van kleur gehelp het.<ref name="Britannica 2021"/> Soos Derrick Bell dit gestel het, is die veld volgens Harris toegewy aan "'n radikale kritiek op die reg (wat normatief dekonstruksionisties is) en ... radikale emansipasie deur die reg (wat normatief rekonstruksionisties is)".<ref name="FNBell1995p899">{{Harnvb|Bell|1995|p=899}}</ref> Tommy J. Curry, professor in die filosofie aan die Universiteit van Edinburgh, sê dat die veld se siening van ras as 'n maatskaplike konstruk teen 2009 deur "baie rassenavorsers" aanvaar is as 'n "gesonde verstand"-siening dat ras nie "biologies begrond en natuurlik" is nie.<ref name="FNCurry2009ap166"/><ref name="Gillborn 2020" /> Maatskaplike konstruk is 'n term uit die maatskaplike konstruktivisme, waarvan die wortels teruggevoer kan word na die vroeë wetenskapsoorloë, deels aangevuur deur [[Thomas Kuhn]] se ''The Structure of Scientific Revolutions'' van 1962.<ref name="FNMallon2007">{{Harnvb|Mallon|2007}}</ref> Ian Hacking, 'n Kanadese filosoof wat in die wetenskapsfilosofie spesialiseer, beskryf hoe maatskaplike konstruksie deur die geesteswetenskappe versprei het. Hy noem die maatskaplike konstruksie van ras as 'n voorbeeld en vra hoe ras beter "gekonstrueer" kan word.<ref name="FNHacking2003">{{Harnvb|Hacking|2003}}</ref> ==Kritiek== ===Akademiese kritiek=== Volgens die ''Encyclopaedia Britannica'' is aspekte van die kritiese rasteorie gekritiseer deur "regsgeleerdes en juriste oor die hele politieke spektrum heen".<ref name="Britannica 2021"/> Die kritiek het op die klem op storievertelling gefokus, op die kritiek op die verdienstebeginsel en op objektiewe waarheid, en op die stelling oor die ''stem van kleur''.<ref name="FNDelgadoStefancic2017p102">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|p=102}}</ref> Volgens die ''Britannica'' sê kritici dat dit 'n "postmodernisties geïnspireerde skeptisisme oor objektiwiteit en waarheid" bevat en dat dit geneig is om "enige rasse-ongelykheid of -wanbalans ... te vertolk as bewys van institusionele rassisme en as gronde om regstreeks rassebillike uitkomste in daardie gebiede af te dwing". Voorstanders van die teorie is ook daarvan beskuldig dat hulle selfs goedbedoelde kritiek as bewys van latente rassisme behandel.<ref name="Britannica 2021"/> In 'n boek van 1997 het die regsprofessore Daniel A. Farber en Suzanna Sherry die veld gekritiseer omdat dit sy aansprake op persoonlike vertellings baseer en omdat dit aan toetsbare hipoteses en meetbare data ontbreek.<ref>{{Harnvb|Cabrera|2018|p=213}}; {{Harnvb|Farber|Sherry|1997a}}.</ref> Navorsers soos Crenshaw, Delgado en Stefancic het geantwoord dat sulke kritiek dominante denkwyses binne die geesteswetenskappe verteenwoordig wat geneig is om mense van kleur uit te sluit.<ref name="FNCabrera2018p213">{{Harnvb|Cabrera|2018|p=213}}</ref> Delgado en Stefancic het geskryf: "In hierdie gebiede [die geesteswetenskappe en die politiek] is waarheid 'n maatskaplike konstruk wat geskep is om die doeleindes van die dominante groep te dien."<ref name="FNCabrera2018p213"/> Farber en Sherry het ook aangevoer dat antimeritokratiese uitgangspunte in die kritiese rasteorie, die kritiese feminisme en die kritiese regstudies onbedoeld tot antisemitiese en anti-Asiatiese implikasies kan lei.<ref name="Hernandez 2006">{{cite journal |last1=Hernández-Truyol |first1=Berta E. |last2=Harris |first2=Angela P. |last3=Valdes |first3=Francisco |title=Beyond the First Decade: A Forward-Looking History of LatCrit Theory, Community and Praxis |journal=Berkeley La Raza Law Journal |date=2006}}</ref><ref name="Farber 1995">{{cite journal |last1=Farber |first1=Daniel A. |last2=Sherry |first2=Suzanna |title=Is the Radical Critique of Merit Anti-Semitic? |journal=California Law Review |date=Mei 1995 |volume=83 |issue=3 |pages=853 |doi=10.2307/3480866 |jstor=3480866 |issn=0008-1221 |hdl=1803/6607 |hdl-access=free}}</ref> Hulle skryf dat die sukses van Jode en Asiate binne wat navorsers as 'n struktureel onbillike stelsel voorhou, hom kan leen tot bewerings van kullery en die benutting van voordele.<ref name="FNFarberSherry1997a">{{Harnvb|Farber|Sherry|1997a}}</ref> Delgado en Stefancic antwoord hierop dat daar 'n verskil is tussen die kritisering van 'n onbillike stelsel en die kritisering van individue wat goed vaar binne daardie stelsel.<ref name="FNDelgadoStefancic2017pp103104">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|pp=103-104}}</ref> Die filosoof John Gray skryf dat die kritiese rasteorie "'n bepaalde Amerikaanse geskiedenis op die hele mensdom projekteer".<ref>{{cite book |last1=Gray |first1=John |title=The New Leviathans: Thoughts After Liberalism |date=2023 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=978-0-2415-5495-1 |page=113}}</ref> ===Openbare omstredenheid=== Die kritiese rasteorie het in die Verenigde State omstredenheid ontketen omdat dit die gebruik van vertelling in regstudies bevorder, "regsinstrumentalisme" bo ideaalgedrewe gebruike van die reg bepleit, en regsgeleerdes aanmoedig om rassebillikheid te bevorder.<ref name="FNAnsell2008pp345346">{{Harnvb|Ansell|2008|pp=345-346}}</ref> Voor 1993 was die term "kritiese rasteorie" nie deel van die openbare gesprek nie.<ref name="FNHarris2021"/> In die lente van daardie jaar het konserwatiewes 'n veldtog onder leiding van Clint Bolick geloods<ref name="FNHolmes1997">{{Harnvb|Holmes|1997}}</ref> om Lani Guinier – destydse president [[Bill Clinton]] se benoemde vir adjunk-prokureur-generaal vir burgerregte – as 'n radikaal voor te stel weens haar verbintenis met die veld. Binne maande het Clinton die benoeming teruggetrek<ref>{{Harnvb|Harris|2021}}; {{Harnvb|Locin|Tackett|1993}}.</ref> en die poging om Guinier se aanstelling te keer beskryf as "'n veldtog van regse verdraaiing en swartsmeerdery".<ref name="Apple 1993">{{cite news |last1=Apple |first1=R. W. |title=The Guinier Battle: President Blames Himself for Furor Over Nominee |url=https://www.nytimes.com/1993/06/05/us/the-guinier-battle-president-blames-himself-for-furor-over-nominee.html |work=The New York Times |date=5 Junie 1993 |url-access=limited}}</ref> Dit was deel van 'n wyer konserwatiewe strategie om die hooggeregshof in hulle guns te laat swaai.<ref name="Totenberg 2022">{{Cite news |last=Totenberg |first=Nina |date=5 Julie 2022 |title=The Supreme Court is the most conservative in 90 years |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/07/05/1109444617/the-supreme-court-conservative |access-date=11 Junie 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kruzel |first=John |date=4 Mei 2022 |title=Conservative court strategy bears fruit as Roe faces peril |url=https://thehill.com/regulation/3477623-conservative-court-strategy-bears-fruit-as-roe-faces-peril/ |access-date=11 Junie 2023 |website=The Hill |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hurley |first1=Lawrence |last2=Chung |first2=Andrew |date=1 Julie 2022 |title=Explainer: How the conservative Supreme Court is reshaping U.S. law |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/us/how-conservative-supreme-court-is-reshaping-us-law-2022-07-01/ |access-date=11 Junie 2023}}</ref> Amy E. Ansell skryf dat die logika van regsinstrumentalisme wye openbare aandag gekry het in die moordsaak teen [[O.J. Simpson]], toe die advokaat Johnnie Cochran "'n soort toegepaste kritiese rasteorie uitgevoer het" deur 'n Afro-Amerikaanse jurie te kies en hulle aan te spoor om Simpson ondanks die getuienis teen hom vry te spreek – 'n vorm van jurienietigverklaring.<ref name="FNAnsell2008p346">{{Harnvb|Ansell|2008|p=346}}</ref> Die regsgeleerde Jeffrey Rosen noem dit die "opvallendste voorbeeld" van die teorie se invloed op die Amerikaanse regstelsel.<ref name="FNRosen1996">{{Harnvb|Rosen|1996}}</ref> Die regsprofessor Margaret M. Russell het in die ''Michigan Law Review'' op Rosen se bewering geantwoord dat Cochran se "dramatiese" en "omstrede" hofstyl en strategiese aanvoeling in die Simpson-saak uit sy dekades lange ervaring as advokaat voortgespruit het, en nie beduidend deur die geskrifte van die veld beïnvloed is nie.<ref name="FNRussell1997locnota67p791">{{Harnvb|Russell|1997|loc=nota 67, p. 791}}</ref> In 2010 is 'n program in Meksikaans-Amerikaanse studies in Tucson, Arizona, gestaak weens 'n staatswet wat openbare skole verbied om rasbewuste onderwys aan te bied in die vorm van die "bepleiting van etniese solidariteit in plaas van die behandeling van leerlinge as individue".<ref name="Gillborn 2014">{{cite journal |last1=Gillborn |first1=David |title=Racism as Policy: A Critical Race Analysis of Education Reforms in the United States and England |journal=The Educational Forum |date=2014 |volume=78 |issue=1 |pages=30-31 |doi=10.1080/00131725.2014.850982 |s2cid=144670114}}</ref> Sekere boeke, waaronder 'n inleiding tot die kritiese rasteorie, is uit die kurrikulum verban.<ref name="Gillborn 2014"/> Matt de la Peña se jeugroman ''Mexican WhiteBoy'' is volgens staatsamptenare verban omdat dit "kritiese rasteorie bevat".<ref name="Winerip 2012">{{cite news |last=Winerip |first=Michael |date=19 Maart 2012 |title=Racial Lens Used to Cull Curriculum in Arizona |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/03/19/education/racial-lens-used-to-cull-curriculum-in-arizona.html |archive-date=8 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708111638/http://www.nytimes.com/2012/03/19/education/racial-lens-used-to-cull-curriculum-in-arizona.html |url-access=limited}}</ref> Die verbod op etniese studieprogramme is later ongrondwetlik bevind op grond daarvan dat die staat diskriminerende opset getoon het: "Sowel die verordening as die toepassing daarvan is deur rassevyandigheid gemotiveer", het die federale regter A. Wallace Tashima bevind.<ref name="Depenbrock 2017">{{Cite web |first=Julie |last=Depenbrock |url=https://www.npr.org/sections/ed/2017/08/22/545402866/federal-judge-finds-racism-behind-arizona-law-banning-ethnic-studies |title=Federal Judge Finds Racism Behind Arizona Law Banning Ethnic Studies |work=All Things Considered |publisher=NPR |date=22 Augustus 2017 |archive-date=6 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706211502/https://www.npr.org/sections/ed/2017/08/22/545402866/federal-judge-finds-racism-behind-arizona-law-banning-ethnic-studies}}</ref> ==Subvelde== Binne die kritiese rasteorie fokus verskeie subgroepe op kwessies en nuanses wat eie is aan bepaalde etnies-rassige of gemarginaliseerde gemeenskappe. Dit sluit die snypunt van ras met gestremdheid, etnisiteit, gender, seksualiteit, klas of godsdiens in. Voorbeelde is gestremdheidskritiese rasstudies (DisCrit), kritiese rassefeminisme (CRF), Joodse kritiese rasteorie (HebCrit),<ref>{{cite journal |last1=Rubin |first1=Daniel Ian |title=Hebcrit: a new dimension of critical race theory |journal=Social Identities |date=3 Julie 2020 |volume=26 |issue=4 |pages=499-514 |doi=10.1080/13504630.2020.1773778 |s2cid=219923352}}</ref> swart kritiese rasteorie (BlackCrit), Latino-kritiese rasstudies (LatCrit),<ref>{{Harnvb|Yosso|2005|p=72}}; {{Harnvb|Delgado|Stefancic|1998b}}.</ref> Asiaties-Amerikaanse kritiese rasstudies (AsianCrit),<ref name="FNYosso2005p72">{{Harnvb|Yosso|2005|p=72}}</ref> Suid-Asiaties-Amerikaanse kritiese rasstudies (DesiCrit),<ref name="FNHarpalani2013">{{Harnvb|Harpalani|2013}}</ref> kwantitatiewe kritiese rasteorie (QuantCrit),<ref>{{Cite web |last1=Castillo |first1=Wendy |last2=Gillborn |first2=David |date=9 Maart 2022 |title=How to "QuantCrit": Practices and Questions for Education Data Researchers and Users |url=https://edworkingpapers.com/ai22-546 |language=en}}</ref> queer-kritiese rasteorie (QueerCrit)<ref>{{cite journal |last1=Gil De Lamadrid |first1=Daniel |title=QueerCrit: The Intersection of Queerness and the Black-White Binary |journal=Academia |date=2023 |url=https://www.academia.edu/111596137}}</ref> en inheems-Amerikaanse kritiese rasstudies of stamkritiese rasteorie (TribalCrit).<ref name="FNYosso2005p72"/> Die metodologie is ook toegepas op die studie van wit immigrantegroepe.<ref name="FNMyslinska2014app559660">{{Harnvb|Myslinska|2014a|pp=559-660}}</ref> Die veld het sommige navorsers aangespoor om 'n tweede golf van witheidstudies te bepleit, wat nou 'n klein uitloper is wat as Second Wave Whiteness bekend staan.<ref name="FNJuppBerryLensmire2016">{{Harnvb|Jupp|Berry|Lensmire|2016}}</ref> Dit het ook navorsing begin voortbring wat na opvattings van ras buite die Verenigde State kyk.<ref name="FNMyslinska2014b">{{Harnvb|Myslinska|2014b}}</ref><ref>Sien byvoorbeeld {{Harnvb|Levin|2008}}.</ref> ===Gestremdheidskritiese rasstudies=== Nog 'n uitloper is gestremdheidskritiese rasstudies (DisCrit), wat gestremdheidstudies en die kritiese rasteorie kombineer om op die snypunt van [[gestremdheid]] en ras te fokus.<ref name="FNAnnammaConnorFerri2012">{{Harnvb|Annamma|Connor|Ferri|2012}}</ref> ===Latino-kritiese rasteorie=== Die Latino-kritiese rasteorie (LatCrit) is 'n navorsingsraamwerk wat die maatskaplike konstruksie van ras voorhou as sentraal tot die wyse waarop mense van kleur in die samelewing ingeperk en onderdruk word. Navorsers het dit ontwikkel as 'n kritiese reaksie op die "probleem van die kleurlyn" wat W. E. B. Du Bois die eerste keer verduidelik het.<ref name="FNTrevioHarrisWallace2008">{{Harnvb|Treviño|Harris|Wallace|2008}}</ref> Terwyl die kritiese rasteorie op die swart-wit-paradigma fokus, het LatCrit oorgegaan tot die oorweging van ander rassegroepe, hoofsaaklik Chicanas en Chicanos, sowel as Latino's, Asiate, inheemse Amerikaners en vroue van kleur. In ''Critical Race Counterstories along the Chicana/Chicano Educational Pipeline'' bespreek Tara J. Yosso hoe die inperking van mense van kleur omskryf kan word. In die verskille tussen Chicana- en Chicano-studente is die uitgangspunte wat sulke individue onderskei: die sentraliteit van ras en rassisme, die uitdaging van die dominante ideologie, die verbintenis tot maatskaplike geregtigheid, die sentraliteit van ervaringskennis, en die interdissiplinêre perspektief.<ref name="FNYosso2006p7">{{Harnvb|Yosso|2006|p=7}}</ref> LatCrit se hooffokus is om maatskaplike geregtigheid te bepleit vir dié wat in gemarginaliseerde gemeenskappe woon – veral Chicanas en Chicanos – wat gelei word deur strukturele reëlings wat mense van kleur benadeel, waar maatskaplike instellings onteiening, ontregting en diskriminasie teenoor minderheidsgroepe in stand hou. In 'n poging om 'n stem te gee aan dié wat verontreg word,<ref name="FNTrevioHarrisWallace2008"/> het LatCrit twee gemeenskaplike temas ontwikkel. Eerstens hou die kritiese rasteorie voor dat [[wit oppergesag]] en rassemag oor tyd heen in stand gehou word, 'n proses waarin die reg 'n sentrale rol speel. Verskillende rassegroepe het nie die stem om in hierdie burgerlike samelewing te praat nie, en die veld het daarom 'n nuwe kritiese uitdrukkingsvorm ingevoer wat die ''stem van kleur'' genoem word.<ref name="FNTrevioHarrisWallace2008"/> Die stem van kleur bestaan uit vertellings en monoloë wat as middele gebruik word om persoonlike rasse-ervarings oor te dra. Dit word ook gebruik om metaverhale teë te gaan wat rasse-ongelykheid in stand hou. Die ervarings van die onderdruktes is dus belangrike boustene vir 'n LatCrit-benadering. Tweedens het LatCrit-werk die moontlikheid ondersoek om die verhouding tussen wetstoepassing en rassemag te verander, sowel as om rasse-emansipasie en anti-ondergeskiktheid in die breë na te streef.<ref name="FNYosso2005">{{Harnvb|Yosso|2005}}</ref> Die navorsingsliggaam verskil van die algemene kritiese rasteorie deurdat dit klem lê op immigrasieteorie en -beleid, taalregte, en vorme van diskriminasie op grond van aksent en nasionale herkoms.<ref name="FNDelgadoStefancic2001p6">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=6}}</ref> Die veld put uitdruklik uit die geleefde ervarings van mense van kleur as data en bied navorsingsbevindings aan deur middel van storievertelling, kronieke, scenario's, vertellings en gelykenisse.<ref name="FNYosso2006">{{Harnvb|Yosso|2006}}</ref> ===Asiatiese kritiese rasteorie=== Die Asiatiese kritiese rasteorie (AsianCrit) kyk na die invloed van ras en rassisme op gemeenskappe van Asiatiese afkoms in maatskaplike kontekste soos onderwys, indiensneming en maatskaplike integrasie. Hoewel dit binne Amerikaanse geleerdheid ontwikkel het om die ervarings van Asiatiese Amerikaners aan te spreek, gee dit ook aandag aan diasporiese en transnasionale kontekste en aan die interne verskeidenheid van Asiaties-gerassifiseerde gemeenskappe. Anders as sommige hoofstroomklemtone binne die kritiese rasteorie, belig die Asiatiese kritiese rasteorie die snypunte van immigrasie- en vestigingsbeleid, dinamika binne gemeenskappe, en gerassifiseerde stereotipes soos dié van die "modelminderheid" en die "ewige vreemdeling". Navorsers voer aan dat hierdie prosesse bydra tot sowel strukturele ongelykhede as geïnternaliseerde vorme van rassifisering.<ref>{{Cite journal |last=Trieu |first=Monica M. |date=24 Maart 2019 |title=Understanding the use of "twinkie", "banana" and "FOB": Identifying the origin, role, and consequences of internalized racism within Asian America |url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/soc4.12679 |journal=Sociology Compass |language=en |volume=13 |issue=5 |doi=10.1111/soc4.12679 |issn=1751-9020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803012807/https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/soc4.12679 |archive-date=3 Augustus 2025}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Buenavista |first1=Tracy |last2=Curammeng |first2=Edward |last3=Cariaga |first3=Stephanie |date=1 Januarie 2017 |title=Asian American Critical Race Theory: Origins, Directions, and Praxis |url=https://www.academia.edu/37766287/Asian_American_Critical_Race_Theory_Origins_Directions_and_Praxis |journal=Center for Critical Race Studies Research Briefs}}</ref> Asiaties-gerassifiseerde groepe ondervind steeds diskriminasie en doelgerigte vyandigheid. Vyf jaar ná die begin van die COVID-19-pandemie ervaar Asiatiese Amerikaners en eilandbewoners van die Stille Oseaan steeds rassehaat en vreemdelingehaat. Verslae het jaarliks honderde voorvalle aangeteken en het voortgesette kommer oor anti-immigranteverhale en beleidsklimate uitgespreek.<ref>{{Cite web |last=Tang |first=Terry |date=27 Maart 2025 |title=5 years after pandemic surge, Asian Americans and Pacific Islanders still targets of hatred |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/5-years-after-pandemic-surge-asian-americans-and-pacific-islanders-still-targets-of-hatred |access-date=13 Februarie 2026 |website=PBS News |language=en}}</ref> ===Stamkritiese rasteorie=== Die kritiese rasteorie het in die 1970's ontstaan in reaksie op die kritiese regstudies.<ref name="Brayboy 2005">{{Cite journal |last=Brayboy |first=Bryan McKinley Jones |date=Desember 2005 |title=Toward a Tribal Critical Race Theory in Education |journal=The Urban Review |volume=37 |issue=5 |pages=425-446 |doi=10.1007/s11256-005-0018-y |s2cid=145515195}}</ref> Die stamkritiese teorie (TribalCrit) fokus op verhale en beskou mondelinge data as 'n primêre inligtingsbron.<ref name="Brayboy 2005"/> Dit bou voort op die idee dat wit oppergesag en [[imperialisme]] die Amerikaanse beleid teenoor inheemse volke onderlê.<ref name="Brayboy 2005"/> Anders as die kritiese rasteorie voer dit aan dat kolonisering, eerder as rassisme, endemies aan die samelewing is.<ref name="Brayboy 2005"/> 'n Kernuitgangspunt is dat inheemse mense binne 'n Amerikaanse samelewing bestaan wat hulle sowel politiseer as rassifiseer, wat hulle in 'n "drempelruimte" plaas waar inheemse selfvoorstelling bots met hoe ander hulle beskou.<ref name="Brayboy 2005"/> Die teorie hou dat idees van kultuur, inligting en mag nuwe betekenis kry wanneer hulle deur 'n inheemse lens bekyk word.<ref name="Brayboy 2005"/> Dit verwerp doelwitte van assimilasie in Amerikaanse onderwysinrigtings en voer aan dat begrip van die geleefde werklikhede van inheemse volke afhang van begrip van stamfilosofieë, -oortuigings, -tradisies en toekomsvisies.<ref name="Brayboy 2005"/> ===Kritiese filosofie van ras=== Die kritiese filosofie van ras is geïnspireer deur sowel die kritiese regstudies as die kritiese rasteorie se gebruik van interdissiplinêre geleerdheid. Albei verken die bedekte aard van die hoofstroomgebruik van "oënskynlik neutrale begrippe soos verdienste of vryheid".<ref name="FNAlcoff2021"/> ==Sien ook== * [[Rassisme in die Verenigde State]] * [[Wit bevoorregting]] ==Verwysings== {{Verwysings|30em}} ==Bronne== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{cite web |last=Alcoff |first=Linda |date=2021 |title=Critical Philosophy of Race |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Herfs 2021 |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/critical-phil-race/}} * {{Cite book |last=Ansell |first=Amy |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, Volume 1 |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2694-2 |editor-first=Richard T. |editor-last=Schaefer |pages=344-346 |chapter=Critical Race Theory |chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofra0001unse_o0i9/page/344/mode/1up |chapter-url-access=registration |doi=10.4135/9781412963879.n138}} * {{cite journal |last1=Annamma |first1=Subini Ancy |last2=Connor |first2=David |last3=Ferri |first3=Beth |year=2012 |title=Dis/ability critical race studies (DisCrit): theorizing at the intersections of race and dis/ability |journal=Race Ethnicity and Education |volume=16 |pages=1-31 |number=1 |doi=10.1080/13613324.2012.730511 |s2cid=145739550}} * {{Cite book |last=Bell |first=Derrick A. |title=Race, Racism, and American Law |publisher=Harvard Law School |location=Cambridge, Massachusetts |date=1970 |oclc=22681096}} * {{Cite journal |last=Bell |first=Derrick A. |title=Serving Two Masters: Integration Ideals and Client Interests in School Desegregation Litigation |journal=The Yale Law Journal |doi=10.2307/795339 |volume=85 |issue=4 |pages=470-516 |date=Maart 1976 |jstor=795339 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol85/iss4/2}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995). * {{Cite journal |last=Bell |first=Derrick A. |title=Bakke, Minority Admissions, and the Usual Price of Racial Remedies |journal=California Law Review |doi=10.2307/3480087 |volume=67 |issue=1 |pages=3-19 |date=1979a |jstor=3480087 |issn=0008-1221}} * {{cite journal |last=Bell |first=Derrick A. |year=1980 |title=''Brown v. Board of Education'' and the Interest-Convergence Dilemma |journal=Harvard Law Review |volume=93 |issue=3 |pages=518-533 |doi=10.2307/1340546 |jstor=1340546 |issn=0017-811X}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995). * {{Cite book |last=Bell |first=Derrick |title=Race, Racism, and American Law |orig-date=eerste uitgawe 1973 |date=1989 |edition=2de |publisher=Aspen Publishers |isbn=978-0-7355-7574-5}} * {{Cite book |last=Bell |first=Derrick |title=Faces at the Bottom of the Well: The Permanence of Racism |date=1992 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-06817-3 |oclc=25410809}} * {{cite journal |last=Bell |first=Derrick A. |year=1995 |title=Who's Afraid of Critical Race Theory? |journal=University of Illinois Law Review |volume=1995 |issue=4 |pages=893- |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/unilllr1995&div=40&id=&page=}} * {{cite book |last1=Bonilla-Silva |first1=Eduardo |title=Racism Without Racists: Color-Blind Racism and the Persistence of Racial Inequality in the United States |date=2010 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-44-220218-4 |edition=3de}} * {{Cite journal |last=Bonilla-Silva |first=Eduardo |title=Color-Blind Racism in Pandemic Times |journal=Sociology of Race and Ethnicity |date=31 Julie 2020 |volume=8 |issue=3 |doi=10.1177/2332649220941024 |doi-access=free |pages=343-354}} * {{cite book |last1=Bridges |first1=Khiara M. |title=Critical Race Theory: A Primer |date=2019 |publisher=Foundation Press |location=St. Paul, Minnesota |isbn=978-1-6832-8443-7 |oclc=1054004570}} * {{cite web |last=Bridges |first=Khiara M. |title=Khiara M. Bridges Explains Critical Race Theory |publisher=International Association for Political Science Students |access-date=27 November 2021 |date=2 September 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=F8ix4Y2FIv0 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/F8ix4Y2FIv0 |archive-date=13 Desember 2021 |via=YouTube}} * {{cite journal |last=Brooks |first=Roy |year=1994 |title=Critical Race Theory: A Proposed Structure and Application to Federal Pleading |journal=Harvard BlackLetter Law Journal |volume=11 |pages=85- |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/hblj11&div=7&id=&page=}} * {{cite journal |last1=Cabrera |first1=Nolan L. |title=Where is the Racial Theory in Critical Race Theory? A constructive criticism of the Crits |journal=The Review of Higher Education |date=2018 |volume=42 |issue=1 |pages=209-233 |doi=10.1353/rhe.2018.0038 |s2cid=149791522}} * {{Cite book |last=Cesario |first=Anne Marie |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, Volume 1 |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2694-2 |editor-first=Richard T. |editor-last=Schaefer |pages=210-212 |chapter=Brown v. Board of Education |chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofra0001unse_o0i9/page/209/mode/1up |chapter-url-access=registration}} * {{cite book |last=Cole |first=Mike |year=2007 |title=Marxism and Educational Theory: Origins and Issues |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-203-39732-9}} * {{cite book |last=Collins |first=Patricia Hill |title=Black Feminist Thought: Knowledge, Consciousness, and the Politics of Empowerment |publisher=Routledge |location=New York |year=2009 |orig-year=eerste uitgawe 1990 |edition=1ste |isbn=978-0-415-96472-2}} * {{cite web |last1=Cook |first1=Anthony |first2=Daniel M. |last2=Hosang |first3=Gloria |last3=Ladson-Billings |first4=Gary |last4=Peller |first5=Robert A. |last5=Williams |title=The Insurgent Origins of Critical Race Theory |work=Intersectionality Matters!, aflewering 39 |access-date=9 November 2021 |url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/39-the-insurgent-origins-of-critical-race-theory/id1441348908?i=1000534153352 |date=2 September 2021}} * {{cite journal |last=Crenshaw |first=Kimberlé |year=1988 |title=Race, Reform and Retrenchment: Transformation and Legitimation in Anti-Discrimination Law |journal=Harvard Law Review |volume=101 |issue=7 |pages=1331-1387 |doi=10.2307/1341398 |jstor=1341398 |issn=0017-811X}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995), pp. 103-127. * {{cite journal |last1=Crenshaw |first1=Kimberlé |title=Demarginalizing the intersection of race and sex: a black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist politics |journal=University of Chicago Legal Forum |date=1989 |volume=1989 |issue=1 |pages=139-167 |url=http://chicagounbound.uchicago.edu/uclf/vol1989/iss1/8}} * {{cite journal |last1=Crenshaw |first1=Kimberlé |title=Mapping the margins: Intersectionality, identity politics, and violence against women of color |journal=Stanford Law Review |date=Julie 1991 |volume=43 |issue=6 |pages=1241-1299 |doi=10.2307/1229039 |citeseerx=10.1.1.695.5934 |jstor=1229039 |s2cid=24661090}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995), pp. 357-384. * {{Cite book |last=Crenshaw |first=Kimberlé Williams |title=Seeing Race Again: Countering Colorblindness across the Disciplines |chapter=Unmasking Colorblindness in the Law: Lessons from the Formation of Critical Race Theory |date=2019 |pages=52-84 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97214-8 |doi=10.1525/9780520972148-004 |jstor=j.ctvcwp0hd |s2cid=243191319}} * {{cite book |editor1-last=Crenshaw |editor1-first=Kimberlé |editor2-last=Gotanda |editor2-first=Neil |editor3-last=Peller |editor3-first=Gary |editor4-last=Thomas |editor4-first=Kendall |title=Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement |year=1995 |location=New York |publisher=The New Press |isbn=978-1-56584-271-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/critica_xxx_1995_00_1144/mode/1up}} * {{Cite journal |last=Curry |first=Tommy J. |title=Saved by the Bell: Derrick Bell's Racial Realism as Pedagogy |journal=Philosophical Studies in Education |date=2008 |volume=39 |pages=35-46}} * {{cite book |last1=Curry |first1=Tommy |editor1-last=Greene |editor1-first=Helen Taylor |editor2-last=Gabbidon |editor2-first=Shaun L. |title=Encyclopedia of Race and Crime |date=2009a |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-5085-5 |chapter=Critical Race Theory |pages=166-169}} * {{cite journal |last1=Curry |first1=Tommy J. |title=Will the Real CRT Please Stand Up? The Dangers of Philosophical Contributions to CRT |journal=Crit: A Critical Legal Studies Journal |date=2009b |volume=2 |issue=1 |pages=1-47 |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/tcrit2&div=3&id=&page=}} * {{cite journal |last1=Curry |first1=Tommy J. |title=Shut Your Mouth When You're Talking to Me: Silencing the Idealist School of Critical Race Theory Through a Culturalogic Turn in Jurisprudence |journal=Georgetown Law Journal of Modern Critical Race Studies |date=2011 |volume=1 |issue=3 |pages=1-38 |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/gjmodco3&div=5&id=&page=}} * {{Cite journal |last=Delgado |first=Richard |title=The Imperial Scholar: Reflections on a Review of Civil Rights Literature |journal=University of Pennsylvania Law Review |date=1984 |jstor=3311882 |doi=10.2307/3311882 |volume=132 |issue=3 |pages=561-578 |s2cid=141979963 |issn=0041-9907}} * {{cite journal |last1=Delgado |first1=Richard |year=1995 |title=Rodrigo's Tenth Chronicle: Merit and Affirmative Action |journal=Georgetown Law Journal |volume=83 |issue=4 |pages=1711-1748}} * {{Cite journal |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |title=Images of the Outsider in American Law and Culture: Can Free Expression Remedy Systemic Social Ills? |journal=Cornell Law Review |date=1992 |volume=77 |issue=6 |pages=1258-1297 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/216740681.pdf |citeseerx=10.1.1.946.7275}} * {{cite journal |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |year=1993 |title=Critical Race Theory: An Annotated Bibliography |journal=Virginia Law Review |volume=79 |issue=2 |pages=461-516 |doi=10.2307/1073418 |jstor=1073418 |issn=0042-6601}} * {{Cite journal |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |title=Critical Race Theory: Past, Present, and Future |journal=Current Legal Problems |doi=10.1093/clp/51.1.467 |volume=51 |issue=1 |pages=467-491 |date=1998a}} * {{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |year=1998b |title=The Latino/a Condition: A Critical Reader |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-1894-0}} * {{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |title=Critical Race Theory: An Introduction |date=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-1930-9 |edition=1ste}} * {{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |year=2012 |title=Critical Race Theory: An Introduction |edition=2de |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-2136-0}} * {{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |title=Critical Race Theory: An Introduction |date=2017 |publisher=New York University Press |isbn=978-1-4798-0276-0 |edition=3de}} * {{cite journal |last1=Dudziak |first1=Mary L. |title=Desegregation as a Cold War Imperative |journal=Stanford Law Review |date=November 1988 |volume=41 |issue=1 |pages=61-120 |doi=10.2307/1228836 |jstor=1228836}} * {{Cite journal |last=Dudziak |first=Mary L. |title=The Little Rock Crisis and Foreign Affairs: Race, Resistance and the Image of American Democracy |journal=Southern California Law Review |volume=70 |issue=6 |date=September 1997 |pages=1641-1716}} * {{Cite book |last=Dudziak |first=Mary L. |title=Cold War Civil Rights: Race and the Image of American Democracy |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-01661-0 |location=Princeton, New Jersey |date=2000}} * {{cite book |last1=Farber |first1=Daniel A. |last2=Sherry |first2=Suzanna |title=Beyond All Reason: The Radical Assault on Truth in American Law |publisher=Oxford University Press |date=1997a |isbn=978-0-19-535543-7 |pages=5, 9-11, 58, 118-119, 127 |url=https://archive.org/details/beyondallreasonr00farb/mode/1up |url-access=registration}} * {{Cite journal |last=Gillborn |first=David |date=2015 |title=Intersectionality, Critical Race Theory, and the Primacy of Racism: Race, Class, Gender, and Disability in Education |journal=Qualitative Inquiry |volume=21 |issue=3 |pages=277-287 |doi=10.1177/1077800414557827 |s2cid=147260539 |doi-access=free}} * {{cite journal |last=Gordon |first=Lewis R. |date=1999 |title=A Short History of the 'Critical' in Critical Race Theory |url=http://www.apa.udel.edu/apa/archive/newsletters/v98n2/lawblack/gordon.asp |url-status=dead |journal=American Philosophy Association Newsletter |volume=98 |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030502193950/http://www.apa.udel.edu/apa/archive/newsletters/v98n2/lawblack/gordon.asp |archive-date=2 Mei 2003}} * {{Cite journal |last=Gotanda |first=Neil |doi=10.2307/1228940 |volume=44 |issue=1 |pages=1-68 |title=A Critique of 'Our Constitution Is Color-Blind' |journal=Stanford Law Review |date=1991 |jstor=1228940}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995), pp. 257-275. * {{Cite book |last=Hacking |first=Ian |title=The Social Construction of What? |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-00412-2 |location=Cambridge, Massachusetts |date=2003}} * {{Cite book |last=Hancock |first=Ange-Marie |title=Intersectionality: An Intellectual History |date=2016 |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-937037-5}} * {{cite journal |last1=Harpalani |first1=Vinay |title=DesiCrit: Theorizing the Racial Ambiguity of South Asian Americans |date=12 Augustus 2013 |journal=New York University Annual Survey of American Law |volume=69 |issue=1 |pages=77-183|url=https://annualsurveyofamericanlaw.org/wp-content/uploads/2014/10/69-1_harpalani.pdf |archive-date=22 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622025005/https://annualsurveyofamericanlaw.org/wp-content/uploads/2014/10/69-1_harpalani.pdf}} * {{Cite journal |last=Harnois |first=Catherine E. |title=Race, Gender, and the Black Women's Standpoint |journal=Sociological Forum |date=2010 |doi=10.1111/j.1573-7861.2009.01157.x |volume=25 |issue=1 |pages=68-85}} * {{Cite web |last=Harris |first=Adam |date=7 Mei 2021 |title=The GOP's 'Critical Race Theory' Obsession |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2021/05/gops-critical-race-theory-fixation-explained/618828/ |website=The Atlantic |archive-date=26 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526223637/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2021/05/gops-critical-race-theory-fixation-explained/618828/ |url-access=limited}} * {{cite journal |last1=Harris |first1=Angela P. |title=Foreword: The Jurisprudence of Reconstruction |journal=California Law Review |date=Julie 1994 |volume=82 |issue=4 |pages=741-785 |jstor=3480931 |doi=10.2307/3480931 |issn=0008-1221}} * {{cite journal |last1=Harris |first1=Cheryl I. |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |date=Junie 1993 |volume=106 |issue=8 |pages=1707-1791 |jstor=1341787 |doi=10.2307/1341787|issn=0017-811X}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995), pp. 276-292. * {{Cite journal |last=Harris |first=Cheryl |year=2002 |title=Critical Race Studies: An Introduction |journal=UCLA Law Review |volume=49 |issue=5 |pages=1215- |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/uclalr49&div=35&id=&page=}} * {{Cite news |last=Holmes |first=Steven A. |title=Political Right's Point Man on Race |work=The New York Times |date=16 November 1997 |page=24 |url=https://www.nytimes.com/1997/11/16/us/political-right-s-point-man-on-race.html |url-access=limited}} * {{Cite news |last=Ioffe |first=Julia |title=The History of Russian Involvement in America's Race Wars |work=The Atlantic |date=21 Oktober 2017 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/russia-facebook-race/542796/ |url-access=limited}} * {{cite journal |last=Jones |first=Camara Phyllis |s2cid=158126244 |year=2002 |title=Confronting Institutionalized Racism |journal=Phylon |volume=50 |issue=1/2 |pages=7-22 |doi=10.2307/4149999 |jstor=4149999}} * {{cite journal |last1=Jupp |first1=James C. |last2=Berry |first2=Theodorea Regina |last3=Lensmire |first3=Timothy J. |title=Second-Wave White Teacher Identity Studies: A Review of White Teacher Identity Literatures From 2004 Through 2014 |journal=Review of Educational Research |date=Desember 2016 |volume=86 |issue=4 |pages=1151-1191 |doi=10.3102/0034654316629798 |s2cid=147354763}} * {{cite journal |last1=Kennedy |first1=Duncan |title=A Cultural Pluralist Case for Affirmative Action in Legal Academia |journal=Duke Law Journal |date=September 1990 |volume=1990 |issue=4 |pages=705-757 |jstor=1372722 |doi=10.2307/1372722 |issn=0012-7086}} * {{cite book |last=Kennedy |first=Duncan |chapter=A Cultural Pluralist Case for Affirmative Action in Legal Academia |editor1-last=Crenshaw |editor1-first=Kimberlé |editor2-last=Gotanda |editor2-first=Neil |editor3-last=Peller |editor3-first=Gary |editor4-last=Thomas |editor4-first=Kendall |title=Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement |year=1995 |location=New York |publisher=The New Press |isbn=978-1-56584-271-7}} * {{cite journal |last1=Ladson-Billings |first1=Gloria |title=Just what is critical race theory and what's it doing in a nice field like education? |journal=International Journal of Qualitative Studies in Education |date=Januarie 1998 |volume=11 |issue=1 |pages=7-24 |doi=10.1080/095183998236863 |s2cid=53628887}} * {{cite journal |last1=Ladson-Billings |first1=Gloria |last2=Tate |first2=William F. IV |year=1995 |title=Toward a Critical Race Theory of Education |journal=Teachers College Record |volume=97 |issue=1 |pages=47-68 |doi=10.1177/016146819509700104 |s2cid=246702897}} * {{cite magazine |last1=Lang |first1=Cady |title=President Trump Has Attacked Critical Race Theory. Here's What to Know About the Intellectual Movement |url=https://time.com/5891138/critical-race-theory-explained/ |access-date=12 Mei 2025 |magazine=Time |date=29 September 2020 |location=New York |archive-date=16 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116030001/https://time.com/5891138/critical-race-theory-explained/ |url-access=limited}} * {{cite journal |last1=Leonardo |first1=Zeus |title=The story of schooling: critical race theory and the educational racial contract |journal=Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education |date=2013 |volume=34 |issue=4 |pages=599-610 |doi=10.1080/01596306.2013.822624 |s2cid=144840673}} * {{cite journal |last=Levin |first=Mark |title=The Wajin's Whiteness: Law and Race Privilege in Japan |year=2008 |journal=Hōritsu Jihō |volume=80 |number=2 |pages=80-91}} * {{cite news |last1=Locin |first1=Mitchell |last2=Tackett |first2=Michael |title=Clinton dumps nominee |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1993-06-04-9306040115-story.html |work=Chicago Tribune |date=4 Junie 1993 |page=11 |archive-date=26 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126150847/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1993-06-04-9306040115-story.html |url-access=limited}} * {{Cite journal |last=Mallon |first=Ron |title=A Field Guide to Social Construction |journal=Philosophy Compass |date=Januarie 2007 |doi=10.1111/j.1747-9991.2006.00051.x |volume=2 |issue=1 |pages=93-108}} * {{Cite journal |last=McCristal-Culp |first=Jerome |title=Diversity, Multiculturalism, and Affirmative Action: Duke, the NAS, and Apartheid |date=1992 |journal=DePaul Law Review |volume=41 |issue=114 |page=32 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/62565244.pdf}} * {{cite journal |last=Myslinska |first=Dagmar |year=2014a |title=Contemporary First-Generation European-Americans: The Unbearable 'Whiteness' of Being |journal=Tulane Law Review |volume=88 |issue=3 |pages=559-625}} * {{cite journal |last=Myslinska |first=Dagmar |year=2014b |title=Racist Racism: Complicating Whiteness Through the Privilege and Discrimination of Westerners in Japan |journal=UMKC Law Review |volume=83 |issue=1 |pages=1-55}} * {{Cite magazine |last=Rosen |first=Jeffrey |title=The Bloods and the Crits |magazine=The New Republic |date=9 Desember 1996 |url=https://newrepublic.com/article/74070/the-bloods-and-the-crits |url-access=limited}} * {{Cite book |author-last=Ruparelia |author-first=Rakhi |year=2019 |orig-year=2016 |chapter=The Invisibility of Whiteness in the White Feminist Imagination |editor-last=Kirkland |editor-first=Ewan |title=Shades of Whiteness |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |pages=77-89 |doi=10.1163/9781848883833_008 |isbn=978-1-84888-383-3 |s2cid=201575540}} * {{Cite journal |last=Russell |first=Margaret M. |title=Beyond 'Sellouts' and 'Race Cards': Black Attorneys and the Straitjacket of Legal Practice |journal=Michigan Law Review |doi=10.2307/1290046 |volume=95 |issue=4 |pages=766-794 |date=1997 |jstor=1290046 |issn=0026-2234}} * {{Cite journal |last=Strickland |first=Rennard |title=The Genocidal Premise in Native American Law and Policy: Exorcising Aboriginal Ghosts |journal=Journal of Gender, Race and Justice |date=1997 |volume=1 |pages=325- |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jgrj1&div=19&id=&page=}} * {{cite journal |last1=Treviño |first1=A. Javier |last2=Harris |first2=Michelle A. |last3=Wallace |first3=Derron |title=What's so critical about critical race theory? |journal=Contemporary Justice Review |date=Maart 2008 |volume=11 |issue=1 |pages=7-10 |doi=10.1080/10282580701850330 |s2cid=145399733}} * {{Cite book |last=West |first=Cornel |editor1-last=Crenshaw |editor1-first=Kimberlé |editor2-last=Gotanda |editor2-first=Neil |editor3-last=Peller |editor3-first=Gary |title=Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement |chapter=Foreword |publisher=The New Press |isbn=978-1-56584-271-7 |date=1995 |chapter-url=https://archive.org/details/critica_xxx_1995_00_1144/page/n12/mode/1up |pages=xi-xii |chapter-url-access=registration}} * {{cite book |last=Williams |first=Patricia J. |year=1991 |title=The Alchemy of Race and Rights: Diary of a Law Professor |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01470-1}} * {{cite web |last1=Wright |first1=Kai |first2=Jelani |last2=Cobb |title=The True Story of Critical Race Theory |work=The United States of Anxiety |access-date=14 November 2021 |date=11 Oktober 2021 |publisher=WNYC Studios |url=https://www.wnycstudios.org/podcasts/anxiety/episodes/critical-race-theory}} * {{cite journal |last1=Yosso |first1=Tara J. |title=Whose culture has capital? A critical race theory discussion of community cultural wealth |url=https://thrive.arizona.edu/sites/default/files/Whose%20culture%20has%20capital_A%20critical%20race%20theory%20discussion%20of%20community%20cultural%20wealth_1.pdf |journal=Race Ethnicity and Education |date=Maart 2005 |volume=8 |issue=1 |pages=69-91 |doi=10.1080/1361332052000341006 |s2cid=34658106}} * {{cite book |last=Yosso |first=Tara J. |year=2006 |title=Critical Race Counterstories along the Chicana/Chicano Educational Pipeline |location=New York |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-95195-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalracecoun0000yoss/mode/1up}} {{Refeindig}} ==Verdere leesstof== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{cite book |editor-last=Delgado |editor-first=Richard |year=1995 |title=Critical Race Theory: The Cutting Edge |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-5663-9347-8}} * {{cite book |year=2006 |editor1-last=Dixson |editor1-first=Adrienne D. |editor2-last=Rousseau |editor2-first=Celia K. |title=Critical Race Theory in Education: All God's Children Got a Song |location=New York |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-95292-7}} * {{cite book |last1=Epstein |first1=Kitty Kelly |title=A Different View of Urban Schools: Civil Rights, Critical Race Theory, and Unexplored Realities |date=2006 |publisher=Peter Lang |isbn=978-0-8204-7879-1}} * {{cite news |last1=Fortin |first1=Jacey |title=Critical Race Theory: A Brief History |url=https://www.nytimes.com/article/what-is-critical-race-theory.html |work=The New York Times |date=8 November 2021 |url-access=limited}} * {{Cite book |title=Critical Race Theory in Education |edition=1ste |editor-last1=Gillborn |editor-first1=David |editor-last2=Dixson |editor-first2=Adrienne D. |editor-last3=Ladson-Billings |editor-first3=Gloria |editor-last4=Parker |editor-first4=Laurence |isbn=978-1-138-84827-6 |date=2018 |publisher=Routledge}} * {{cite news |last1=Goldberg |first1=David Theo |title=The War on Critical Race Theory |url=https://bostonreview.net/race-politics/david-theo-goldberg-war-critical-race-theory |work=Boston Review |date=2 Mei 2021}} * {{cite journal |last1=Taylor |first1=Edward |title=A Primer on Critical Race Theory: Who are the critical race theorists and what are they saying? |journal=Journal of Blacks in Higher Education |date=1998 |issue=19 |pages=122-124 |doi=10.2307/2998940 |jstor=2998940}} {{Refeindig}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Sosiologie]] [[Kategorie:Postmodernisme]] pqkx0eypn35s7exkiyq6ricgvoepssp 2970782 2970781 2026-09-25T22:33:01Z Pynappel 70858 2970782 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Begripsraamwerk oor ras, reg en mag}} '''Kritiese rasteorie''' is 'n begripsraamwerk wat ontwikkel is om die verhoudings tussen maatskaplike opvattings van ras in die Verenigde State, maatskaplike en politieke wetgewing, en die [[massamedia]] te verstaan.<ref>{{Cite journal |last1=Lynn |first1=M. |last2=Solorzano |first2=D. |last3=Parker |first3=L. |date=2002 |title=Critical race theory and education: Qualitative research in the new millennium |journal=Qualitative Inquiry |volume=8 |issue=1 |pages=3-6 |doi=10.1177/1077800402008001001}}</ref> Kritiese rasteorie beskou [[rassisme]] ook as sistemies in verskeie wette en reëls, en nie net as iets wat op individue se vooroordele berus nie.<ref name="Wallace-Wells 2021"/><ref name="Meckler 2021">{{Cite news |last1=Meckler |first1=Laura |last2=Dawsey |first2=Josh |date=21 Junie 2021 |title=Republicans, spurred by an unlikely figure, see political promise in critical race theory |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/education/2021/06/19/critical-race-theory-rufo-republicans/ |access-date=19 Junie 2021 |issn=0190-8286 |url-access=limited}}</ref> Die woord ''krities'' in die naam is 'n akademiese verwysing na die [[kritiese teorie]] en beteken nie dat individue gekritiseer of blameer word nie.<ref name="Iati 2021">{{Cite news |last=Iati |first=Marisa |date=29 Mei 2021 |title=What is critical race theory, and why do Republicans want to ban it in schools? |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/education/2021/05/29/critical-race-theory-bans-schools/ |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kahn |first=Chris |date=15 Julie 2021 |title=Many Americans embrace falsehoods about critical race theory |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/us/many-americans-embrace-falsehoods-about-critical-race-theory-2021-07-15/ |access-date=22 Januarie 2022}}</ref> Kritiese rasteorie word ook in die [[sosiologie]] gebruik om maatskaplike, politieke en regstrukture en die verdeling van mag te verklaar deur 'n "lens" wat op die begrip ras en op ervarings van rassisme fokus.<ref>{{cite journal |last1=Christian |first1=Michelle |last2=Seamster |first2=Louise |last3=Ray |first3=Victor |title=New Directions in Critical Race Theory and Sociology: Racism, White Supremacy, and Resistance |journal=American Behavioral Scientist |date=November 2019 |volume=63 |issue=13 |pages=1731-1740 |doi=10.1177/0002764219842623 |s2cid=151160318}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Yosso |first1=Tara |title=The Blackwell Companion to Social Inequalities |last2=Solórzano |first2=Daniel G. |year=2005 |editor-last=Romero |editor-first=Mary |chapter=Conceptualizing a critical race theory in sociology}}</ref> Die raamwerk ondersoek byvoorbeeld rassesydigheid in wette en regsinstellings, soos die sterk uiteenlopende aanhoudingsyfers onder rassegroepe in die Verenigde State.<ref>{{Cite news |last=Borter |first=Gabriella |date=22 September 2021 |title=Explainer: What 'critical race theory' means and why it's igniting debate |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/legal/government/what-critical-race-theory-means-why-its-igniting-debate-2021-09-21/ |access-date=22 Januarie 2022}}</ref> 'n Sleutelbegrip is [[interseksionaliteit]] – die wyse waarop verskillende vorme van ongelykheid en identiteit deur die verbande tussen ras, klas, [[gender]] en [[gestremdheid]] geraak word.<ref name="FNGillborn2015p278">{{Harnvb|Gillborn|2015|p=278}}</ref> Navorsers in die veld beskou ras as 'n maatskaplike konstruk sonder biologiese grondslag.<ref name="FNCurry2009ap166">{{Harnvb|Curry|2009a|p=166}}</ref><ref name="Gillborn 2020">{{cite book |last1=Gillborn |first1=David |title=SAGE Research Methods Foundations |last2=Ladson-Billings |first2=Gloria |date=2020 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-5264-2103-6 |editor1=Paul Atkinson |chapter=Critical Race Theory |doi=10.4135/9781526421036764633 |s2cid=240846071}}</ref> Een van die uitgangspunte is dat uiteenlopende uitkomste volgens ras die gevolg is van komplekse, veranderende en dikwels subtiele maatskaplike en institusionele dinamika, eerder as van die uitdruklike en opsetlike vooroordele van individue.<ref name="Gillborn 2020" /><ref name="Iati 2021"/><ref name="FNBridges2019">{{Harnvb|Bridges|2019}}</ref> Navorsers voer aan dat die maatskaplike en regskonstruksie van ras die belange van [[Wit mense|wit mense]]<ref name="FNCurry2009ap166"/><ref name="FNRuparelia2019pp7789">{{Harnvb|Ruparelia|2019|pp=77-89}}</ref> ten koste van mense van kleur bevorder,<ref name="Milner 2013">{{cite journal |last1=Milner |first1=Richard |date=Maart 2013 |title=Analyzing Poverty, Learning, and Teaching Through a Critical Race Theory Lens |journal=Review of Research in Education |volume=37 |issue=1 |pages=1-53 |doi=10.3102/0091732X12459720 |jstor=24641956 |s2cid=146634183}}</ref><ref>{{Harnvb|Crenshaw|1991}}; {{Harnvb|Crenshaw|1989}}.</ref> en dat die [[liberalisme|liberale]] opvatting van die Amerikaanse reg as "neutraal" 'n beduidende rol speel in die instandhouding van 'n rassistiese onregverdige maatskaplike orde,<ref name="FNAnsell2008pp344345">{{Harnvb|Ansell|2008|pp=344-345}}</ref> waar formeel kleurblinde wette steeds rassediskriminerende uitkomste het.<ref name="FNCrenshaw2019pp5284">{{Harnvb|Crenshaw|2019|pp=52-84}}</ref> Kritiese rasteorie het in die Verenigde State ontstaan in die tydperk ná die burgerregtebeweging, toe die baanbrekende burgerregtewette van die 1960's uitgehol is en skole weer gesegregeer geraak het.<ref name="Britannica 2021">{{cite encyclopedia |title=Critical race theory |date=16 Junie 2021 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/critical-race-theory |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122165350/https://www.britannica.com/topic/critical-race-theory |archive-date=22 November 2021}}</ref><ref>{{Harnvb|Ansell|2008|pp=344-345}}; {{Harnvb|Bridges|2019|p=7}}; {{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xiii}}.</ref> Omdat rasseongelykheid voortgeduur het selfs nadat burgerregtewetgewing en kleurblinde wette ingestel is, het navorsers in die 1970's en 1980's die teorieë van die kritiese regstudies (''critical legal studies'', CLS) oor klas, ekonomiese struktuur en die reg herwerk en uitgebrei<ref>{{Harnvb|Ansell|2008|p=344}}; {{Harnvb|Cole|2007|pp=112-113}}.</ref> om die rol van die Amerikaanse reg in die voortsetting van rassisme te ondersoek.<ref name="FNBridges2021loc206">{{Harnvb|Bridges|2021|loc=2:06}}</ref> Die raamwerk, wat in die kritiese teorie gegrond is,<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxxvii">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xxvii}}</ref> het in die middel van die 1970's ontstaan in die geskrifte van verskeie Amerikaanse regsgeleerdes, onder wie Derrick Bell, Alan Freeman, Kimberlé Crenshaw, Richard Delgado, Cheryl Harris, Charles R. Lawrence III, Mari Matsuda en Patricia J. Williams.<ref name="FNAnsell2008p344">{{Harnvb|Ansell|2008|p=344}}</ref> Dit steun op die werk van denkers soos [[Antonio Gramsci]], Sojourner Truth, [[Frederick Douglass]] en W. E. B. Du Bois, sowel as op die [[Swart nasionalisme|Black Power]]-, Chicano- en radikaal-feministiese bewegings van die 1960's en 1970's.<ref name="FNAnsell2008p344"/> Akademiese kritici voer aan dat kritiese rasteorie op storievertelling eerder as op getuienis en rede berus, dat dit waarheid en verdienste verwerp, en dat dit die [[liberalisme]] onderskat.<ref name="Britannica 2021"/><ref>{{Harnvb|Cabrera|2018|p=213}}.</ref> Sedert 2020 het konserwatiewe Amerikaanse wetgewers probeer om die onderrig daarvan in laer- en hoërskole te verbied of te beperk,<ref name="Iati 2021"/><ref name="Wallace-Wells 2021">{{Cite magazine |last=Wallace-Wells |first=Benjamin |date=18 Junie 2021 |title=How a Conservative Activist Invented the Conflict Over Critical Race Theory |url=https://www.newyorker.com/news/annals-of-inquiry/how-a-conservative-activist-invented-the-conflict-over-critical-race-theory |magazine=The New Yorker |url-access=limited |archive-date=18 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618140627/https://www.newyorker.com/news/annals-of-inquiry/how-a-conservative-activist-invented-the-conflict-over-critical-race-theory}}</ref> sowel as verwante opleiding binne federale agentskappe.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2020/09/04/politics/trump-administration-memo-race-training-ban/index.html |title=Trump bars 'propaganda' training sessions on race in latest overture to his base |author=Caroline Kelly |website=CNN |date=5 September 2020}}</ref> Voorstanders van sulke verbode voer aan dat die teorie onwaar en anti-Amerikaans is, dat dit wit mense as skurke uitbeeld, radikale linksheid bevorder en kinders indoktrineer.<ref name="Britannica 2021"/><ref>{{Cite web |last=Duhaney |first=Patrina |date=8 Maart 2022 |title=Why does critical race theory make people so uncomfortable? |url=http://theconversation.com/why-does-critical-race-theory-make-people-so-uncomfortable-176125 |access-date=15 Maart 2022 |website=The Conversation |language=en}}</ref> Voorstanders van die verbode is daarvan beskuldig dat hulle die uitgangspunte van die teorie verkeerd voorstel en dat hulle ten doel het om besprekings van rassisme, gelykheid, maatskaplike geregtigheid en die geskiedenis van ras breedweg te sensureer.<ref>{{cite news |title=Censorship of Critical Perspectives in American Schools |url=https://education.indiana.edu/ceep/education-policy/policy-briefs/2024/censorship-of-critical-perspectives-in-american-schools.html |access-date=13 Augustus 2025 |publisher=Indiana University}}</ref><ref name="Bump 2021">{{Cite news |last=Bump |first=Philip |title=The Scholar Strategy: How 'critical race theory' alarms could convert racial anxiety into political energy |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/06/15/scholar-strategy-how-critical-race-theory-alarms-could-convert-racial-anxiety-into-political-energy/ |date=15 Junie 2021 |url-access=limited |archive-date=22 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622025034/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/06/15/scholar-strategy-how-critical-race-theory-alarms-could-convert-racial-anxiety-into-political-energy/}}</ref><ref name="FNHarris2021">{{Harnvb|Harris|2021}}</ref> ==Definisies== In sy inleiding tot die omvattende 1995-publikasie van die sleutelgeskrifte van die kritiese rasteorie het Cornel West dit beskryf as "'n intellektuele beweging wat eie is aan ons [[postmodernisme|postmoderne]] (en konserwatiewe) tyd en terselfdertyd deel is van 'n lang tradisie van menslike verset en bevryding".<ref name="FNWest1995pxi">{{Harnvb|West|1995|p=xi}}</ref> Die regsprofessor Roy L. Brooks het dit in 1994 omskryf as "'n versameling kritiese standpunte teen die bestaande regsorde vanuit 'n rassegebaseerde oogpunt".<ref name="FNBrooks1994p85">{{Harnvb|Brooks|1994|p=85}}</ref> Gloria Ladson-Billings, wat die teorie saam met die mede-outeur William Tate in 1995 in die onderwysveld ingevoer het,<ref name="FNLadsonBillingsTate1995">{{Harnvb|Ladson-Billings|Tate|1995}}</ref> het dit in 2015 beskryf as 'n "interdissiplinêre benadering wat rasse-ongelykheid in die samelewing wil verstaan en beveg".<ref name="FNGillborn2015">{{Harnvb|Gillborn|2015}}</ref><ref name="FNLadsonBillings1998">{{Harnvb|Ladson-Billings|1998}}</ref> Ladson-Billings het in 1998 geskryf dat die teorie "aanvanklik ontstaan het as teenregsgeleerdheid teenoor die positivistiese en liberale regsdiskoers van burgerregte".<ref name="FNLadsonBillings1998p7">{{Harnvb|Ladson-Billings|1998|p=7}}</ref> In 2021 het Khiara Bridges, 'n regsprofessor en die skrywer van die handboek ''Critical Race Theory: A Primer'',<ref name="FNBridges2019"/> kritiese rasteorie omskryf as 'n "intellektuele beweging", 'n "versameling geleerdheid" en 'n "analitiese gereedskapstel om die verhouding tussen die reg en rasse-ongelykheid te ondervra".<ref name="FNBridges2021loc206"/> Die ''Encyclopaedia Britannica'' het dit in 2021 beskryf as 'n "intellektuele en maatskaplike beweging en los georganiseerde raamwerk vir regsontleding wat berus op die uitgangspunt dat ras nie 'n natuurlike, biologies begronde kenmerk van fisies onderskeibare subgroepe van die mens is nie, maar 'n maatskaplik gekonstrueerde (kultureel uitgedinkte) kategorie wat gebruik word om mense van kleur te onderdruk en uit te buit".<ref name="Britannica 2021"/><ref name="Britannica nd">{{citation |title=Examine critical race theory (CRT) |work=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/video/225205/what-is-critical-race-theory |id=Video met transkripsie |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124003959/https://www.britannica.com/video/225205/what-is-critical-race-theory |archive-date=24 November 2021}}</ref> ==Kernbeginsels== Navorsers in die veld sê ras is nie "biologies begrond en natuurlik" nie;<ref name="FNCurry2009ap166"/><ref name="Gillborn 2020" /> dit is eerder 'n maatskaplik gekonstrueerde kategorie wat gebruik word om mense van kleur te onderdruk en uit te buit,<ref name="Britannica nd"/> en rassisme is nie 'n afwyking nie,<ref name="FNBell1992">{{Harnvb|Bell|1992}}</ref> maar 'n genormaliseerde kenmerk van die Amerikaanse samelewing.<ref name="Britannica nd"/> Volgens die teorie bevoordeel die negatiewe stereotipes wat aan lede van minderheidsgroepe toegeken word, wit mense<ref name="Britannica nd"/> en vererger dit rasse-onderdrukking.<ref name="FNMcCristalCulp1992p1149">{{Harnvb|McCristal-Culp|1992|p=1149}}</ref> Individue kan aan 'n aantal verskillende identiteitsgroepe behoort.<ref name="Britannica nd"/> Die begrip [[interseksionaliteit]] – een van die hoofbegrippe – is deur die regsgeleerde Kimberlé Crenshaw ingevoer.<ref name="FNHancock2016p192">{{Harnvb|Hancock|2016|p=192}}</ref><ref name="FNCrenshaw1989">{{Harnvb|Crenshaw|1989}}</ref> Derrick Albert Bell jr. (1930-2011), 'n Amerikaanse prokureur, professor en burgerregteaktivis, het geskryf dat rassegelykheid "onmoontlik en illusionêr" is en dat rassisme in die Verenigde State blywend is.<ref name="FNBell1992"/> Volgens Bell sal burgerregtewetgewing nie op sy eie vooruitgang in rasseverhoudinge meebring nie;<ref name="FNBell1992"/> beweerde verbeterings of voordele vir mense van kleur "dien geneig die belange van die dominante wit groepe", wat Bell ''belangesamevloeiing'' (Engels: ''interest convergence'') genoem het.<ref name="Britannica nd"/> Sulke veranderinge raak gewoonlik nie die rassehiërargie nie en versterk dit soms selfs.<ref name="Britannica nd"/> Dit weerspieël die verskuiwing in die 1970's in Bell se herbeoordeling van sy eie vroeëre desegregasiewerk as burgerregteprokureur. Hy het gereageer op die hooggeregshof se uitsprake wat tot die hersegregasie van skole gelei het.<ref name="FNCesario2008pp201212">{{Harnvb|Cesario|2008|pp=201-212}}</ref><ref name="FNBell1980">{{Harnvb|Bell|1980}}</ref> Die begrip standpuntteorie het vir die kritiese rasteorie besonder tersaaklik geword toe dit deur Patricia Hill Collins uitgebrei is om 'n swart feministiese standpunt in te sluit. Die standpuntteorie, wat in die 1980's deur feministiese sosioloë ingevoer is, hou in dat mense in gemarginaliseerde groepe wat soortgelyke ervarings deel, 'n gesamentlike wysheid en 'n eiesoortige stem tot gesprekke oor die vermindering van onderdrukking kan bydra.<ref name="FNHarnois2010">{{Harnvb|Harnois|2010}}</ref><ref name="FNCollins2009">{{Harnvb|Collins|2009}}</ref> Volgens hierdie siening kan insigte oor rassisme blootgelê word deur die aard van die Amerikaanse regstelsel te ondersoek vanuit die perspektief van die alledaagse geleefde ervarings van mense van kleur.<ref name="Britannica nd"/> Volgens die ''Encyclopaedia Britannica'' het die uitgangspunte van die teorie buite die akademie versprei en word dit gebruik om sosio-ekonomiese vraagstukke soos "armoede, polisiegeweld en die skending van stemreg" beter te verstaan – vraagstukke wat geraak word deur die wyse waarop ras en rassisme in die Verenigde State "verstaan en misverstaan" word.<ref name="Britannica nd"/> ==Algemene temas== Richard Delgado en Jean Stefancic het in 1993 'n geannoteerde bibliografie van die veld gepubliseer waarin hulle regswetenskaplike werke gelys het wat een of meer van die volgende temas aanspreek: "kritiek op die liberalisme"; "storievertelling/teenstorievertelling en 'die benoeming van 'n mens se eie werklikheid'"; "revisionistiese vertolkings van die Amerikaanse burgerregtereg en -vooruitgang"; "'n groter begrip van die onderbou van ras en rassisme"; "strukturele determinisme"; "ras, geslag, klas en hulle snypunte"; "essensialisme en anti-essensialisme"; "kulturele nasionalisme/separatisme"; "regsinstellings, kritiese pedagogie en minderhede in die regsprofessie"; en "kritiek en selfkritiek".<ref name="FNDelgadoStefancic1993">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1993}}</ref> Toe Gloria Ladson-Billings die teorie in 1995 in die onderwys ingevoer het, het sy gewaarsku dat die toepassing daarvan 'n "deeglike ontleding van die regsliteratuur waarop dit berus" verg.<ref name="FNLadsonBillings1998p7"/> ===Kritiek op die liberalisme=== Vir die regsgeleerdes van die veld was hulle "ontevredenheid" met die wyse waarop die liberalisme rassekwessies in die Verenigde State aanspreek, in 1993 die belangrikste. Hulle het "liberale regsleer" gekritiseer, insluitend [[regstellende aksie]],<ref name="FNKennedy1995">{{Harnvb|Kennedy|1995}}</ref><ref name="FNKennedy1990">{{Harnvb|Kennedy|1990}}</ref> kleurblindheid, rolmodellering en die verdienstebeginsel.<ref name="FNDelgadoStefancic1993p462">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1993|p=462}}</ref> Hulle het spesifiek beweer dat die liberale opvatting van waardeneutrale reg bygedra het tot die instandhouding van 'n rassistiese onregverdige maatskaplike orde in die land.<ref name="FNAnsell2008pp344345"/> 'n Voorbeeld van 'n werk wat die grondliggende liberale opvattings van Verligtingswaardes soos rasionalisme en vooruitgang bevraagteken, is Rennard Strickland se artikel "Genocide-at-Law: An Historic and Contemporary View of the Native American Experience" in die ''Kansas Law Review'' van 1986. Daarin het hy "inheemse Amerikaanse tradisies en wêreldbeskouings" in die regskurrikulum ingevoer en die destydse verskansing van die "hedendaagse idees van vooruitgang en verligting" uitgedaag. Hy het geskryf dat Amerikaanse wette wat die alledaagse lewe van inheemse Amerikaners "deurdring", in "die meeste gevalle met noukeurige wettigheid uitgevoer is", maar steeds gelei het tot wat hy "kulturele volksmoord" genoem het.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNStrickland1997">{{Harnvb|Strickland|1997}}</ref> In 1993 het David Theo Goldberg beskryf hoe lande wat die klassieke liberalisme se begrippe van "individualisme, gelykheid en vryheid" aanvaar – soos die Verenigde State en Europese lande – strukturele rassisme in hulle kulture en tale verberg. Hy verwys na terme soos "Derde Wêreld" en "primitief".<ref name="Goldberg 1993">{{Cite book |last=Goldberg |first=David Theo |title=Racist Culture: Philosophy and the Politics of Meaning |date=1993 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-18078-4}}</ref>{{rp|6-7}} In 1988 het Kimberlé Crenshaw die oorsprong nagespoor van die Nuwe Regses se gebruik van die begrip kleurblindheid, van neokonserwatiewe dinkskrums in die 1970's tot die regering van [[Ronald Reagan]] in die 1980's.<ref name="FNCrenshaw1988p103">{{Harnvb|Crenshaw|1988|p=103}}</ref> Sy het beskryf hoe prominente figure soos die neokonserwatiewe navorser Thomas Sowell<ref name="FNCrenshaw1988pp104105">{{Harnvb|Crenshaw|1988|pp=104-105}}</ref> en William Bradford Reynolds,<ref name="FNCrenshaw1988p104">{{Harnvb|Crenshaw|1988|p=104}}</ref> wat van 1981 tot 1988 adjunk-prokureur-generaal vir die burgerregte-afdeling was,<ref name="FNCrenshaw1988p104"/> "streng kleurblinde beleid" bepleit het.<ref name="FNCrenshaw1988pp104105"/> Sowell en Reynolds het, soos baie konserwatiewes destyds, geglo dat die doel van rassegelykheid reeds bereik is en dat die rasspesifieke burgerregtebeweging dus 'n "bedreiging vir die demokrasie" was.<ref name="FNCrenshaw1988pp104105"/> Die kleurblindheidslogika wat in argumente oor "omgekeerde diskriminasie" ná die burgerregte-era gebruik is, berus op 'n bepaalde siening van "gelyke geleentheid", soos deur Sowell aanvaar,<ref name="FNCrenshaw1988p106">{{Harnvb|Crenshaw|1988|p=106}}</ref> waarin die staat se rol beperk is tot die verskaffing van 'n gelyke speelveld eerder as die bevordering van 'n gelyke verdeling van hulpbronne. Crenshaw het aangevoer dat "gelyke geleentheid" in antidiskriminasiereg sowel 'n uitbreidende as 'n beperkende kant kan hê.<ref name="FNCrenshaw1988p106"/> Sy het geskryf dat formeel kleurblinde wette steeds rassediskriminerende uitkomste het.<ref name="FNCrenshaw2019pp5284"/> Volgens haar was hierdie gebruik van formele kleurblindheidsretoriek in aansprake oor omgekeerde diskriminasie, soos in die hooggeregshof se uitspraak in ''Bakke'' van 1978, 'n reaksie op die wyse waarop die howe gedurende die burgerregte-era regstellende aksie en die bus-vervoer van leerlinge kragdadig afgedwing het, selfs op dié wat daarteen gekant was.<ref name="FNCrenshaw1988p103"/> In 1990 het die regsgeleerde Duncan Kennedy die heersende benadering tot regstellende aksie in die regsakademie beskryf as "kleurblinde meritokratiese fundamentalisme". Hy het 'n postmoderne benadering van "rassebewustheid" bepleit wat "politieke en kulturele verhoudinge" insluit terwyl "rassialisme" en "essensialisme" vermy word.<ref name="FNKennedy1990p705">{{Harnvb|Kennedy|1990|p=705}}</ref> Die sosioloog Eduardo Bonilla-Silva beskryf hierdie nuwer, subtieler vorm van rassisme as "kleurblinde rassisme", wat raamwerke van abstrakte liberalisme gebruik om ras uit sy konteks te lig, uitkomste soos segregasie in woonbuurte as natuurlik voor te stel, sekere kulturele praktyke aan ras toe te skryf en rassisme te verklein.<ref name="FNBonillaSilva2020">{{Harnvb|Bonilla-Silva|2020}}</ref><ref name="FNBonillaSilva2010p26">{{Harnvb|Bonilla-Silva|2010|p=26}}</ref> In sy invloedryke artikel van 1984 het Delgado die liberale begrip van meritokrasie in die burgerregtegeleerdheid uitgedaag.<ref name="FNAlcoff2021">{{Harnvb|Alcoff|2021}}</ref> Hy het bevraagteken waarom die vernaamste artikels in die meeste gevestigde vaktydskrifte almal deur wit mans geskryf is.<ref name="FNAlcoff2021"/><ref name="FNDelgado1984">{{Harnvb|Delgado|1984}}</ref> ===Storievertelling en "die benoeming van 'n mens se eie werklikheid"=== Hierdie tema verwys na die gebruik van vertelling om geleefde ervarings van rasse-onderdrukking te belig en te verken.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/> Een van die vernaamste uitgangspunte van die liberale regsleer is dat mense aantreklike verhale kan skep om oor groter geregtigheid te dink en te praat.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1276">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1276}}</ref> Delgado en Stefancic noem dit die ''empatiese drogrede'' – die oortuiging dat dit moontlik is om "ons bewussyn te beheer" deur taal alleen te gebruik om vooroordeel en bekrompenheid te oorkom.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1261">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1261}}</ref> Hulle ondersoek hoe mense van kleur, wat as buitestanders in die Amerikaanse hoofstroomkultuur beskou word, in die media en die reg uitgebeeld word deur stereotipes en staanfigure wat mettertyd aangepas is om die dominante kultuur teen ongemak en skuldgevoel te beskerm. Slawe in die suidelike state van die 18de eeu is byvoorbeeld as kinderlik en gedwee uitgebeeld; Harriet Beecher Stowe het hierdie stereotipe aangepas deur haar karakter Oom Tom as 'n "sagte, lankmoedige" en vroom Christen voor te stel.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12621263">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1262-1263}}</ref> Ná die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] is die Afro-Amerikaanse vrou uitgebeeld as 'n wyse, versorgende "Mammy"-figuur.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12631264">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1263-1264}}</ref> Gedurende die Rekonstruksietydperk is Afro-Amerikaanse mans gestereotipeer as "dierlik en beesagtig", 'n gevaar vir wit vroue en kinders. Dit is vergestalt in die romans van Thomas Dixon jr., wat as grondslag gedien het vir die epiese film ''The Birth of a Nation'', waarin die [[Ku Klux Klan]] en die lynching van swart mense verheerlik is.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12641265">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1264-1265}}</ref> Gedurende die Harlem-renaissance is Afro-Amerikaners as "musikaal talentvol" en "vermaaklik" uitgebeeld.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1266">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1266}}</ref> Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]], toe baie swart oudstryders by die ontluikende burgerregtebeweging aangesluit het, is hulle voorgestel as "parmantig en straatwys", as die "onredelike, opportunistiese" militant, as die "veilige, gerusstellende" TV-komediekarakter met sy gebreide trui, en as die "supermannetjie" van blaxploitation-rolprente.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12661267">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1266-1267}}</ref> Die empatiese drogrede lê ten grondslag van die "tydsverdraaiingsaspek van rassisme", waar die dominante kultuur rassisme slegs kan raaksien in die terugblik op 'n vervloë tydperk of 'n ver land, soos Suid-Afrika.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1278">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1278}}</ref> Deur eeue van stereotipering het rassisme genormaliseer geraak; dit is "deel van die dominante verhaal waarmee ons ervaring vertolk".<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1279">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1279}}</ref> Delgado en Stefancic voer aan dat spraak alleen 'n ondoeltreffende middel teen rassisme is,<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1278"/> aangesien die stelsel van [[vryheid van spraak]] geneig is om die belange van magtige elites te bevoordeel<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12841285">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1284-1285}}</ref> en die verantwoordelikheid vir rassistiese stereotipes aan die "markplein van idees" toe te skryf.<ref name="FNDelgadoStefancic1992pp12861287">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|pp=1286-1287}}</ref> In die dekades ná die aanvaarding van die burgerregtewette het rassistiese dade minder openlik en meer bedek geword – onsigbaar vir, en onderskat deur, die grootste deel van die dominante kultuur.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1282">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1282}}</ref> Op grond van hierdie verhale hoef die dominante groep nie skuldig te voel of moeite te doen om rassisme te oorkom nie, aangesien dit "reg, gebruiklik en onaanstootlik voel vir dié wat daaraan deelneem", terwyl selfverklaarde liberales wat vryheid van uitdrukking hoog ag, deugsaam kan voel terwyl hulle hulle eie bevoorregte posisie behou.<ref name="FNDelgadoStefancic1992p1288">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1992|p=1288}}</ref> ===Standpuntkennisleer=== Hierdie is die siening dat lede van rasseminderheidsgroepe 'n eiesoortige gesag en vermoë het om oor rassisme te praat. Dit word gesien as 'n ondermyning van dominante verhale oor rasse-ongelykheid, soos regsneutraliteit en persoonlike verantwoordelikheid, deur middel van waardevolle eerstehandse weergawes van die ervaring van rassisme.<ref>{{Harnvb|Leonardo|2013|pp=603-604}}; {{Harnvb|Ansell|2008|p=345}}.</ref> ===Revisionistiese vertolkings van die Amerikaanse burgerregtereg en -vooruitgang=== Belangesamevloeiing is 'n begrip wat Derrick Bell in 1980 ingevoer het in sy artikel "''Brown v. Board of Education'' and the Interest-Convergence Dilemma" in die ''Harvard Law Review''.<ref name="FNBell1980"/> Daarin het Bell beskryf hoe hy die uitwerking herbeoordeel het van die honderde desegregasiesake wat hy van 1960 tot 1966 vir die regsfonds van die NAACP gewen het, en hoe hy begin glo het dat antidiskriminasiereg, ondanks sy eie opregtheid destyds, nie swart kinders se toegang tot gehalte-onderwys verbeter het nie.<ref name="FNWrightCobb2021">{{Harnvb|Wright|Cobb|2021}}</ref> Hy het uiteengesit hoe uitsprake van die hooggeregshof burgerregtewetgewing uitgehol het, met die gevolg dat Afro-Amerikaanse leerlinge steeds heeltemal swart skole met onvoldoende befondsing en hulpbronne bygewoon het.<ref name="FNBell1980"/> Uit hierdie sake het Bell afgelei dat die enigste burgerregtewetgewing wat aanvaar is, saamgeval het met die eiebelang van wit mense.<ref name="FNBell1980"/><ref name="Shih 2017">{{Cite news |last=Shih |first=David |date=19 April 2017 |title=A Theory To Better Understand Diversity, And Who Really Benefits |url=https://www.npr.org/sections/codeswitch/2017/04/19/523563345/a-theory-to-better-understand-diversity-and-who-really-benefits |access-date=20 Oktober 2021 |publisher=NPR |work=Code Switch}}</ref><ref name="Ogbonnaya 2020">{{cite book |last1=Ogbonnaya-Ogburu |first1=Ihudiya Finda |last2=Smith |first2=Angela D. R. |last3=To |first3=Alexandra |last4=Toyama |first4=Kentaro |chapter=Critical Race Theory for HCI |title=Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems |pages=1-16 |doi=10.1145/3313831.3376392 |year=2020 |isbn=978-1-4503-6708-0 |s2cid=218483077}}</ref> Een van die bekendste voorbeelde van belangesamevloeiing is die wyse waarop die Amerikaanse geopolitiek gedurende die [[Koue Oorlog]] ná die Tweede Wêreldoorlog 'n deurslaggewende faktor was in die aanvaarding van burgerregtewetgewing deur sowel Republikeine as Demokrate. Bell het dit in verskeie artikels beskryf, en dit is gerugsteun deur die navorsing en publikasies van die regsgeleerde Mary L. Dudziak. In haar artikels en haar boek ''Cold War Civil Rights'' van 2000, wat op pas vrygestelde dokumente berus, het Dudziak uitvoerige getuienis gelewer dat dit in die belang van die Verenigde State was om die negatiewe internasionale pers oor die behandeling van Afro-Amerikaners te stil, aangesien die meerderheid van die bevolkings van die pas gedekoloniseerde lande wat die land na 'n Westerse demokrasie wou lok, nie wit was nie. Die Verenigde State wou liberale waardes in Afrika, Asië en Latyns-Amerika bevorder om te verhoed dat die [[Sowjetunie]] die [[kommunisme]] versprei.<ref>{{Harnvb|Bell|1989}}; {{Harnvb|Dudziak|2000}}.</ref> Dudziak het beskryf hoe die internasionale pers berigte oor segregasie en geweld teen Afro-Amerikaners wyd versprei het. Die lynching van 'n oudstryder van die Tweede Wêreldoorlog by Moore's Ford het besonder wye nuusdekking gekry.<ref>{{Harnvb|Dudziak|2000}}; {{Harnvb|Ioffe|2017}}.</ref> Amerikaanse bondgenote het berigte oor Amerikaanse rassisme in die internasionale pers gevolg, en die Sowjets het verhale oor rassisme teen swart Amerikaners as 'n wesenlike deel van hulle propaganda gebruik.<ref name="FNDudziak2000p15">{{Harnvb|Dudziak|2000|p=15}}</ref> Dudziak het uitgebreide argiefnavorsing in die Amerikaanse departemente van buitelandse sake en justisie gedoen en tot die gevolgtrekking gekom dat die Amerikaanse regering se steun vir burgerregtewetgewing "deels gemotiveer is deur die besorgdheid dat rassediskriminasie die Verenigde State se buitelandse betrekkinge skaad".<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNDelgadoStefancic2017pp2526">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|pp=25-26}}</ref><ref name="FNDudziak1988">{{Harnvb|Dudziak|1988}}</ref> Toe die nasionale garde ontbied is om nege Afro-Amerikaanse leerlinge te verhoed om by die Little Rock Central-hoërskool in te skryf, het die internasionale pers die verhaal breedvoerig gedek.<ref name="FNDudziak2000pp119121">{{Harnvb|Dudziak|2000|pp=119-121}}</ref> Die destydse minister van buitelandse sake het vir president [[Dwight D. Eisenhower]] gesê dat die situasie in Little Rock die Amerikaanse buitelandse beleid "verwoes", veral in Asië en Afrika.<ref name="FNDudziak1997">{{Harnvb|Dudziak|1997}}</ref> Die Amerikaanse ambassadeur by die Verenigde Nasies het vir Eisenhower gesê dat hy, aangesien twee derdes van die wêreldbevolking nie wit was nie, hulle negatiewe reaksies op Amerikaanse rassediskriminasie waarneem. Hy het vermoed dat die land "verskeie stemme oor die Chinese kommunistiese aangeleentheid verloor het weens Little Rock".<ref name="FNIoffe2017">{{Harnvb|Ioffe|2017}}</ref> ===Interseksionele teorie=== Hierdie tema verwys na die ondersoek van ras, geslag, klas, nasionale herkoms en [[seksuele oriëntasie]], en hoe die snypunte daarvan in verskillende omgewings uitspeel – byvoorbeeld hoe die behoeftes van 'n Latina verskil van dié van 'n swart man, en wie se behoeftes bevorder word.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNDelgadoStefancic2012pp5155">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2012|pp=51-55}}</ref> 'n Latina kan byvoorbeeld taalhindernisse en geslagsgebaseerde uitdagings in die werkplek teëkom wat 'n swart man gewoonlik nie ondervind nie, terwyl 'n swart man weer meer waarskynlik rasseprofilering sal beleef. Beleid wat diskriminasie aanspreek, kan op rassegebaseerde diskriminasie in die algemeen gerig wees en so die behoeftes van albei partye ondermyn. Hierdie snypunte bied 'n meer omvattende beeld vir die beoordeling van verskillende groepe mense. Interseksionaliteit is 'n reaksie op identiteitspolitiek in soverre identiteitspolitiek nie die verskillende snypunte van mense se identiteite in ag neem nie.<ref name="FNCrenshaw1991">{{Harnvb|Crenshaw|1991}}</ref> ===Essensialisme teenoor anti-essensialisme=== Delgado en Stefancic skryf: "Navorsers wat oor hierdie kwessies skryf, is begaan oor die gepaste eenheid vir ontleding: Is die swart gemeenskap een gemeenskap, of baie? Het middelklas- en werkersklas-Afro-Amerikaners verskillende belange en behoeftes? Het alle onderdrukte volke iets in gemeen?" Dit is 'n blik op die maniere waarop onderdrukte groepe hulle onderdrukking mag deel maar ook verskillende behoeftes en waardes het wat afsonderlik ontleed moet word. Dit is 'n vraag oor hoe groepe geëssensialiseer kan word of nie.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNDelgadoStefancic2017pp6366">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|pp=63-66}}</ref> Vanuit 'n essensialistiese oogpunt bestaan 'n mens se identiteit uit 'n innerlike "wese" wat van geboorte af staties en onveranderlik is, terwyl 'n nie-essensialistiese standpunt hou dat "die subjek geen vaste of blywende identiteit het nie".<ref name="Zilliacus 2017">{{cite journal |last1=Zilliacus |first1=Harriet |last2=Paulsrud |first2=BethAnne |last3=Holm |first3=Gunilla |title=Essentializing vs. non-essentializing students' cultural identities: curricular discourses in Finland and Sweden |journal=Journal of Multicultural Discourses |date=2017 |volume=12 |issue=2 |pages=166-180 |doi=10.1080/17447143.2017.1311335 |s2cid=49215486 |doi-access=free |issn=1744-7143}}</ref> Rasse-essensialisme loop uiteen in biologiese en kulturele essensialisme, waarvan ondergeskikte groepe die een bo die ander kan aanhang. "Kulturele en biologiese vorme van rasse-essensialisme deel die idee dat verskille tussen rassegroepe bepaal word deur 'n vaste en eenvormige wese wat binne alle lede van elke rassegroep setel en hulle omskryf. Hulle verskil egter in hulle begrip van die aard van hierdie wese."<ref name="Soylu 2017">{{Cite journal |last1=Soylu Yalcinkaya |first1=Nur |last2=Estrada-Villalta |first2=Sara |last3=Adams |first3=Glenn |date=2017 |title=The (Biological or Cultural) Essence of Essentialism: Implications for Policy Support among Dominant and Subordinated Groups |journal=Frontiers in Psychology |volume=8 |doi=10.3389/fpsyg.2017.00900 |pmc=5447748 |pmid=28611723 |doi-access=free |issn=1664-1078}}</ref> Ondergeskikte gemeenskappe is dalk meer geneig om kulturele essensialisme aan te hang, aangesien dit 'n grondslag van positiewe onderskeiding bied om 'n opbouende verset te vestig as 'n manier om hulle identiteite en die bepleiting van hulle regte te laat geld. Biologiese essensialisme sal daarenteen waarskynlik nie by gemarginaliseerde groepe byval vind nie, omdat histories dominante groepe genetika en biologie gebruik het om sowel rassisme as onderdrukking te regverdig. Essensialisme is die idee van 'n enkele, gedeelde ervaring tussen 'n bepaalde groep mense. Anti-essensialisme hou daarenteen dat daar verskeie ander faktore is wat 'n mens se wese en algehele lewenservaring kan beïnvloed. Die ras van 'n individu word eerder gesien as 'n maatskaplike konstruk wat nie noodwendig die uitkoms van sy of haar lewensomstandighede bepaal nie. Ras word beskou as "'n maatskaplike en historiese konstruksie eerder as 'n inherente, vaste, wesenlike biologiese kenmerk".<ref name="Van Wagenen 2007">{{Cite journal |last=Van Wagenen |first=Aimee |date=2007 |title=The Promise and Impossibility of Representing Anti-Essentialism: Reading Bulworth Through Critical Race Theory |journal=Race, Gender & Class |volume=14 |issue=1/2 |pages=157-177 |jstor=41675202 |issn=1082-8354}}</ref><ref>{{Cite news |title=Race and Racial Identity |url=https://nmaahc.si.edu/learn/talking-about-race/topics/race-and-racial-identity |access-date=1 Desember 2022 |website=National Museum of African American History and Culture |language=en}}</ref> Anti-essensialisme "dwing 'n destabilisering van die begrip ras self af".<ref name="Van Wagenen 2007"/> Die gevolge van hierdie destabilisering wissel na gelang van die analitiese fokus en val in twee algemene kategorieë: gevolge vir die analitiese begrippe van rasse-identiteit, en gevolge vir rassesubjektiwiteit.<ref name="Van Wagenen 2007"/> ===Strukturele determinisme en die snypunte van ras, geslag en klas=== Hierdie tema verwys na die verkenning van hoe "die struktuur van regsdenke of -kultuur die inhoud daarvan beïnvloed" op 'n wyse wat maatskaplike uitkomste bepaal.<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/><ref name="FNDelgadoStefancic2012pp26155">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2012|pp=26, 155}}</ref> Delgado en Stefancic noem die empatiese drogrede as een voorbeeld van strukturele determinisme: die "idee dat ons stelsel, weens sy struktuur en woordeskat, sekere soorte onreg nie kan regstel nie".<ref name="FNDelgadoStefancic2001p26">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=26}}</ref> Hulle ondervra die afwesigheid van terme soos interseksionaliteit, anti-essensialisme en jurienietigverklaring in die standaard regsnaslaanwerke in regsbiblioteke.<ref name="FNDelgadoStefancic2001p27">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=27}}</ref> ===Kulturele nasionalisme en separatisme=== Hierdie tema verwys na die verkenning van meer radikale sienings wat [[separatisme|skeiding]] en herstelbetalings as 'n vorm van buitelandse hulp bepleit, met inbegrip van [[Swart nasionalisme|swart nasionalisme]].<ref name="FNDelgadoStefancic1993"/> ===Regsinstellings, kritiese pedagogie en minderhede in die regsprofessie=== Camara Phyllis Jones omskryf institusionele rassisme as "uiteenlopende toegang tot die goedere, dienste en geleenthede van die samelewing volgens ras. Institusionele rassisme is normatief, soms gewettig, en tree dikwels na vore as oorgeërfde benadeling. Dit is struktureel, omdat dit in ons instellings van gebruik, praktyk en reg opgeneem is, sodat daar nie noodwendig 'n aanwysbare oortreder hoef te wees nie. Institusionele rassisme is inderdaad dikwels sigbaar as niksdoen in die aangesig van nood, wat sigself openbaar in sowel stoflike toestande as toegang tot mag. Wat eersgenoemde betref, sluit voorbeelde in uiteenlopende toegang tot gehalte-onderwys, behoorlike behuising, lonende werk, gepaste mediese geriewe en 'n skoon omgewing."<ref name="FNJones2002pp910">{{Harnvb|Jones|2002|pp=9-10}}</ref> ===Die swart-wit-tweedeling=== Die swart-wit-tweedeling is 'n paradigma wat regsgeleerdes geïdentifiseer het en waarvolgens rassekwessies en -geskiedenisse gewoonlik binne 'n rassetweedeling tussen swart en wit Amerikaners verwoord word. Die tweedeling bepaal grootliks hoe ras deur die Amerikaanse geskiedenis heen uitgebeeld en aangespreek is.<ref name="Perea 1997">{{cite journal |last1=Perea |first1=Juan |title=The Black/White Binary Paradigm of Race: The 'Normal Science' of American Racial Thought |journal=California Law Review |date=1997 |volume=85 |issue=5 |pages=1213-1258 |doi=10.2307/3481059 |jstor=3481059 |issn=0008-1221}}</ref> Richard Delgado en Jean Stefancic voer aan dat antidiskriminasiereg blinde kolle het vir nie-swart minderhede omdat die taal daarvan tot die swart-wit-tweedeling beperk is.<ref name="FNDelgadoStefancic2017p76">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|p=76}}</ref> ==Toepassings en aanpassings== Navorsers in die veld het hulle met besondere aandag op die vraagstukke van haatmisdaad en [[haatspraak]] toegespits. In reaksie op die uitspraak van die Amerikaanse hooggeregshof in die haatspraaksaak ''R.A.V. v. City of St. Paul'' (1992), waarin die hof 'n antivooroordeelverordening ongeldig verklaar het soos toegepas op 'n tiener wat 'n kruis verbrand het, het Mari Matsuda en Charles Lawrence aangevoer dat die hof te min aandag gegee het aan die geskiedenis van rassistiese spraak en aan die werklike skade wat sulke spraak aanrig.<ref name="Matsuda 1993">{{cite book |last1=Matsuda |first1=Mari J. |last2=Lawrence |first2=Charles R. |title=Words That Wound: Critical Race Theory, Assaultive Speech, And The First Amendment |date=1993 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-50294-1 |pages=133-136 |edition=1ste |chapter=Epilogue: Burning Crosses and the R. A. V. Case}}</ref> Navorsers het ook ten gunste van [[regstellende aksie]] geargumenteer. Hulle voer aan dat die sogenaamde verdienstestandaarde vir indiensneming en toelating tot opvoedkundige instellings nie rasseneutraal is nie, en dat sulke standaarde deel is van die retoriek van neutraliteit waarmee wit mense hulle buitensporige aandeel van hulpbronne en maatskaplike voordele regverdig.<ref name="FNDelgado1995">{{Harnvb|Delgado|1995}}</ref><ref name="FNKennedy1990"/><ref name="FNWilliams1991">{{Harnvb|Williams|1991}}</ref> In sy artikel "Will the Real CRT Please Stand Up: The Dangers of Philosophical Contributions to CRT" van 2009 het Tommy J. Curry onderskei tussen die oorspronklike sleutelgeskrifte en dit wat in die naam van die teorie gedoen word deur 'n "groeiende aantal wit feministe".<ref name="FNCurry2009bp1">{{Harnvb|Curry|2009b|p=1}}</ref> Die nuwe beweging "verkies verhale wat die ideale van 'n postrassige mensdom inskerp en van rasseversagting tussen medelydende (swart en wit) filosofiese denkers wat daaraan toegewy is om Amerika se rasseprobleem op te los".<ref name="FNCurry2009bp2">{{Harnvb|Curry|2009b|p=2}}</ref> Hulle stel belang in diskoers – dit wil sê hoe individue oor ras praat – en in die teorieë van wit kontinentale filosowe, eerder as in die strukturele en institusionele verklarings van [[wit oppergesag]] wat sentraal gestaan het in die realistiese ontleding van rassisme wat Derrick Bell in sy vroeë werke ingevoer het<ref name="FNCurry2011">{{Harnvb|Curry|2011}}</ref> en wat verwoord is deur Afro-Amerikaanse denkers soos W. E. B. Du Bois, Paul Robeson en regter Robert L. Carter.<ref name="FNCurry2009b">{{Harnvb|Curry|2009b}}</ref> ==Geskiedenis== ===Vroeë jare=== Hoewel die term ''kritiese rasteorie'' aanvanklik op die reg toegepas is, spruit die onderwerp uit die breër raamwerk van die [[kritiese teorie]] in die wyse waarop dit magstrukture in die samelewing ontleed, ongeag watter wette van krag mag wees.<ref name="FNWest1995pxi"/> In die artikel "Critical Race Theory: Past, Present, and Future" van 1998 spoor Delgado en Stefancic die oorsprong van die veld na tot die vroeë geskrifte van Derrick Albert Bell jr., waaronder sy artikel "Serving Two Masters" in die ''Yale Law Journal'' van 1976<ref>{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1998a|p=467}}; {{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=30}}; {{Harnvb|Bell|1976}}.</ref> en sy artikel "Brown v. Board of Education and the Interest-Convergence Dilemma" in die ''Harvard Law Review'' van 1980.<ref name="FNDelgadoStefancic1998a">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1998a}}</ref><ref name="FNBell1980"/> In die 1970's het Bell, as professor aan die Harvard-regskool, die burgerregtesake begin kritiseer, bevraagteken en herbeoordeel wat hy in die 1960's gevoer het om skole te desegregeer ná die uitspraak in ''Brown v. Board of Education''.<ref name="FNBell1980"/> Hierdie herbeoordeling het die "hoeksteen van die kritiese rasteorie" geword.<ref name="FNWrightCobb2021"/> Delgado en Stefancic, wat in 2001 saam ''Critical Race Theory: An Introduction'' geskryf het,<ref name="FNDelgadoStefancic2001">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001}}</ref> het Bell se belangesamevloeiing beskryf as 'n "manier om die Westerse rassegeskiedenis te verstaan".<ref name="FNDelgadoStefancic1998ap467">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|1998a|p=467}}</ref> Die klem op desegregasie ná die hooggeregshof se ''Brown''-uitspraak van 1954, wat skoolsegregasie ongrondwetlik verklaar het, het "burgerregteprokureurs in 'n kompromie tussen hulle kliënte se belange en die reg gelaat". Die besorgdheid van baie swart ouers oor hulle kinders se toegang tot beter onderwys is oorskadu deur die belange van litigante wat 'n "deurbraak" gesoek het<ref name="FNDelgadoStefancic1998ap467"/> in hulle "strewe na rassebalans in skole".<ref name="Jackson 2021">{{Cite magazine |last=Jackson |first=Lauren Michele |title=The Void That Critical Race Theory Was Created to Fill |magazine=The New Yorker |access-date=8 November 2021 |date=7 Julie 2021 |url=https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/the-void-that-critical-race-theory-was-created-to-fill |url-access=limited}}</ref> In 1995 het Cornel West gesê Bell was "feitlik die enigste andersdenkende" wat in vooraanstaande regstydskrifte geskryf het en die basiese aannames uitgedaag het oor hoe die reg mense van kleur behandel.<ref name="FNWest1995pxi"/> In sy artikels in die ''Harvard Law Review'' verwys Bell na die saak ''Hudson v. Leake County School Board'' van 1964, wat die regsfonds van die NAACP gewen het en waarin die heeltemal wit skoolraad gelas is om aan desegregasie te voldoen. Dit is destyds as 'n sukses beskou. Teen die 1970's het wit ouers hulle kinders uit die gedesegregeerde skole geneem en hulle by segregasie-akademies ingeskryf.<ref>{{Harnvb|Bell|1976}}; {{Harnvb|Bell|1980}}.</ref> Bell het tot die oortuiging gekom dat hy in 1964 verkeerd was toe hy as jong prokureur van die regsfonds vir Winson Hudson, hoof van die pas gestigte plaaslike NAACP-tak in Harmony, Mississippi, oorreed het om die heeltemal wit Leake County-skoolraad te beveg om skole te desegregeer.<ref name="Cobb 2021"/> Sy en die ander swart ouers het aanvanklik die regsfonds se hulp gevra om die raad se sluiting van hulle skool te beveg – een van die historiese Rosenwald-skole vir swart kinders.<ref name="Cobb 2021">{{Cite magazine |last=Cobb |first=Jelani |title=The Man Behind Critical Race Theory |magazine=The New Yorker |access-date=14 November 2021 |date=13 September 2021 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/09/20/the-man-behind-critical-race-theory |url-access=limited}}</ref><ref name="FNWrightCobb2021"/> Bell het aan Hudson verduidelik dat die regsfonds ná ''Brown'' nie kon veg om 'n gesegregeerde swart skool oop te hou nie; hulle sou vir desegregasie moes veg.<ref name="FNWrightCobb2021"/><ref name="FNBell1976">{{Harnvb|Bell|1976}}</ref><ref name="FNBell1980"/> In 1964 het Bell en die NAACP geglo dat hulpbronne vir gedesegregeerde skole sou toeneem en dat swart kinders toegang tot beter onderwys sou kry, aangesien wit ouers op beter skole sou aandring.<ref name="FNWrightCobb2021"/><ref name="FNBell1976"/><ref name="FNBell1980"/> Bell het kort ná die Montgomery-busboikot vir die regsfonds begin werk, en die daaropvolgende uitspraak van die hooggeregshof in 1956 ná ''Browder v. Gayle'' dat die bussegregasiewette van Alabama en Montgomery ongrondwetlik was.<ref>{{cite web |url=http://www.crmvet.org/tim/timhis55.htm#1955mbb |title=Montgomery Bus Boycott |website=Civil Rights Movement Archive}}</ref> Van 1960 tot 1966 het Bell 300 burgerregtesake in Mississippi met sukses gevoer. Hy is geïnspireer deur Thurgood Marshall, een van die twee leiers van 'n dekades lange regsveldtog wat in die 1930's begin het, waarin hulle honderde regsgedinge aanhangig gemaak het om die leerstuk van "afsonderlik maar gelyk" omver te werp wat die hooggeregshof in ''Plessy v. Ferguson'' (1896) aangekondig het. Die hof het beslis dat rassesegregasiewette wat deur die state aanvaar is, nie die [[Grondwet van die Verenigde State|Amerikaanse grondwet]] geskend het nie solank die geriewe vir elke ras van gelyke gehalte was.<ref name="Groves 1951">{{cite journal |last=Groves |first=Harry E. |year=1951 |title=Separate but Equal – The Doctrine of Plessy v. Ferguson |journal=Phylon |volume=12 |issue=1 |pages=66-72 |doi=10.2307/272323 |jstor=272323}}</ref> Die ''Plessy''-uitspraak het die regsmandaat op federale vlak verskaf om die [[Jim Crow-wette]] af te dwing wat wit Suidelike Demokrate vanaf die 1870's ingestel het vir rassesegregasie in alle openbare geriewe, skole ingesluit. Die hof se ''Brown''-uitspraak van 1954, wat bevind het dat die leerstuk van "afsonderlik maar gelyk" in die konteks van openbare skole en onderwysinrigtings ongrondwetlik is, het ''Plessy'' erg verswak.<ref name="Schauer 1997">{{cite journal |last1=Schauer |first1=Frederick |title=Generality and Equality |journal=Law and Philosophy |date=1997 |volume=16 |issue=3 |pages=279-97 |doi=10.2307/3504874 |jstor=3504874}}</ref> Die hooggeregshof se begrip van grondwetlike kleurblindheid in die beoordeling van sake het met ''Plessy'' begin. Voor ''Plessy'' het die hof kleur as 'n bepalende faktor in baie belangrike sake beskou, wat die Jim Crow-wette versterk het.<ref name="FNGotanda1991">{{Harnvb|Gotanda|1991}}</ref> Bell se burgerregtewerk in die 1960's het voortgebou op Marshall se grondwerk van die 1930's. Dit was 'n tyd waarin die regstak van die burgerregtebeweging duisende burgerregtesake aanhangig gemaak het, en 'n tydperk van idealisme vir die beweging.<ref name="FNWrightCobb2021"/> Aan Harvard het Bell nuwe kursusse ontwikkel wat die Amerikaanse reg deur 'n rasselens bestudeer het. Hy het sy eie kursusmateriaal saamgestel, wat in 1970 onder die titel ''Race, Racism, and American Law'' gepubliseer is.<ref name="FNBell1970">{{Harnvb|Bell|1970}}</ref> Hy het in 1971 die Harvard-regskool se eerste swart professor met ampstermyn geword.<ref name="Jackson 2021"/> Gedurende die 1970's het die howe wetgewing gebruik om programme van regstellende aksie af te dwing, sowel as die bus-vervoer van leerlinge, waar die howe vervoer gelas het om rasse-integrasie te bereik in skooldistrikte wat desegregasie verwerp het. In reaksie hierop het neokonserwatiewe dinkskrums in die 1970's, wat veral teen hierdie twee sake gekant was, 'n kleurblinde retoriek ontwikkel om hulle teen te staan<ref name="FNCrenshaw1988p103"/> en beweer dat dit op omgekeerde diskriminasie neerkom. Toe Bakke in 1978 die belangrike hooggeregshofsaak ''Regents of the University of California v. Bakke'' gewen het met die argument van omgekeerde rassisme, het Bell se skeptisisme dat rassisme sou eindig, toegeneem. Regter Lewis F. Powell jr. het bevind dat die "waarborg van gelyke beskerming nie een ding kan beteken wanneer dit op een individu toegepas word en iets anders wanneer dit op 'n persoon van 'n ander kleur toegepas word nie". In 'n artikel van 1979 het Bell gevra of daar enige groepe onder die wit bevolking was wat bereid sou wees om enige nadeel te dra wat mag voortspruit uit die uitvoering van 'n beleid om die skade aan swart mense weens slawerny, segregasie of diskriminasie reg te stel.<ref name="FNBell1979a">{{Harnvb|Bell|1979a}}</ref> Bell het in 1980 bedank weens wat hy as die universiteit se diskriminerende praktyke beskou het,<ref name="FNHarris2021"/> het dekaan aan die regskool van die Universiteit van Oregon geword, en later as besoekende professor na Harvard teruggekeer. Terwyl hy weg was van Harvard, het sy ondersteuners betogings gereël teen Harvard se gebrek aan rassediversiteit in die kurrikulum, die studentekorps en die personeel.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995ppxixxx">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|pp=xix-xx}}</ref><ref name="Buras 2014"/> Die universiteit het studente se versoeke verwerp met die bewering dat daar geen voldoende gekwalifiseerde swart dosent bestaan nie.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxx">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xx}}</ref> Die regsgeleerde Randall Kennedy skryf dat sommige studente "beledig gevoel" het deur Harvard se keuse om 'n "argetipiese wit liberalis" aan te stel "op 'n wyse wat die ontwikkeling van swart leierskap uitsluit".<ref name="Kennedy 1989">{{cite journal |last1=Kennedy |first1=Randall L. |title=Racial Critiques of Legal Academia |journal=Harvard Law Review |date=Junie 1989 |volume=102 |issue=8 |pages=1745-1819 |doi=10.2307/1341357 |jstor=1341357 |issn=0017-811X}}</ref> Een van hierdie studente was Kimberlé Crenshaw, wat Harvard gekies het juis om onder Bell te studeer nadat sy aan Cornell met sy werk kennis gemaak het.<ref name="FNCookHosangLadsonBillingsPeller2021locong1436">{{Harnvb|Cook|Hosang|Ladson-Billings|Peller|2021|loc=ong. 14:36}}</ref> Crenshaw het in 1981 die studentgeleide inisiatief gereël om 'n alternatiewe kursus oor ras en die reg aan te bied, gegrond op Bell se kursus en handboek, waarin studente besoekende professore soos Charles Lawrence, Linda Greene, Neil Gotanda en Richard Delgado ingebring het<ref name="Jackson 2021"/> om hoofstuk vir hoofstuk uit ''Race, Racism, and American Law'' klas te gee.<ref name="FNCookHosangLadsonBillingsPeller2021">{{Harnvb|Cook|Hosang|Ladson-Billings|Peller|2021}}</ref><ref name="Gottesman 2016">{{Cite book |last=Gottesman |first=Isaac |title=The Critical Turn in Education: From Marxist Critique to Poststructuralist Feminism to Critical Theories of Race |publisher=Taylor & Francis |year=2016 |isbn=978-1-3176-7095-7 |location=Londen |pages=123 |chapter=Critical Race Theory and Legal Studies}}</ref><ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995ppxixxx"/><ref name="Buras 2014">{{cite book |last1=Buras |first1=Kristen L. |editor-last1=Dixson |editor-first1=Adrienne D. |title=Researching Race in Education: Policy, Practice, and Qualitative Research |date=2014 |publisher=Information Age Publishing |location=Charlotte, Noord-Carolina |isbn=978-1-6239-6678-2 |pages=49-50 |chapter=From Carter G. Woodson to Critical Race Curriculum Studies}}</ref> Die kritiese rasteorie het as intellektuele beweging na vore gekom met die organisasie van hierdie boikot; die groep het nagraadse regstudente sowel as professore ingesluit.<ref name="FNAnsell2008p344"/> Alan Freeman was 'n stigterslid van die beweging vir kritiese regstudies, wat in die 1980's forums aangebied het. Die regsgeleerdes daarvan het aansprake op die beweerde waardeneutrale posisie van die reg uitgedaag. Hulle het die regstelsel se rol gekritiseer in die skepping en legitimering van onderdrukkende maatskaplike strukture wat bygedra het tot die instandhouding van 'n onregverdige en onderdrukkende klassestelsel.<ref name="FNAnsell2008p344"/> Delgado en Stefancic noem Freeman se werk in die 1970's as vormend vir die kritiese rasteorie.<ref name="FNDelgadoStefancic2001p30">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=30}}</ref> In sy artikel in die ''Minnesota Law Review'' van 1978 het Freeman vanuit 'n kritiese regstudieperspektief herbesin oor hoe die hooggeregshof van 1953 tot 1969 onder die Warren-hof toesig gehou het oor burgerregtewetgewing. Hy het die eng vertolking van die reg gekritiseer wat verligting aan slagoffers van rassediskriminasie geweier het.<ref name="Freeman 1978">{{Cite journal |last=Freeman |first=Alan David |title=Legitimizing Racial Discrimination through Antidiscrimination Law: A Critical Review of Supreme Court Doctrine |journal=Minnesota Law Review |date=1 Januarie 1978 |volume=62 |number=73}}</ref> In sy artikel beskryf Freeman twee perspektiewe op die begrip rassediskriminasie: dié van die slagoffer en dié van die dader. Vir die slagoffer sluit rassediskriminasie sowel objektiewe toestande as die "bewussyn wat met daardie objektiewe toestande gepaard gaan" in. Vir die dader bestaan rassediskriminasie slegs uit handelinge, sonder inagneming van die objektiewe toestande wat die slagoffers ervaar, soos die "gebrek aan werk, gebrek aan geld, gebrek aan behuising".<ref name="Freeman 1978"/> Slegs daardie individue wat kon bewys dat hulle slagoffers van diskriminasie was, het regshulp verdien.<ref name="FNCrenshaw1988pp104105"/> Teen die laat 1980's het Freeman, Bell en ander navorsers die beweging vir kritiese regstudies verlaat met die bewering dat dit te eng op klas en ekonomiese strukture gefokus was en die rol van ras en rasseverhoudinge in die Amerikaanse reg verwaarloos het.<ref name="FNYosso2005p71">{{Harnvb|Yosso|2005|p=71}}</ref> ===Ontstaan as beweging=== In 1989 het Kimberlé Crenshaw, Neil Gotanda en Stephanie Phillips 'n werkswinkel met die titel "New Developments in Critical Race Theory" by die St. Benedict-sentrum in Madison, Wisconsin, gereël.<ref name="FNLang2020">{{Harnvb|Lang|2020}}</ref> Die organiseerders het die term "kritiese rasteorie" geskep om 'n "snypunt van kritiese teorie en ras, rassisme en die reg" aan te dui.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxxvii"/> Delgado het later opgemerk dat die klooster, met sy karige kamers en krusifikse, "'n vreemde plek vir 'n klomp Marxiste" was.<ref>{{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |title=Living History Interview with Richard Delgado & Jean Stefancic |date=2011 |publisher=Seattle University School of Law |page=6 |url=https://digitalcommons.law.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=faculty |access-date=9 Mei 2025}}</ref> Daarna het regsgeleerdes 'n groter aantal werke begin publiseer wat die kritiese rasteorie toepas, waaronder meer as "300 vooraanstaande regstydskrifartikels" en boeke.<ref name="Ladson-Billings 2021">{{Cite book |last=Ladson-Billings |first=Gloria |title=Critical Race Theory in Education: A Scholar's Journey |date=2021 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-6583-8}}</ref>{{rp|108}} In 1990 het Duncan Kennedy sy artikel oor regstellende aksie in die regsakademie in die ''Duke Law Journal'' gepubliseer,<ref name="FNKennedy1990"/><ref name="FNKennedy1995"/> en Anthony E. Cook sy artikel "Beyond Critical Legal Studies" in die ''Harvard Law Review''.<ref name="Cook 1990">{{cite journal |last1=Cook |first1=Anthony E. |title=Beyond Critical Legal Studies: The Reconstructive Theology of Dr. Martin Luther King, Jr. |journal=Harvard Law Review |date=1990 |volume=103 |issue=5 |pages=985-1044 |doi=10.2307/1341453 |jstor=1341453 |issn=0017-811X}}</ref> In 1991 het Patricia Williams ''The Alchemy of Race and Rights'' gepubliseer, en Derrick Bell in 1992 ''Faces at the Bottom of the Well''.<ref name="Gottesman 2016" />{{rp|124}} Cheryl I. Harris het in 1993 haar artikel "Whiteness as Property" in die ''Harvard Law Review'' gepubliseer, waarin sy beskryf hoe die voorhou as wit tot voordele soortgelyk aan eiendomsbesit gelei het.<ref name="FNHarris1993">{{Harnvb|Harris|1993}}</ref><ref name="Warren 1993">{{Cite news |last=Warren |first=James |title='Whiteness as Property' |work=Chicago Tribune |date=5 September 1993 |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1993-09-05-9309050031-story.html}}</ref> In 1995 het twee dosyn regsgeleerdes bygedra tot 'n groot bundel sleutelgeskrifte oor die veld.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxiii">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xiii}}</ref> Teen die vroeë 1990's het die sleutelbegrippe en kenmerke van die teorie na vore getree. Bell het sy begrip van belangesamevloeiing in sy artikel van 1973 ingevoer.<ref name="FNDelgadoStefancic1998a"/><ref name="FNBell1980"/> Hy het die begrip rasserealisme ontwikkel in 'n reeks opstelle en 'n boek van 1992, ''Faces at the Bottom of the Well: The Permanence of Racism''.<ref name="FNBell1992"/> Hy het gesê swart mense moes aanvaar dat die wetgewing van die burgerregte-era nie op sy eie vooruitgang in rasseverhoudinge sou meebring nie; dat anti-swart rassisme in die Verenigde State 'n "blywende bestanddeel" van die samelewing is; en dat gelykheid in die land "onmoontlik en illusionêr" is. Crenshaw het die term ''interseksionaliteit'' in die 1990's ingevoer.<ref name="FNGillborn2015"/><ref name="FNCrenshaw1991"/> In 1995 het die opvoedkundige teoretici Gloria Ladson-Billings en William F. Tate die raamwerk in die onderwysveld begin toepas.<ref name="FNCurry2008pp3536">{{Harnvb|Curry|2008|pp=35-36}}</ref><ref name="FNLadsonBillings1998pp724">{{Harnvb|Ladson-Billings|1998|pp=7-24}}</ref><ref name="FNLadsonBillingsTate1995"/> In hulle artikel van 1995 het hulle die rol beskryf van die maatskaplike konstruksie van wit norme en belange in die onderwys. Hulle wou ongelykhede in skoolonderrig beter verstaan. Navorsers het die werk sedertdien uitgebrei om vraagstukke te verken soos skoolsegregasie in die Verenigde State, die verhouding tussen ras, geslag en akademiese prestasie, pedagogie, en navorsingsmetodologie.<ref name="Donnor 2017">{{cite book |author1-last=Donnor |author1-first=Jamel |author2-last=Ladson-Billings |author2-first=Gloria |editor1-last=Denzin |editor1-first=Norman |editor2-last=Lincoln |editor2-first=Yvonna |title=The SAGE Handbook of Qualitative Research |year=2017 |publisher=Sage Publications |location=Thousand Oaks, Kalifornië |isbn=978-1-4833-4980-0 |edition=5de |chapter=Critical Race Theory and the Postracial Imaginary |page=366}}</ref> Teen 2002 het meer as 20 Amerikaanse regskole en minstens drie regskole buite die Verenigde State kursusse of klasse in kritiese rasteorie aangebied.<ref name="FNHarris2002p1216">{{Harnvb|Harris|2002|p=1216}}</ref> Die teorie word ook toegepas in die onderwys, [[politieke wetenskap]], vrouestudies, etniese studies, kommunikasiekunde, [[sosiologie]] en Amerikanistiek. Ander bewegings het ontstaan wat die teorie op bepaalde groepe toepas, waaronder die Latino-kritiese (LatCrit), queer-kritiese en Asiaties-kritiese bewegings. Dié het met die hoofliggaam van kritiese navorsing bly skakel, maar het mettertyd onafhanklike prioriteite en navorsingsmetodes ontwikkel.<ref name="FNDelgadoStefancic2017pp78">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|pp=7-8}}</ref> Die veld word ook buite die Verenigde State bestudeer, onder meer in die Verenigde Koninkryk en Australië.<ref name="CRRE">{{cite web |title=Critical Race Theory |publisher=Centre for Research in Race and Education, University of Birmingham |url=https://www.birmingham.ac.uk/research/centres-institutes/research-in-race-and-education/critical-race-theory |access-date=12 September 2025}}</ref><ref name="Quinn 2020">{{cite web |last=Quinn |first=Karl |title=Are all white people racist? Why Critical Race Theory has us rattled |website=The Sydney Morning Herald |date=6 November 2020 |url=https://www.smh.com.au/culture/books/are-all-white-people-racist-why-critical-race-theory-has-us-rattled-20201105-p56bwv.html |access-date=26 Junie 2021 |url-access=limited}}</ref> Volgens die opvoedkundige navorser Mike Cole is David Gillborn, John Preston en Namita Chakrabarty van die vernaamste voorstanders daarvan in die Verenigde Koninkryk.<ref name="Cole 2009">{{Cite journal |title=Critical Race Theory comes to the UK: A Marxist response |first=Mike |last=Cole |date=2009 |journal=Ethnicities |volume=9 |issue=2 |pages=246-269 |doi=10.1177/1468796809103462 |s2cid=144325161}}</ref> ===Filosofiese grondslae=== Navorsers in die veld steun op die werk van [[Antonio Gramsci]], Sojourner Truth, [[Frederick Douglass]] en W. E. B. Du Bois. Bell het Paul Robeson se oortuiging gedeel dat "swart selfstandigheid en Afrika-kulturele kontinuïteit die kennisteoretiese grondslag van swart mense se wêreldbeskouing behoort te vorm".<ref name="FNCurry2011p4">{{Harnvb|Curry|2011|p=4}}</ref> Hulle skryfwerk is ook beïnvloed deur die bewegings van die 1960's en 1970's soos Black Power, Chicano en die radikale [[feminisme]].<ref name="FNAnsell2008p344"/> Die kritiese rasteorie deel baie intellektuele uitgangspunte met die kritiese teorie, die kritiese regstudies, die feministiese regsleer en die [[postkolonialisme|postkoloniale teorie]]. Die filosoof Lewis Gordon van die Universiteit van Connecticut, wat hom op postkoloniale [[fenomenologie]] en op ras en rassisme toegespits het, het geskryf dat die veld opvallend is vir sy gebruik van postmoderne poststrukturele geleerdheid, waaronder 'n klem op "ondergeskikte" of "gemarginaliseerde" gemeenskappe en die "gebruik van alternatiewe metodologie in die uitdrukking van teoretiese werk, veral hulle gebruik van 'vertellings' en ander literêre tegnieke".<ref name="FNGordon1999">{{Harnvb|Gordon|1999}}</ref> Die standpuntteorie, wat deur sommige navorsers oorgeneem is, het uit die eerste golf van die vrouebeweging in die 1970's ontstaan. Die hooffokus van die feministiese standpuntteorie is [[kennisleer]] – die studie van hoe kennis voortgebring word. Die term is deur die Amerikaanse feministiese teoretikus Sandra Harding geskep en deur Dorothy Smith ontwikkel in haar publikasie ''The Everyday World as Problematic: A Feminist Sociology'' van 1989.<ref name="Borland 2014">{{Cite encyclopedia |last=Borland |first=Elizabeth |date=15 Mei 2014 |title=Standpoint theory |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=22 November 2021 |url=https://www.britannica.com/topic/standpoint-theory |url-access=limited}}</ref> Smith het geskryf dat sosioloë nuwe vrae kon stel deur te bestudeer hoe vroue hulle eie alledaagse lewenservarings maatskaplik konstrueer.<ref name="Macionis 2011">{{cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda M. |title=Sociology |publisher=Pearson Prentice Hall |location=Toronto |year=2011 |page=12 |edition=7de Kanadese |isbn=978-0-13-800270-1}}</ref> Patricia Hill Collins het die swart feministiese standpunt ingevoer – 'n gesamentlike wysheid van dié wat soortgelyke perspektiewe in die samelewing het, wat bewustheid van hierdie gemarginaliseerde groepe wou verhoog en maniere wou bied om hulle posisie in die samelewing te verbeter.<ref name="FNHarnois2010"/><ref name="FNCollins2009"/> Die kritiese rasteorie steun op die prioriteite en perspektiewe van sowel die kritiese regstudies as die gangbare burgerregtegeleerdheid, terwyl dit albei hierdie velde ook skerp betwis. Die regsgeleerde Angela P. Harris van die regskool van die Universiteit van Kalifornië in Davis beskryf die veld as iets wat "'n verbintenis tot 'n visie van bevryding van rassisme deur die regte rede" met die burgerregtetradisie deel.<ref name="FNHarris1994pp741743">{{Harnvb|Harris|1994|pp=741-743}}</ref> Dit [[dekonstruksie|dekonstrueer]] sommige uitgangspunte en argumente van die regsteorie en hou terselfdertyd dat regtens gekonstrueerde regte buitengewoon belangrik is.<ref name="FNCrenshawGotandaPellerThomas1995pxxiv">{{Harnvb|Crenshaw|Gotanda|Peller|Thomas|1995|p=xxiv}}</ref><ref name="FNHarris1994">{{Harnvb|Harris|1994}}</ref> Navorsers in die veld het nie met die kritiese regstudies se standpunt teen regsregte saamgestem nie en wou ook nie die "begrippe van die reg" heeltemal laat vaar nie; hulle het erken dat sommige wetgewing en hervormings mense van kleur gehelp het.<ref name="Britannica 2021"/> Soos Derrick Bell dit gestel het, is die veld volgens Harris toegewy aan "'n radikale kritiek op die reg (wat normatief dekonstruksionisties is) en ... radikale emansipasie deur die reg (wat normatief rekonstruksionisties is)".<ref name="FNBell1995p899">{{Harnvb|Bell|1995|p=899}}</ref> Tommy J. Curry, professor in die filosofie aan die Universiteit van Edinburgh, sê dat die veld se siening van ras as 'n maatskaplike konstruk teen 2009 deur "baie rassenavorsers" aanvaar is as 'n "gesonde verstand"-siening dat ras nie "biologies begrond en natuurlik" is nie.<ref name="FNCurry2009ap166"/><ref name="Gillborn 2020" /> Maatskaplike konstruk is 'n term uit die maatskaplike konstruktivisme, waarvan die wortels teruggevoer kan word na die vroeë wetenskapsoorloë, deels aangevuur deur [[Thomas Kuhn]] se ''The Structure of Scientific Revolutions'' van 1962.<ref name="FNMallon2007">{{Harnvb|Mallon|2007}}</ref> Ian Hacking, 'n Kanadese filosoof wat in die wetenskapsfilosofie spesialiseer, beskryf hoe maatskaplike konstruksie deur die geesteswetenskappe versprei het. Hy noem die maatskaplike konstruksie van ras as 'n voorbeeld en vra hoe ras beter "gekonstrueer" kan word.<ref name="FNHacking2003">{{Harnvb|Hacking|2003}}</ref> ==Kritiek== ===Akademiese kritiek=== Volgens die ''Encyclopaedia Britannica'' is aspekte van die kritiese rasteorie gekritiseer deur "regsgeleerdes en juriste oor die hele politieke spektrum heen".<ref name="Britannica 2021"/> Die kritiek het op die klem op storievertelling gefokus, op die kritiek op die verdienstebeginsel en op objektiewe waarheid, en op die stelling oor die ''stem van kleur''.<ref name="FNDelgadoStefancic2017p102">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|p=102}}</ref> Volgens die ''Britannica'' sê kritici dat dit 'n "postmodernisties geïnspireerde skeptisisme oor objektiwiteit en waarheid" bevat en dat dit geneig is om "enige rasse-ongelykheid of -wanbalans ... te vertolk as bewys van institusionele rassisme en as gronde om regstreeks rassebillike uitkomste in daardie gebiede af te dwing". Voorstanders van die teorie is ook daarvan beskuldig dat hulle selfs goedbedoelde kritiek as bewys van latente rassisme behandel.<ref name="Britannica 2021"/> In 'n boek van 1997 het die regsprofessore Daniel A. Farber en Suzanna Sherry die veld gekritiseer omdat dit sy aansprake op persoonlike vertellings baseer en omdat dit aan toetsbare hipoteses en meetbare data ontbreek.<ref>{{Harnvb|Cabrera|2018|p=213}}; {{Harnvb|Farber|Sherry|1997a}}.</ref> Navorsers soos Crenshaw, Delgado en Stefancic het geantwoord dat sulke kritiek dominante denkwyses binne die geesteswetenskappe verteenwoordig wat geneig is om mense van kleur uit te sluit.<ref name="FNCabrera2018p213">{{Harnvb|Cabrera|2018|p=213}}</ref> Delgado en Stefancic het geskryf: "In hierdie gebiede [die geesteswetenskappe en die politiek] is waarheid 'n maatskaplike konstruk wat geskep is om die doeleindes van die dominante groep te dien."<ref name="FNCabrera2018p213"/> Farber en Sherry het ook aangevoer dat antimeritokratiese uitgangspunte in die kritiese rasteorie, die kritiese feminisme en die kritiese regstudies onbedoeld tot antisemitiese en anti-Asiatiese implikasies kan lei.<ref name="Hernandez 2006">{{cite journal |last1=Hernández-Truyol |first1=Berta E. |last2=Harris |first2=Angela P. |last3=Valdes |first3=Francisco |title=Beyond the First Decade: A Forward-Looking History of LatCrit Theory, Community and Praxis |journal=Berkeley La Raza Law Journal |date=2006}}</ref><ref name="Farber 1995">{{cite journal |last1=Farber |first1=Daniel A. |last2=Sherry |first2=Suzanna |title=Is the Radical Critique of Merit Anti-Semitic? |journal=California Law Review |date=Mei 1995 |volume=83 |issue=3 |pages=853 |doi=10.2307/3480866 |jstor=3480866 |issn=0008-1221 |hdl=1803/6607 |hdl-access=free}}</ref> Hulle skryf dat die sukses van Jode en Asiate binne wat navorsers as 'n struktureel onbillike stelsel voorhou, hom kan leen tot bewerings van kullery en die benutting van voordele.<ref name="FNFarberSherry1997a">{{Harnvb|Farber|Sherry|1997a}}</ref> Delgado en Stefancic antwoord hierop dat daar 'n verskil is tussen die kritisering van 'n onbillike stelsel en die kritisering van individue wat goed vaar binne daardie stelsel.<ref name="FNDelgadoStefancic2017pp103104">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2017|pp=103-104}}</ref> Die filosoof John Gray skryf dat die kritiese rasteorie "'n bepaalde Amerikaanse geskiedenis op die hele mensdom projekteer".<ref>{{cite book |last1=Gray |first1=John |title=The New Leviathans: Thoughts After Liberalism |date=2023 |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=978-0-2415-5495-1 |page=113}}</ref> ===Openbare omstredenheid=== Die kritiese rasteorie het in die Verenigde State omstredenheid ontketen omdat dit die gebruik van vertelling in regstudies bevorder, "regsinstrumentalisme" bo ideaalgedrewe gebruike van die reg bepleit, en regsgeleerdes aanmoedig om rassebillikheid te bevorder.<ref name="FNAnsell2008pp345346">{{Harnvb|Ansell|2008|pp=345-346}}</ref> Voor 1993 was die term "kritiese rasteorie" nie deel van die openbare gesprek nie.<ref name="FNHarris2021"/> In die lente van daardie jaar het konserwatiewes 'n veldtog onder leiding van Clint Bolick geloods<ref name="FNHolmes1997">{{Harnvb|Holmes|1997}}</ref> om Lani Guinier – destydse president [[Bill Clinton]] se benoemde vir adjunk-prokureur-generaal vir burgerregte – as 'n radikaal voor te stel weens haar verbintenis met die veld. Binne maande het Clinton die benoeming teruggetrek<ref>{{Harnvb|Harris|2021}}; {{Harnvb|Locin|Tackett|1993}}.</ref> en die poging om Guinier se aanstelling te keer beskryf as "'n veldtog van regse verdraaiing en swartsmeerdery".<ref name="Apple 1993">{{cite news |last1=Apple |first1=R. W. |title=The Guinier Battle: President Blames Himself for Furor Over Nominee |url=https://www.nytimes.com/1993/06/05/us/the-guinier-battle-president-blames-himself-for-furor-over-nominee.html |work=The New York Times |date=5 Junie 1993 |url-access=limited}}</ref> Dit was deel van 'n wyer konserwatiewe strategie om die hooggeregshof in hulle guns te laat swaai.<ref name="Totenberg 2022">{{Cite news |last=Totenberg |first=Nina |date=5 Julie 2022 |title=The Supreme Court is the most conservative in 90 years |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/07/05/1109444617/the-supreme-court-conservative |access-date=11 Junie 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kruzel |first=John |date=4 Mei 2022 |title=Conservative court strategy bears fruit as Roe faces peril |url=https://thehill.com/regulation/3477623-conservative-court-strategy-bears-fruit-as-roe-faces-peril/ |access-date=11 Junie 2023 |website=The Hill |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hurley |first1=Lawrence |last2=Chung |first2=Andrew |date=1 Julie 2022 |title=Explainer: How the conservative Supreme Court is reshaping U.S. law |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/us/how-conservative-supreme-court-is-reshaping-us-law-2022-07-01/ |access-date=11 Junie 2023}}</ref> Amy E. Ansell skryf dat die logika van regsinstrumentalisme wye openbare aandag gekry het in die moordsaak teen [[O.J. Simpson]], toe die advokaat Johnnie Cochran "'n soort toegepaste kritiese rasteorie uitgevoer het" deur 'n Afro-Amerikaanse jurie te kies en hulle aan te spoor om Simpson ondanks die getuienis teen hom vry te spreek – 'n vorm van jurienietigverklaring.<ref name="FNAnsell2008p346">{{Harnvb|Ansell|2008|p=346}}</ref> Die regsgeleerde Jeffrey Rosen noem dit die "opvallendste voorbeeld" van die teorie se invloed op die Amerikaanse regstelsel.<ref name="FNRosen1996">{{Harnvb|Rosen|1996}}</ref> Die regsprofessor Margaret M. Russell het in die ''Michigan Law Review'' op Rosen se bewering geantwoord dat Cochran se "dramatiese" en "omstrede" hofstyl en strategiese aanvoeling in die Simpson-saak uit sy dekades lange ervaring as advokaat voortgespruit het, en nie beduidend deur die geskrifte van die veld beïnvloed is nie.<ref name="FNRussell1997locnota67p791">{{Harnvb|Russell|1997|loc=nota 67, p. 791}}</ref> In 2010 is 'n program in Meksikaans-Amerikaanse studies in Tucson, Arizona, gestaak weens 'n staatswet wat openbare skole verbied om rasbewuste onderwys aan te bied in die vorm van die "bepleiting van etniese solidariteit in plaas van die behandeling van leerlinge as individue".<ref name="Gillborn 2014">{{cite journal |last1=Gillborn |first1=David |title=Racism as Policy: A Critical Race Analysis of Education Reforms in the United States and England |journal=The Educational Forum |date=2014 |volume=78 |issue=1 |pages=30-31 |doi=10.1080/00131725.2014.850982 |s2cid=144670114}}</ref> Sekere boeke, waaronder 'n inleiding tot die kritiese rasteorie, is uit die kurrikulum verban.<ref name="Gillborn 2014"/> Matt de la Peña se jeugroman ''Mexican WhiteBoy'' is volgens staatsamptenare verban omdat dit "kritiese rasteorie bevat".<ref name="Winerip 2012">{{cite news |last=Winerip |first=Michael |date=19 Maart 2012 |title=Racial Lens Used to Cull Curriculum in Arizona |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/03/19/education/racial-lens-used-to-cull-curriculum-in-arizona.html |archive-date=8 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708111638/http://www.nytimes.com/2012/03/19/education/racial-lens-used-to-cull-curriculum-in-arizona.html |url-access=limited}}</ref> Die verbod op etniese studieprogramme is later ongrondwetlik bevind op grond daarvan dat die staat diskriminerende opset getoon het: "Sowel die verordening as die toepassing daarvan is deur rassevyandigheid gemotiveer", het die federale regter A. Wallace Tashima bevind.<ref name="Depenbrock 2017">{{Cite web |first=Julie |last=Depenbrock |url=https://www.npr.org/sections/ed/2017/08/22/545402866/federal-judge-finds-racism-behind-arizona-law-banning-ethnic-studies |title=Federal Judge Finds Racism Behind Arizona Law Banning Ethnic Studies |work=All Things Considered |publisher=NPR |date=22 Augustus 2017 |archive-date=6 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706211502/https://www.npr.org/sections/ed/2017/08/22/545402866/federal-judge-finds-racism-behind-arizona-law-banning-ethnic-studies}}</ref> ==Subvelde== Binne die kritiese rasteorie fokus verskeie subgroepe op kwessies en nuanses wat eie is aan bepaalde etnies-rassige of gemarginaliseerde gemeenskappe. Dit sluit die snypunt van ras met gestremdheid, etnisiteit, gender, seksualiteit, klas of godsdiens in. Voorbeelde is gestremdheidskritiese rasstudies (DisCrit), kritiese rassefeminisme (CRF), Joodse kritiese rasteorie (HebCrit),<ref>{{cite journal |last1=Rubin |first1=Daniel Ian |title=Hebcrit: a new dimension of critical race theory |journal=Social Identities |date=3 Julie 2020 |volume=26 |issue=4 |pages=499-514 |doi=10.1080/13504630.2020.1773778 |s2cid=219923352}}</ref> swart kritiese rasteorie (BlackCrit), Latino-kritiese rasstudies (LatCrit),<ref>{{Harnvb|Yosso|2005|p=72}}; {{Harnvb|Delgado|Stefancic|1998b}}.</ref> Asiaties-Amerikaanse kritiese rasstudies (AsianCrit),<ref name="FNYosso2005p72">{{Harnvb|Yosso|2005|p=72}}</ref> Suid-Asiaties-Amerikaanse kritiese rasstudies (DesiCrit),<ref name="FNHarpalani2013">{{Harnvb|Harpalani|2013}}</ref> kwantitatiewe kritiese rasteorie (QuantCrit),<ref>{{Cite web |last1=Castillo |first1=Wendy |last2=Gillborn |first2=David |date=9 Maart 2022 |title=How to "QuantCrit": Practices and Questions for Education Data Researchers and Users |url=https://edworkingpapers.com/ai22-546 |language=en}}</ref> queer-kritiese rasteorie (QueerCrit)<ref>{{cite journal |last1=Gil De Lamadrid |first1=Daniel |title=QueerCrit: The Intersection of Queerness and the Black-White Binary |journal=Academia |date=2023 |url=https://www.academia.edu/111596137}}</ref> en inheems-Amerikaanse kritiese rasstudies of stamkritiese rasteorie (TribalCrit).<ref name="FNYosso2005p72"/> Die metodologie is ook toegepas op die studie van wit immigrantegroepe.<ref name="FNMyslinska2014app559660">{{Harnvb|Myslinska|2014a|pp=559-660}}</ref> Die veld het sommige navorsers aangespoor om 'n tweede golf van witheidstudies te bepleit, wat nou 'n klein uitloper is wat as Second Wave Whiteness bekend staan.<ref name="FNJuppBerryLensmire2016">{{Harnvb|Jupp|Berry|Lensmire|2016}}</ref> Dit het ook navorsing begin voortbring wat na opvattings van ras buite die Verenigde State kyk.<ref name="FNMyslinska2014b">{{Harnvb|Myslinska|2014b}}</ref><ref>Sien byvoorbeeld {{Harnvb|Levin|2008}}.</ref> ===Gestremdheidskritiese rasstudies=== Nog 'n uitloper is gestremdheidskritiese rasstudies (DisCrit), wat gestremdheidstudies en die kritiese rasteorie kombineer om op die snypunt van [[gestremdheid]] en ras te fokus.<ref name="FNAnnammaConnorFerri2012">{{Harnvb|Annamma|Connor|Ferri|2012}}</ref> ===Latino-kritiese rasteorie=== Die Latino-kritiese rasteorie (LatCrit) is 'n navorsingsraamwerk wat die maatskaplike konstruksie van ras voorhou as sentraal tot die wyse waarop mense van kleur in die samelewing ingeperk en onderdruk word. Navorsers het dit ontwikkel as 'n kritiese reaksie op die "probleem van die kleurlyn" wat W. E. B. Du Bois die eerste keer verduidelik het.<ref name="FNTrevioHarrisWallace2008">{{Harnvb|Treviño|Harris|Wallace|2008}}</ref> Terwyl die kritiese rasteorie op die swart-wit-paradigma fokus, het LatCrit oorgegaan tot die oorweging van ander rassegroepe, hoofsaaklik Chicanas en Chicanos, sowel as Latino's, Asiate, inheemse Amerikaners en vroue van kleur. In ''Critical Race Counterstories along the Chicana/Chicano Educational Pipeline'' bespreek Tara J. Yosso hoe die inperking van mense van kleur omskryf kan word. In die verskille tussen Chicana- en Chicano-studente is die uitgangspunte wat sulke individue onderskei: die sentraliteit van ras en rassisme, die uitdaging van die dominante ideologie, die verbintenis tot maatskaplike geregtigheid, die sentraliteit van ervaringskennis, en die interdissiplinêre perspektief.<ref name="FNYosso2006p7">{{Harnvb|Yosso|2006|p=7}}</ref> LatCrit se hooffokus is om maatskaplike geregtigheid te bepleit vir dié wat in gemarginaliseerde gemeenskappe woon – veral Chicanas en Chicanos – wat gelei word deur strukturele reëlings wat mense van kleur benadeel, waar maatskaplike instellings onteiening, ontregting en diskriminasie teenoor minderheidsgroepe in stand hou. In 'n poging om 'n stem te gee aan dié wat verontreg word,<ref name="FNTrevioHarrisWallace2008"/> het LatCrit twee gemeenskaplike temas ontwikkel. Eerstens hou die kritiese rasteorie voor dat [[wit oppergesag]] en rassemag oor tyd heen in stand gehou word, 'n proses waarin die reg 'n sentrale rol speel. Verskillende rassegroepe het nie die stem om in hierdie burgerlike samelewing te praat nie, en die veld het daarom 'n nuwe kritiese uitdrukkingsvorm ingevoer wat die ''stem van kleur'' genoem word.<ref name="FNTrevioHarrisWallace2008"/> Die stem van kleur bestaan uit vertellings en monoloë wat as middele gebruik word om persoonlike rasse-ervarings oor te dra. Dit word ook gebruik om metaverhale teë te gaan wat rasse-ongelykheid in stand hou. Die ervarings van die onderdruktes is dus belangrike boustene vir 'n LatCrit-benadering. Tweedens het LatCrit-werk die moontlikheid ondersoek om die verhouding tussen wetstoepassing en rassemag te verander, sowel as om rasse-emansipasie en anti-ondergeskiktheid in die breë na te streef.<ref name="FNYosso2005">{{Harnvb|Yosso|2005}}</ref> Die navorsingsliggaam verskil van die algemene kritiese rasteorie deurdat dit klem lê op immigrasieteorie en -beleid, taalregte, en vorme van diskriminasie op grond van aksent en nasionale herkoms.<ref name="FNDelgadoStefancic2001p6">{{Harnvb|Delgado|Stefancic|2001|p=6}}</ref> Die veld put uitdruklik uit die geleefde ervarings van mense van kleur as data en bied navorsingsbevindings aan deur middel van storievertelling, kronieke, scenario's, vertellings en gelykenisse.<ref name="FNYosso2006">{{Harnvb|Yosso|2006}}</ref> ===Asiatiese kritiese rasteorie=== Die Asiatiese kritiese rasteorie (AsianCrit) kyk na die invloed van ras en rassisme op gemeenskappe van Asiatiese afkoms in maatskaplike kontekste soos onderwys, indiensneming en maatskaplike integrasie. Hoewel dit binne Amerikaanse geleerdheid ontwikkel het om die ervarings van Asiatiese Amerikaners aan te spreek, gee dit ook aandag aan diasporiese en transnasionale kontekste en aan die interne verskeidenheid van Asiaties-gerassifiseerde gemeenskappe. Anders as sommige hoofstroomklemtone binne die kritiese rasteorie, belig die Asiatiese kritiese rasteorie die snypunte van immigrasie- en vestigingsbeleid, dinamika binne gemeenskappe, en gerassifiseerde stereotipes soos dié van die "modelminderheid" en die "ewige vreemdeling". Navorsers voer aan dat hierdie prosesse bydra tot sowel strukturele ongelykhede as geïnternaliseerde vorme van rassifisering.<ref>{{Cite journal |last=Trieu |first=Monica M. |date=24 Maart 2019 |title=Understanding the use of "twinkie", "banana" and "FOB": Identifying the origin, role, and consequences of internalized racism within Asian America |url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/soc4.12679 |journal=Sociology Compass |language=en |volume=13 |issue=5 |doi=10.1111/soc4.12679 |issn=1751-9020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803012807/https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/soc4.12679 |archive-date=3 Augustus 2025}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Buenavista |first1=Tracy |last2=Curammeng |first2=Edward |last3=Cariaga |first3=Stephanie |date=1 Januarie 2017 |title=Asian American Critical Race Theory: Origins, Directions, and Praxis |url=https://www.academia.edu/37766287/Asian_American_Critical_Race_Theory_Origins_Directions_and_Praxis |journal=Center for Critical Race Studies Research Briefs}}</ref> Asiaties-gerassifiseerde groepe ondervind steeds diskriminasie en doelgerigte vyandigheid. Vyf jaar ná die begin van die COVID-19-pandemie ervaar Asiatiese Amerikaners en eilandbewoners van die Stille Oseaan steeds rassehaat en vreemdelingehaat. Verslae het jaarliks honderde voorvalle aangeteken en het voortgesette kommer oor anti-immigranteverhale en beleidsklimate uitgespreek.<ref>{{Cite web |last=Tang |first=Terry |date=27 Maart 2025 |title=5 years after pandemic surge, Asian Americans and Pacific Islanders still targets of hatred |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/5-years-after-pandemic-surge-asian-americans-and-pacific-islanders-still-targets-of-hatred |access-date=13 Februarie 2026 |website=PBS News |language=en}}</ref> ===Stamkritiese rasteorie=== Die kritiese rasteorie het in die 1970's ontstaan in reaksie op die kritiese regstudies.<ref name="Brayboy 2005">{{Cite journal |last=Brayboy |first=Bryan McKinley Jones |date=Desember 2005 |title=Toward a Tribal Critical Race Theory in Education |journal=The Urban Review |volume=37 |issue=5 |pages=425-446 |doi=10.1007/s11256-005-0018-y |s2cid=145515195}}</ref> Die stamkritiese teorie (TribalCrit) fokus op verhale en beskou mondelinge data as 'n primêre inligtingsbron.<ref name="Brayboy 2005"/> Dit bou voort op die idee dat wit oppergesag en [[imperialisme]] die Amerikaanse beleid teenoor inheemse volke onderlê.<ref name="Brayboy 2005"/> Anders as die kritiese rasteorie voer dit aan dat kolonisering, eerder as rassisme, endemies aan die samelewing is.<ref name="Brayboy 2005"/> 'n Kernuitgangspunt is dat inheemse mense binne 'n Amerikaanse samelewing bestaan wat hulle sowel politiseer as rassifiseer, wat hulle in 'n "drempelruimte" plaas waar inheemse selfvoorstelling bots met hoe ander hulle beskou.<ref name="Brayboy 2005"/> Die teorie hou dat idees van kultuur, inligting en mag nuwe betekenis kry wanneer hulle deur 'n inheemse lens bekyk word.<ref name="Brayboy 2005"/> Dit verwerp doelwitte van assimilasie in Amerikaanse onderwysinrigtings en voer aan dat begrip van die geleefde werklikhede van inheemse volke afhang van begrip van stamfilosofieë, -oortuigings, -tradisies en toekomsvisies.<ref name="Brayboy 2005"/> ===Kritiese filosofie van ras=== Die kritiese filosofie van ras is geïnspireer deur sowel die kritiese regstudies as die kritiese rasteorie se gebruik van interdissiplinêre geleerdheid. Albei verken die bedekte aard van die hoofstroomgebruik van "oënskynlik neutrale begrippe soos verdienste of vryheid".<ref name="FNAlcoff2021"/> ==Sien ook== * [[Rassisme in die Verenigde State]] * [[Wit bevoorregting]] ==Verwysings== {{Verwysings|30em}} ==Bronne== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{cite web |last=Alcoff |first=Linda |date=2021 |title=Critical Philosophy of Race |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Herfs 2021 |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/critical-phil-race/}} * {{Cite book |last=Ansell |first=Amy |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, Volume 1 |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2694-2 |editor-first=Richard T. |editor-last=Schaefer |pages=344-346 |chapter=Critical Race Theory |chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofra0001unse_o0i9/page/344/mode/1up |chapter-url-access=registration |doi=10.4135/9781412963879.n138}} * {{cite journal |last1=Annamma |first1=Subini Ancy |last2=Connor |first2=David |last3=Ferri |first3=Beth |year=2012 |title=Dis/ability critical race studies (DisCrit): theorizing at the intersections of race and dis/ability |journal=Race Ethnicity and Education |volume=16 |pages=1-31 |number=1 |doi=10.1080/13613324.2012.730511 |s2cid=145739550}} * {{Cite book |last=Bell |first=Derrick A. |title=Race, Racism, and American Law |publisher=Harvard Law School |location=Cambridge, Massachusetts |date=1970 |oclc=22681096}} * {{Cite journal |last=Bell |first=Derrick A. |title=Serving Two Masters: Integration Ideals and Client Interests in School Desegregation Litigation |journal=The Yale Law Journal |doi=10.2307/795339 |volume=85 |issue=4 |pages=470-516 |date=Maart 1976 |jstor=795339 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol85/iss4/2}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995). * {{Cite journal |last=Bell |first=Derrick A. |title=Bakke, Minority Admissions, and the Usual Price of Racial Remedies |journal=California Law Review |doi=10.2307/3480087 |volume=67 |issue=1 |pages=3-19 |date=1979a |jstor=3480087 |issn=0008-1221}} * {{cite journal |last=Bell |first=Derrick A. |year=1980 |title=''Brown v. Board of Education'' and the Interest-Convergence Dilemma |journal=Harvard Law Review |volume=93 |issue=3 |pages=518-533 |doi=10.2307/1340546 |jstor=1340546 |issn=0017-811X}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995). * {{Cite book |last=Bell |first=Derrick |title=Race, Racism, and American Law |orig-date=eerste uitgawe 1973 |date=1989 |edition=2de |publisher=Aspen Publishers |isbn=978-0-7355-7574-5}} * {{Cite book |last=Bell |first=Derrick |title=Faces at the Bottom of the Well: The Permanence of Racism |date=1992 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-06817-3 |oclc=25410809}} * {{cite journal |last=Bell |first=Derrick A. |year=1995 |title=Who's Afraid of Critical Race Theory? |journal=University of Illinois Law Review |volume=1995 |issue=4 |pages=893- |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/unilllr1995&div=40&id=&page=}} * {{cite book |last1=Bonilla-Silva |first1=Eduardo |title=Racism Without Racists: Color-Blind Racism and the Persistence of Racial Inequality in the United States |date=2010 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-44-220218-4 |edition=3de}} * {{Cite journal |last=Bonilla-Silva |first=Eduardo |title=Color-Blind Racism in Pandemic Times |journal=Sociology of Race and Ethnicity |date=31 Julie 2020 |volume=8 |issue=3 |doi=10.1177/2332649220941024 |doi-access=free |pages=343-354}} * {{cite book |last1=Bridges |first1=Khiara M. |title=Critical Race Theory: A Primer |date=2019 |publisher=Foundation Press |location=St. Paul, Minnesota |isbn=978-1-6832-8443-7 |oclc=1054004570}} * {{cite web |last=Bridges |first=Khiara M. |title=Khiara M. Bridges Explains Critical Race Theory |publisher=International Association for Political Science Students |access-date=27 November 2021 |date=2 September 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=F8ix4Y2FIv0 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/F8ix4Y2FIv0 |archive-date=13 Desember 2021 |via=YouTube}} * {{cite journal |last=Brooks |first=Roy |year=1994 |title=Critical Race Theory: A Proposed Structure and Application to Federal Pleading |journal=Harvard BlackLetter Law Journal |volume=11 |pages=85- |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/hblj11&div=7&id=&page=}} * {{cite journal |last1=Cabrera |first1=Nolan L. |title=Where is the Racial Theory in Critical Race Theory? A constructive criticism of the Crits |journal=The Review of Higher Education |date=2018 |volume=42 |issue=1 |pages=209-233 |doi=10.1353/rhe.2018.0038 |s2cid=149791522}} * {{Cite book |last=Cesario |first=Anne Marie |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, Volume 1 |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2694-2 |editor-first=Richard T. |editor-last=Schaefer |pages=210-212 |chapter=Brown v. Board of Education |chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofra0001unse_o0i9/page/209/mode/1up |chapter-url-access=registration}} * {{cite book |last=Cole |first=Mike |year=2007 |title=Marxism and Educational Theory: Origins and Issues |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-203-39732-9}} * {{cite book |last=Collins |first=Patricia Hill |title=Black Feminist Thought: Knowledge, Consciousness, and the Politics of Empowerment |publisher=Routledge |location=New York |year=2009 |orig-year=eerste uitgawe 1990 |edition=1ste |isbn=978-0-415-96472-2}} * {{cite web |last1=Cook |first1=Anthony |first2=Daniel M. |last2=Hosang |first3=Gloria |last3=Ladson-Billings |first4=Gary |last4=Peller |first5=Robert A. |last5=Williams |title=The Insurgent Origins of Critical Race Theory |work=Intersectionality Matters!, aflewering 39 |access-date=9 November 2021 |url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/39-the-insurgent-origins-of-critical-race-theory/id1441348908?i=1000534153352 |date=2 September 2021}} * {{cite journal |last=Crenshaw |first=Kimberlé |year=1988 |title=Race, Reform and Retrenchment: Transformation and Legitimation in Anti-Discrimination Law |journal=Harvard Law Review |volume=101 |issue=7 |pages=1331-1387 |doi=10.2307/1341398 |jstor=1341398 |issn=0017-811X}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995), pp. 103-127. * {{cite journal |last1=Crenshaw |first1=Kimberlé |title=Demarginalizing the intersection of race and sex: a black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist politics |journal=University of Chicago Legal Forum |date=1989 |volume=1989 |issue=1 |pages=139-167 |url=http://chicagounbound.uchicago.edu/uclf/vol1989/iss1/8}} * {{cite journal |last1=Crenshaw |first1=Kimberlé |title=Mapping the margins: Intersectionality, identity politics, and violence against women of color |journal=Stanford Law Review |date=Julie 1991 |volume=43 |issue=6 |pages=1241-1299 |doi=10.2307/1229039 |citeseerx=10.1.1.695.5934 |jstor=1229039 |s2cid=24661090}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995), pp. 357-384. * {{Cite book |last=Crenshaw |first=Kimberlé Williams |title=Seeing Race Again: Countering Colorblindness across the Disciplines |chapter=Unmasking Colorblindness in the Law: Lessons from the Formation of Critical Race Theory |date=2019 |pages=52-84 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97214-8 |doi=10.1525/9780520972148-004 |jstor=j.ctvcwp0hd |s2cid=243191319}} * {{cite book |editor1-last=Crenshaw |editor1-first=Kimberlé |editor2-last=Gotanda |editor2-first=Neil |editor3-last=Peller |editor3-first=Gary |editor4-last=Thomas |editor4-first=Kendall |title=Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement |year=1995 |location=New York |publisher=The New Press |isbn=978-1-56584-271-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/critica_xxx_1995_00_1144/mode/1up}} * {{Cite journal |last=Curry |first=Tommy J. |title=Saved by the Bell: Derrick Bell's Racial Realism as Pedagogy |journal=Philosophical Studies in Education |date=2008 |volume=39 |pages=35-46}} * {{cite book |last1=Curry |first1=Tommy |editor1-last=Greene |editor1-first=Helen Taylor |editor2-last=Gabbidon |editor2-first=Shaun L. |title=Encyclopedia of Race and Crime |date=2009a |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-5085-5 |chapter=Critical Race Theory |pages=166-169}} * {{cite journal |last1=Curry |first1=Tommy J. |title=Will the Real CRT Please Stand Up? The Dangers of Philosophical Contributions to CRT |journal=Crit: A Critical Legal Studies Journal |date=2009b |volume=2 |issue=1 |pages=1-47 |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/tcrit2&div=3&id=&page=}} * {{cite journal |last1=Curry |first1=Tommy J. |title=Shut Your Mouth When You're Talking to Me: Silencing the Idealist School of Critical Race Theory Through a Culturalogic Turn in Jurisprudence |journal=Georgetown Law Journal of Modern Critical Race Studies |date=2011 |volume=1 |issue=3 |pages=1-38 |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/gjmodco3&div=5&id=&page=}} * {{Cite journal |last=Delgado |first=Richard |title=The Imperial Scholar: Reflections on a Review of Civil Rights Literature |journal=University of Pennsylvania Law Review |date=1984 |jstor=3311882 |doi=10.2307/3311882 |volume=132 |issue=3 |pages=561-578 |s2cid=141979963 |issn=0041-9907}} * {{cite journal |last1=Delgado |first1=Richard |year=1995 |title=Rodrigo's Tenth Chronicle: Merit and Affirmative Action |journal=Georgetown Law Journal |volume=83 |issue=4 |pages=1711-1748}} * {{Cite journal |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |title=Images of the Outsider in American Law and Culture: Can Free Expression Remedy Systemic Social Ills? |journal=Cornell Law Review |date=1992 |volume=77 |issue=6 |pages=1258-1297 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/216740681.pdf |citeseerx=10.1.1.946.7275}} * {{cite journal |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |year=1993 |title=Critical Race Theory: An Annotated Bibliography |journal=Virginia Law Review |volume=79 |issue=2 |pages=461-516 |doi=10.2307/1073418 |jstor=1073418 |issn=0042-6601}} * {{Cite journal |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |title=Critical Race Theory: Past, Present, and Future |journal=Current Legal Problems |doi=10.1093/clp/51.1.467 |volume=51 |issue=1 |pages=467-491 |date=1998a}} * {{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |year=1998b |title=The Latino/a Condition: A Critical Reader |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-1894-0}} * {{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |title=Critical Race Theory: An Introduction |date=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-1930-9 |edition=1ste}} * {{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |year=2012 |title=Critical Race Theory: An Introduction |edition=2de |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-2136-0}} * {{cite book |last1=Delgado |first1=Richard |last2=Stefancic |first2=Jean |title=Critical Race Theory: An Introduction |date=2017 |publisher=New York University Press |isbn=978-1-4798-0276-0 |edition=3de}} * {{cite journal |last1=Dudziak |first1=Mary L. |title=Desegregation as a Cold War Imperative |journal=Stanford Law Review |date=November 1988 |volume=41 |issue=1 |pages=61-120 |doi=10.2307/1228836 |jstor=1228836}} * {{Cite journal |last=Dudziak |first=Mary L. |title=The Little Rock Crisis and Foreign Affairs: Race, Resistance and the Image of American Democracy |journal=Southern California Law Review |volume=70 |issue=6 |date=September 1997 |pages=1641-1716}} * {{Cite book |last=Dudziak |first=Mary L. |title=Cold War Civil Rights: Race and the Image of American Democracy |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-01661-0 |location=Princeton, New Jersey |date=2000}} * {{cite book |last1=Farber |first1=Daniel A. |last2=Sherry |first2=Suzanna |title=Beyond All Reason: The Radical Assault on Truth in American Law |publisher=Oxford University Press |date=1997a |isbn=978-0-19-535543-7 |pages=5, 9-11, 58, 118-119, 127 |url=https://archive.org/details/beyondallreasonr00farb/mode/1up |url-access=registration}} * {{Cite journal |last=Gillborn |first=David |date=2015 |title=Intersectionality, Critical Race Theory, and the Primacy of Racism: Race, Class, Gender, and Disability in Education |journal=Qualitative Inquiry |volume=21 |issue=3 |pages=277-287 |doi=10.1177/1077800414557827 |s2cid=147260539 |doi-access=free}} * {{cite journal |last=Gordon |first=Lewis R. |date=1999 |title=A Short History of the 'Critical' in Critical Race Theory |url=http://www.apa.udel.edu/apa/archive/newsletters/v98n2/lawblack/gordon.asp |url-status=dead |journal=American Philosophy Association Newsletter |volume=98 |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030502193950/http://www.apa.udel.edu/apa/archive/newsletters/v98n2/lawblack/gordon.asp |archive-date=2 Mei 2003}} * {{Cite journal |last=Gotanda |first=Neil |doi=10.2307/1228940 |volume=44 |issue=1 |pages=1-68 |title=A Critique of 'Our Constitution Is Color-Blind' |journal=Stanford Law Review |date=1991 |jstor=1228940}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995), pp. 257-275. * {{Cite book |last=Hacking |first=Ian |title=The Social Construction of What? |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-00412-2 |location=Cambridge, Massachusetts |date=2003}} * {{Cite book |last=Hancock |first=Ange-Marie |title=Intersectionality: An Intellectual History |date=2016 |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-937037-5}} * {{cite journal |last1=Harpalani |first1=Vinay |title=DesiCrit: Theorizing the Racial Ambiguity of South Asian Americans |date=12 Augustus 2013 |journal=New York University Annual Survey of American Law |volume=69 |issue=1 |pages=77-183|url=https://annualsurveyofamericanlaw.org/wp-content/uploads/2014/10/69-1_harpalani.pdf |archive-date=22 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622025005/https://annualsurveyofamericanlaw.org/wp-content/uploads/2014/10/69-1_harpalani.pdf}} * {{Cite journal |last=Harnois |first=Catherine E. |title=Race, Gender, and the Black Women's Standpoint |journal=Sociological Forum |date=2010 |doi=10.1111/j.1573-7861.2009.01157.x |volume=25 |issue=1 |pages=68-85}} * {{Cite web |last=Harris |first=Adam |date=7 Mei 2021 |title=The GOP's 'Critical Race Theory' Obsession |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2021/05/gops-critical-race-theory-fixation-explained/618828/ |website=The Atlantic |archive-date=26 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526223637/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2021/05/gops-critical-race-theory-fixation-explained/618828/ |url-access=limited}} * {{cite journal |last1=Harris |first1=Angela P. |title=Foreword: The Jurisprudence of Reconstruction |journal=California Law Review |date=Julie 1994 |volume=82 |issue=4 |pages=741-785 |jstor=3480931 |doi=10.2307/3480931 |issn=0008-1221}} * {{cite journal |last1=Harris |first1=Cheryl I. |title=Whiteness as Property |journal=Harvard Law Review |date=Junie 1993 |volume=106 |issue=8 |pages=1707-1791 |jstor=1341787 |doi=10.2307/1341787|issn=0017-811X}} Herdruk in Crenshaw ''et al.'' (1995), pp. 276-292. * {{Cite journal |last=Harris |first=Cheryl |year=2002 |title=Critical Race Studies: An Introduction |journal=UCLA Law Review |volume=49 |issue=5 |pages=1215- |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/uclalr49&div=35&id=&page=}} * {{Cite news |last=Holmes |first=Steven A. |title=Political Right's Point Man on Race |work=The New York Times |date=16 November 1997 |page=24 |url=https://www.nytimes.com/1997/11/16/us/political-right-s-point-man-on-race.html |url-access=limited}} * {{Cite news |last=Ioffe |first=Julia |title=The History of Russian Involvement in America's Race Wars |work=The Atlantic |date=21 Oktober 2017 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/russia-facebook-race/542796/ |url-access=limited}} * {{cite journal |last=Jones |first=Camara Phyllis |s2cid=158126244 |year=2002 |title=Confronting Institutionalized Racism |journal=Phylon |volume=50 |issue=1/2 |pages=7-22 |doi=10.2307/4149999 |jstor=4149999}} * {{cite journal |last1=Jupp |first1=James C. |last2=Berry |first2=Theodorea Regina |last3=Lensmire |first3=Timothy J. |title=Second-Wave White Teacher Identity Studies: A Review of White Teacher Identity Literatures From 2004 Through 2014 |journal=Review of Educational Research |date=Desember 2016 |volume=86 |issue=4 |pages=1151-1191 |doi=10.3102/0034654316629798 |s2cid=147354763}} * {{cite journal |last1=Kennedy |first1=Duncan |title=A Cultural Pluralist Case for Affirmative Action in Legal Academia |journal=Duke Law Journal |date=September 1990 |volume=1990 |issue=4 |pages=705-757 |jstor=1372722 |doi=10.2307/1372722 |issn=0012-7086}} * {{cite book |last=Kennedy |first=Duncan |chapter=A Cultural Pluralist Case for Affirmative Action in Legal Academia |editor1-last=Crenshaw |editor1-first=Kimberlé |editor2-last=Gotanda |editor2-first=Neil |editor3-last=Peller |editor3-first=Gary |editor4-last=Thomas |editor4-first=Kendall |title=Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement |year=1995 |location=New York |publisher=The New Press |isbn=978-1-56584-271-7}} * {{cite journal |last1=Ladson-Billings |first1=Gloria |title=Just what is critical race theory and what's it doing in a nice field like education? |journal=International Journal of Qualitative Studies in Education |date=Januarie 1998 |volume=11 |issue=1 |pages=7-24 |doi=10.1080/095183998236863 |s2cid=53628887}} * {{cite journal |last1=Ladson-Billings |first1=Gloria |last2=Tate |first2=William F. IV |year=1995 |title=Toward a Critical Race Theory of Education |journal=Teachers College Record |volume=97 |issue=1 |pages=47-68 |doi=10.1177/016146819509700104 |s2cid=246702897}} * {{cite magazine |last1=Lang |first1=Cady |title=President Trump Has Attacked Critical Race Theory. Here's What to Know About the Intellectual Movement |url=https://time.com/5891138/critical-race-theory-explained/ |access-date=12 Mei 2025 |magazine=Time |date=29 September 2020 |location=New York |archive-date=16 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116030001/https://time.com/5891138/critical-race-theory-explained/ |url-access=limited}} * {{cite journal |last1=Leonardo |first1=Zeus |title=The story of schooling: critical race theory and the educational racial contract |journal=Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education |date=2013 |volume=34 |issue=4 |pages=599-610 |doi=10.1080/01596306.2013.822624 |s2cid=144840673}} * {{cite journal |last=Levin |first=Mark |title=The Wajin's Whiteness: Law and Race Privilege in Japan |year=2008 |journal=Hōritsu Jihō |volume=80 |number=2 |pages=80-91}} * {{cite news |last1=Locin |first1=Mitchell |last2=Tackett |first2=Michael |title=Clinton dumps nominee |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1993-06-04-9306040115-story.html |work=Chicago Tribune |date=4 Junie 1993 |page=11 |archive-date=26 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126150847/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1993-06-04-9306040115-story.html |url-access=limited}} * {{Cite journal |last=Mallon |first=Ron |title=A Field Guide to Social Construction |journal=Philosophy Compass |date=Januarie 2007 |doi=10.1111/j.1747-9991.2006.00051.x |volume=2 |issue=1 |pages=93-108}} * {{Cite journal |last=McCristal-Culp |first=Jerome |title=Diversity, Multiculturalism, and Affirmative Action: Duke, the NAS, and Apartheid |date=1992 |journal=DePaul Law Review |volume=41 |issue=114 |page=32 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/62565244.pdf}} * {{cite journal |last=Myslinska |first=Dagmar |year=2014a |title=Contemporary First-Generation European-Americans: The Unbearable 'Whiteness' of Being |journal=Tulane Law Review |volume=88 |issue=3 |pages=559-625}} * {{cite journal |last=Myslinska |first=Dagmar |year=2014b |title=Racist Racism: Complicating Whiteness Through the Privilege and Discrimination of Westerners in Japan |journal=UMKC Law Review |volume=83 |issue=1 |pages=1-55}} * {{Cite magazine |last=Rosen |first=Jeffrey |title=The Bloods and the Crits |magazine=The New Republic |date=9 Desember 1996 |url=https://newrepublic.com/article/74070/the-bloods-and-the-crits |url-access=limited}} * {{Cite book |author-last=Ruparelia |author-first=Rakhi |year=2019 |orig-year=2016 |chapter=The Invisibility of Whiteness in the White Feminist Imagination |editor-last=Kirkland |editor-first=Ewan |title=Shades of Whiteness |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |pages=77-89 |doi=10.1163/9781848883833_008 |isbn=978-1-84888-383-3 |s2cid=201575540}} * {{Cite journal |last=Russell |first=Margaret M. |title=Beyond 'Sellouts' and 'Race Cards': Black Attorneys and the Straitjacket of Legal Practice |journal=Michigan Law Review |doi=10.2307/1290046 |volume=95 |issue=4 |pages=766-794 |date=1997 |jstor=1290046 |issn=0026-2234}} * {{Cite journal |last=Strickland |first=Rennard |title=The Genocidal Premise in Native American Law and Policy: Exorcising Aboriginal Ghosts |journal=Journal of Gender, Race and Justice |date=1997 |volume=1 |pages=325- |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jgrj1&div=19&id=&page=}} * {{cite journal |last1=Treviño |first1=A. Javier |last2=Harris |first2=Michelle A. |last3=Wallace |first3=Derron |title=What's so critical about critical race theory? |journal=Contemporary Justice Review |date=Maart 2008 |volume=11 |issue=1 |pages=7-10 |doi=10.1080/10282580701850330 |s2cid=145399733}} * {{Cite book |last=West |first=Cornel |editor1-last=Crenshaw |editor1-first=Kimberlé |editor2-last=Gotanda |editor2-first=Neil |editor3-last=Peller |editor3-first=Gary |title=Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement |chapter=Foreword |publisher=The New Press |isbn=978-1-56584-271-7 |date=1995 |chapter-url=https://archive.org/details/critica_xxx_1995_00_1144/page/n12/mode/1up |pages=xi-xii |chapter-url-access=registration}} * {{cite book |last=Williams |first=Patricia J. |year=1991 |title=The Alchemy of Race and Rights: Diary of a Law Professor |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01470-1}} * {{cite web |last1=Wright |first1=Kai |first2=Jelani |last2=Cobb |title=The True Story of Critical Race Theory |work=The United States of Anxiety |access-date=14 November 2021 |date=11 Oktober 2021 |publisher=WNYC Studios |url=https://www.wnycstudios.org/podcasts/anxiety/episodes/critical-race-theory}} * {{cite journal |last1=Yosso |first1=Tara J. |title=Whose culture has capital? A critical race theory discussion of community cultural wealth |url=https://thrive.arizona.edu/sites/default/files/Whose%20culture%20has%20capital_A%20critical%20race%20theory%20discussion%20of%20community%20cultural%20wealth_1.pdf |journal=Race Ethnicity and Education |date=Maart 2005 |volume=8 |issue=1 |pages=69-91 |doi=10.1080/1361332052000341006 |s2cid=34658106}} * {{cite book |last=Yosso |first=Tara J. |year=2006 |title=Critical Race Counterstories along the Chicana/Chicano Educational Pipeline |location=New York |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-95195-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalracecoun0000yoss/mode/1up}} {{Refeindig}} ==Verdere leesstof== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{cite book |editor-last=Delgado |editor-first=Richard |year=1995 |title=Critical Race Theory: The Cutting Edge |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-5663-9347-8}} * {{cite book |year=2006 |editor1-last=Dixson |editor1-first=Adrienne D. |editor2-last=Rousseau |editor2-first=Celia K. |title=Critical Race Theory in Education: All God's Children Got a Song |location=New York |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-95292-7}} * {{cite book |last1=Epstein |first1=Kitty Kelly |title=A Different View of Urban Schools: Civil Rights, Critical Race Theory, and Unexplored Realities |date=2006 |publisher=Peter Lang |isbn=978-0-8204-7879-1}} * {{cite news |last1=Fortin |first1=Jacey |title=Critical Race Theory: A Brief History |url=https://www.nytimes.com/article/what-is-critical-race-theory.html |work=The New York Times |date=8 November 2021 |url-access=limited}} * {{Cite book |title=Critical Race Theory in Education |edition=1ste |editor-last1=Gillborn |editor-first1=David |editor-last2=Dixson |editor-first2=Adrienne D. |editor-last3=Ladson-Billings |editor-first3=Gloria |editor-last4=Parker |editor-first4=Laurence |isbn=978-1-138-84827-6 |date=2018 |publisher=Routledge}} * {{cite news |last1=Goldberg |first1=David Theo |title=The War on Critical Race Theory |url=https://bostonreview.net/race-politics/david-theo-goldberg-war-critical-race-theory |work=Boston Review |date=2 Mei 2021}} * {{cite journal |last1=Taylor |first1=Edward |title=A Primer on Critical Race Theory: Who are the critical race theorists and what are they saying? |journal=Journal of Blacks in Higher Education |date=1998 |issue=19 |pages=122-124 |doi=10.2307/2998940 |jstor=2998940}} {{Refeindig}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Sosiologie]] [[Kategorie:Postmodernisme]] mxayir7lfcb963ifzxt9jvo4wkmgvo7 0 469683 2970801 2026-09-25T23:51:14Z Pynappel 70858 Vertaal uit Engels 2970801 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Sosiale beweging wat in die Verenigde State ontstaan het}} {{Inligtingskas gebeurtenis | title = Black Lives Matter | image = Blmblm cropped.svg | caption = Die logo en vlag wat dikwels in die Black Lives Matter-beweging gebruik word | also_known_as = Black Lives Matter-beweging; BLM | cause = Rassediskriminasie en polisiegeweld teen swart mense in die Verenigde State | motive = Antirassisme | location = Internasionaal, hoofsaaklik in die Verenigde State | date = 2013 tot hede }} '''Black Lives Matter''' ('''BLM'''; Engels vir "swart lewens maak saak") is 'n gedesentraliseerde politieke en [[sosiale media|sosiale]] beweging wat daarop gemik is om die [[rassisme]], [[diskriminasie]] en rasse-ongelykheid wat [[Swart mense|swart mense]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ervaar, onder die aandag te bring en antirassisme te bevorder.<ref name="Smith 2021">{{cite book |last1=Smith |first1=Robert |title=Encyclopedia of African-American Politics, Third Edition |date=2021 |publisher=Facts on File |location=New York |isbn=978-1-4381-9939-9 |pages=122-126 |chapter=Black Lives Matter}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/09/04/the-blm-movement-what-if-anything-changed-5-things-podcast/70760021007/ |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? 5 Things podcast |first=Dana |last=Taylor |website=USA TODAY}}</ref> Die beweging se hoofbekommernisse is polisiegeweld en rassegemotiveerde geweld teen swart mense.<ref>{{Cite news |date=12 Junie 2021 |title=What is Black Lives Matter and what are the aims? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/explainers-53337780 |access-date=31 Desember 2021}}</ref><ref>{{cite web |last=Friedersdorf |first=Conor |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/08/drawing-distinctions-antifa-the-alt-right-and-black-lives-matter/538320/ |title=How to Distinguish Between Antifa, White Supremacists, and Black Lives Matter |website=The Atlantic |date=31 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite web |access-date=22 Augustus 2020 |title=Black Lives Matter |url=https://www.newsweek.com/topic/black-lives-matter |website=Newsweek}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Chloe |last1=Banks |title=Disciplining Black activism: post-racial rhetoric, public memory and decorum in news media framing of the Black Lives Matter movement |journal=Continuum |date=2 November 2018 |issn=1030-4312 |pages=709-720 |volume=32 |issue=6 |doi=10.1080/10304312.2018.1525920 |s2cid=150199510}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Fabio |last1=Rojas |title=Moving beyond the rhetoric: a comment on Szetela's critique of the Black Lives Matter movement |journal=Ethnic and Racial Studies |date=20 Junie 2020 |issn=0141-9870 |pages=1407-1413 |volume=43 |issue=8 |doi=10.1080/01419870.2020.1718725 |s2cid=213636514}}</ref> Die beweging het ontstaan as reaksie op onder meer die dood van Trayvon Martin, Michael Brown, Eric Garner en Rekia Boyd. BLM en verwante organisasies pleit gewoonlik vir uiteenlopende beleidsveranderinge wat met swart bevryding<ref>{{cite web |last=Roberts |first=Frank |date=13 Julie 2018 |title=How Black Lives Matter Changed the Way Americans Fight for Freedom |url=https://www.aclu.org/blog/racial-justice/race-and-criminal-justice/how-black-lives-matter-changed-way-americans-fight |access-date=15 Junie 2020 |publisher=American Civil Liberties Union}}</ref> en die hervorming van die strafregstelsel verband hou. Hoewel daar organisasies is wat hulself "Black Lives Matter" noem, soos die Black Lives Matter Global Network Foundation, dateer die breër beweging van vroeër af en is dit 'n gedesentraliseerde netwerk sonder 'n formele hiërargie.<ref>{{cite news |url=https://www.thedailybeast.com/who-really-runs-blacklivesmatter |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |first1=Ben |last1=Collins |first2=Tim |last2=Mak |date=15 Augustus 2015 |newspaper=The Daily Beast |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en Kanada.<ref name="Smith 2021" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" self is nie deur enige groep as handelsmerk geregistreer nie.<ref>{{cite web |url=https://www.chicagotribune.com/lifestyles/ct-life-cb-black-lives-matter-chicago-20200903-xh75kbw5nfdk5joudlsgb2viwq-story.html |title=What you need to know about Black Lives Matter in 10 questions |first1=Lauren |last1=Leazenby |first2=Milan |last2=Polk |date=3 September 2020 |work=Chicago Tribune |access-date=4 November 2020}}</ref> In 2013 het die aktiviste en vriendinne Alicia Garza, Patrisse Cullors en Ayọ Tometi die [[hutsmerk]] #BlackLivesMatter op sosiale media geskep ná die vryspraak van George Zimmerman in die noodlottige skietvoorval waarin die Afro-Amerikaanse tiener Trayvon Martin gesterf het. Die beweging het landwyd bekendheid verwerf met straatbetogings ná die dood van twee verdere Afro-Amerikaners in 2014: Michael Brown – wat tot betogings en onrus in Ferguson, Missouri, gelei het – en Eric Garner in New York.<ref name="guardian 2015-07-19">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/19/blacklivesmatter-birth-civil-rights-movement |title=#BlackLivesMatter: the birth of a new civil rights movement |first=Elizabeth |last=Day |date=19 Julie 2015 |work=The Guardian |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/how-the-black-lives-matter-movement-changed-america-one-year-later/ |title=Black Lives Matter: How the events in Ferguson sparked a movement in America |first=Shannon |last=Luibrand |date=7 Augustus 2015 |work=CBS News |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedert die Ferguson-betogings het deelnemers aan die beweging betoog oor die dood van talle ander Afro-Amerikaners weens polisieoptrede of in polisiebewaring. Die beweging het internasionale aandag getrek tydens wêreldwye betogings in 2020 ná die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]].<ref>{{Cite news |last1=Eligon |first1=John |last2=Arango |first2=Tim |last3=Dewan |first3=Shaila |last4=Bogel-Burroughes |first4=Nicholas |date=20 April 2021 |title=Derek Chauvin Verdict Brings a Rare Rebuke of Police Misconduct |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Junie 2020 |title=Protesters around the world rally for George Floyd and against police brutality |work=France24 |url=https://www.france24.com/en/20200607-protesters-on-four-continents-support-george-floyd-black-lives-matter |access-date=16 Junie 2020}}</ref> Na raming het 15 tot 26&nbsp;miljoen mense aan Black Lives Matter-betogings in die Verenigde State deelgeneem, wat dit een van die grootste protesbewegings in die land se geskiedenis maak.<ref name="nytimes 2020-07-03">{{Cite news |last1=Buchanan |first1=Larry |last2=Bui |first2=Quoctrung |last3=Patel |first3=Jugal K. |date=3 Julie 2020 |title=Black Lives Matter May Be the Largest Movement in U.S. History |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/07/03/us/george-floyd-protests-crowd-size.html |access-date=3 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Die oorgrote meerderheid BLM-betogings in 2020 was vreedsaam,<ref>Bronne: *{{cite magazine |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=93% of Black Lives Matter Protests Have Been Peaceful, New Report Finds |url=https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |magazine=Time |date=5 September 2020 |access-date=24 Desember 2021 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011617/https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |url-status=dead}} *{{cite news |last1=Udoma |first1=Ebong |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/news/2020-10-19/uconn-study-at-least-96-of-black-lives-matter-protests-were-peaceful |date=19 Oktober 2020 |publisher=WSHU-FM}} *{{cite news |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |date=16 Oktober 2020 |author1=Erica Chenoweth |author2=Jeremy Pressman}} *{{cite news |title='A fanciful reality': Trump claims Black Lives Matter protests are violent, but the majority are peaceful |url=https://www.usatoday.com/in-depth/news/nation/2020/10/24/trump-claims-blm-protests-violent-but-majority-peaceful/3640564001/ |work=USA Today |date=24 Oktober 2020 |author1=Grace Hauck |author2=Trevor Hughes |author3=Omar Abdel-Baqui |author4=Ricardo Torres |author5=Hayes Gardner}} *{{cite news |last1=Watson |first1=Julie |title=Comparison between Capitol siege, BLM protests is denounced |url=https://apnews.com/article/donald-trump-capitol-siege-race-and-ethnicity-violence-racial-injustice-afd7dc2165f355a3e6dc4e9418019eb5 |publisher=Associated Press |date=14 Januarie 2021}} *{{cite news |last1=Corley |first1=Cheryl |title=Black Lives Matter Fights Disinformation To Keep The Movement Strong |url=https://www.npr.org/2021/05/25/999841030/black-lives-matter-fights-disinformation-to-keep-the-movement-strong |publisher=National Public Radio |date=25 Mei 2021}}</ref> maar BLM-betogings van laat Mei tot vroeg Junie 2020 het in die meeste groot stede in onluste en plundering ontaard.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=George Floyd death: Widespread unrest as curfews defied across US |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=25 Julie 2025 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Warren |first=Katie |last2=Hadden |first2=Joey |title=How all 50 states are responding to the George Floyd protests, from imposing curfews to calling in the National Guard |url=https://www.businessinsider.com/us-states-response-george-floyd-protests-curfews-national-guard-2020-6 |access-date=25 Julie 2025 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=AP tally: Arrests at widespread US protests hit 10,000 |url=https://apnews.com/article/american-protests-us-news-arrests-minnesota-burglary-bb2404f9b13c8b53b94c73f818f6a0b7 |access-date=25 Julie 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> Steun vir Black Lives Matter het die afgelope jare gewissel. In 2020 het 67&nbsp;% van Amerikaanse volwassenes steun vir BLM uitgespreek; teen 2024 het dit tot 45&nbsp;% gedaal.<ref name=":11">{{Cite web |first=Juliana Menasce |last=Horowitz |author2=Kiley Hurst |author3=Dana Braga |date=14 Junie 2023 |title=Support for the Black Lives Matter Movement Has Dropped Considerably From Its Peak in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2023/06/14/support-for-the-black-lives-matter-movement-has-dropped-considerably-from-its-peak-in-2020/ |access-date=4 Julie 2023 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project |language=en-US}}</ref><ref name=":16">{{Cite web |last=Bowman |first=Karlyn |title=Public Attitudes On The Police And Black Lives Matter |url=https://www.forbes.com/sites/bowmanmarsico/2024/05/22/public-attitudes-on-the-police-and-black-lives-matter/ |access-date=25 Julie 2025 |website=Forbes |language=en}}</ref> Steun onder mense van kleur het egter sterk gebly: in 2023 het 81&nbsp;% van Afro-Amerikaners, 61&nbsp;% van Hispanics en 63&nbsp;% van Asiatiese Amerikaners steun vir Black Lives Matter uitgespreek.<ref name=":11" /> == Struktuur en organisasie == === Desentralisasie === Die uitdrukking "Black Lives Matter" kan verwys na 'n [[hutsmerk]] op [[X (sosiale netwerk)|X]] (voorheen Twitter), 'n slagspreuk, 'n sosiale beweging, 'n politieke aksiekomitee<ref>{{cite news |last1=Ross |first1=Janell |title=Black Lives Matter launches a political action committee. But it's not an easy fit. |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2015/10/27/black-lives-matter-goes-official-with-a-political-action-committee-but-its-not-an-easy-fit/?arc404=true |access-date=23 Augustus 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref> of 'n los verbond van groepe wat vir rassegeregtigheid veg. As beweging werk Black Lives Matter op voetsoolvlak en is dit gedesentraliseerd; leiers beklemtoon die belang van plaaslike organisering bo nasionale leierskap.<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Ryan W. |title=Black Lives Matter: A primer on what it is and what it stands for |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2016/07/11/black-lives-matter-what-what-stands/86963292/ |access-date=13 Julie 2016 |work=USA Today |date=12 Julie 2016}}</ref><ref name="clayton">{{cite journal |last=Clayton |first=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the Civil Rights Movement: A Comparative Analysis of Two Social Movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |doi=10.1177/0021934718764099 |s2cid=148805128}}</ref> Die struktuur verskil van dié van vroeëre swart bewegings, soos die [[burgerregte]]beweging van die 1950's en 1960's. Hierdie verskille is al in die vakliteratuur bespreek.<ref name="Cambridge">{{Cite journal |last=Tillery |first=Alvin B. |date=September 2019 |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity and Politics |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |issn=2056-6085 |doi-access=free}}</ref> Die aktivis DeRay Mckesson het opgemerk dat die beweging "almal insluit wat openlik verklaar dat swart lewens saak maak en hul tyd en energie dienooreenkomstig bestee".<ref name="tags_BLM">{{cite web |last1=Freelon |first1=Deen |last2=McIlwain |first2=Charlton D. |last3=Clark |first3=Meredith D. |title=Beyond the Hashtags |url=http://cmsimpact.org/resource/beyond-hashtags-ferguson-blacklivesmatter-online-struggle-offline-justice/ |date=29 Februarie 2016 |publisher=Center for Media and Social Impact |type=PDF |page=9 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Patrisse Cullors, Alicia Garza en Ayọ Tometi het die Black Lives Matter-netwerk in 2013 gestig. Garza het die netwerk beskryf as 'n aanlynplatform wat aktiviste van 'n gedeelde stel beginsels en doelwitte moes voorsien. Plaaslike Black Lives Matter-takke word gevra om hulle tot die organisasie se leidende beginsels te verbind, maar hulle is outonoom<ref name="Smith 2021" />{{rp|124}} en werk sonder 'n sentrale struktuur of hiërargie. Garza het gesê die netwerk stel nie daarin belang om "te polisieer wie deel van die beweging is en wie nie" nie.<ref name="ITT_BLM">{{cite news |last1=Fletcher |first1=Bill Jr. |title=From Hashtag to Strategy: The Growing Pains of Black Lives Matter |url=http://inthesetimes.com/article/18394/from-hashtag-to-strategy-the-growing-pains-of-black-lives-matter |access-date=13 Julie 2016 |work=In These Times |date=25 September 2015}}</ref><ref name="NY_BLM">{{cite news |last1=Cobb |first1=Jelani |title=The Matter of Black Lives |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |access-date=13 Julie 2016 |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en Kanada.{{r|Smith 2021|p=124}} Dit het tot verwarring in sowel die media as aktivistekringe gelei, aangesien optrede of uitsprake van individuele takke of lede dikwels aan "Black Lives Matter" as geheel toegeskryf word.<ref name="dbeast_BLM">{{cite news |last1=Collins |first1=Ben |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/08/15/who-really-runs-blacklivesmatter.html |access-date=13 Julie 2016 |work=The Daily Beast |date=15 Augustus 2015}}</ref><ref name="CJR_BLM">{{cite news |last1=Bernard |first1=Jephie |title=Black Lives Matter: the movement, the organization, and how journalists get it wrong |url=https://www.cjr.org/analysis/black_lives_matter_the_movement_the_organization_and_how_journalists_get_it_wrong.php |access-date=13 Julie 2016 |journal=Columbia Journalism Review |date=1 April 2016}}</ref> Matt Pearce het in die ''[[Los Angeles Times]]'' geskryf dat "die woorde as 'n politieke strydkreet kan dien of na die aktivisteorganisasie kan verwys. Of dit kan die vaag toegepaste etiket wees wat gebruik word om 'n wye reeks betogings en gesprekke oor rasse-ongelykheid te beskryf."<ref name="LAT_BLM">{{cite news |last1=Pearce |first1=Matt |title=Why the term 'Black Lives Matter' can be so confusing |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-black-lives-matter-explainer-20151020-story.html |access-date=13 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=20 Oktober 2015}}</ref> By minstens een geleentheid het iemand wat as besturende direkteur van die BLM Global Network voorgestel is, 'n verklaring namens daardie organisasie uitgereik.<ref>{{cite press release |url=https://blacklivesmatter.com/for-immediate-release-statement-by-kailee-scales-managing-director-of-blm-global-network/ |title=For Immediate Release, Statement by Kailee Scales, Managing Director of BLM Global Network |date=25 Junie 2020 |publisher=blacklivesmatter.com}}</ref> === Breër beweging === Terselfdertyd het 'n breër beweging met verskeie ander organisasies en aktiviste onder die vaandel van "Black Lives Matter" ontstaan.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://medium.com/@patrissemariecullorsbrignac/we-didn-t-start-a-movement-we-started-a-network-90f9b5717668 |title=We didn't start a movement. We started a network. |last=Cullors-Brignac |first=Patrisse Marie |date=23 Februarie 2016 |publisher=Medium |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/why-its-dangerous-lump-all-black-activists-under-black-lives-matter-banner |title=Why It's Dangerous to Lump All Black Activists Under the 'Black Lives Matter' Banner |last=Naasel |first=Kenrya Rankin |date=20 Julie 2016 |work=ColorLines |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Johnetta Elzie, DeRay Mckesson, Brittany Packnett en Samuel Sinyangwe het in 2015 Campaign Zero begin, wat beleidshervormings wou bevorder om polisiegeweld te beëindig. Die veldtog het 'n tienpuntplan vir polisiëringshervorming vrygestel met aanbevelings soos die beëindiging van gebroke-vensters-polisiëring, groter gemeenskapstoesig oor polisiedepartemente en strenger riglyne vir magsgebruik.<ref name="NYT_campaignzero">{{cite news |last1=Maloney |first1=Alli |title=When police turn violent, activists Brittany Packnett and Johnetta Elzie push back |url=http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |access-date=18 Desember 2016 |agency=Women in the World |work=The New York Times |date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219043331/http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |archive-date=19 Desember 2016}}</ref> Die ''[[The New York Times|New York Times]]''-verslaggewer John Eligon het geskryf dat sommige aktiviste bekommerd was dat die veldtog te veel op wetgewende oplossings vir polisiegeweld gefokus het.<ref name="NYtimes_campaignzero">{{cite news |last1=Eligon |first1=John |title=One Slogan, Many Methods: Black Lives Matter Enters Politics |url=https://www.nytimes.com/2015/11/19/us/one-slogan-many-methods-black-lives-matter-enters-politics.html |access-date=12 Julie 2016 |work=The New York Times |date=18 November 2015}}</ref> Black Lives Matter spreek ook steun uit vir uiteenlopende bewegings en sake buiten polisiegeweld, waaronder [[LGBT|LGBTQ]]-aktivisme, [[feminisme]] en immigrasie.<ref>{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=Introduction: #BlackLivesMatter and the Mediatic Lives of a Movement |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=75-80 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.04 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.04 |s2cid=157642074 |issn=1536-3155}}</ref> ==== Movement for Black Lives ==== [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552673186).jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul, Minnesota, 20 September 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|duimnael|alt=Betogers lê op spoorlyne met 'n "Black Lives Matter"-banier|'n Black Lives Matter-lê-in op spoorlyne tydens 'n betoging teen polisiegeweld in Saint Paul, Minnesota (20 September 2015)]] Die Movement for Black Lives (M4BL) is 'n koalisie van meer as 50 groepe wat die belange van swart gemeenskappe regoor die Verenigde State verteenwoordig.<ref name="Newkirk">{{cite web |last=Newkirk |first=Vann R. II |date=3 Augustus 2016 |title=The Permanence of Black Lives Matter |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/08/movement-black-lives-platform/494309/ |work=The Atlantic}}</ref> Lede sluit die Black Lives Matter-netwerk, die National Conference of Black Lawyers en die Ella Baker Center for Human Rights in.<ref name="about2017">{{cite web |title=About Us – The Movement for Black Lives |url=https://policy.m4bl.org/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120213/https://policy.m4bl.org/about/ |archive-date=2 Mei 2019 |access-date=4 Augustus 2016 |website=Movement for Black Lives |publisher=policy.m4bl.org}}</ref> Die koalisie, wat deur groepe soos Color of Change, Race Forward, die Brooklyn Movement Center, PolicyLink, Million Women March Cleveland en ONE DC onderskryf word,<ref>{{Cite journal |last=Arnold |first=Eric K. |date=2017 |title=The BLM Effect: Hashtags, History and Race |journal=Race, Poverty & the Environment |volume=21 |issue=2 |pages=8-15 |issn=1532-2874 |jstor=44687751}}</ref> ontvang kommunikasie- en taktiese ondersteuning van 'n organisasie genaamd Blackbird.<ref>{{Cite news |last=Ransby |first=Barbara |date=21 Oktober 2017 |title=Opinion {{!}} Black Lives Matter Is Democracy in Action |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/10/21/opinion/sunday/black-lives-matter-leadership.html |access-date=25 April 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná die moord op George Floyd het M4BL die BREATHE Act vrygestel, wat op omvattende wetgewende veranderinge rondom polisiëring aangedring het. Die beleidswetsontwerp het onder meer gevra dat fondse van polisiëring onttrek en direk in gemeenskapshulpbronne en alternatiewe noodreaksiemodelle belê word.<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=7 Julie 2020 |title=Movement for Black Lives Seeks Sweeping Legislative Changes |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/07/07/us/ap-us-black-lives-matter-legislation.html |access-date=8 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Jessica |title=The Genius of Resilience: Toward a New, Black National Convention |url=https://www.theroot.com/the-genius-of-resilience-toward-a-new-black-national-1844367817 |access-date=18 Julie 2020 |website=The Root |date=14 Julie 2020}}</ref> Die beweging het op 24 Julie 2015 die eerste keer by die Cleveland State University byeengekom, waar tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 aktiviste aan oop gesprekke en betogings deelgeneem het. Die konferensie in Cleveland, Ohio, het aanvanklik probeer om "maniere te beraam waarop die Movement for Black Lives die wetstoepassing op nasionale vlak vir hul optrede aanspreeklik kan hou".<ref name="about2017" /><ref name="cleveland2015">{{Cite news |last=Morice |first=Jane |date=25 Julie 2015 |title=Thousands of 'freedom fighters' in Cleveland for first national Black Lives Matter conference |work=cleveland.com |url=https://www.cleveland.com/metro/index.ssf/2015/07/thousands_of_freedom_fighters.html |access-date=7 Maart 2017}}</ref><ref name="bernard2017">{{Cite news |last=Bernard |first=Tanya Lucia |date=7 Augustus 2015 |title=The Movement for Black Lives Convening: An Offering of Love |work=The Root |url=http://www.theroot.com/the-movement-for-black-lives-convening-an-offering-of-1790860722 |access-date=7 Maart 2017}}</ref> Die konferensie het egter tot die vorming van 'n veel groter sosiale beweging gelei. Aan die einde van die driedaagse konferensie, op 26 Julie, het die Movement for Black Lives 'n jaarlange "proses begin om plaaslike en nasionale groepe byeen te bring om 'n verenigde front te skep".<ref name="about2017" /> Hierdie proses het uiteindelik gelei tot 'n organisatoriese platform wat die doelwitte, eise en beleide uiteensit wat die Movement for Black Lives steun om die "bevryding" van swart gemeenskappe in Amerika te bewerkstellig.<ref name="about2017" /> Die Ford Foundation het in 2016 planne aangekondig om M4BL oor 'n tydperk van ses jaar te befonds en het met ander vennote die Black-led Movement Fund gestig.<ref name="Ford Foundation">{{cite web |title=Why black lives matter to philanthropy |first1=Brook |last1=Kelly-Green |last2=Yasui |first2=Luna |website=fordfoundation.org |url=https://www.fordfoundation.org/ideas/equals-change-blog/posts/why-black-lives-matter-to-philanthropy/ |date=19 Julie 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |first=Ellen |last=McGirt |title=Who Is Funding Black Lives Matter: Ford Foundation |url=https://fortune.com/2016/08/08/funding-black-lives-matter-ford/ |date=9 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020 |website=Fortune}}</ref><ref>{{cite web |title=Ford Motors Funds Black Lives Matter |url=https://www.snopes.com/fact-check/ford-motors-funds-black-lives-matter/ |first=Kim |last=LaCapria |website=snopes.com |date=26 September 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Die bedrag wat die Ford Foundation en die ander skenkers aan M4BL geskenk het, is in 2016 deur ''The Washington Times'' as $100&nbsp;miljoen aangegee; nog $33&nbsp;miljoen is na berig word deur die Open Society Foundations aan M4BL geskenk.<ref>{{cite news |last1=Richardson |first1=Valerie |title=Black Lives Matter cashes in with $100 million from liberal foundations |url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/aug/16/black-lives-matter-cashes-100-million-liberal-foun/ |work=The Washington Times |date=16 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Did George Soros Fund Ferguson Protests and Black Lives Matter? |first=David |last=Mikkelson |url=https://www.snopes.com/fact-check/riot-act/ |website=snopes.com |date=22 Januarie 2015 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> In 2016 het M4BL gevra vir minder gevangesetting in die Verenigde State, herstelbetalings vir die skade wat met [[slawerny]] verband hou, en meer onlangs ook spesifieke remedies vir diskriminerende leningspraktyke in behuising, onderwysbeleid, massa-gevangesetting en voedselonsekerheid.<ref>{{Cite web |last=McGirt |first=Ellen |date=8 Augustus 2016 |title=raceAhead: Why Ford Foundation Is Underwriting Black Lives Matter |url=https://fortune.com/2016/08/08/raceahead-why-ford-foundation-is-underwriting-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2020 |website=Fortune}}</ref> Dit het ook gevra vir 'n einde aan massatoesig, belegging in openbare onderwys eerder as in gevangenisse, en gemeenskapsbeheer oor die polisie: inwoners van gemeenskappe van kleur moes die mag kry om polisiebeamptes aan te stel en te ontslaan, dagvaardings uit te reik, oor dissiplinêre gevolge te besluit en beheer uit te oefen oor stadsbesteding aan die polisie.<ref>{{Cite news |date=2 Augustus 2016 |title=Slavery reparations sought in first Black Lives Matter agenda |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-politics-race-idUSKCN10C3E1 |access-date=3 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 Augustus 2016 |title=Black Lives Matter Releases Policy Demands, Includes Reparations And Abolishing The Death Penalty |url=https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |access-date=3 Junie 2020 |website=The Center for Popular Democracy |archive-date=3 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603014218/https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |url-status=dead}}</ref> === Befondsing === ''Politico'' het in 2015 berig dat die Democracy Alliance, 'n groepering skenkers van die Demokratiese Party, van plan was om leiers van verskeie groepe wat die Black Lives Matter-beweging onderskryf, te ontmoet.<ref name="Vogel & Wheaton">{{cite news |last1=Vogel |first1=Kenneth P. |last2=Wheaton |first2=Sarah |date=13 November 2015 |title=Major donors consider funding Black Lives Matter |url=https://www.politico.com/story/2015/11/major-donors-consider-funding-black-lives-matter-215814 |work=Politico |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Volgens ''Politico'' het Solidaire, die skenkerskoalisie wat op "bewegingsbou" fokus en deur Leah Hunt-Hendrix, 'n erfgenaam van 'n Texaanse olievermoë en lid van die Democracy Alliance, gelei word, teen 2015 reeds meer as $200&nbsp;000 aan die BLM-beweging geskenk.<ref name="Vogel & Wheaton" /> Volgens ''[[The Economist]]'' het skenkings aan sake wat met Black Lives Matter verband hou, tussen Mei 2020 en Desember 2020 $10,6&nbsp;miljard beloop.<ref>{{cite news |title=Six months after mass protests began, what is the future of BLM? |url=https://www.economist.com/united-states/2020/12/12/six-months-after-mass-protests-began-what-is-the-future-of-blm |date=10 Desember 2020 |access-date=18 Desember 2020 |newspaper=The Economist}}</ref> Die Black Lives Matter Global Network Foundation, een van die hooforganisasies wat organisering en mobilisering koördineer, het berig dat dit in 2020 $90&nbsp;miljoen ingesamel het, met inbegrip van 'n groot aantal individuele aanlynskenkings teen 'n gemiddeld van $30,76 elk.<ref>{{Cite web |date=20 April 2021 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter opens up about its finances |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-90-million-finances-8a80cad199f54c0c4b9e74283d27366f |access-date=26 Mei 2021 |website=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite news |title=2020 Impact Report - Black Lives Matter |work=Black Lives Matter |url=https://blacklivesmatter.com/2020-impact-report/ |access-date=26 Mei 2021}}</ref> === Strategieë en taktiek === Black Lives Matter het aanvanklik verskeie sosialemediaplatforms gebruik – onder meer hutsmerkaktivisme – om vinnig duisende mense te bereik.<ref name="herbert">{{cite web |last1=Ruffin II |first1=Herbert G. |title=Black Lives Matter: The Growth of a New Social Justice Movement |date=23 Augustus 2015 |url=http://www.blackpast.org/perspectives/black-lives-matter-growth-new-social-justice-movement |publisher=BlackPast.org |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedertdien het Black Lives Matter 'n verskeidenheid taktieke aangewend.<ref>{{cite web |url=https://www.voanews.com/a/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |title=Frustration Lies Behind 'Black Lives Matter' |first=Molly |last=McKitterick |date=12 Augustus 2015 |publisher=VOA |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119135921/http://www.voanews.com/content/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |archive-date=19 November 2015 |url-status=live}}</ref> Black Lives Matter-betogings was oorweldigend vreedsaam; wanneer geweld wel voorkom, word dit dikwels deur teenbetogers gepleeg.<ref>{{cite news |first1=Erica |last1=Chenoweth |first2=Jeremy |last2=Pressman |access-date=23 Oktober 2020 |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite web |first1=Ebong |last1=Udoma |access-date=23 Oktober 2020 |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/post/uconn-study-least-96-black-lives-matter-protests-were-peaceful |website=www.wshu.org |date=19 Oktober 2020}}</ref><ref name="nbcThug">{{cite web |access-date=23 Oktober 2020 |title=False 'thug' narratives have long been used to discredit movements |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/not-accident-false-thug-narratives-have-long-been-used-discredit-n1240509 |website=NBC News |date=27 September 2020}}</ref> Ten spyte hiervan probeer teenstanders die beweging dikwels as gewelddadig voorstel.<ref name="nbcThug" /><ref>{{cite web |first1=Nicquel Terry |last1=Ellis |date=13 Oktober 2020 |access-date=23 Oktober 2020 |title='Stand back and stand by': Rhetoric some call racist has marked Trump's entire presidency |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2020/10/13/hate-speech-common-theme-trumps-presidency/5873238002/ |website=USA Today}}</ref> === Internet en sosiale media === {{Multibeeld |direction = horizontal |align = center |perrow = 2 |total_width = 310 |image1 = BlackLivesMatter hastag table.png |image2 = BlackLivesMatter hastag table2.png |footer = Ontleding van die gebruik van die hutsmerk #BlackLivesMatter op Twitter ná groot nuusgebeure }} Die American Dialect Society het #BlackLivesMatter in 2014 as hul woord van die jaar gekies.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2015/01/johnson-words-year-0 |title=Johnson: Words of the year (#BlackLivesMatter) |newspaper=The Economist |author=R.L.G. |date=15 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/blogs/lexicon_valley/2015/01/29/is_a_hashtag_a_word_the_case_of_blacklivesmatter.html |title=Is a hashtag a word? The case of #BlackLivesMatter |work=Slate |first=Gretchen |last=McCulloch |date=29 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> ''Yes! Magazine'' het #BlackLivesMatter as een van die twaalf hutsmerke gekies wat die wêreld in 2014 verander het.<ref>{{cite news |last1=Weedston |first1=Lindsey |title=12 Hashtags That Changed the World in 2014 |url=http://www.yesmagazine.org/people-power/12-hashtags-that-changed-the-world-in-2014 |access-date=24 Oktober 2015 |work=Yes! Magazine |date=19 Desember 2014}}</ref> Van Julie 2013 tot 1 Mei 2018 is die hutsmerk "#BlackLivesMatter" meer as 30&nbsp;miljoen keer getwiet, 'n gemiddeld van 17&nbsp;002 keer per dag.<ref name="PEW 2">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Toor |first2=Skye |last3=Raine |first3=Lee |last4=Smith |first4=Aaron |date=11 Julie 2018 |title=2. An analysis of #BlackLivesMatter and other Twitter hashtags related to political or social issues |url=https://www.pewresearch.org/internet/2018/07/11/an-analysis-of-blacklivesmatter-and-other-twitter-hashtags-related-to-political-or-social-issues/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Teen 10 Junie 2020 is dit sowat 47,8&nbsp;miljoen keer getwiet,<ref name=":7">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Barthel |first2=Michael |last3=Perrin |first3=Andrew |last4=Vogels |first4=Emily A. |date=10 Junie 2020 |title=#BlackLivesMatter surges on Twitter after George Floyd's death |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/06/10/blacklivesmatter-surges-on-twitter-after-george-floyds-death/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> met die tydperk van 7 tot 17 Julie 2016 as die hoogtepunt, teen byna 500&nbsp;000 twiets per dag.<ref name="PEW 2" /> In dieselfde tydperk was daar ook 'n toename in twiets wat die hutsmerke "#BlackLivesMatter" en "#Alleviate" gebruik het.<ref name="PEW 2" /> Op 28 Mei 2020 was daar byna 8,8&nbsp;miljoen twiets met die hutsmerk, en die gemiddeld het tot 3,7&nbsp;miljoen per dag gestyg.<ref name=":7" /> Ná die skietvoorval waarin polisiebeamptes in Dallas in 2016 gedood is, het die aanlyntoon van die beweging negatiewer geword: 39&nbsp;% van die twiets wat die hutsmerk #BlackLivesMatter gebruik het, het teenkanting teen die beweging uitgespreek.<ref name="PEW 4">{{Cite web |last=Anderson |first=Monica |date=15 Augustus 2016 |title=4. Major recent events bring #BlackLivesMatter back to the forefront as the tone shifts overnight |url=https://www.pewresearch.org/internet/2016/08/15/major-recent-events-bring-blacklivesmatter-back-to-the-forefront-as-the-tone-shifts-overnight/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Byna die helfte van die teenstanders het die groep aan geweld verbind, en baie het die groep as terroriste beskryf.<ref name="PEW 4" /> Khadijah White, 'n professor aan die Rutgers-universiteit, voer aan dat BLM 'n nuwe era van swart studentebewegings ingelui het. Die gemak waarmee omstanders aangrypende video's van polisiegeweld kan opneem en op sosiale media kan plaas, het aktivisme regoor die wêreld aangevuur.<ref>{{cite journal |last=White |first=Khadijah |title=Black Lives on Campuses Matter: The Rise of the New Black Student Movement |url=https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |journal=Soundings |issue=63 |date=2016 |volume=63 |pages=86-97 |access-date=18 Desember 2016 |doi=10.3898/136266216819377002 |archive-date=20 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185249/https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |url-access=subscription}}</ref> Die gebruik van die hutsmerk het die aandag van hooggeplaaste politici getrek en hulle soms aangespoor om die beweging te steun.<ref name="Cambridge" /> Op [[Wikipedia]] is 'n WikiProjek wat aan die dekking van die Black Lives Matter-beweging gewy is, in Junie 2020 geskep.<ref>{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |title=How Wikipedia Became a Battleground for Racial Justice |url=https://slate.com/technology/2020/06/wikipedia-george-floyd-neutrality.html |access-date=16 Junie 2020 |work=Slate |date=9 Junie 2020}}</ref> In 2020 het gebruikers van die gewilde toepassing [[TikTok]] opgemerk dat die toepassing blykbaar plasings oor BLM of onlangse polisiemoorde op swart mense met 'n skadu-verbod tref. TikTok het om verskoning gevra en die situasie aan 'n tegniese fout toegeskryf.<ref>{{Cite web |last=Molina |first=Brett |title=TikTok apologizes after claims it blocked #BlackLivesMatter, George Floyd posts |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2020/06/02/tiktok-apologizes-after-claims-blocked-george-floyd-posts/3122296001/ |date=2 Junie 2020 |access-date=1 Maart 2021 |website=USA Today}}</ref> === Direkte aksie === [[Lêer:Protesters with signs in Ferguson.jpg|duimnael|links|'n "Hands up!"-plakkaat by 'n betoging in Ferguson, Augustus 2014]] BLM gebruik oor die algemeen direkte-aksietaktieke wat mense ongemaklik genoeg maak dat hulle die kwessie moet aanspreek.<ref name="tactics">{{cite episode |first1=Bryan |last1=Tucker |first2=Stephen |last2=Hegg |title=Tactics of Black Lives Matter |date=22 Oktober 2015 |url=http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |series=IN Close |number=216 |station=KCTS-TV |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102024356/http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |archive-date=2 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Olagbaju |first1=Folabi |last2=Bloch |first2=Nadine |date=29 Junie 2020 |title=The creativity fuelling the struggle to defund the police |url=https://commonslibrary.org/the-creativity-fuelling-the-struggle-to-defund-the-police/#Direct_action |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> BLM bou mag op deur betogings en saamtrekke.<ref name="maddow">{{cite web |title='Black Lives Matter' builds power through protest |url=https://www.msnbc.com/rachel-maddow/watch/-black-lives-matter--presses-equality-demands-501828675508 |date=10 Augustus 2015 |work=The Rachel Maddow Show |access-date=18 Desember 2016}}</ref> BLM het ook lê-in-betogings gehou, onder meer tydens die Twin Cities-marathon van 2015.<ref name="mara">{{cite web |last1=Gottfried |first1=Mara H. |last2=Eccher |first2=Marino |date=3 Oktober 2015 |title=Black Lives Matter's Twin Cities Marathon protest peaceful |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28919683/black-lives-matter-protest-at-twin-cities-marathon |work=St. Paul Pioneer Press |access-date=18 Desember 2016}}</ref> [[Lêer:OaklandBLM-4174.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Oakland]], Kalifornië, Desember 2014]] Politieke slagspreuke wat tydens betogings gebruik word, sluit in die gelyknamige "Black Lives Matter", "Hands up, don't shoot" ("Hande op, moenie skiet nie") – 'n verwysing na Michael Brown wat later in twyfel getrek is<ref>{{Cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/opa/press-releases/attachments/2015/03/04/doj_report_on_shooting_of_michael_brown_1.pdf |title=Department of Justice Report Regarding the Criminal Investigation into the Shooting Death of Michael Brown by Ferguson, Missouri Police Officer Darren Wilson |date=4 Maart 2015 |publisher=U.S. Department of Justice |access-date=18 Desember 2016}}</ref> – "I can't breathe" ("Ek kan nie asemhaal nie")<ref>{{Cite web |title='I Can't Breathe': Eric Garner's Last Words Symbolize Our Predicament |url=https://www.huffingtonpost.com/grace-jisun-kim/i-cant-breathe-eric-garne_b_6341634.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=18 Desember 2014 |last1=Kim |first1=Grace Ji-Sun |last2=Jackson |first2=Jesse}}</ref><ref>{{Cite magazine |title=The Linguistic Power of the Protest Phrase 'I Can't Breathe' |url=https://www.wired.com/2014/12/ben-zimmer-on-i-cant-breathe |magazine=Wired |access-date=18 November 2015 |date=15 Desember 2014 |last=Zimmer |first=Ben}}</ref> (met verwysing na Eric Garner en later George Floyd), "White silence is violence" ("Wit stilte is geweld"),<ref>{{Cite news |title=Protesting racial injustice while white |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/12/11/protesting-racial-injustice-while-white |newspaper=The Washington Post |date=11 Desember 2014 |access-date=18 November 2015 |first=Abby |last=Phillip}}</ref> "No justice, no peace" ("Geen geregtigheid, geen vrede nie")<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-minneapolis-police-protests-britain/no-justice-no-peace-tens-of-thousands-in-london-protest-death-of-floyd-idUSKBN23A1XS |author=Michael Holden & Dylan Martinez |title='No justice, no peace': Tens of thousands in London protest death of Floyd |work=Reuters |date=2 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title='No Justice, No Peace': Black Lives Matter & Bernie Sanders |url=http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders |website=Sociology in Focus |access-date=18 November 2015 |last=Palmer |first=Nathan |date=19 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128200047/http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders/ |archive-date=28 Januarie 2017 |url-status=usurped}}</ref> en "Is my son next?" ("Is my seun volgende?").<ref>{{cite news |title=Protest against police violence, vigil for reconciliation held in Memphis |url=http://www.commercialappeal.com/news/protest-against-police-violence-begins-in-south-memphis-372841dd-ddf7-69a3-e053-0100007f2095-386078911.html |newspaper=The Commercial Appeal |date=8 Julie 2016 |access-date=11 Julie 2016 |last1=Fretland |first1=Katie |last2=Connolly |first2=Daniel}}</ref> Volgens 'n studie uit 2018 "vind Black Lives Matter-betogings eerder plaas in plekke waar meer swart mense voorheen deur die polisie gedood is".<ref>{{Cite journal |last1=Williamson |first1=Vanessa |last2=Trump |first2=Kris-Stella |last3=Einstein |first3=Katherine Levine |year=2018 |title=Black Lives Matter: Evidence that Police-Caused Deaths Predict Protest Activity |journal=Perspectives on Politics |volume=16 |issue=2 |pages=400-415 |doi=10.1017/S1537592717004273 |issn=1537-5927 |doi-access=free}}</ref> === Media, musiek en ander kulturele invloed === Sedert die begin van die Black Lives Matter-beweging in 2013, met die hutsmerk #BlackLivesMatter,<ref name="guardian 2015-07-19" /> is die beweging in film, lied, televisie, letterkunde en die visuele kunste uitgebeeld en gedokumenteer. Verskeie media-instellings bied materiaal aan wat met rasse-onreg en die Black Lives Matter-beweging verband hou. Boeke, romans en TV-programme daaroor het in 2020 in gewildheid toegeneem.<ref>{{Cite web |last=Al-Heeti |first=Abrar |title=Black Lives Matter: Netflix movies, TV shows and books that touch on systemic racism |url=https://www.cnet.com/news/black-lives-matter-movies-tv-shows-and-books-on-systemic-racism/ |access-date=10 Junie 2020 |website=CNET}}</ref> Liedjies soos [[Michael Jackson]] se "They Don't Care About Us" en Kendrick Lamar se "Alright" is dikwels as strydkreet by betogings gebruik.<ref>{{Cite news |url=https://www.baltimoresun.com/2014/12/09/messenger-king-michael-jackson-and-the-politics-of-blacklivesmatter/ |title=Messenger King: Michael Jackson and the politics of #BlackLivesMatter |first=D. B. |last=Anderson |newspaper=Baltimore Sun}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2015/08/black_lives_matter_protesters_chant_kendrick_lamar_s_alright_what_makes.html |title=Has Kendrick Lamar Recorded the New Black National Anthem? |last=Harris |first=Aisha |date=3 Augustus 2015 |newspaper=Slate |access-date=6 Mei 2016}}</ref> Die kort dokumentêre film ''Bars4Justice'' bevat kort verskynings deur verskeie aktiviste en kunstenaars wat by die Black Lives Matter-beweging betrokke is. Die film is amptelik vir die 24ste jaarlikse Pan African Film Festival gekies. ''Stay Woke: The Black Lives Matter Movement'' is 'n Amerikaanse dokumentêre televisiefilm uit 2016 oor die Black Lives Matter-beweging, met Jesse Williams in die hoofrol.<ref name="HP">{{cite web |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/jesse-williams-stay-woke-documentary-black-lives-matter_us_5739516ee4b077d4d6f3688a |title=Jesse Williams Wants You To 'Stay Woke' In New Film On Black Lives Matter |date=16 Mei 2016 |first=Lilly |last=Workneh |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.essence.com/2016/05/16/jesse-williams-chronicles-black-lives-matter-movement-powerful-documentary |work=Essence |date=16 Mei 2016 |title=Jesse Williams Chronicles 'Black Lives Matter' Movement in Powerful Documentary |first=Toni |last=Akindele |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Die Februarie 2015-uitgawe van die tydskrif ''Essence'', asook die omslag daarvan, is aan Black Lives Matter gewy.<ref>{{cite web |last1=Callahan |first1=Yesha |title=Essence Dedicates February Cover to No. BlackLivesMatter |work=The Root |url=http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |date=8 Januarie 2015 |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224000123/http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |archive-date=24 Desember 2015}}</ref> In Desember 2015 was BLM 'n aanspraakmaker op die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se toekenning vir Persoon van die Jaar en het vierde van die agt kandidate geëindig.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2015/12/09/europe/time-person-of-the-year-merkel/index.html |title=Time magazine names German leader Angela Merkel its Person of the Year |work=CNN |date=9 Desember 2015 |access-date=9 Desember 2015 |author1=Botelho, Greg |author2=Tim Hume}}</ref> [[Lêer:In Space, We Can Hear Your Screams (49986786312).jpg|duimnael|Black Lives Matter Plaza in [[Washington, D.C.]], soos op 8 Junie 2020 uit die ruimte gesien]] 'n Aantal stede het muurskilderye met "Black Lives Matter" in groot letters op hul strate geverf, onder meer [[Washington, D.C.]], [[Dallas]], [[Denver]], Charlotte, [[Seattle]], [[Brooklyn]], [[Los Angeles]] en Birmingham in [[Alabama]].<ref name="Wilson">{{Cite news |last=Wilson |first=Mark |date=18 Junie 2020 |title=Can art change the world? Inside the debate raging over Black Lives Matter murals |url=https://www.fastcompany.com/90517437/can-art-change-the-world-inside-the-debate-raging-over-black-lives-matter-murals |access-date=18 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 Junie 2020 |title="Black Lives Matter" street painting project underway in Birmingham |work=WVTM 13 |url=https://www.wvtm13.com/article/portion-of-birmingham-street-blocked-for-black-lives-matter-street-art/32886880 |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Op 9 Mei 2016 is Delrish Moss as die eerste Afro-Amerikaanse polisiehoof in Ferguson, Missouri, ingesweer. Hy het erken dat hy voor uitdagings te staan kom soos die diversifisering van die polisiemag, die verbetering van gemeenskapsverhoudinge en die aanspreek van die kwessies wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref>{{cite news |title=New Ferguson Police Chief Sworn In |url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/05/09/us/ap-us-killings-by-police-ferguson-the-latest.html |work=The New York Times |date=9 Mei 2016}}</ref> == Bewerings van buitensporige magsgebruik deur die polisie == Volgens 'n studie van die Bureau of Justice Statistics oor die tydperk 2002 tot 2011 was "swartes (2,8&nbsp;%) onder diegene wat met die polisie in aanraking gekom het, meer geneig as wittes (1,0&nbsp;%) en Hispanics (1,4&nbsp;%) om die dreigement of gebruik van nie-dodelike geweld as buitensporig te ervaar".<ref>{{Cite web |date=November 2015 |title=Police Use of Nonfatal Force, 2002-11 |url=https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/punf0211_sum.pdf |website=Bureau of Justice Statistics}}</ref> Volgens ''[[The Washington Post]]'' het polisiebeamptes in 2019 altesaam 1&nbsp;001 mense in die Verenigde State doodgeskiet. Ongeveer die helfte van hulle was wit en 'n kwart swart, wat beteken die sterftesyfer vir swart Amerikaners (31 noodlottige skietvoorvalle per miljoen) was meer as twee keer so hoog as dié vir wit Amerikaners (13 per miljoen).<ref name=":1">{{Cite news |title=Fatal Force: Police shootings database |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/investigations/police-shootings-database/ |access-date=19 Junie 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=People shot to death by U.S. police, by race 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/585152/people-shot-to-death-by-us-police-by-race/ |access-date=19 Junie 2020 |website=Statista}}</ref> ''The Washington Post'' tel ook 13 ongewapende swart Amerikaners wat in 2019 deur die polisie doodgeskiet is.<ref>{{Cite web |last=Stellino |first=Molly |title=Fact check: Police killed more unarmed Black men in 2019 than conservative activist claimed |url=https://www.usatoday.com/story/news/factcheck/2020/06/23/fact-check-how-many-unarmed-black-men-did-police-kill-2019/5322455002/ |access-date=27 Augustus 2020 |website=USA Today}}</ref> 'n Studie van 2015 deur Cody Ross van UC Davis het "beduidende vooroordeel in die doodmaak van ongewapende swart Amerikaners in vergelyking met ongewapende wit Amerikaners" deur die polisie gevind. Volgens die studie het ongewapende Afro-Amerikaners 3,49 keer soveel kans gehad om geskiet te word as ongewapende wittes, hoewel die risiko in sommige jurisdiksies tot 20 keer hoër kon wees. Die studie het bevind dat 2,79 keer meer gewapende swartes as ongewapende swartes geskiet is. Dit het ook bevind dat die rassevooroordeel wat op distriksvlak in polisieskietvoorvalle opgeteken is, nie deur verskille in plaaslike misdaadsyfers verklaar kan word nie.<ref>{{Cite journal |title=A Multi-Level Bayesian Analysis of Racial Bias in Police Shootings at the County-Level in the United States, 2011-2014 |first=Cody T. |last=Ross |date=5 November 2015 |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=11 |article-number=e0141854 |doi=10.1371/journal.pone.0141854 |pmid=26540108 |pmc=4634878 |bibcode=2015PLoSO..1041854R |doi-access=free}}</ref> 'n Studie van 2019 deur Cesario ''et al.'', gepubliseer in ''Social Psychological and Personality Science'', het bevind dat daar ná aanpassing vir misdaad "geen sistematiese bewyse van anti-swart ongelykhede in noodlottige skietvoorvalle, noodlottige skietvoorvalle met ongewapende burgers, of noodlottige skietvoorvalle waarin onskadelike voorwerpe verkeerd geïdentifiseer is", was nie.<ref>{{cite journal |title=Is There Evidence of Racial Disparity in Police Use of Deadly Force? Analyses of Officer-Involved Fatal Shootings in 2015-2016 |journal=Social Psychological and Personality Science |url=https://www.researchgate.net/publication/325752754 |access-date=9 Julie 2020}}</ref> 'n Studie van 2020 deur Cody Ross ''et al.'' kritiseer egter die data-ontleding wat in die Cesario-studie gebruik is. Met dieselfde datastel vir polisieskietvoorvalle in 2015 en 2016 kom Ross ''et al.'' tot die gevolgtrekking dat daar wel beduidende rassevooroordeel is in polisieskietvoorvalle waarby ongewapende swart verdagtes betrokke is. Hierdie vooroordeel kom nie voor wanneer verdagtes gewapen is nie.<ref>{{cite journal |title=Racial Disparities in Police Use of Deadly Force Against Unarmed Individuals Persist After Appropriately Benchmarking Shooting Data on Violent Crime Rates |journal=Social Psychological and Personality Science |year=2020 |doi=10.1177/1948550620916071 |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |volume=12 |issue=3 |pages=323-332 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0006-9525-8 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Police killings in the USA in 2018.svg|duimnael|250px|regs|Kaart van die koerse van polisiemoorde per deelstaat in die Verenigde State in 2018]] 'n Studie deur die Harvard-ekonoom Roland Fryer het bevind dat swartes en Hispanics 50&nbsp;% meer geneig was om nie-dodelike geweld in polisie-interaksies te ervaar, maar dat daar by skietvoorvalle waarby beamptes betrokke was "geen rasseverskille was nie, nie in die rou data nie en ook nie wanneer kontekstuele faktore in ag geneem word nie".<ref>{{Cite journal |last=Fryer |first=Roland |title=An Empirical Analysis of Racial Differences in Police Use of Force |url=https://scholar.harvard.edu/fryer/publications/empirical-analysis-racial-differences-police-use-force |journal=Journal of Political Economy}}</ref> 'n Studie van 2019 in ''PNAS'' het tot die gevolgtrekking gekom dat swart mense eintlik minder geneig was as wit mense om deur die polisie gedood te word, gemeet aan die sterftesyfers in polisie-ontmoetings.<ref>{{Cite journal |last1=Johnson |first1=David J. |last2=Tress |first2=Trevor |last3=Burkel |first3=Nicole |last4=Taylor |first4=Carley |last5=Cesario |first5=Joseph |date=6 Augustus 2019 |title=Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=32 |pages=15877-15882 |doi=10.1073/pnas.1903856116 |issn=0027-8424 |pmid=31332014 |pmc=6689929 |bibcode=2019PNAS..11615877J |doi-access=free}}</ref> Die outeurs het die artikel later teruggetrek: hoewel "ons data en statistiese benadering geskik was om te ondersoek of beamptes se eienskappe verband hou met die ras van burgers wat noodlottig deur die polisie geskiet word", is die artikel "aangehaal as steun vir die idee dat daar geen rassevooroordele in noodlottige skietvoorvalle of in polisiëring in die algemeen is nie", terwyl hul ontledings in werklikheid "ontoereikend is om rasseongelykhede in die waarskynlikheid om geskiet te word, aan te spreek".<ref name="JohnsonRetract">{{cite journal |vauthors=Johnson DJ, Tress T, Burkel N, Taylor C, Cesario J |title=Retraction for Johnson et al., Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |date=28 Julie 2020 |volume=117 |issue=30 |page=18130 |doi=10.1073/pnas.2014148117 |pmid=32651282 |pmc=7395485 |bibcode=2020PNAS..11718130. |doi-access=free}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat sulke gevolgtrekkings foutief is weens Simpson se paradoks.<ref name="Cody2018">{{cite journal |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |date=5 Junie 2018 |title=Resolution of apparent paradoxes in the race-specific frequency of use-of-force by police |journal=Humanit Soc Sci Commun |volume=4 |issue=1 |pages=1-9 |article-number=61 |doi=10.1057/s41599-018-0110-z |issn=2055-1045 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0005-3D87-F |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=11 Junie 2020 |first=Aubrey |last=Clayton |title=The statistical paradox of police killings |newspaper=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2020/06/11/opinion/statistical-paradox-police-killings/ |access-date=9 Julie 2020}}</ref> Volgens die artikel was dit wel waar dat wit mense meer geneig was om in 'n polisie-ontmoeting gedood te word, maar swart mense is in die geheel steeds gediskrimineer omdat hulle weens strukturele rassisme meer geneig was om met die polisie te doen te kry.<ref name="Cody2018" /> Hulle word eerder vir geringer oortredings of glad geen oortreding voorgekeer. Wit mense het daarenteen selde met die polisie te doen, en dan dikwels weens ernstiger misdade soos skietvoorvalle, waar die polisie meer geneig is om geweld te gebruik. Dieselfde artikel het ook die bevindings van Ross en Fryer bevestig en tot die gevolgtrekking gekom dat die algehele sterftesyfer 'n veel nuttiger maatstaf is as die sterftesyfer per ontmoeting.<ref name="Cody2018" /> === Buitensporige polisiëring van Black Lives Matter-byeenkomste === Black Lives Matter-betogers word self soms blootgestel aan juis die soort buitensporige polisiëring waarteen hulle betoog. Benewens die polisie is in Mei 2020 altesaam 43&nbsp;350 soldate landwyd teen Black Lives Matter-betogers ontplooi.<ref name="2021-01-10-nbc">{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/who-decides-when-there-are-helicopters-experts-weigh-national-guard-n1253599 |title=Experts weigh in on National Guard monitoring protests |website=NBC News |date=10 Januarie 2021}}</ref> Militêre waarnemingsvliegtuie is teen latere Black Lives Matter-betogings ingespan.<ref name="2021-01-10-nbc" /> Waarnemers, onder wie die Amerikaanse president [[Joe Biden]], het opgemerk dat gewelddadige regse byeenkomste – waaronder die bestorming van die Capitool in 2021 – 'n kleiner en passiewer polisie-teenwoordigheid gelok het as vreedsame Black Lives Matter-betogings.<ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/biden-slams-capitol-rioters-domestic-terrorists-don-t-dare-call-n1253335 |title='Don't dare call them protesters': Biden slams Capitol rioters as 'domestic terrorists' |website=NBC News |date=7 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/capitol-police-response-rioters-draws-claims-racist-double-standards-n1253363 |title=Capitol Police response to rioters draws claims of racist double standards |website=NBC News |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |title=Racial Double Standard of Capitol Police Draws Outcry |first=John |last=Eligon |newspaper=The New York Times |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/07/capitol-hill-trump-rioters-race-power |title=Look at the Capitol Hill rioters. Now imagine if they had been black |first=Derecka |last=Purnell |date=7 Januarie 2021 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/congress-storming-black-lives-matter-22983dc91d16bf949efbb60cdda4495d |title=Race double standard clear in rioters' Capitol insurrection |date=7 Januarie 2021 |website=AP NEWS}}</ref> In November 2015 is 'n polisiebeampte in Oregon van straatdiens onthef nadat hy op sosiale media geskryf het dat hy "hierdie gekke sal moet oppas", met verwysing na 'n beplande BLM-byeenkoms.<ref name="larimer">{{cite news |last1=Larimer |first1=Sarah |title=Officer reassigned after calling Black Lives Matter protesters 'fools' in tweet |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/25/officer-reassigned-after-calling-black-lives-matter-protesters-fools-in-tweet/ |newspaper=The Washington Post |access-date=26 November 2015}}</ref> Volgens 'n verslag wat die Movement for Black Lives in Augustus 2021 vrygestel het, het die federale regering van die Verenigde State Black Lives Matter-betogers in die somer van 2020 doelbewus geteiken om die Black Lives Matter-beweging te ontwrig en te ontmoedig. Volgens die verslag "bevestig die empiriese data en bevindings in hierdie verslag grootliks wat swart organiseerders lankal intellektueel, intuïtief en uit ervaring weet oor die federale regering se ongelyke polisiëring en vervolging van rassegeregtigheidsbetogings en verwante aktiwiteite".<ref>{{Cite web |date=19 Augustus 2021 |title=Feds targeted BLM protesters in attempt to disrupt movement, report says |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |url-status=live |access-date=17 November 2021 |website=NBC News |publisher=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819183714/https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |archive-date=19 Augustus 2021}}</ref> == Tydlyn van noemenswaardige gebeure en betogings in die Verenigde State == === 2014 === [[Lêer:Black Lives Matter Black Friday (15902086996).jpg|duimnael|'n Black Lives Matter-betoger by Macy's Herald Square, November 2014]] [[Lêer:Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging by Herald Square, Manhattan, November 2014]] In 2014 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Dontre Hamilton, Eric Garner, John Crawford III, Michael Brown, Ezell Ford, Laquan McDonald, Akai Gurley, Tamir Rice, Antonio Martin en Jerame Reid.<ref name="library of congress">{{Cite web |title=Black Lives Matter (BLM) |url=https://www.loc.gov/item/lcwaN0016241/ |access-date=2 Julie 2020 |website=Library of Congress}}</ref> In Julie is Eric Garner in New York oorlede nadat 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement hom tydens 'n inhegtenisneming in 'n verbode wurggreep vasgehou het. Garner se dood word genoem as een van verskeie polisiemoorde op Afro-Amerikaners wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody">{{cite web |last=Williams |first=Yohuru |date=29 April 2015 |title=You're Nobody 'Till Somebody Kills You: Baltimore, Freddie Gray and the Problem of History |url=https://www.huffingtonpost.com/yohuru-williams/youre-nobody-till-somebod_b_7167028.html |work=HuffPost |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Oor die Arbeidsdagnaweek in Augustus het Black Lives Matter 'n "Freedom Ride" gereël wat meer as 500 Afro-Amerikaners van regoor die Verenigde State na Ferguson, Missouri, gebring het om die werk van plaaslike organisasies te ondersteun.<ref>{{cite web |url=http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |title=Get on the Bus: Inside the Black Lives Matter 'Freedom Ride' to Ferguson |work=ColorLines |date=5 September 2014 |last=Solomon |first=Akiba |access-date=21 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223101712/http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |archive-date=23 Februarie 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/04/never-forget-ferguson-justice-for-michael-brown |title=5 ways to never forget Ferguson – and deliver real justice for Michael Brown |work=The Guardian |date=4 September 2014 |first1=Darnell L. |last1=Moore |first2=Patrisse |last2=Cullors |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die beweging het voortgegaan om by die Ferguson-betogings ná die dood van Michael Brown betrokke te wees.<ref>{{cite news |last=Thrasher |first=Steven W. |date=13 Maart 2015 |title=What next for Black Lives Matter in Ferguson after city's police shooting? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2015/mar/13/black-lives-matter-ferguson-police-shooting |newspaper=The Guardian |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die betogings het soms tot botsings met plaaslike en deelstaatspolisiedepartemente gelei, wat gewoonlik gewapend gereageer het. Op 'n stadium is die Nasionale Garde ontbied en is 'n noodtoestand afgekondig.<ref name="clayton" /> Ook in Augustus het beamptes van die polisiedepartement van [[Los Angeles]] vir Ezell Ford doodgeskiet; BLM het tot in 2015 in Los Angeles oor sy dood betoog.<ref name="grad">{{cite news |last1=Grad |first1=Shelby |date=20 Oktober 2015 |title=How Black Lives Matter became a thorn in the side of L.A. leaders |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-how-black-lives-matter-became-a-thorn-in-the-side-for-l-a-leaders-story-so-far-20151020-htmlstory.html |newspaper=Los Angeles Times |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In November het 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement die 28-jarige Afro-Amerikaanse man Akai Gurley doodgeskiet. Black Lives Matter het later in New York oor Gurley se dood betoog.<ref>{{cite web |last=Prupis |first=Nadia |date=10 Februarie 2015 |title=NYPD Officer Indicted in Shooting of Akai Gurley: Reports |url=http://www.commondreams.org/news/2015/02/10/nypd-officer-indicted-shooting-akai-gurley-reports |publisher=Common Dreams |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In [[Oakland]], Kalifornië, is veertien Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem nadat hulle 'n Bay Area Rapid Transit-trein meer as 'n uur lank op Swart Vrydag, een van die grootste inkopiedae van die jaar, tot stilstand gebring het. Die betoging, gelei deur BLM-medestigter Alicia Garza, is gereël in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson nie oor die dood van Michael Brown aan te kla nie.<ref>{{cite news |last1=Serna |first1=Josef |title=Bay Area train service restored after Ferguson protest shutdown |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-bart-protest-20141128-story.html |access-date=7 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=28 November 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=14 Ferguson Activists Arrested After Demonstration Shuts Down Transbay BART |url=http://sanfrancisco.cbslocal.com/2014/11/28/blackoutblackfriday-activists-shut-down-west-oakland-bart-station-major-delays-michael-brown-ferguson-transbay-tube/ |access-date=21 Desember 2016 |publisher=CBS San Francisco |date=28 November 2014}}</ref> Ook in November is Tamir Rice, 'n 12-jarige Afro-Amerikaanse seun, deur 'n polisiebeampte in Cleveland doodgeskiet. Rice se dood word ook genoem as een van die gebeure wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody" /><ref name="vice 2015-04-10">{{cite web |last1=Fields |first1=Liz |title=After Walter Scott Killing, Black Lives Matter Movement Calls For Citizen Oversight of Police |url=https://www.vice.com/en/article/after-walter-scott-killing-black-lives-matter-movement-calls-for-citizen-oversight-of-police/ |website=Vice News |date=10 April 2015 |access-date=26 Mei 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest, Mall of America, December 2014.jpg|duimnael|links|'n Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in die rotonde van die Mall of America in Bloomington, Minnesota, Desember 2014]] In Desember het twee- tot drieduisend mense by die Mall of America in Bloomington, [[Minnesota]], bymekaargekom om te betoog teen die dood van ongewapende swart mans deur die polisie.<ref name="reinan">{{cite web |last1=Reinan |first1=John |date=4 Julie 2015 |title=Black Lives Matter protesters question 'intertwined' relationship between Mall of America and Bloomington. |url=http://www.startribune.com/black-lives-matter-protesters-question-intertwined-relationship-between-mall-of-america-and-bloomington/311587741/ |work=Star Tribune |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die polisie by die winkelsentrum was met oproertoerusting en bomsnuffelhonde toegerus; minstens twintig betogers is in hegtenis geneem.<ref name="Brumfield">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2014/12/21/us/mall-of-america-black-lives-protest |title=Protesters' chants of 'Black Lives Matter' echo at megamall; at least 20 arrested |work=CNN |date=21 Desember 2014 |access-date=21 Desember 2014 |author=Brumfield, Ben}}</ref><ref name="ALDM">{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=All Lives (Don't) Matter: The Internet Meets Afro-Pessimism and Black Optimism |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=104-119 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.06 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.06 |s2cid=148586329 |issn=1536-3155}}</ref> Die bestuur het gesê hulle is "uiters teleurgesteld dat die organiseerders van die Black Lives Matter-betoging besluit het om ons uitgesproke beleid en herhaalde herinneringe te ignoreer dat politieke betogings en demonstrasies nie op die eiendom van die Mall of America toegelaat word nie".<ref name="Brumfield" /> In [[Milwaukee]], [[Wisconsin]], het BLM betoog oor die polisie se doodmaak van Dontre Hamilton, wat in April gesterf het.<ref>{{cite web |last1=Seigle |first1=Max |date=14 Desember 2014 |title=Many participate in 'Black Lives Matter' rally downtown |url=http://www.wisn.com/news/many-participate-in-black-lives-matter-rally-downtown/30233084 |publisher=WISN-TV |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Black Lives Matter het ook oor die dood van John Crawford III betoog.<ref>{{cite web |last1=Wallace |first1=Lewis |date=30 Maart 2015 |title=Dayton 'Black Lives Matter' protesters to appear in court today |url=http://www.wksu.org/news/story/42439 |publisher=WKSU |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die moord op Renisha McBride is eweneens deur Black Lives Matter betoog.<ref>{{cite web |last1=Anderson |first1=Michelle D. |date=13 Desember 2014 |title=Muskegon-area churches to participate in 'Black Lives Matter' movement on Sunday |url=http://www.mlive.com/news/muskegon/index.ssf/2014/12/muskegon-area_churches_to_part.html |work=Muskegon Chronicle |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Ook in Desember is 'n protesoptog in Berkeley, Kalifornië, gehou in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson op geen aanklag oor die dood van Michael Brown te vervolg nie. Betogers en joernaliste wat aan daardie byeenkoms deelgeneem het, het in 2015 'n regsgeding aanhangig gemaak waarin hulle "ongrondwetlike polisie-aanvalle" op deelnemers beweer het.<ref name="skinner">{{cite news |last1=Skinner |first1=Curtis |date=24 November 2015 |title=Black Lives Matter protesters sue over treatment by California police |work=Yahoo! News |agency=Reuters |url=https://news.yahoo.com/black-lives-matter-protesters-sue-over-treatment-california-030106780.html |access-date=21 Desember 2016}}</ref> 'n Week ná die Michael Brown-uitspraak is twee polisiebeamptes in New York deur Ismaaiyl Brinsley doodgeskiet, wat gesê het hy wil polisiebeamptes doodmaak as vergelding vir die dood van Garner en Brown. Black Lives Matter het die skietery veroordeel, hoewel sommige regse media die groep daarmee probeer verbind het; die president van die Patrolman's Benevolent Association het beweer dat daar "bloed aan die hande kleef van dié wat onder die dekmantel van betogings geweld op straat aangehits het".<ref name="clayton" /> 'n Konserwatiewe televisiekommentator het ook probeer om Black Lives Matter te verbind met betogers wat by die "Millions March" in Desember, wat deur ander groepe gereël is, geskreeu het dat hulle "dooie polisiemanne" wil sien.<ref name="clayton" /> === 2015 === [[Lêer:Don't forget Freddie Gray.jpg|duimnael|'n Betoger vestig die aandag op die dood van Freddie Gray in [[Baltimore]], April 2015]] In 2015 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Charley Leundeu Keunang, Tony Robinson, Anthony Hill, Meagan Hockaday, Eric Harris, Walter Scott, Freddie Gray, William Chapman, Jonathan Sanders, Sandra Bland, Samuel DuBose, Jeremy McDole, Corey Jones en Jamar Clark, sowel as Dylann Roof se moord op die nege kerkgangers in Charleston.<ref name="library of congress" /><ref>{{Cite book |last1=Ford |first1=Lynne E. |url=https://books.google.com/books?id=S9i5DQAAQBAJ |title=American Government and Politics Today, 2017-2018 Edition |last2=Bardes |first2=Barbara A. |last3=Schmidt |first3=Steffen W. |last4=Shelley |first4=Mack C. |publisher=Cengage Learning |year=2017 |isbn=978-1-337-09322-4 |location=Boston |pages=172-173}}</ref> In Maart het BLM by die kantoor van die Chicago-burgemeester Rahm Emanuel betoog en hervormings binne die Chicago-polisiedepartement geëis.<ref>{{cite news |last1=Wisniewski |first1=Mary |title=Three arrested as Chicago protesters demand police reforms |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |work=Reuters |date=24 Maart 2015 |access-date=9 November 2015 |archive-date=10 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010172155/http://www.reuters.com/article/2015/03/24/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |url-status=live}}</ref> Charley Leundeu Keunang, 'n 43-jarige Kameroense burger, is deur beamptes van die Los Angeles-polisiedepartement doodgeskiet. Die polisie het veertien mense ná BLM-betogings in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |last1=Rocha |first1=Veronica |title=LAPD arrests 14 protesters after #BlackLivesMatter demonstration |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-14-police-protesters-arrested-20150415-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 April 2015 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In April het Black Lives Matter regoor die Verenigde State betoog oor die dood van Freddie Gray, wat ook die Baltimore-betogings van 2015 ingesluit het.<ref>{{cite web |last1=Hagen |first1=Sarah |title=Peaceful 'Black Lives Matter' protest in Tampa |url=http://www.wtsp.com/story/news/2015/05/02/peaceful-black-lives-matter-protest-in-tampa/26782995/ |publisher=10 News |access-date=8 November 2015}}</ref><ref name="norfleet">{{cite web |last1=Norfleet |first1=Nicole |title=Twin Cities students walk out of schools to join Black Lives Matter protest |url=http://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |website=Star Tribune |date=2 Mei 2015 |access-date=8 November 2015 |archive-date=22 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022101430/https://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |url-status=dead}}</ref> Die Nasionale Garde is ontbied.<ref name="clayton" /> Ná die dood van Walter Scott in North Charleston, [[Suid-Carolina]], het Black Lives Matter oor Scott se dood betoog en burgerlike toesig oor die polisie geëis.<ref name="vice 2015-04-10" /> In Mei was 'n BLM-betoging in [[San Francisco]] deel van 'n landwye betoging, SayHerName, teen die polisie se doodmaak van swart vroue en meisies, waaronder Meagan Hockaday, Aiyana Jones en Rekia Boyd.<ref name="naked">{{cite news |title=Naked protesters gather in San Francisco for 'Black Lives Matter' |url=https://www.usatoday.com/story/news/2015/05/21/black-lives-matter-naked-protest-san-francisco/27742833 |newspaper=USA Today |access-date=26 Mei 2015 |last1=Mandaro |first1=Laura |last2=Guynn |first2=Jessica}}</ref> In Cleveland, [[Ohio]], het BLM betoog nadat 'n beampte in die verhoor oor die dood van Timothy Russell en Malissa Williams onskuldig bevind is.<ref name="CNN0526">{{cite news |last1=Ellis |first1=Ralph |last2=McLaughlin |first2=Elliott |title=Cleveland protesters appear in court |url=http://www.cnn.com/2015/05/25/us/cleveland-police-verdict-reaction/index.html |access-date=26 Mei 2015 |work=CNN |date=25 Mei 2015}}</ref> In Madison, Wisconsin, het BLM betoog nadat die beampte nie oor die dood van Tony Robinson aangekla is nie.<ref>{{cite news |last1=Spicuzza |first1=Mary |last2=Glauber |first2=Bill |title=Madison DA decides no charges warranted in Robinson shooting |url=http://www.jsonline.com/news/crime/303390891.html |newspaper=Milwaukee Journal Sentinel |access-date=26 Mei 2015}}</ref> In Junie, ná Dylann Roof se skietery in 'n histories swart kerk in Charleston, Suid-Carolina, het BLM-lede regoor die land dae lank gemarsjeer, betoog en waak gehou.<ref name="zukic">{{cite web |last1=Zukic |first1=Rialda |title=Hundreds march in solidarity in Charleston after church shooting |date=21 Junie 2015 |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/hundreds-protest-hold-vigil-charleston-shooting |publisher=PBS Newshour |access-date=31 Oktober 2015}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kettmann |first1=Kayla |title=UC Berkeley's Black Student Union holds vigil, protest for Charleston victims |url=http://www.dailycal.org/2015/06/19/black-student-union-holds-vigil-protest-for-charleston-victims |work=Daily Californian |date=19 Junie 2015 |publisher=dailycal.org}}</ref> BLM was deel van 'n vredesoptog op die Arthur Ravenel jr.-brug in Suid-Carolina.<ref name="abc4">{{cite web |title=Organizers says 20,000 joined Bridge to Peace march on Ravenel Bridge |date=21 Junie 2015 |url=http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |publisher=abcnews4.com |access-date=2 November 2015 |archive-date=13 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013080019/http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |url-status=dead}}</ref> Ná die Charleston-skietery is 'n aantal gedenktekens vir die Konfederale State van Amerika met "Black Lives Matter" beklad of andersins beskadig.<ref>{{cite web |title=Robert E. Lee Monument In VA. Vandalized With 'Black Lives Matter' |date=Julie 2015 |url=http://abc7chicago.com/news/robert-e-lee-monument-in-va-vandalized-with-black-lives-matter/820850/ |publisher=ABC 7 |access-date=2 November 2015}}</ref><ref name="duda">{{cite web |title='Black Lives Matter' spray painted on New Orleans monument |date=29 Junie 2015 |url=http://www.fox8live.com/story/29430719/black-lives-matter-spray-painted-on-new-orleans-monument |publisher=Fox 8 |access-date=2 November 2015}}</ref> Sowat 800 mense het in McKinney, [[Texas]], betoog nadat 'n video vrygestel is waarin 'n beampte 'n meisie by 'n swembadpartytjie met sy knieë teen die grond vasdruk.<ref>{{cite news |title=McKinney video: Protest over Texas pool party policing |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-33059484 |newspaper=BBC News |date=9 Junie 2015 |access-date=8 November 2015}}</ref> In Julie het BLM-aktiviste regoor die Verenigde State begin betoog oor die dood van Sandra Bland, 'n Afro-Amerikaanse vrou wat na bewering opgehang in 'n tronksel in Waller County, Texas, gevind is.<ref name="bland">{{cite web |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=More Sandra Bland footage released; protest held in downtown Chicago |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ct-sandra-bland-marijuana-20150728-story.html |work=Chicago Tribune |date=29 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="sun">{{cite news |title=Groups in Texas hold vigil, protest in jail death of Sandra Bland |url=http://www.torontosun.com/2015/07/27/groups-in-texas-hold-vigil-protest-in-jail-death-of-sandra-bland |newspaper=Toronto Sun |date=27 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Cincinnati]], Ohio, het BLM saamgetrek en betoog oor die dood van Samuel DuBose nadat hy deur 'n polisiebeampte van die Universiteit van Cincinnati doodgeskiet is.<ref name="wlwt">{{cite web |last1=Fuller |first1=Courtis |title=Black Lives Matter stages rally after murder indictment against UC officer |date=30 Julie 2015 |url=http://www.wlwt.com/news/black-lives-matter-hold-rally-after-charges-filed-against-uc-officer-ray-tensing/34427260 |publisher=wlwt.com |access-date=1 November 2015}}</ref> In Newark, [[New Jersey]], het meer as duisend BLM-aktiviste teen polisiegeweld, rasse-onreg en ekonomiese ongelykheid gemarsjeer.<ref>{{cite web |url=https://www.greenleft.org.au/content/united-states-thousands-march-against-racism-police-brutality-new-jersey |title=United States: Thousands march against racism, police brutality in New Jersey |date=7 Augustus 2015 |first=Monica |last=Moorehead |work=Green Left Weekly |access-date=15 Desember 2016}}</ref> Ook in Julie het BLM betoog oor die dood van Jonathan Sanders, wat gesterf het terwyl hy deur die polisie in [[Mississippi]] in hegtenis geneem is.<ref>{{cite web |last1=Chin |first1=Alan |title=Another reason to question whether black lives matter in Mississippi |date=28 Julie 2015 |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728114748/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-date=28 Julie 2015 |work=Reuters |access-date=23 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last1=Dodrill |first1=Tara |title=Mississippi Town Protests Death of Black Man by White Cop |date=20 Julie 2015 |url=http://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop/ |publisher=Inquisitir |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=31 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531150206/https://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:1 Year Commemoration of the Murder of Michael Brown, the Ferguson Rebellion, & the Black Lives Matter uprising. (20426285322).jpg|duimnael|opreg=1.5|Herdenking van die eerste jaar sedert die dood van Michael Brown en die Ferguson-onrus by die Barclays Center in [[Brooklyn]], New York, Augustus 2015]] In Augustus het BLM-organiseerders 'n byeenkoms in Washington, D.C., gehou om 'n einde aan geweld teen [[transgender]]vroue te eis.<ref name="stein">{{cite news |last1=Stein |first1=Perry |title=Black Lives Matter organizers hold rally in D.C. for black trans women |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/08/25/black-lives-matter-organizers-hold-rally-in-d-c-for-black-trans-women/ |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In Charlotte, [[Noord-Carolina]], het BLM betoog en lê-in-betogings gehou nadat 'n regter die verhoor nietig verklaar het van 'n wit Charlotte-polisiebeampte wat die ongewapende swart man Jonathan Ferrell doodgeskiet het.<ref name="kerrick">{{cite web |title=2 arrested after Kerrick trial protests take violent turn |work=WCNC |url=http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |publisher=wcnc.com |access-date=1 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104145943/http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |archive-date=4 November 2015}}</ref> In [[Philadelphia]], [[Pennsilvanië]], het [[Janelle Monáe]], Jidenna en ander BLM-aktiviste deur Noord-Philadelphia gemarsjeer om aandag op polisiegeweld en Black Lives Matter te vestig.<ref name="chang">{{cite web |last1=Chang |first1=David |title=Janelle Monae, Jidenna March Through Philly |date=12 Augustus 2015 |url=http://www.nbcphiladelphia.com/news/local/Janelle-Monae-Jidenna-North-Philadelphia-Protest-Black-Lives-Matter-321611372.html |publisher=NBC Philadelphia |access-date=1 November 2015}}</ref> Rondom 9 Augustus, die eerste herdenking van Michael Brown se dood, het BLM in St. Louis en regoor die land saamgetrek, waak gehou en gemarsjeer.<ref name="brownann">{{cite news |title=Ferguson protesters, police gather on West Florissant Avenue; state of emergency declared in county |url=https://www.stltoday.com/news/local/crime-and-courts/ferguson-protesters-police-gather-on-west-florissant-avenue-state-of/article_7564c9cb-cc89-58cb-8787-4aaa91bcccaa.html |newspaper=St. Louis Post-Dispatch |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="simone">{{cite web |last1=Wilson |first1=Simone |title=Hundreds of #BlackLivesMatter Protesters March on Downtown Brooklyn |date=9 Augustus 2015 |url=http://patch.com/new-york/fortgreene/breaking-hundreds-blacklivesmatter-protesters-march-downtown-brooklyn |publisher=patch.com |access-date=1 November 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552438456).jpg|duimnael|links|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul by die Metro Green Line, September 2015]] In September het meer as vyfhonderd BLM-betogers in Austin, Texas, teen polisiegeweld saamgetrek, en verskeie het kortliks protesbaniere op Interstate 35 gedra.<ref name="chron">{{cite web |last1=Baddour |first1=Dylan |title=Black Lives Matter protest shut down by police in Austin, Texas |url=http://www.chron.com/news/houston-texas/article/Black-Lives-Matter-protest-shut-down-by-police-in-6527316.php |work=Houston Chronicle |date=24 September 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Baltimore]], [[Maryland]], het BLM-aktiviste gemarsjeer en betoog toe die verhore in die Freddie Gray-polisiegeweldsaak begin het.<ref name="hedg">{{cite news |last1=Hedgpeth |first1=Dana |title=Views from Baltimore as protesters rally in Freddie Gray case |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/09/02/views-from-baltimore-as-protesters-rally-in-freddie-gray-case |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Sacramento]], [[Kalifornië]], het sowat agthonderd BLM-betogers saamgetrek ter ondersteuning van 'n wetsontwerp in die Kaliforniese Senaat wat polisietoesig sou verskerp.<ref name="sac">{{cite news |last1=Pedroncelli |first1=Rich |title=Black Lives Matter protesters rally to back Senate bill increasing police oversight |url=http://www.ocregister.com/articles/police-680656-bill-protesters.html |publisher=ocregister.com |agency=Associated Press |access-date=1 November 2015}}</ref> BLM het ook betoog oor die dood van Jeremy McDole.<ref>{{cite web |last=Jaeger |first=Kyle |url=http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |title=Jeremy McDole Was Shot and Killed by Delaware Police |work=Attn |date=24 September 2015 |access-date=10 November 2015 |archive-date=30 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030062418/http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |url-status=dead}}</ref> In Oktober is Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem tydens 'n betoging by 'n konferensie van polisiehoofde in [[Chicago]].<ref name="morris">{{cite news |last1=Walk-Morris |first1=Tatiana |title=Black Lives Matter activists arrested during protest of police chiefs conference |url=http://www.chicagoreader.com/Bleader/archives/2015/10/26/black-lives-matter-activists-arrested-during-protest-of-police-chiefs-conference |newspaper=Chicago Reader |access-date=28 Oktober 2015}}</ref> "Rise Up October" het met die Black Lives Matter-veldtog oorvleuel en verskeie betogings meegebring.<ref name="shaker">{{cite web |last1=Shaker |first1=Nadeen |title="This injustice has taken genocidal proportions": Why Cornel West and Carl Dix are rising up against police brutality |url=http://www.salon.com/2015/10/21/this_injustice_has_taken_genocidal_proportions_why_cornel_west_and_carl_dix_are_rising_up_against_police_brutality/ |work=Salon |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Quentin Tarantino]] en Cornel West, wat aan "Rise Up October" deelgeneem het, het polisiegeweld veroordeel.<ref name="democ">{{cite web |title=Voices of Rise Up October: Quentin Tarantino, Cornel West, Victims' Families Decry Police Violence |url=http://www.democracynow.org/2015/10/26/voices_of_rise_up_october_quentin |publisher=Democracy Now |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Lêer:Justice for Jamar Response Action (22627979078).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Jamar Clark, Minneapolis, Minnesota, November 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter Sign - Minneapolis Protest (22632545857).jpg|duimnael|'n Aktivis hou 'n "Black Lives Matter"-plakkaat op buite die Minneapolis-polisie se vierde presink ná die dood van Jamar Clark op 15 November 2015]] In November het BLM-aktiviste betoog nadat Jamar Clark deur die Minneapolis-polisiedepartement geskiet is.<ref>{{cite web |title=51 arrested in protests after black man shot by Minneapolis police |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2015/11/16/minneapolis-police-shooting/75859132 |work=USA Today |access-date=18 November 2015}}</ref> 'n Deurlopende betoging is by die Minneapolis-polisie se vierde presink gereël. Tydens die kampbetoging het betogers en buitestanders met die polisie gebots, die stasie beskadig en probeer om met 'n voertuig daarteen vas te ry.<ref>{{cite web |last=Forliti |first=Amy |title=Minneapolis police, protesters clash at 4th Precinct |website=Saint Paul Pioneer Press |location=Saint Paul |date=19 November 2015 |url=http://www.twincities.com/2015/11/19/minneapolis-police-protesters-clash-at-4th-precinct/ |access-date=11 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Keller |first=Bill |title=SUV rams 4th Precinct gate, 2 arrested for Jamar Clark vandalism |website=Fox 9 News |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.fox9.com/news/51959667-story |access-date=11 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707040023/http://www.fox9.com/news/51959667-story |archive-date=7 Julie 2016}}</ref> Later in dieselfde maand is 'n optog ter ere van Jamar Clark gereël, van die vierde presink tot in die middestad van Minneapolis. Ná die optog het 'n groep mans met vuurwapens en liggaamspantsers<ref name="startribune 2014-11-24">{{cite web |last=Smith |first=Mary Lynn |title=Five people were shot near Black Lives Matter protest site |website=Star Tribune |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121421/http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |url-status=dead}}</ref> opgedaag en die betogers met rasseskeldname begin toesnou, volgens 'n woordvoerder van Black Lives Matter. Nadat betogers die gewapende mans gevra het om te loop, het die mans die vuur geopen en vyf betogers geskiet.<ref name="startribune 2014-11-24" /><ref name="Silverstein 2015">{{cite web |last=Silverstein |first=Jason |title=Five people shot at Minneapolis Black Lives Matter protest |website=Daily News |location=New York |date=24 November 2015 |url=http://www.nydailynews.com/news/national/shot-minneapolis-police-protest-article-1.2444905 |access-date=21 Desember 2015}}</ref> Al die beserings het hospitalisasie vereis, maar was nie lewensgevaarlik nie. Die mans het gevlug, maar is later gevind en in hegtenis geneem. Die drie mans wat gearresteer is, was jonk en wit, en waarnemers het hulle as [[wit oppergesag]]voorstanders beskryf.<ref name="Washington Post 2015">{{cite news |title=Two men arrested in shooting of Black Lives Matter protesters in Minneapolis |newspaper=The Washington Post |date=24 November 2015 |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/24/five-people-shot-near-minneapolis-protest-cops-searching-for-3-white-male-suspects |access-date=21 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |title=3 men in custody, 1 released in Minneapolis 4th Precinct protest shooting |first1=Libor |last1=Jany |first2=David |last2=Chanen |date=25 November 2015 |work=Star Tribune |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121420/http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |url-status=dead}}</ref> In Februarie 2017 is een van die gearresteerdes, Allen Scarsella, op 'n dosyn aanklagte van aanranding en oproer in verband met die skietery skuldig bevind. Deels op grond van maande se rassistiese boodskappe wat Scarsella voor die skietery aan sy vriende gestuur het, het die regter sy verdediging se argument dat hy "naïef" was, verwerp en hom in April 2017 tot 15 jaar van 'n moontlike maksimum van 20 jaar gevonnis.<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/minnesota-man-gets-15-years-for-shooting-5-black-lives-matter-protesters/ |title=Minnesota Man Gets 15 Years for Shooting 5 Black Lives Matter Protesters |date=27 April 2017 |work=CBS News |access-date=30 April 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theroot.com/man-gets-15-years-for-shooting-5-blm-activists-protesti-1794769476 |title=Man Gets 15 Years for Shooting 5 BLM Activists Protesting Police Shooting Death of Jamar Clark |first=Angela |last=Helm |date=29 April 2017 |work=The Root |access-date=30 April 2017}}</ref> Vanaf November 2015 het BLM betoog oor die moord op Laquan McDonald en die bedanking van talle Chicago-amptenare geëis weens die skietvoorval en die hantering daarvan. McDonald is 16 keer deur die Chicago-polisiebeampte Jason Van Dyke geskiet.<ref>{{cite web |last1=Lopez |first1=German |title=The Chicago police shooting of Laquan McDonald, explained |date=25 November 2015 |url=https://www.vox.com/explainers/2015/11/24/9796704/laquan-mcdonald-police-shooting-chicago |publisher=Vox |access-date=23 Julie 2016}}</ref> === 2016 === In 2016 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Bruce Kelley jr., Alton Sterling, Philando Castile, Joseph Mann, Abdirahman Abdi, Paul O'Neal, Korryn Gaines, Sylville Smith, Terence Crutcher, Keith Lamont Scott, Alfred Olango en Deborah Danner. In Januarie het honderde BLM-betogers in San Francisco gemarsjeer teen die dood van Mario Woods, wat op 2 Desember 2015 deur beamptes van die San Francisco-polisie doodgeskiet is. Die optog is tydens 'n Super Bowl-geleentheid gehou.<ref>{{cite web |author=O, Janet |url=http://abc7news.com/news/hundreds-march-in-sf-to-protest-sfpds-fatal-shooting-of-mario-woods/1180634/ |title=Hundreds March In SF To Protest SFPD's Fatal Shooting Of Mario Woods |publisher=ABC7 |date=30 Januarie 2016 |access-date=10 Julie 2016}}</ref> BLM het regoor die land betogings, gemeenskapsvergaderings, leersessies en direkte aksies gehou met die doel om "die radikale nalatenskap van [[Martin Luther King jr.]] terug te eis".<ref>{{cite web |last1=Saxon-Parrish |first1=Shani |title=The Movement for Black Lives Is Urging You to No. ReclaimMLK This Weekend |url=http://www.colorlines.com/articles/movement-black-lives-urging-you-reclaimmlk-weekend |publisher=Colorlines |date=15 Januarie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Februarie is Abdullahi Omar Mohamed, 'n 17-jarige Somaliese vlugteling, deur die polisie van [[Salt Lake City]], [[Utah]], geskiet en gewond ná 'n beweerde konfrontasie met 'n ander persoon. Die skietvoorval het tot BLM-betogings gelei.<ref>{{cite web |last1=Alberty |first1=Erin |author2=Michael McFall |title=Police investigate SLC shooting; protesters flood downtown streets |url=http://www.sltrib.com/home/3596397-155/slc-police-investigation-continues-in-wake |work=Salt Lake Tribune |date=2 Maart 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Junie het lede van BLM en Color of Change betoog teen die skuldigbevinding en vonnisoplegging van Jasmine Richards in Kalifornië weens 'n voorval in 2015 waarin sy probeer verhoed het dat 'n polisiebeampte 'n ander vrou in hegtenis neem. Richards is skuldig bevind aan die "poging om 'n persoon onwettig uit die wettige bewaring van 'n vredesbeampte te neem" – 'n aanklag wat die deelstaat se strafkode tot twee maande voor die voorval as "lynching" bestempel het.<ref>{{cite web |last1=Pena |first1=Marina |title=Hundreds protest sentencing of Black Lives Matter activist in Pasadena |url=https://www.pasadenastarnews.com/2016/06/07/hundreds-protest-sentencing-of-black-lives-matter-activist-in-pasadena/ |work=Pasadena Star News |date=7 Junie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> Op 5 Julie is Alton Sterling, 'n 37-jarige swart man, verskeie kere op kort afstand geskiet terwyl twee wit beamptes van die Baton Rouge-polisiedepartement hom in [[Baton Rouge]], [[Louisiana]], teen die grond vasgedruk het. Op die aand van 5 Julie het meer as 100 betogers in Baton Rouge "no justice, no peace" geskreeu, vuurwerke afgeskiet en 'n kruising versper om oor Sterling se dood te betoog.<ref name="brennan">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/national/la-cops-shoot-kill-man-selling-music-baton-rouge-store-article-1.2700548 |title=Alton Sterling shot, killed by Louisiana cops during struggle after he was selling music outside Baton Rouge store |last=Brennan |first=Christopher |date=5 Julie 2016 |newspaper=Daily News |location=New York |access-date=5 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie het Black Lives Matter 'n kerswaak in Baton Rouge gehou, met die uitroep "Ons het Baton Rouge lief" en oproepe om geregtigheid.<ref>{{cite news |url=https://abcnews.go.com/US/black-lives-matter-holds-vigil-alton-sterling-baton/story?id=40391901 |title=Baton Rouge Police Shooting: Alton Sterling's Aunt Says She Wants 'Justice' at Vigil |first=Julia |last=Jacobo |date=6 Julie 2016 |work=ABC News |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie is Philando Castile deur Jeronimo Yanez, 'n polisiebeampte van St. Anthony, Minnesota, doodgeskiet nadat hy in Falcon Heights, 'n voorstad van St. Paul, voorgekeer is. Castile het 'n motor bestuur met sy meisie en haar vierjarige dogter as passasiers toe Yanez en 'n ander beampte hom voorgekeer het.<ref name="Chappell">{{cite news |first1=Bill |last1=Chappell |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/07/07/485066807/police-stop-ends-in-black-mans-death-aftermath-is-livestreamed-online-video |title=Police Stop Ends in Black Man's Death; Aftermath Is Live-Streamed on Facebook |publisher=NPR |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Volgens sy meisie het Castile, nadat hy om sy lisensie en registrasie gevra is, vir die beampte gesê dat hy 'n lisensie het om 'n wapen te dra en dat daar een in die motor is.<ref name="BBCCastileDeath">{{cite news |title=Philando Castile death: Aftermath of police shooting streamed live |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36732908 |date=7 Julie 2016 |work=BBC News |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Sy het gesê: "Die beampte het gesê moenie beweeg nie. Terwyl hy sy hande weer opgesteek het, het die beampte hom vier of vyf keer in die arm geskiet."<ref name="PheiferPeck">{{cite news |first1=Pat |last1=Pheifer |first2=Claude |last2=Peck |url=http://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |title=Aftermath of fatal Falcon Heights officer-involved shooting captured on video |work=Star Tribune |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016 |archive-date=10 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210085324/https://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |url-status=dead}}</ref> Sy het onmiddellik ná die skietvoorval 'n video regstreeks op [[Facebook]] uitgesaai. Ná Castile se dood het BLM regoor Minnesota en die Verenigde State betoog.<ref>{{cite magazine |last1=Sanburn |first1=Josh |title=Black Lives Matter Leader Condemns Violence at St. Paul Protest |url=https://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |magazine=Time |date=10 Julie 2016 |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=17 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160717163206/http://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Protest march in response to the Philando Castile shooting (28084964251).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Philando Castile, St. Paul, Minnesota, 7 Julie 2016]] Op 7 Julie is 'n BLM-betoging in [[Dallas]], Texas, gehou om te protesteer oor die dood van Alton Sterling en Philando Castile. Aan die einde van die vreedsame betoging het Micah Xavier Johnson uit 'n lokval die vuur geopen, vyf polisiebeamptes doodgeskiet en sewe ander beamptes en twee burgerlikes gewond. Die skutter is daarna met 'n bom wat deur 'n robot afgelewer is, gedood.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/07/08/like-a-little-war-snipers-shoot-11-police-officers-during-dallas-protest-march-killing-five/ |last1=Achenbach |first1=Joel |author2=William Wan |author3=Mark Berman |author4=Moriah Balingit |title=Five Dallas police officers were killed by a lone attacker, authorities say |newspaper=The Washington Post |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Voor sy dood het Johnson volgens die polisie gesê dat "hy ontsteld was oor Black Lives Matter" en dat "hy wit mense wou doodmaak, veral wit beamptes".<ref name="Bromwich">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708125031/http://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-date=8 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |title=Dallas Shooting Suspect, Micah Johnson, 'Upset at White People' |first1=Manny |last1=Fernandez |author3=Jonah Engel Bromwich |author2=Richard Pérez-Peña |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Texaanse luitenant-goewerneur Dan Patrick en ander konserwatiewe wetgewers het die Black Lives Matter-beweging vir die skietery blameer.<ref>{{Cite web |url=https://www.texastribune.org/2016/07/08/lt-gov-dan-patrick-blames-black-lives-matter-prote/ |title=Dan Patrick Blames Black Lives Matter Movement for Dallas Shooting |last=Mekelburg |first=Madlin |date=8 Julie 2016 |website=The Texas Tribune |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://video.foxnews.com/v/5027952148001/texas-lt-gov-patrick-on-dallas-ambush-this-has-to-end/ |title=Texas Lt. Gov. Patrick on Dallas ambush: 'This has to end' |date=8 Julie 2016 |publisher=Fox News Channel |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Black Lives Matter-netwerk het 'n verklaring uitgereik waarin die skietery veroordeel word.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/dallas-shooting-black-lives-matter-leaders-respond/ |title=Black Lives Matter condemns Dallas, pushes forward with protests |work=CBS News |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.latimes.com/politics/la-na-dallas-protest-impact-20160708-snap-story.html |title=Dallas police shootings could create unwelcome tensions for Black Lives Matter movement and its allies |last1=Kaleem |first1=Jaweed |author2=Evan Halper |work=Los Angeles Times |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 8 Julie is meer as 100 mense by Black Lives Matter-betogings regoor die Verenigde State in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/blacklivesmatter-protest-rochester-police-arrest-74-demonstration-n606416 |title=More Than 100 Arrested at Baton Rouge, Rochester Black Lives Matter Protests |first1=F. Brinley |last1=Bruton |first2=Kurt |last2=Chirbas |last3=Associated Press |date=9 Julie 2016 |work=NBC News |access-date=14 Julie 2016}}</ref> [[Lêer:Sit-in during San Francisco July 2016 rally against police violence - 3.jpg|duimnael|Betoging in reaksie op die dood van Alton Sterling, San Francisco, Kalifornië, 8 Julie 2016]] In die eerste helfte van Julie was daar minstens 112 betogings in 88 Amerikaanse stede.<ref>{{cite news |last1=Lee |first1=Jasmine C. |author2=Iaryna Mykhyalshyn |author3=Rudy Omri |author4=Anjali Singhvi |title=At Least 88 Cities Have Had Protests in the Past 13 Days Over Police Killings of Blacks |url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/07/16/us/protesting-police-shootings-of-blacks.html |newspaper=The New York Times |date=16 Julie 2016}}</ref> Op 13 Julie het die basketbalsterre LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul en Dwyane Wade die ESPY-toekennings van 2016 met 'n Black Lives Matter-boodskap geopen.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Lily |title=LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul and Dwyane Wade Open 2016 ESPYs With Powerful Black Lives Matter Message |url=http://www.eonline.com/news/779880/lebron-james-carmelo-anthony-chris-paul-and-dwyane-wade-open-2016-espys-with-powerful-black-lives-matter-message |publisher=E! |date=13 Julie 2016 |access-date=27 Julie 2016}}</ref> Op 26 Julie het Black Lives Matter 'n betoging in Austin, Texas, gehou om die derde herdenking van die dood van Larry Jackson jr. te gedenk.<ref name="march">{{cite web |url=http://kxan.com/2016/07/26/black-lives-matter-marks-anniversary-of-larry-jackson-jr-s-death/ |title=Black Lives Matter marks anniversary of Larry Jackson, Jr.'s death |date=26 Julie 2016 |access-date=7 Desember 2016 |publisher=KXAN |author=Ricke, Claire}}</ref> Op 28 Julie het beamptes van die Chicago-polisiedepartement Paul O'Neal ná 'n motorjaagtog in die rug geskiet en gedood.<ref>{{cite news |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-man-shot-by-police-identified-20160729-story.html |title=3rd cop loses police powers; autopsy shows man shot in South Shore died from wound to back |author1=Crepeau, Megan |author2=Marwa Eltagouri |author3=Patricia Callahan |author4=Annie Sweeney |work=Chicago Tribune |date=30 Julie 2016 |access-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval het honderde mense in Chicago, [[Illinois]], gemarsjeer.<ref name="DNA">{{cite web |last1=Nitkn |first1=Alex |title=Hundreds Block Downtown Streets To Protest Police Killing Of Paul O'Neal |url=https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |publisher=DNA Info |access-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190029/https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |archive-date=23 September 2016}}</ref> In Randallstown, Maryland, naby Baltimore, het polisiebeamptes op 1 Augustus Korryn Gaines, 'n 23-jarige swart Amerikaanse vrou, doodgeskiet en ook haar seun gewond.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/aug/02/korryn-gaines-black-woman-killed-by-police-son-injured |title=Black woman shot dead by police during alleged standoff while holding son |first=Jamiles |last=Lartey |date=2 Augustus 2016 |work=The Guardian}}</ref> Daar is in Baltimore oor Gaines se dood betoog.<ref>{{cite web |url=https://www.baltimoresun.com/2016/08/15/maryland-fop-conference-opens-to-protests-in-baltimore/ |title=Maryland FOP conference opens to protests in Baltimore |first=Colin |last=Campbell |work=The Baltimore Sun |date=15 Augustus 2016}}</ref> In Augustus het Black Lives Matter in [[Pittsburgh]], Pennsilvanië, betoog oor die dood van Bruce Kelley jr., wat die vorige Januarie geskiet is nadat hy 'n polisiehond doodgesteek het terwyl hy van die polisie probeer wegkom het.<ref>{{cite web |last=Morrow |first=Christian |title=Black Lives Matter rally highlights Kelley Jr. shooting |url=http://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |work=Pittsburgh Courier |date=28 Julie 2016 |access-date=2 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204058/https://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |archive-date=27 Januarie 2017}}</ref> Ook in Augustus het verskeie professionele sportlui aan betogings tydens die volkslied begin deelneem. Die betogings het in die National Football League (NFL) begin nadat Colin Kaepernick van die San Francisco 49ers tydens die [[volkslied]] gesit het, in plaas van die gebruiklike om te staan, voor sy span se derde voorseisoenwedstryd van 2016.<ref name="SB">{{cite web |last1=Sandritter |first1=Mark |title=A timeline of Colin Kaepernick's national anthem protest and the NFL players who joined him |date=11 September 2016 |url=https://www.sbnation.com/2016/9/11/12869726/colin-kaepernick-national-anthem-protest-seahawks-brandon-marshall-nfl |publisher=SB Nation |access-date=20 September 2016}}</ref> In 'n onderhoud ná die wedstryd het hy sy standpunt so verduidelik: "Ek gaan nie opstaan om trots te wys in die vlag van 'n land wat swart mense onderdruk nie. Vir my is dit groter as voetbal, en dit sou selfsugtig van my wees om die ander kant toe te kyk. Daar is lyke in die straat en mense wat betaalde verlof kry en met moord wegkom."<ref name="wyche">{{cite web |publisher=National Football League |url=https://www.nfl.com/news/colin-kaepernick-explains-why-he-sat-during-national-anthem-0ap3000000691077 |title=Colin Kaepernick explains why he sat during national anthem |first=Steve |last=Wyche |date=27 Augustus 2016 |access-date=27 Augustus 2016}}</ref> Die betoging is wyd vertolk as solidariteit met die Black Lives Matter-beweging.<ref>{{cite news |last1=Allen |first1=Nick |title=Colin Kaepernick: NFL Black Lives Matter protests recall rebellious spirit of 1960s sporting greats |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=4 Oktober 2016 |work=The Daily Telegraph |date=18 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Katch |first1=Danny |last2=Zirin |first2=Dave |title=From the Raised Fist to the Bended Knee |url=https://www.jacobinmag.com/2016/09/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=Jacobin |date=25 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Johnson |first1=Jason |title=Colin Kaepernick Shows #BlackLivesMatter Even When His Career May Not |url=http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=theroot.com |date=29 Augustus 2016 |archive-date=3 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003205120/http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |url-status=dead}}</ref> Die betogings het gemengde reaksies uitgelok en het sedertdien na ander Amerikaanse sportligas versprei. In September het BLM betoog oor die dood van Terence Crutcher, wat in [[Tulsa]], [[Oklahoma]], deur polisiebeamptes geskiet is, en Keith Lamont Scott in Charlotte, Noord-Carolina.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2016/09/21/us/charlotte-police-shooting/index.html |title=One person shot during violent Charlotte protest; officer hurt |website=CNN |date=21 September 2016}}</ref><ref name="NYDaily">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/crime/video-released-fatal-police-shooting-unarmed-oklahoma-man-article-1.2798435 |title=Video released in fatal police shooting of unarmed Oklahoma man Terence Crutcher |work=Daily News |location=New York |date=19 September 2016 |access-date=19 September 2016 |author=Salinger, Tobias}}</ref> ''The Charlotte Observer'' het berig: "Die betogers het begin saamdrom toe die nag geval het, ure ná die skietvoorval. Hulle het plakkate gedra met leuses soos 'Stop Killing Us' en 'Black Lives Matter', en hulle het 'No justice, no peace' geskreeu. Die toneel was soms chaoties en gespanne, met waterbottels en klippe wat na die polisielinies gegooi is, maar baie betogers het tot vrede opgeroep en hul mede-betogers gesmeek om nie gewelddadig op te tree nie."<ref name="ObserverAftermath16">{{cite news |author1=Marusak, Joe |author2=Ely Portillo |author3=Mark Price |author4=Adam Bell |title=Charlotte faces aftermath of protests ignited by fatal police shooting; 16 officers injured |url=http://www.charlotteobserver.com/news/local/crime/article103009432.html |newspaper=The Charlotte Observer |date=20 September 2016}}</ref> Verskeie aande se betogings is in September en Oktober in El Cajon, Kalifornië, gehou ná die dood van Alfred Olango.<ref>{{cite news |last1=Chokshi |first1=Niraj |last2=Bromwich |first2=Jonah Engel |title=Demonstrators Protest Fatal Police Shooting of a Black Man in El Cajon, Calif. |url=https://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928074404/http://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-date=28 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=24 Desember 2016 |work=The New York Times |date=28 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tometi |first1=Opal |last2=Lipscombe |first2=Carl |title=What the Shooting of Alfred Olango Says About the State of Black Refugees in the U.S. |url=https://time.com/4531836/black-immigrants/ |access-date=24 Desember 2016 |magazine=Time |date=18 Oktober 2016 |archive-date=24 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224233751/http://time.com/4531836/black-immigrants/ |url-status=dead}}</ref> === 2017 === Tydens Swart Geskiedenismaand in 2017 is 'n maandlange "Black Lives Matter"-kunsuitstalling deur drie kunstenaars van Richmond, [[Virginia]], by die First Unitarian Universalist Church of Richmond in die Byrd Park-gebied van die stad aangebied. Die uitstalling het meer as 30 uiteenlopende multikulturele kunstenaars vertoon rondom 'n tema oor rassegelykheid en geregtigheid.<ref>{{cite web |last1=Lord |first1=Jo |title=Art Gallery: "Black Lives Matter" art show at First Unitarian Universalist Church |url=http://www.richmond.com/entertainment/art/art-gallery-black-lives-matter-art-show-at-first-unitarian/article_baaa0708-6091-5e5c-95b8-e072e4acf82d.html |website=Richmond Times-Dispatch |access-date=23 Februarie 2017 |page=E4 |date=23 Februarie 2017}}</ref> In dieselfde maand het die James Branch Cabell-biblioteek van die Virginia Commonwealth University (VCU) 'n maandlange program van geleenthede oor Afro-Amerikaanse geskiedenis aangebied<ref>{{Cite web |url=https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black |title=Black History Month at VCU aims to spark dialogue, celebrate black excellence |first=Brian |last=McNeill |website=news.vcu.edu |date=29 Januarie 2016 |access-date=9 Junie 2020 |archive-date=9 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609200920/https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black}}</ref> en foto's van die kerk se "Black Lives Matter"-uitstalling op sy buitelugskerm vertoon.<ref>{{cite web |url=http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |title=Sue Robinson |access-date=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228172455/http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |archive-date=28 Februarie 2017}}</ref> Die VCU-program het ook ingesluit: die Real Life-filmreeks ''The Angry Heart: The Impact of Racism on Heart Disease among African-Americans''; die 14de jaarlikse VCU Libraries-lesing oor Swart Geskiedenismaand deur die spotprenttekenaar Keith Knight; 'n gesprek deur Lawrence Ross, skrywer van ''Blackballed: The Black and White Politics of Race on America's Campuses'', oor die verband tussen sy boek en die "Black Lives Matter"-beweging; en 'n bespreking deur dr. Velma P. Scantlebury, die eerste swart vroulike oorplantingschirurg in die Verenigde State, oor "Health Equity in Kidney Transplantation: Experiences from a surgeon's perspective". Black Lives Matter het betoog oor die dood van Jocques Clemmons, wat op 10 Februarie 2017 in [[Nashville]], [[Tennessee]], plaasgevind het.<ref name="thetennesseanclemmonsfamily">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana |last2=Tamburin |first2=Adam |last3=Wadhwani |first3=Anita |title=Jocques Clemmons' family, community leaders call for officer's firing |url=http://www.tennessean.com/story/news/2017/05/11/community-reaction-no-prosecution-nashville-officer-involved-shooting/318462001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=11 Mei 2017}}</ref> Op 12 Mei 2017, 'n dag nadat Glenn Funk, die distriksaanklaer van Davidson County, besluit het om nie die polisiebeampte Joshua Lippert te vervolg nie, het die Nashville-tak van BLM 'n betoging gehou wat van naby die kampus van die Vanderbilt-universiteit tot by die woning van die Nashville-burgemeester Megan Barry gestrek het.<ref name="tennesseanjusticedemonstratesoutside">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana Maia |title=Justice for Jocques Coalition demonstrates outside Nashville mayor's home |url=http://www.tennessean.com/story/news/local/2017/05/12/justice-jocques-coalition-hold-silent-protest-after-no-charges-brought-against-officer/320433001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=12 Mei 2017}}</ref><ref name="wkrnsilentmarchforjocques">{{cite news |title=Silent march for Jocques Clemmons ends at Nashville mayor's home |url=http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/ |access-date=14 Mei 2017 |publisher=WKRN-TV |date=12 Mei 2017 |archive-date=16 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516170726/http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/}}</ref> Op 27 September het studente wat met Black Lives Matter geassosieer word, by die College of William & Mary betoog by 'n geleentheid van die American Civil Liberties Union (ACLU), omdat die ACLU geveg het vir die reg om die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, te hou.<ref>{{cite web |url=http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html |title=William and Mary students protest ACLU speaker, white supremacy |first=Wesley |last=Wright |work=The Virginia Gazette |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017 |archive-date=22 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022035719/http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html}}</ref> William & Mary se rektor, Taylor Reveley, het met 'n verklaring gereageer waarin hy die kollege se verbintenis tot oop debat verdedig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.insidehighered.com/quicktakes/2017/10/05/aclu-speaker-shouted-down-william-mary |title=ACLU Speaker Shouted Down at William & Mary |last=Bauer-Wolf |first=Jeremy |date=5 Oktober 2017 |work=Inside Higher Ed |access-date=8 Oktober 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.insidehighered.com/news/2017/10/06/william-mary-students-who-shut-down-aclu-event-broke-conduct-code |title=Free speech advocate silenced |first=Jeremy |last=Bauer-Wolf |work=Inside Higher Ed |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017}}</ref> === 2018 === In Februarie en Maart 2018 het die First Unitarian Church of Richmond in Richmond, Virginia, as deel van sy fokus op sosiale geregtigheid sy ''Second Annual Black Lives Matter Art Exhibition'' aangebied.<ref>{{cite web |title=Second Annual Black Lives Matter Art Show |url=https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |website=Style Weekly |access-date=5 Maart 2018 |archive-date=6 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306023206/https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |url-status=dead}}</ref> Kunswerke uit die uitstalling is op vasgestelde tye op die groot buiteskerm by die Virginia Commonwealth University se Cabell-biblioteek vertoon. Kunstenaars wat aan die uitstalling deelgeneem het, is genooi om hul werk te bespreek terwyl dit tydens 'n aandforum in 'n klein amfiteater by VCU se Hibbs Hall vertoon is. Hulle is ook genooi om daarna by 'n plaaslike vertoning van die 1961-verwerking van die film ''A Raisin in the Sun'' uit te stal. In April het CNN berig dat die grootste Facebook-rekening wat voorgegee het om deel van die "Black Lives Matter"-beweging te wees, 'n swendelary was wat aan 'n wit man in Australië gekoppel is. Die rekening, met 700&nbsp;000 volgelinge, is verbind aan fondsinsamelings wat $100&nbsp;000 of meer ingesamel het, na bewering vir Amerikaanse Black Lives Matter-doelwitte; volgens CNN is 'n deel van die geld egter na Australiese bankrekeninge oorbetaal. Facebook het die betrokke blad opgeskort.<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Donie |title=The biggest Black Lives Matter page on Facebook is fake |url=https://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180409222055/http://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |url-status=dead |archive-date=9 April 2018 |access-date=10 April 2018 |work=CNNMoney |year=2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=McGowan |first1=Michael |title=Fake Black Lives Matter Facebook page run by Australian union official – report |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/apr/10/fake-black-lives-matter-facebook-page-run-by-australian-union-official-report |access-date=10 April 2018 |work=The Guardian |date=10 April 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Australian union official linked to fake Black Lives Matter page suspended |url=http://www.abc.net.au/news/2018-04-10/fake-black-lives-matter-facebook-page-linked-to-australian-nuw/9636362 |access-date=10 April 2018 |work=ABC News (Australia) |date=10 April 2018}}</ref> === 2020 === Op 23 Februarie 2020 is Ahmaud Arbery, 'n ongewapende 25-jarige swart Amerikaanse man, vermoor terwyl hy in Glynn County, [[Georgia]], gedraf het.<ref>{{Cite web |last=Bonvillian |first=Crystal |title=Ahmaud Arbery: Video emerges of black jogger killed by 2 white men; case heads to grand jury |url=https://www.fox23.com/news/trending/video-emerges-black-jogger-chased-shot-dead-by-2-white-men-case-will-go-grand-jury/EXGDU3DAIJEHXAXW6DAYVRW6EQ/ |date=6 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=KOKI}}</ref> Arbery is deur drie wit inwoners in twee voertuie agternagesit en gekonfronteer, onder wie 'n pa en seun wat gewapen was.<ref>{{Cite news |last=Fausset |first=Richard |date=4 Junie 2020 |title=What We Know About the Shooting Death of Ahmaud Arbery |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/article/ahmaud-arbery-shooting-georgia.html |access-date=16 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Al drie mans is op nege aanklagte, waaronder moord, aangekla.<ref>{{cite news |last1=Fausset |first1=Richard |title=Suspects in Ahmaud Arbery's Killing Are Indicted on Murder Charges |url=https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625005712/https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-date=25 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=26 Junie 2020 |work=The New York Times |date=24 Junie 2020}}</ref> Op 13 Maart het polisiebeamptes in Louisville die woonsteldeur van die 26-jarige swart Amerikaner Breonna Taylor afgebreek om 'n lasbrief uit te voer wat hulle toegelaat het om sonder waarskuwing binne te gaan, weens vermoedens oor dwelms. Nadat haar kêrel 'n polisiebeampte in die been geskiet het,<ref>{{cite news |title=Experts: Report shows officer was shot by Breonna Taylor's boyfriend, not by friendly fire |url=https://eu.courier-journal.com/story/news/local/breonna-taylor/2020/10/08/breonna-taylor-report-shows-officer-shot-kenneth-walker-experts-say/5914804002/ |first=Andrew |last=Wolfson |newspaper=Louisville Courier Journal |access-date=22 November 2021 |date=8 Oktober 2020}}</ref> het die polisie verskeie skote afgevuur wat tot haar dood gelei het. Haar kêrel het 911 gebel en gesê: "Iemand het die deur ingeskop en my meisie geskiet."<ref>{{Cite web |title='Somebody shot my girlfriend': 911 call in police shooting |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/shot-girlfriend-911-call-police-shooting-70940401 |first=Dylan |last=Lovan |date=29 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=ABC News}}</ref> Betogings met 'n oproep om polisiehervorming is in Louisville gehou.<ref>{{Cite news |last=Wood |first=Josh |date=6 Junie 2020 |title='She should be with us': Louisville protesters remember Breonna Taylor |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/jun/06/breonna-taylor-louisville-protest-george-floyd |access-date=16 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> ==== George Floyd-betogings ==== [[Lêer:George Floyd protests in Washington DC, Lafayette Square.jpg|duimnael|George Floyd-betogings by Lafayette Square, Washington, D.C., 30 Mei 2020]] Aan die einde van Mei is meer as 450 groot betogings,<ref>{{Cite magazine |title=George Floyd Protests Rage in Cities Across the U.S. |url=https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531045039/https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-date=31 Mei 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref><ref>{{Cite web |title=Map: Protests and rallies for George Floyd spread across the country |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/map-protests-rallies-george-floyd-spread-across-country-n1220976 |first=Jiachuan |last=Wu |author2=Nigel Chiwaya |author3=Savannah Smith |date=1 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref> aangevuur deur 'n reeks rassegelaaide gebeure, in stede en dorpe regoor die Verenigde State en op drie vastelande gehou.<ref>{{Cite magazine |first=Rick |last=Rycroft |author2=Frank Jordans |date=6 Junie 2020 |title=Thousands Protest Across 3 Continents to Honor George Floyd and Support the Black Lives Matter Movement |url=https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606172156/https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-date=6 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref> Die breekpunt was hoofsaaklik die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]],<ref>{{Cite web |title=George Floyd protests spread nationwide: Live updates |url=https://www.cnn.com/us/live-news/george-floyd-protest-updates-05-28-20/index.html |author1=Melissa Macaya |author2=Mike Hayes |author3=Fernando Alfonso III |author4=Daniella Diaz |author5=Jessie Yeung |author6=Steve George |author7=Ivana Kottasová |author8=Nick Thompson |date=28 Mei 2020 |website=CNN |access-date=30 Mei 2020}}</ref> wat uiteindelik van moord in die tweede graad aangekla is nadat 'n video versprei het waarin Chauvin byna nege minute lank op Floyd se nek kniel terwyl Floyd om sy lewe smeek en herhaal: "I can't breathe."<ref>{{Cite web |title=Charges against Derek Chauvin suggest George Floyd's death was unintended |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/charges-against-officer-suggest-george-floyd-s-death-unintended-n1224731 |first=Danny |last=Cevallos |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Tiefenthäler |first2=Ainara |last3=Triebert |first3=Christiaan |last4=Jordan |first4=Drew |last5=Willis |first5=Haley |last6=Stein |first6=Robin |date=31 Mei 2020 |title=8 Minutes and 46 Seconds: How George Floyd Was Killed in Police Custody |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601040003/https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=7 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná betogers se eise om verdere vervolgings is drie ander beamptes aangekla van medepligtigheid aan moord in die tweede graad.<ref>{{Cite web |last=Waldrop |first=Theresa |title=The charges against the four officers involved in George Floyd's death, explained |url=https://www.cnn.com/2020/06/04/us/george-floyd-officers-charges-explained/index.html |date=5 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[Lêer:North America Protests 8 JUN 2020.jpg|duimnael|Betogings in Mei 2020 ná George Floyd se dood]] [[Lêer:Black Lives Matter, Washington National Cathedral, 10June2020.jpg|duimnael|links|opreg|"Black Lives Matter" op die fasade van die Washington National Cathedral, 10 Junie 2020]] Black Lives Matter het van 30 Mei af byeenkomste in die Verenigde State en wêreldwyd gereël,<ref>{{Cite web |first=Benazir |last=Wehelie |author2=Amy Woodyatt |title='I can't breathe': Hundreds lie down in protest |url=https://www.cnn.com/2020/06/03/world/gallery/george-floyd-lie-down-intl-scli/index.html |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter rally for George Floyd on Saturday at Marion Square |url=https://abcnews4.com/news/local/black-lives-matter-rally-for-george-floyd-saturday-at-marion-square |last=Fortier-Bensen |first=Tony |date=29 Mei 2020 |website=WCIV |access-date=30 Mei 2020}}</ref> waar betogers Floyd se laaste oomblikke uitgebeeld het deur in strate en op brûe te gaan lê en "I can't breathe" te skreeu, terwyl ander in hul duisende gemarsjeer het met plakkate soos "Sê vir jou broer in blou, moenie skiet nie", "Wie bel jy wanneer die moordenaar 'n kenteken dra?" en "Geregtigheid vir George Floyd".<ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=Photos: The signs and art of the George Floyd protests |url=https://www.mercurynews.com/photos-the-signs-and-art-of-the-george-floyd-protests |access-date=7 Junie 2020 |website=The Mercury News}}</ref> Hoewel die betogings wêreldwyd was en deur verskeie ongeaffilieerde organisasies ondersteun is, word die Black Lives Matter-beweging onlosmaaklik daaraan verbind.<ref>{{Cite web |author2=Christina Maxouris |first=Dakin |last=Andone |author3=Josh Campbell |title=Minneapolis City Council members intend to defund and dismantle the city's police department |url=https://www.cnn.com/2020/06/07/us/george-floyd-protests-sunday/index.html |access-date=7 Junie 2020 |date=8 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> Black Lives Matter het gevra dat die polisie "ontfinansier" word, 'n slagspreuk met uiteenlopende vertolkings wat wissel van die algehele afskaffing van die polisie tot die onttrekking van fondse uit polisie en gevangenisse ten gunste van maatskaplike dienste in gemeenskappe van kleur.<ref>{{Cite web |first=Scottie |last=Andrew |title=There's a growing call to defund the police. Here's what it means |url=https://www.cnn.com/2020/06/06/us/what-is-defund-police-trnd/index.html |date=17 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[NPR]] het in 2020 berig dat die Washington, D.C.-tak van Black Lives Matter geëis het dat die polisie ontfinansier word, dat die bou van nuwe gevangenisse gestaak word, dat sekswerk gedekriminaliseer word, dat polisie uit skole verwyder word, dat betogers kwytgeskeld word en dat kontantborgtog in [[Maryland]] afgeskaf word.<ref>{{Cite web |last1=Austermuhle |first1=Martin |last2=Cardoza |first2=Kavitha |date=9 Junie 2020 |title=Here's What Black Lives Matter D.C. Is Calling For, And Where The City Stands |url=https://www.npr.org/local/305/2020/06/09/872859084/here-s-what-black-lives-matter-d-c-is-calling-for-and-where-the-city-stands |access-date=9 Augustus 2020 |website=NPR}}</ref> [[Lêer:DSC 0008 (50283939071).jpg|duimnael|regs|Al Sharpton het op 28 Augustus 2020 die Commitment March in Washington, D.C., gelei]] Op 5 Junie het die burgemeester van Washington, D.C., Muriel Bowser, aangekondig dat 'n deel van die straat buite die [[Withuis]] amptelik na Black Lives Matter Plaza herdoop is, kompleet met 'n straatnaambord.<ref>{{cite news |last=Wu |first=Nicholas |title=DC Renames Street near White House 'Black Lives Matter Plaza' to Honor George Floyd Protests |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |date=5 Junie 2020 |website=USA Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605162259/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |archive-date=5 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Op 7 Junie, te midde van die wêreldwye George Floyd-betogings en Black Lives Matter se oproep om die polisie te ontfinansier, het die stadsraad van Minneapolis gestem om "sy polisiedepartement te ontbind" en die fondse na maatskaplike programme in gemeenskappe van kleur te verskuif. Die stadsraadsvoorsitter Lisa Bender het gesê: "Ons pogings tot geleidelike hervorming het misluk. Punt." Die raadstemming het gevolg nadat die openbare skole van Minneapolis, die Universiteit van Minnesota en Minneapolis Parks and Recreation hul bande met die Minneapolis-polisiedepartement verbreek het.<ref>{{Cite web |last=Solender |first=Andrew |title=Minneapolis Votes To Disband Police Department |url=https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/06/07/minneapolis-votes-to-disband-police-department/ |date=7 Junie 2020 |access-date=8 Junie 2020 |website=Forbes}}</ref> Teen die einde van 2020 is ongeveer $8&nbsp;miljoen van die stad se polisiebegroting van $179&nbsp;miljoen na loodsprogramme vir geweldsvoorkoming herverdeel, wat beskou is as juis die soort geleidelike hervorming wat aktiviste en politici vroeër afgekeur het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210134239/https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-date=10 Desember 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=Minneapolis City Council Votes to Remove $8 Million From Police Budget |first1=Jenny |last1=Gross |first2=John |last2=Eligon |newspaper=The New York Times |date=10 Desember 2020}}</ref> Op 20 Julie het duisende werkers regoor die Verenigde State tydens die Strike for Black Lives, wat deels deur Black Lives Matter gereël is, uit hul werkplekke gestap om aandag op sistemiese rassisme ná Floyd se dood te vestig.<ref>{{Cite web |last=Jacobson |first=Don |date=20 Julie 2020 |title=National 'Strike for Black Lives' to fight racism, low wages |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2020/07/20/National-Strike-for-Black-Lives-to-fight-racism-low-wages/7281595239459/ |access-date=22 Julie 2020 |website=United Press International |publisher=News World Communications}}</ref> Van 26 Mei tot 22 Augustus was daar meer as 7&nbsp;750 BLM-verwante betogings op meer as 2&nbsp;240 plekke regoor die Verenigde State.<ref>{{Cite web |date=3 September 2020 |title=Demonstrations & Political Violence in America: New Data for Summer 2020 |url=https://acleddata.com/2020/09/03/demonstrations-political-violence-in-america-new-data-for-summer-2020/ |access-date=5 September 2020 |website=ACLED}}</ref> Hoewel die meerderheid betogings vreedsaam was,<ref>{{Cite news |last=Lovett |first=Ian |date=4 Junie 2020 |title=1992 Los Angeles Riots: How the George Floyd Protests Are Different |language=en-US |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/how-george-floyd-protests-in-los-angeles-differ-from-1992-riots-11591263005 |url-access=subscription |access-date=7 Junie 2020 |issn=0099-9660}}</ref> het sommige in onluste, plundering<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Widespread unrest as curfews defied across US |language=en-GB |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> en straatgevegte met die polisie en teenbetogers ontaard. Teen die einde van Junie 2020 is minstens 14&nbsp;000 mense in hegtenis geneem.<ref name="olson">{{cite news |title=Antifa, Boogaloo boys, white nationalists: Which extremists showed up to the US Black Lives Matter protests? |first=Emily |last=Olson |website=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=27 Junie 2020 |url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-28/antifa-boogaloo-extremists-at-us-floyd-protests/12388260 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref name="11000 arrested">{{Cite web |last=Pham |first=Scott |date=2 Junie 2020 |title=Police Arrested More Than 11,000 People At Protests Across The US |url=https://www.buzzfeednews.com/article/scottpham/floyd-protests-number-of-police-arrests |website=BuzzFeed News}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 Junie 2020 |title=Associated Press tally shows at least 9,300 people arrested in protests since killing of George Floyd |url=https://apnews.com/c51f66bd298157c52520ef56026e4857 |access-date=3 Junie 2020 |work=Associated Press}}</ref> Teen Junie 2020 het meer as 19 mense in verband met die onrus gesterf. Brandstigting, [[vandalisme]] en plundering tussen 26 Mei en 8 Junie het landwyd ongeveer 1 tot 2&nbsp;miljard dollar se versekerde skade veroorsaak – die grootste aangetekende skade weens burgerlike onrus in die Amerikaanse geskiedenis, meer as die vorige rekord wat tydens die Los Angeles-onluste van 1992 gestel is.<ref name="Kingson-2020">{{Cite web |last=Kingson |first=Jennifer A. |date=16 September 2020 |title=Exclusive: $1 billion-plus riot damage is most expensive in insurance history |url=https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html |access-date=10 Oktober 2020 |website=Axios |language=en |archive-date=13 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213110721/https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html}}</ref><ref name="Riot damage">{{Cite web |title=Vandalism, looting after Floyd's death sparks at least $1 billion in damages: report |url=https://thehill.com/homenews/news/516742-vandalism-looting-after-floyd-death-sparks-at-least-1-billion-in-damages-report |first=Kaelan |last=Deese |work=The Hill |date=17 September 2020 |access-date=9 Oktober 2020}}</ref> === 2021 === Op 20 April 2021 het 'n jurie van ses wit mense en ses mense van kleur Chauvin skuldig bevind op drie aanklagte: onopsetlike moord in die tweede graad, moord in die derde graad en strafbare manslag in die tweede graad.<ref>{{Cite web |author-first1=Quint |author-last1=Forgey |author-first2=Nolan D. |author-last2=McCaskill |title=Celebration is laced with warnings after Derek Chauvin conviction |url=https://www.politico.com/news/2021/04/20/derek-chauvin-trial-verdict-george-floyd-483535 |access-date=21 Junie 2022 |website=POLITICO |date=20 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Xiong |first1=Chao |last2=Walsh |first2=Paul |last3=Olson |first3=Rochelle |title=Derek Chauvin cuffed after murder, manslaughter convictions in death of George Floyd |url=https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |access-date=21 Junie 2022 |website=Star Tribune |date=21 April 2021 |archive-date=26 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326062239/https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |url-status=dead}}</ref> === 2022 === In [[Illinois]] het Olivia Butts 'n veldtog gelei om die afskaffing van kontantborgtog vir 2023 deur te voer onder 'n nuwe wet bekend as die SAFE-T Act.<ref>{{cite web |url=https://www.wglt.org/local-news/2022-02-19/advocates-prepare-to-defend-elimination-of-cash-bail-before-it-even-arrives |title=Advocates prepare to defend elimination of cash bail, before it even arrives |last=Stahly Jr. |work=WGLT.org |first=Jim |date=19 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022}}</ref> As gevolg van pogings om dagga in 2021 te wettig, is die skuldigbevinding van die Black Lives Matter-aktivis Lexis Figuereo in New York uitgewis.<ref>{{Cite web |url=https://dailygazette.com/2022/01/22/marijuana-possession-cases-set-to-be-expunged-as-courts-sift-through-thousands-of-records/ |title=Marijuana possession cases set to be expunged as courts sift through thousands of records |website=dailygazette.com |date=22 Januarie 2022}}</ref> === 2023 === 'n Waak is gehou vir Keenan Anderson, wat deur 'n polisiebeampte van die Los Angeles-polisiedepartement gedood is. Anderson was 'n neef van die Black Lives Matter-medestigter Patrisse Cullors.<ref>{{cite web |author=Smith, Erika D. |url=https://www.latimes.com/california/story/2023-01-16/mlk-day-keenan-anderson-black-lives-matter-vigil-lapd-police-brutality |title=Column: MLK had a dream about ending police brutality. In L.A., we're clearly still dreaming |website=Los Angeles Times |date=16 Januarie 2023}}</ref> Die vrystelling van kameramateriaal oor die dood van Tyre Nichols in Januarie 2023 het tot betogings in Memphis gelei. Al Sharpton van die National Action Network het hom hieroor uitgelaat toe die liggaamskameramateriaal vrygestel is.<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/crime/tyre-nichols-death-rev-al-sharpton-vows-fight-any-color-cops-commit-crimes |title=Tyre Nichols death: Rev. Al Sharpton vows to fight 'any color' police who commit crimes |first=Heather |last=Hunter |date=28 Januarie 2023 |website=Washington Examiner}}</ref> 'n Uitspraak van die hooggeregshof van [[Alabama]] verhoed steeds dat die meeste polisieliggaamskameramateriaal openbaar gemaak word, waaronder dié wat verband hou met Joseph Pettaway, wat in 2018 doodgebloei het nadat 'n polisiehond hom gebyt het.<ref name="al-tenn-6-apr-23">{{cite news |last1=Sharp |first1=John |url=https://www.al.com/news/2023/04/tennessee-handling-of-body-cam-footage-sparks-renewed-attention-on-issue-in-alabama.html |title=Tennessee handling of body cam footage sparks renewed attention in Alabama |access-date=8 Januarie 2024 |work=al.com |publisher=Advance Local Media LLC |date=6 April 2023 |language=en}}</ref><ref name="al-alabama-dog-17-dec-22">{{cite news |last1=Remkus |first1=Ashley |url=https://www.al.com/news/2022/12/judge-blocks-release-of-video-of-deadly-police-dog-attack-in-alabama-says-cannot-be-unseen.html |title=Judge blocks release of video of deadly police dog attack in Alabama, says 'cannot be unseen' |website=al.com |publisher=Advance Local Media LLC. |access-date=8 Januarie 2024 |language=en |date=17 Desember 2022}}</ref> In Desember 2022 het regter Jerusha Adams weer eens die vrystelling van videomateriaal oor Pettaway se dood verbied.<ref name="al-alabama-dog-17-dec-22" /> === 2025 === [[Lêer:2025-03-10 Black Lives Matter Plaza removal Washington DC 13-38-02 1.jpg|duimnael|Werkspanne begin die Black Lives Matter Plaza-installasie verwyder]] In Maart 2025 het Andrew Clyde, 'n Republikeinse lid van die Huis van Verteenwoordigers uit Georgia, 'n wetsontwerp ingedien wat sekere federale befondsing aan [[Washington, D.C.]], sou weerhou tensy Black Lives Matter Plaza na "Liberty Plaza" herdoop word, die muurskildery verwyder word en die stad alle verwysings na "Black Lives Matter" uit enige amptelike publikasies verwyder. Op 10 Maart 2025 het stadswerkers die installasie begin verwyder; burgemeester Bowser het gesê die verwydering is die gevolg van dreigemente van sowel president [[Donald Trump]] as die Republikeins-beheerde Kongres. Sy het gesê: "Die muurskildery het miljoene mense geïnspireer en ons stad deur 'n pynlike tydperk gehelp, maar nou kan ons dit nie bekostig om deur betekenislose kongresinmenging afgelei te word nie. Die verwoestende uitwerking van die federale werksnoeiings moet ons grootste bekommernis wees." Daar is gesê die plein sou nuwe kuns van studente en kunstenaars ontvang as deel van Washington se America 250-muurskilderyprojek.<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Christopher |date=4 Maart 2025 |title=Black Lives Matter Plaza to be redesigned as part of new DC mural project |url=https://www.fox5dc.com/news/black-lives-matter-plaza-be-redesigned-part-new-dc-mural-project |access-date=13 Maart 2025 |website=FOX 5 DC |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Juliana |date=8 Maart 2025 |title=D.C.'s Black Lives Matter mural will be erased. Look back at the iconic street painting |url=https://www.npr.org/2025/03/08/nx-s1-5321872/dc-black-lives-matter-street-mural-history |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Archie |first=Ayana |date=10 Maart 2025 |title=City crews have begun removing the 'Black Lives Matter' street mural in D.C. |url=https://www.npr.org/2025/03/10/nx-s1-5323911/black-lives-matter-mural-washington-dc |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Khalil |first=Ashraf |date=4 Maart 2025 |title=Washington, DC, to remove 'Black Lives Matter' painting from street near White House, mayor says |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |access-date=5 Maart 2025 |newspaper=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305184419/https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |archive-date=5 Maart 2025}}</ref> == Internasionale beweging == Ná die dood van Freddie Gray in Baltimore, Maryland, in 2015 het swart aktiviste wêreldwyd hul hervormingspogings op Black Lives Matter en die [[Arabiese Lente]] geskoei.<ref name="herbert" /><ref>{{cite web |last1=McKenzie |first1=Sheena |title=Black Lives Matter protests spread to Europe |date=11 Julie 2016 |url=http://www.cnn.com/2016/07/11/europe/black-lives-matter-protests-europe/ |work=CNN |access-date=7 Augustus 2016}}</ref> Hierdie internasionale beweging is die "Swart Lente" genoem.<ref>{{cite web |last1=Beydoun |first1=Khaled |title=Baltimore and the emergence of a Black Spring |url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/05/baltimore-emergence-black-spring-150504123031263.html |publisher=Al Jazeera |access-date=11 November 2015}}</ref><ref name="common">{{cite web |last1=Khan |first1=Janaya |title=Black Lives Matter Has Become a Global Movement |url=http://www.commondreams.org/views/2015/08/09/black-lives-matter-has-become-global-movement |publisher=Common Dreams |access-date=11 November 2015}}</ref> Bande is ook gesmee met soortgelyke internasionale pogings soos die Dalit-regtebeweging.<ref>{{Cite web |title=From Black Lives Matter, activists for India's discriminated Dalits learn tactics to press for dignity |url=https://theworld.org/stories/2015/11/07/dalit-lives-matter-activists-india-say-us-tour |website=Public Radio International |access-date=18 November 2015 |date=8 November 2015 |last=Paul |first=Sonia}}</ref> === Australië === [[Lêer:Brisbane Anti-Racism Protest - 6 June 2020 - AndrewMercer - DSC05521.jpg|duimnael|Betoging in Brisbane, 6 Junie 2020]] Ná die dood van Ms Dhu in polisiebewaring in Augustus 2014 het betogings dikwels na die BLM-beweging verwys.<ref>{{cite journal |last1=Klippmark |first1=Pauline |last2=Crawley |first2=Karen |title=Justice for Ms Dhu: Accounting for Indigenous Deaths in Custody in Australia |journal=Social & Legal Studies |date=16 Oktober 2017 |volume=27 |issue=6 |pages=1-21 |doi=10.1177/0964663917734415 |s2cid=149347019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Blue |first1=Ethan |title=Seeing Ms. Dhu: inquest, conquest, and (in)visibility in black women's deaths in custody |journal=Settler Colonial Studies |date=27 September 2016 |volume=7 |issue=3 |pages=299-320 |doi=10.1080/2201473X.2016.1229294 |s2cid=151897929}}</ref> In Julie 2016 is 'n BLM-byeenkoms in Melbourne, [[Australië]], gereël wat deur 3&nbsp;500 mense bygewoon is.<ref>{{Cite web |last=Commons Librarian |date=29 Junie 2020 |title=Australian Black Lives Matter Rallies |url=https://commonslibrary.org/australian-black-lives-matter-rallies/ |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> Die betoging het ook die mishandeling van inheemse Australiërs deur die Australiese polisie en regering beklemtoon.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/triplej/programs/hack/black-lives-matter-australian-protests/7635708 |title=#BlackLivesMatter hits Australia |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=17 Julie 2016}}</ref> In Mei 2017 is die Sydney-vredesprys aan Black Lives Matter toegeken. Die prys "vereer 'n genomineerde wat 'vrede met geregtigheid', menseregte en geweldloosheid bevorder het".<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/may/23/black-lives-matter-awarded-2017-sydney-peace-prize |title=Black Lives Matter awarded 2017 Sydney peace prize |last=Wahlquist |first=Calla |date=22 Mei 2017 |work=The Guardian |access-date=23 Mei 2017 |issn=0261-3077}}</ref> Vroeg in Junie 2020, kort ná die George Floyd-betogings in die Verenigde State, het betogings in Australië plaasgevind, waarvan baie op die plaaslike kwessie van Aboriginal-sterftes in aanhouding, rassisme in Australië en ander onregte teenoor inheemse Australiërs gefokus het.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2020/jun/06/aboriginal-deaths-in-custody-434-have-died-since-1991-new-data-shows |title=Aboriginal deaths in custody: 434 have died since 1991, new data shows |first1=Lorena |last1=Allam |first2=Calla |last2=Wahlquist |first3=Nick |last3=Evershed |date=5 Junie 2020 |website=The Guardian |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Die krieketspeler Michael Holding het Australië, sowel as Engeland, gekritiseer omdat hulle geweier het om tydens [[krieket]]wedstryde ter ondersteuning van Black Lives Matter te kniel.<ref>{{Cite web |date=11 September 2020 |title=Michael Holding blasts England, Australia for not kneeling in support of Black Lives Matter |url=https://www.dnaindia.com/cricket/report-michael-holding-blasts-england-australia-for-not-kneeling-in-support-of-black-lives-matter-2842394 |access-date=11 September 2020 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter: Michael Holding slams England, Australia for not taking a knee |url=https://www.freepressjournal.in/sports/cricket/black-lives-matter-michael-holding-slams-england-australia-for-not-taking-a-knee |access-date=11 September 2020 |website=Free Press Journal}}</ref> === Brasilië === Swart mense in [[Brasilië]] ly onder ekonomiese marginalisering, staatsgeweld, diskriminasie en 'n laer lewensverwagting.<ref name=":10">{{Cite web |last=Brown |first=Ashley |date=23 Maart 2021 |title=Vidas Negras Importam: The Black Lives Matter Movement in Brazil |url=https://www.panoramas.pitt.edu/news-and-politics/vidas-negras-importam-black-lives-matter-movement-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=Panoramas}}</ref> In Junie 2020 is twee swart kinders in Brasilië oorlede: die vyfjarige Miguel Otávio Santana da Silva en die veertienjarige João Pedro Matos Pinto.<ref name=":10" /> Miguel Otávio Santana da Silva was onder die toesig van sy ma se wit werkgewer toe hy van die balkon van 'n gebou geval het.<ref name=":10" /> João Pedro Matos Pinto is in [[Rio de Janeiro]] deur die polisie in die rug geskiet tydens 'n klopjag waarin die polisie sewentig skote afgevuur het.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web |last=Phillips |first=Tom |date=3 Junie 2020 |title=Black lives shattered: outrage as boy, 14, is Brazil police's latest victim |url=http://www.theguardian.com/world/2020/jun/03/brazil-black-lives-police-teenager |access-date=28 Maart 2021 |website=The Guardian}}</ref> Hy is in dieselfde week as George Floyd gedood.<ref>{{Cite web |last=Damase |first=Laura |date=31 Desember 2020 |title=Amid racial injustice, Black Lives Matter movement gains momentum in Brazil |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/reporters/20201231-amid-racial-injustice-black-lives-matter-movement-gains-momentum-in-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> Hul dood het tot betogings in stede regoor die land gelei.<ref name=":10" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" is in [[Portugees]] as "Vidas Negras Importam" vertaal.<ref name=":10" /> Die betogings het deur 2020 voortgeduur en is aan die einde van die jaar hernu nadat sekuriteitswagte by 'n supermark die 40-jarige sweiser João Alberto Silveira Freitas in [[Porto Alegre]] doodgeslaan het.<ref>{{Cite web |last=Ogunkeye |first=Erin |date=21 November 2020 |title=Protests erupt in Brazil after supermarket security guards beat Black man to death |url=https://www.france24.com/en/americas/20201121-protests-erupt-in-brazil-after-supermarket-security-guards-beat-black-man-to-death |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> === Kanada === [[Lêer:Black Lives Matter, Anti-racism rally at Vancouver Art Gallery (49958359766).jpg|duimnael|Betoging in [[Vancouver]], 31 Mei 2020]] In Julie 2015 het BLM-betogers Allen Road in [[Toronto]], [[Ontario]], gesluit uit protes teen die dood van twee swart mans in die metropolitaanse gebied – Andrew Loku en Jermaine Carby – aan die hande van die polisie.<ref name="adam">{{cite web |last1=Miller |first1=Adam |title=Black Lives Matter protesters shut down section of Allen Expressway |url=http://globalnews.ca/news/2134082/hundreds-protest-deaths-of-jermaine-carby-and-andrew-loku-in-toronto/ |website=globalnews.ca |publisher=Global News |access-date=1 November 2015}}</ref> In September het BLM-aktiviste strate in Toronto gesluit en polisiegeweld en solidariteit met "gemarginaliseerde swart lewens" as rede daarvoor aangevoer. Black Lives Matter was 'n prominente deel van die Take Back the Night-geleentheid in Toronto.<ref name="donato">{{cite web |last1=Donato |first1=Al |title=Black Lives Matter Takes Back The Night And Shuts Down Downtown Toronto |url=http://www.huffingtonpost.ca/2015/09/28/black-lives-matter-toronto_n_8209932.html |work=Huff Post |date=28 September 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2016 is Black Lives Matter deur Pride Toronto as die eregroep in daardie jaar se Pride-optog gekies. Tydens die optog het hulle 'n sitbetoging gehou wat die optog sowat 'n halfuur lank tot stilstand gebring het.<ref>{{cite news |title=Black Lives Matter versus Pride Toronto |url=https://nowtoronto.com/news/black-lives-matter-versus-pride-toronto/ |work=Now |date=12 Julie 2016}}</ref> Hulle het verskeie eise gestel oor hoe Pride sy verhouding met [[LGBT|LGBTQ]]-mense van kleur moet aanpas, onder meer stabiele befondsing en 'n geskikte lokaal vir die gevestigde Blockorama-geleentheid, groter diversiteit onder die organisasie se personeel en vrywilligers, en dat beamptes van die Toronto-polisiediens verbied word om in uniform in die optog te stap.<ref>{{cite web |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/09/20/pride-toronto-apologizes-to-black-lives-matter-over-parade-protest.html |title=An Apologetic Pride Toronto gets rejected |last=Goffin |first=Peter |website=Toronto Star |date=20 September 2016 |access-date=20 September 2016}}</ref> Pride se uitvoerende direkteur Mathieu Chantelois het BLM se eiselys onderteken, maar later gesê hy het dit net onderteken om die sitbetoging te beëindig en die optog aan die gang te kry, en dat hy nie ingestem het om die eise na te kom nie.<ref name="cp24">{{cite web |title=Pride organizer says he has not agreed to exclude police floats from parade |url=http://www.cp24.com/news/pride-organizer-says-he-has-not-agreed-to-exclude-police-floats-from-parade-1.2971974 |publisher=CP24 |date=4 Julie 2016}}</ref> Laat in Augustus 2016 het die Toronto-tak buite die Special Investigations Unit in Mississauga betoog na aanleiding van die dood van Abdirahman Abdi, wat tydens 'n inhegtenisneming in [[Ottawa]] gesterf het.<ref>{{cite web |work=Toronto Star |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/24/black-lives-matter-protesters-picket-siu-headquarters.html |title=Black Lives Matter protesters hit SIU headquarters |date=24 Augustus 2016}}</ref> In 2020 het die dood van Regis Korchinski-Paquet en die dood van D'Andre Campbell in [[Kanada]] BLM-betogings ontketen waarin geëis is dat polisiedienste se befondsing gestaak word.<ref name=":6">{{Cite web |last=Oyeniran |first=Channon |date=16 Desember 2020 |title=Black Lives Matter-Canada |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/black-lives-matter-canada |access-date=13 Mei 2021 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nasser |first=Shanifa |date=11 Junie 2020 |title=Police officer who fatally shot D'Andre Campbell not providing interview, notes to police watchdog |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/d-andre-campbell-black-police-1.5607750 |access-date=14 Mei 2021}}</ref> Teen Desember 2020 was daar vyf Kanadese BLM-takke: in Toronto, [[Vancouver]], die Waterloo-streek, [[Edmonton]] en New Brunswick.<ref name=":6" /> Die ander swaartepunt van die Black Lives Matter-beweging in Kanada is die aanspreek van kwessies, rassisme en ander onregte wat inheemse Kanadese in die gesig staar.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/diversity-summit-promotes-anti-racism-1.5627085 |title=Black Lives Matter, racism against Indigenous Canadians backdrop for N.L. diversity summit |website=CBC |date=25 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/ |title=Black Lives Matter protests also affect Indigenous people |first=Julianna |last=Maggrah |website=Prince Albert Daily Herald |date=8 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030132519/https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/question-answer-sandy-hudson-black-lives-matter-defund-police-1.5613280 |title=Q&A: Founder of Black Lives Matter in Canada explains the call to defund police |first=Alicia |last=Bridges |website=CBC |date=16 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref> === Denemarke === [[Lêer:Black Lives Matter Denmark demonstration in Christiansborg Slotsplads.jpg|duimnael|Betoging op Christiansborg Slotsplads, [[Kopenhagen]], 7 Junie 2020]] In [[Denemarke]] is 'n organisasie genaamd Black Lives Matter Denmark in 2016 gestig deur Bwalya Sørensen, 'n vrou van [[Zambië]] wat op 19-jarige ouderdom na Denemarke gekom het. Die organisasie draai om Sørensen en fokus hoofsaaklik op afgekeurde asielsoekers en buitelandse misdadigers wat tot uitsetting uit Denemarke gevonnis is.<ref name=":3">{{Cite news |last1=Wang |first1=Laura Friis |last2=Drivsholm |first2=Louise Schou |date=11 Junie 2020 |title=En ny shitstorm har skabt forvirring om, hvad Black Lives Matter Denmark står for – historien om bevægelsen begynder i 2016 |language=da |trans-title='n Nuwe storm het verwarring geskep oor waarvoor Black Lives Matter Denmark staan – die geskiedenis van die beweging begin in 2016 |work=Information |url=https://www.information.dk/indland/2020/06/ny-shitstorm-skabt-forvirring-black-lives-matter-denmark-staar-historien-bevaegelsen-begynder-2016 |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Die verband met die Amerikaanse organisasie is onduidelik, maar Sørensen het gesê iemand in die Verenigde State het haar aangemoedig om 'n Deense tak te begin, en dat die Amerikaanse medestigter Ayọ Tometi haar in 2017 besoek het.<ref name=":5" /> In Junie 2020, ná die moord op George Floyd, het Black Lives Matter Denmark 'n betoging in [[Kopenhagen]] gehou wat 15&nbsp;000 deelnemers gelok het. Ná die betoging het die organisasie, en veral Sørensen, heelwat kritiek ontlok omdat die reëls mense volgens etnisiteit geskei het: by die betoging kon net swart mense voor loop, en wit mense mog nie aan sekere gesange deelneem nie.<ref>{{Cite news |last=Hagemann-Nielsen |first=Frederik |date=10 Junie 2020 |title=Kritikken hagler ned over Black Lives Matter-talskvinde: Bevægelsen bliver forplumret med hendes budskaber |language=da |trans-title=Kritiek reën neer op Black Lives Matter-woordvoerder: die beweging word deur haar boodskappe vertroebel |work=DR |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/kritikken-hagler-ned-over-black-lives-matter-talskvinde-bevaegelsen-bliver |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Macaraig |first=Ayee |date=15 Junie 2020 |title=Criticism raining down on BLM Denmark spokesperson |work=The Copenhagen Post |url=http://cphpost.dk/?p=114821 |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Ander omstredenhede sluit in dat Sørensen geweier het om saam met [[Amnestie Internasionaal]] 'n betoging aan te bied omdat hul werknemers wit was,<ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=9 Junie 2020 |title=Black Lives Matter i Danmark i voldsomt angreb: Amnesty International er en helt, helt hvid organisation |language=da |trans-title=Black Lives Matter in Denemarke val aan: Amnestie Internasionaal is 'n heeltemal wit organisasie |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/art7817175/Amnesty-International-er-en-helt-helt-hvid-organisation |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> en dat sy onwettig geld ingesamel het terwyl sy die ontbrekende insamelingspermit as vreedsame "burgerlike ongehoorsaamheid" beskryf het.<ref>{{Cite news |last=Sinnbeck |first=Peter |date=10 Junie 2020 |title=Black Lives Matter Denmark indsamler penge ulovligt: "Det er sådan, civil ulydighed ser ud!" |language=da |trans-title=Black Lives Matter Denmark samel onwettig geld in: "Dít is hoe burgerlike ongehoorsaamheid lyk!" |work=Radio4 |url=https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/ |access-date=21 Junie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030074544/https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/}}</ref> Sørensen self is gekritiseer omdat sy die beweging met haar konfronterende styl verdeel.<ref name=":3" /><ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=10 Junie 2020 |title=Bwalya Sørensen frastøder mange, men har også en anden side |language=da |trans-title=Bwalya Sørensen stoot baie mense af, maar het ook 'n ander kant |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/samfund/art7819066/Bwalya-S%C3%B8rensen-frast%C3%B8der-mange-men-har-ogs%C3%A5-en-anden-side |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> 'n Nuwe organisasie, Afro Danish Collective, is in Junie 2020 aangekondig met Roger Matthisen, 'n voormalige lid van die Folketing vir Die Alternatief, as woordvoerder. Die organisasie het soortgelyke doelwitte as Black Lives Matter Denmark, maar volg 'n gematigder benadering en tref onder meer nie by betogings onderskeid tussen mense op grond van hul velkleur nie.<ref name=":4">{{Cite news |last=Dam |first=Philip Sune |date=17 Junie 2020 |title=Ny organisation om Black Lives Matter Denmark: Lederskabet er ikke professionelt nok |language=da |trans-title=Nuwe organisasie oor Black Lives Matter Denmark: die leierskap is nie professioneel genoeg nie |work=Berlingske |url=https://www.berlingske.dk/samfund/ny-organisation-om-black-lives-matter-denmark-lederskabet-er-ikke |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref name=":5">{{Cite news |last1=Broberg |first1=Mads Bonde |last2=Jensen |first2=Kaare Kronberg |date=17 Junie 2020 |title=Black Lives Matter får en midtsøgende konkurrent |language=da |trans-title=Black Lives Matter kry 'n gematigde mededinger |work=Jyllands-Posten |url=https://jyllands-posten.dk/indland/ECE12225751/black-lives-matter-faar-en-midtsoegende-konkurrent/ |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Matthisen het gesê Afro Danish Collective is deels gestig omdat die leierskap van Black Lives Matter Denmark nie professioneel genoeg was nie.<ref name=":4" /> === Frankryk === Op 18 Julie 2020 het duisende betogers naby [[Parys]] gemarsjeer om die vierde herdenking van die dood van Adama Traoré te gedenk. Traoré, 'n swart man, is in Julie 2016 in hegtenis geneem en het flou geword nadat polisiebeamptes hom teen die grond vasgedruk het. Hy is later by 'n polisiekantoor oorlede; die omstandighede van sy dood is onduidelik.<ref name="DW-2020-07-18">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/protesters-take-to-streets-of-france-germany-over-police-brutality/a-54229367 |title=Protesters take to streets of France, Germany over police brutality |date=18 Julie 2020 |access-date=18 Julie 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> Die rassespanning het voortgeduur met onrus in 2023 ná die dood van die tiener Nahel Merzouk. === Duitsland === [[Lêer:BlackLivesMatter protest Berlin 2020-05-30 65.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Berlyn]], Duitsland, 30 Mei 2020]] Op 6 Junie 2020 het tienduisende mense regoor [[Duitsland]] byeengekom om die Black Lives Matter-beweging te steun.<ref>{{Cite web |date=6 Junie 2020 |title=George Floyd killing spurs fresh protests across Europe |url=https://www.dw.com/en/george-floyd-killing-spurs-fresh-protests-across-europe/a-53706536 |access-date=6 Junie 2020 |website=DW.COM}}</ref> Op 18 Julie 2020 het meer as 1&nbsp;500 betogers aan 'n antirassistiese optog in [[Berlyn]] deelgeneem om polisiegeweld te veroordeel.<ref name="DW-2020-07-18" /> === Japan === [[Lêer:DSC0223 (50045090466).jpg|duimnael|Betoging in Fukuoka, 21 Junie 2020]] Ná die moord op George Floyd het verskeie betogings in [[Japan]] plaasgevind, onder meer 'n betoging van 1&nbsp;000 mense in [[Osaka]] op 7 Junie 2020<ref>{{Cite web |last1=Takahashi |first1=Ryusei |last2=Johnston |first2=Eric |date=7 Junie 2020 |title=Protesters hit Tokyo and Osaka streets with rallies against racism and police brutality |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/07/national/protests-rallies-race-police-brutality-tokyo-japan/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> en 'n optog van 3&nbsp;500 mense deur die Shibuya- en Harajuku-gebiede van [[Tokio]] op 14 Junie 2020.<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Ryusei |date=14 Junie 2020 |title=Black Lives Matter spreads to Tokyo as 3,500 people march to protest racism |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/14/national/black-lives-matter-spreads-tokyo-2000-people-march-protest-racism/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> Die beweging het in die land 'n mate van teenkanting ontlok, veral op die internet,<ref>{{Cite web |last=Hillier |first=Bianca |date=September 2020 |title=BLM Tokyo tackles Japan's own issues with anti-Black racism |url=https://theworld.org/stories/2020/09/16/tokyo-protesters-show-solidarity-black-lives-matter |access-date=4 November 2020 |website=Public Radio International}}</ref> waar sommige gebruikers die tennisspeler [[Naomi Osaka]] gekritiseer het nadat sy mense aangemoedig het om by 'n Black Lives Matter-optog in die stad Osaka aan te sluit.<ref>{{Cite news |last=Denyer |first=Simon |date=Junie 2020 |title=Naomi Osaka supports Black Lives Matter, faces Japan backlash |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/japanese-tennis-player-naomi-osaka-speaks-out-for-black-lives-matter-faces-backlash/2020/06/08/f8432ca0-a92f-11ea-a43b-be9f6494a87d_story.html}}</ref> === Nieu-Seeland === [[Lêer:June 14 Auckland Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|links|opreg|Black Lives Matter-betoging op Aotea-plein, Auckland, 14 Junie 2020]] Op 1 Junie 2020 is verskeie BLM-solidariteitsbetogings in reaksie op die moord op George Floyd in verskeie Nieu-Seelandse stede gehou, waaronder [[Auckland]], [[Wellington]], [[Christchurch]], [[Dunedin]], Tauranga, Palmerston North en Hamilton.<ref>{{cite news |title=New Zealand protests live: Protester ties himself to US Embassy in Wellington |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |access-date=1 Junie 2020 |work=New Zealand Herald |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074459/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Block |first1=George |last2=Kenny |first2=Lee |last3=Flahive |first3=Brad |last4=Piper |first4=Denise |title=Black Lives Matter marches: Thousands of Kiwis peacefully protest against racism |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-protests-stand-up-against-racism |access-date=1 Junie 2020 |work=Stuff |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074643/https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-peacefully-protest-against-racism |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Miller |first=Grant |title=Dunedin crowd joins global protest |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |access-date=1 Junie 2020 |work=Otago Daily Times |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601080000/https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Black Lives Matter protest in downtown Tauranga |url=https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |access-date=1 Junie 2020 |work=SunLive |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602113739/https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die Auckland-geleentheid, wat tussen 2&nbsp;000 en 4&nbsp;000 deelnemers gelok het, is deur verskeie lede van Nieu-Seeland se Afrika-gemeenskap gereël. Die Auckland-organiseerder Mahlete Tekeste, die Afro-Amerikaanse uitlander Kainee Simone en die sportman [[Israel Adesanya]] het rassisme, massa-gevangesetting en polisiegeweld teen Afro-Amerikaners vergelyk met die oorverteenwoordiging van [[Maori's|Māori]] en Stille Oseaan-eilanders in Nieu-Seelandse gevangenisse, die omstrede proeflopies met gewapende polisiereaksiespanne, en bestaande rassisme teenoor minderhede in Nieu-Seeland, waaronder die aanvalle op moskees in Christchurch in 2019. Die hiphopkunstenaar en musiekvervaardiger Mazbou Q het ook 'n beroep op eerste minister [[Jacinda Ardern]] gedoen om geweld teen swart Amerikaners te veroordeel.<ref>{{cite news |last1=Junn |first1=Jihee |title=In pictures: The Black Lives Matter solidarity march, Auckland |url=https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |access-date=2 Junie 2020 |work=The Spinoff |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602122549/https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die linkse Groenparty, 'n lid van die Arbeidersparty-geleide koalisieregering, het ook steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek en die lot van Afro-Amerikaners met die rassisme, ongelykheid en hoër gevangesettingskoers onder die Māori- en Pasifika-gemeenskappe verbind. Die BLM-betogings in Nieu-Seeland het kritiek van adjunk-eerste minister Winston Peters ontlok omdat dit die land se COVID-19-regulasies oor sosiale afstand, wat massabyeenkomste van meer as 100 mense verbied het, oortree het.<ref>{{cite news |last1=Roy |first1=Eleanor |title=Thousands in New Zealand protest against George Floyd killing |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |access-date=2 Junie 2020 |newspaper=The Guardian |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602103643/https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> === Verenigde Koninkryk === [[Lêer:George Floyd Protest Brighton, England, UK - 49968982403.jpg|duimnael|regs|Betoging by die St. Nicholas-kerk in [[Brighton]], 3 Junie 2020]] Black Lives Matter het in die somer van 2016 as beweging in die [[Verenigde Koninkryk]] na vore getree. Duisende het op 11 Julie aan betogings teen polisierassisme in [[Manchester]] deelgeneem, en 'n groep genaamd Black Lives Matter UK (UKBLM) is ná die [[Brexit]]-referendum van 23 Junie gestig by 'n vergadering wat deur die Amerikaanse BLM-aktivis Patrisse Cullors toegespreek is.<ref name="Dray 2020">{{cite web |last=Dray |first=Sally |title=Black Liberation Movements: Then and Now |website=House of Lords Library |date=1 Oktober 2020 |url=https://lordslibrary.parliament.uk/black-liberation-movements-then-and-now/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Pidd 2016">{{cite web |last=Pidd |first=Helen |title=Thousands attend Black Lives Matter solidarity march in Manchester |website=The Guardian |date=11 Julie 2016 |url=http://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/11/black-lives-matter-solidarity-march-protest-manchester |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Grazia">{{cite web |title=2016: A Year Of Black Lives Matter In Britain |website=Grazia |first=Bridget |last=Minamore |date=Februarie 2017 |url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/2016-year-black-lives-matter-britain/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="gal-dem 2020">{{cite web |title=Everything you need to know about Black Lives Matter UK |website=gal-dem |date=25 September 2020 |url=http://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |access-date=26 Februarie 2021 |archive-date=1 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301223719/https://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |url-status=dead}}</ref> Op 6 September 2016 het BLM-betogers die London City-lughawe in [[Londen]] versper. Verskeie betogers het hulself aan mekaar vasgeketting op die lughawe se aanloopbaan.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-37283869 |title=Black Lives Matter protesters close London City Airport runway |date=6 September 2016 |work=BBC News |access-date=28 Januarie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2016/sep/06/black-lives-matter-protesters-occupy-london-city-airport-runway |title=Black Lives Matter protest stops flights at London City airport |last1=Weaver |first1=Matthew |date=6 September 2016 |last2=Grierson |first2=Jamie |newspaper=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=28 Januarie 2017}}</ref> Nege mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem. Daar was ook BLM-betogings in ander Engelse stede, waaronder [[Birmingham]] en [[Nottingham]]. Die betogings in die Verenigde Koninkryk het die vyfde herdenking van die dood van Mark Duggan gedenk.<ref>{{cite web |author=McKenzie, Sheena |url=http://www.cnn.com/2016/08/05/europe/black-lives-matter-uk-heathrow-shutdown/ |title=Black Lives Matter blocks London's Heathrow Airport |publisher=CNN |date=5 Augustus 2016}}</ref> In 2016 het poniekoerante verskeie berigte gepubliseer om BLM-aktiviste te ontbloot en in diskrediet te bring, wat daartoe gelei het dat die beweging anonimiteit aangeneem het.<ref name="gal-dem 2020" /> Op 25 Junie 2017 het BLM-ondersteuners in Stratford, Londen, betoog oor die dood van Edson Da Costa, wat in polisiebewaring gesterf het. Niemand is by die betoging in hegtenis geneem nie.<ref>{{cite news |url=http://metro.co.uk/2017/06/25/riot-police-deployed-to-justice-for-edson-protest-6734009/ |title=Riot police deployed to 'Justice for Edson' protest as fires started |last=Parker |first=Fiona |publisher=Metro |date=25 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2017/jun/25/demonstrators-confront-police-in-east-london-over-da-costa-death |title=Demonstrators confront police in east London over Da Costa death |newspaper=The Guardian |first=Kevin |last=Rawlinson |date=26 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref> Volgens Patrick Vernon is BLM se begin in die Verenigde Koninkryk in 2016 nie met respek begroet nie. Van 2018 af, ná gebeure soos die Grenfell-toringbrand en die Windrush-skandaal, is die beweging gunstiger deur swart Britte beskou, veral deur ouer swart Britte.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Joseph |date=13 Junie 2020 |title=Five factors behind the UK George Floyd protests |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/uk-52997848 |access-date=1 September 2020}}</ref> In Desember 2019 het Black Lives Matter UK saam met die koalisie Wretched of the Earth gewerk om die stemme van [[Inheemse volke|inheemse volke]] en mense van kleur wêreldwyd in die klimaatgeregtigheidsbeweging te verteenwoordig.<ref>{{Cite web |url=https://www.redpepper.org.uk/an-open-letter-to-extinction-rebellion/ |title=An open letter to Extinction Rebellion |website=Red Pepper |date=3 Mei 2019 |access-date=1 Desember 2019}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest at US Embassy, London 03.jpg|duimnael|links|Betoging buite die Amerikaanse ambassade in Londen, 7 Junie 2020]] In 2020 is betogings ter ondersteuning van die Black Lives Matter-beweging in die Verenigde State gehou. Ná die moord op George Floyd het betogings in Londen op 31 Mei op [[Trafalgarplein]], op 3 Junie in Hyde Park, op 6 Junie op Parliament Square en op 7 Junie buite die Amerikaanse ambassade plaasgevind. Soortgelyke betogings is in Manchester, [[Bristol]] en [[Cardiff]] gehou.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Thousands join UK protests over George Floyd death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52868465 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Die Britse betogings het nie net solidariteit met Amerikaanse betogers getoon nie, maar ook swart mense herdenk wat in die Verenigde Koninkryk gesterf het. Betogers het gesange aangehef, plakkate gedra en sosialemediaplasings gedeel met die name van slagoffers soos Julian Cole,<ref>{{Cite news |last=Gayle |first=Damien |date=22 Oktober 2018 |title=Police officers sacked for lying about arrest where man's neck was broken |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/oct/22/julian-cole-police-officers-face-dismissal-over-incident-in-which-student-was-paralysed |access-date=5 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Belly Mujinga,<ref>{{Cite news |date=29 Mei 2020 |title=Station worker's death 'not linked to spit attack' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52853859 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Nuno Cardoso<ref>{{Cite news |date=8 Julie 2019 |title=Student 'struck by police baton' before death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-oxfordshire-48907116 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> en Sarah Reed.<ref>{{Cite press release |title=Jury concludes unnecessary delays and failures in care contributed to death of Sarah Reed at Holloway prison |url=https://www.inquest.org.uk/sarah-reed-inquest-conclusions |access-date=5 Junie 2020 |website=Inquest |date=20 Julie 2017}}</ref> [[Lêer:Edward Colston - empty pedestal.jpg|duimnael|opreg|Die leë voetstuk van die standbeeld van Edward Colston in [[Bristol]]. Sy vorige reputasie as filantroop het sedert die 1990's toenemend onder verdenking gekom namate bewustheid van sy slawehandel gegroei het; in Junie 2020 is die standbeeld omgegooi, beklad en in die Bristol-hawe gestoot.]] Op 7 Junie het betogings in baie dorpe en stede voortgeduur.<ref name="auto2">{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/twelve-arrested-in-black-lives-matter-protest-in-central-london/ |title=Some 135 arrests made across around 200 UK Black Lives Matter protests |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Tydens 'n Black Lives Matter-betoging in [[Bristol]] is die standbeeld van Edward Colston – 'n filantroop, politikus en slawehandelaar van die laat 17de en vroeë 18de eeu – in die middestad deur betogers omgetrek, langs die pad gerol en in die Bristol-hawe gestoot.<ref>{{cite news |url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/watch-toppled-edward-colston-statue-4202068 |title=WATCH: Toppled Edward Colston statue dumped in harbour |work=Bristol Post |date=7 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> Die daad is later veroordeel deur die Britse minister van binnelandse sake, [[Priti Patel]], wat gesê het: "Hierdie baldadigheid is heeltemal onverdedigbaar."<ref name="auto1">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52973338 |title=Johnson urges peaceful struggle against racism |work=BBC News |date=9 Junie 2020}}</ref> In Londen het betogers die standbeeld van [[Winston Churchill]] op Parliament Square in Westminster vir 'n tweede keer met graffiti beklad, nadat dit 'n paar dae tevore ook beskadig is.<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Cowed and cowardly ministers must stop appeasing far-Left extremists |first=Patrick |last=O'Flynn |newspaper=The Telegraph |date=8 Junie 2020}}</ref> Swart spuitverf is oor sy naam gespuit en die woorde "was a racist" is daaronder aangebring.<ref name="auto1" /> 'n Betoger het ook probeer om die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] by die Cenotaaf, 'n gedenkteken vir Brittanje se oorlogsdooies, aan die brand te steek.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/churchill-statue-racism-british-black-lives-matter-protests/2020/06/08/33f68146-a991-11ea-9063-e69bd6520940_story.html |title=Britons cheer toppling of slave trader statue but are divided over tagging of Winston Churchill as racist |first=Karla |last=Adam |newspaper=The Washington Post |date=8 Junie 2020}}</ref> Later daardie aand het geweld tussen betogers en die polisie uitgebreek. Altesaam 49 polisiebeamptes is beseer nadat betogers bottels en vuurwerke na hulle gegooi het.<ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/police-call-for-apology-from-bosses-after-49-officers-injured-during-anti-racism-protests-12002875 |title=Police call for apology from bosses after 49 officers injured during anti-racism protests |first=Lucia |last=Binding |date=8 Junie 2020 |website=Sky News}}</ref> Oor die naweek is altesaam 135 mense deur die polisie in hegtenis geneem.<ref name="auto2" /> Die Britse eerste minister [[Boris Johnson]] het oor die gebeure gesê: "Diegene wat openbare eiendom of die polisie aanval – wat die polisiebeamptes beseer wat probeer om ons almal veilig te hou – daardie mense sal die volle mag van die wet in die gesig staar; nie net weens die leed en skade wat hulle veroorsaak nie, maar ook weens die skade wat hulle aanrig aan die saak wat hulle beweer hulle verteenwoordig."<ref>{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/johnson-protesters-must-work-peacefully-to-defeat-racism/ |title=Boris Johnson urges peaceful struggle against racism but says violent demonstrators will 'face full force of the law' |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Vreedsame betogings het op 14 Junie 2020 op Millennium Square in [[Leeds]] plaasgevind<ref>{{Cite news |date=14 Junie 2020 |title=Protest to 'voice our pain, not damage property' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53042664 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> en is deur 'n koalisie van organisasies, Black Voices Matter, gereël, waaronder Black Lives Matter Leeds.<ref>{{Cite web |title=Powerful pictures from the Black Lives Matter protest in Leeds |url=https://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/politics/15-powerful-pictures-black-lives-matter-protest-millennium-square-leeds-2884093 |access-date=22 Junie 2020 |website=www.yorkshireeveningpost.co.uk |date=14 Junie 2020}}</ref> 'n Tweede betoging is op 21 Junie op Woodhouse Moor gehou en deur Black Lives Matter Leeds gereël.<ref>{{Cite news |date=21 Junie 2020 |title=Park protest calls for end to 'systemic racism' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53127688 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> Op 28 Junie is Black Lives Matter UK gekritiseer oor 'n reeks twiets vanaf hul geverifieerde Twitter-rekening oor Israel, waaronder een wat beweer het dat "die Britse hoofstroompolitiek van die reg beroof word om Sionisme te kritiseer".<ref>{{cite news |title=Jewish groups speak out after Black Lives Matter claims politicians are 'gagged' from criticising Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-status=live |url-access=subscription |first=Gabriella |last=Swerling |newspaper=The Telegraph |access-date=29 Junie 2020 |date=28 Junie 2020}}</ref> Die [[Premier League]], wat die Black Lives Matter-logo vir die res van die 2019-20-seisoen op hul sokkertruie gedra het, het daarna gesê dat pogings deur groepe om die saak vir hul eie politieke doeleindes te kaap, heeltemal ongewens is.<ref>{{cite news |title=Premier League: Black Lives Matter campaign 'not endorsement of political movement' |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53242328 |website=BBC Sport |access-date=30 Junie 2020 |date=30 Junie 2020}}</ref> Ná aansienlike skenkings in die somer van 2020 het Black Lives Matter UK sy organisasie geformaliseer.<ref name="gal-dem 2020" /> In September 2020 het die groep sy amptelike naam na Black Liberation Movement UK verander en is dit wetlik as 'n gemeenskapsvoordeelvereniging geregistreer.<ref>{{cite news |last1=Gayle |first1=Damien |title=BLM UK gains legal status and renames as Black Liberation Movement UK |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/blm-uk-gains-legal-status-with-renaming-as-black-liberation-movement-uk |work=The Guardian |date=23 Oktober 2020}}</ref> Die groep gebruik egter steeds die naam Black Lives Matter in sy wêreldwye samewerkingspogings.<ref name="JonesTele">{{cite news |last1=Jones |first1=Amy |title='Black Lives Matter' registers as political party and could stand in local elections next year |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=27 Oktober 2020 |work=The Daily Telegraph |date=26 Oktober 2020}}</ref> In Januarie 2021 het die Black Liberation Movement sy fondse begin uitdeel aan swart geleide en antirassistiese organisasies op voetsoolvlak regoor die Verenigde Koninkryk.<ref name="Mohdin 2021">{{cite web |last=Mohdin |first=Aamna |title=Black Lives Matter UK to start funding groups from £1.2m donations |website=The Guardian |date=11 Januarie 2021 |url=http://www.theguardian.com/world/2021/jan/11/black-lives-matter-uk-to-start-funding-groups-from-12m-donations |access-date=26 Februarie 2021}}</ref> Aktiviste van 'n ander BLM-groep, Charles Gordon<ref>{{cite web |title=Devon Daley - Taking the Initiative Party - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p08v0n86 |website=BBC Sounds |access-date=27 Oktober 2020}}</ref> en Sasha Johnson, het in die somer van 2020 die Taking The Initiative Party (TTIP) gestig en aansoek gedoen om by die Kiesingskommissie as politieke party geregistreer te word; BLM UK het egter gesê: "BLM UK het geen voorneme om 'n politieke party te stig nie. Hierdie persoon of groep is nie by ons geaffilieer nie."<ref name="JonesTele" /> In September 2021 het die Britse sakeman en filantroop Ken Olisa aan Channel 4 bekend gemaak dat [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] en die Britse koningshuis Black Lives Matter steun.<ref>{{Cite web |date=9 September 2021 |title=Queen supports Black Lives Matter, says senior royal representative |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |author=PA Media |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909222548/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |archive-date=9 September 2021}}</ref> 'n Woordvoerder van Black Lives Matter UK het daarop gereageer: "Ons was verras om te verneem die koningin is 'n BLM-ondersteuner. Maar ons verwelkom enigeen wat met ons doelwit saamstem om wit oppergesag af te breek. Dade spreek natuurlik harder as woorde. Die koningin sit op 'n troon wat uit koloniale buit gemaak is. Totdat sy al die gesteelde goud en diamante uit die Statebond teruggee en herstelbetalings doen, is dit niks meer as mooi woorde nie."<ref>{{Cite web |last1=Siddique |first1=Haroon |last2=Mason |first2=Rowena |date=10 September 2021 |title=BLM gives cautious welcome to Queen's reported backing |url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910145933/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |archive-date=10 September 2021}}</ref> In Oktober 2021 het ''[[The Guardian]]'' en ''[[The Times]]'' berig dat 'n geheime polisie-eenheid in Suid-Wallis probeer het om 'n Black Lives Matter-betoger as informant te werf om verdere inligting oor regse aktiviste wat ter ondersteuning van Black Lives Matter gemarsjeer het, te verskaf.<ref>{{Cite web |date=25 Oktober 2021 |title=Recording reveals police efforts to recruit BLM activist as informant |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/25/recording-reveals-police-efforts-to-recruit-blm-activist-as-informant |access-date=26 Oktober 2021 |newspaper=The Guardian |first=Rob |last=Evans |author2=Damien Gayle}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lloyd |first=Nina |title=South Wales police 'tried to recruit Black Lives Matter mole' |newspaper=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/crime/article/south-wales-police-tried-to-recruit-black-lives-matter-mole-03sz0xvtr |date=26 Oktober 2021 |access-date=26 Oktober 2021 |issn=0140-0460}}</ref> In Februarie 2022 het die Swansea-tak van BLM aangekondig dat dit gaan sluit weens "pogings deur die polisie om lede te werf en dreigemente teen sy lede se fisieke en geestelike veiligheid deur regse aktiviste".<ref>{{Cite web |last1=Evans |first1=Rob |last2=Morris |first2=Steven |date=15 Februarie 2022 |title=British BLM group closes down after police infiltration attempt |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/feb/15/swansea-black-lives-matter-british-blm-group-closes-down-after-police-infiltration-attempt |access-date=17 Februarie 2022 |website=The Guardian}}</ref> In Julie 2024 is die Black Lives Matter UK Festival of Collective Liberation by Friends House in Londen gehou, wat deur meer as 600 aktiviste en ondersteuners bygewoon is.<ref>{{cite web |url=https://www.ukblm.org/focl/focl-2024 |title=Festival of Collective Liberation 2024 {{!}} Solidarity, Joy and Healing |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=31 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ukblm.org/festival-2024/ |title=Festival 2024 |work=Black Lives Matter |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=7 Augustus 2024 |archive-date=14 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714080228/https://ukblm.org/festival-2024/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://tribunemag.co.uk/2024/07/the-urgency-of-anti-racist-activism |title=The Urgency of Anti-Racist Activism |author=Black Lives Matter UK |magazine=Tribune |date=12 Julie 2024 |access-date=7 Augustus 2024}}</ref> === Ierland === In Mei 2026 het die dood van Yves Sakila in [[Ierland]] direkte vergelykings met die moord op George Floyd uitgelok. Yves Sakila, 'n 35-jarige man wat in die Kongo gebore is, is dood nadat sekuriteitspersoneel hom ná 'n beweerde winkeldiefstalvoorval vasgehou het. Videomateriaal van die toneel het getoon hoe minstens vyf sekuriteitsbeamptes hul hande, knieë en liggaamsgewig gebruik om Sakila se liggaam, nek en kop teen die sypaadjie vas te druk totdat hy sy bewussyn verloor het. Hy is oorlede nadat hy hospitaal toe geneem is.<ref name="r">{{Cite web |last=Humphries |first=Conor |title=Protesters condemn Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/hundreds-protest-dublin-over-death-congolese-born-man-restrained-outside-store-2026-05-21/ |date=21 Mei 2026 |access-date=23 Mei 2026}}</ref> Die voorval het openbare verontwaardiging in Dublin en aanlyn ontketen, en baie mense het dit met die moord op George Floyd in 2020 vergelyk.<ref>{{Cite news |date=22 Mei 2026 |title=Hundreds protest over Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man – video |url=https://www.theguardian.com/world/video/2026/may/22/hundreds-protest-over-irelands-george-floyd-moment-after-death-of-congolese-born-man-video |access-date=23 Mei 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Die Irish Network Against Racism het die videomateriaal "diep ontstellend" genoem en gesê dit dra die "kenmerke van 'n geval van buitensporige magsgebruik". Betogers het buite die winkel bymekaargekom waar Sakila vasgehou is. Die daaropvolgende Donderdag het politici, kunstenaars en gemeenskapslede buite die Ierse parlement betoog met die uitroep "Geregtigheid vir Yves". Verskeie politici het gereageer, onder wie die Ierse eerste minister Micheál Martin, wat gesê het: "Ek betuig my innigste simpatie aan sy familie en die breër Kongolese gemeenskap," en belowe het dat "hierdie situasie ten volle ondersoek moet word en ten volle ondersoek moet word". Yemi Adenuga, 'n woordvoerder van die Black Coalition Ireland, het gesê: "As jy na daardie video kyk, is dit letterlik soos 'n heropvoering van wat met George Floyd gebeur het."<ref name="r" /> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2016 == [[Lêer:Bernie Sanders and Black Lives Matter activists (20439394705).jpg|duimnael|[[Bernie Sanders]] en Black Lives Matter-aktiviste in Westlake Park, Seattle, 8 Augustus 2015]] === Voorverkiesings === ==== Demokrate ==== By die Netroots Nation-konferensie in Julie 2015 het dosyne Black Lives Matter-aktiviste die verhoog oorgeneem by 'n geleentheid waar Martin O'Malley en [[Bernie Sanders]] opgetree het. Aktiviste, onder wie die BLM-medestigter Patrisse Cullors, het albei kandidate om spesifieke beleidsvoorstelle gevra om sterftes in polisiebewaring aan te spreek.<ref name="aljazeera_netroots">{{cite news |last1=Resnikoff |first1=Ned |date=8 Julie 2015 |title=Black Lives Matter disrupts Martin O'Malley, Bernie Sanders event |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/18/black-lives-matter-disrupts-martin-omalley-bernie-sanders-event.html |access-date=2 Julie 2016 |work=Al Jazeera}}</ref> Die betogers het verskeie slagspreuke aangehef, waaronder "as ek in polisiebewaring sterf, brand alles af" en "Shut this crap down".<ref name="cnn.omalley">{{cite news |last1=Moody |first1=Chris |title=Democrats lose control of presidential event |url=https://edition.cnn.com/2015/07/18/politics/bernie-sanders-netroots-nation-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2015 |work=CNN |date=19 Julie 2015}}</ref><ref name="clayton" /> Die uitdrukking "Shut it down" sou later 'n gewilde frase by Black Lives Matter-betogings en op sosiale media word.<ref name="clayton" /> Nadat die konferensie-organiseerders minutelank by die betogers gepleit het, het O'Malley gereageer deur te belowe om 'n omvattende plan vir die hervorming van die strafregstelsel bekend te maak. Betogers het O'Malley later uitgejou toe hy gesê het: "Swart lewens maak saak. Wit lewens maak saak. Alle lewens maak saak."<ref name="cnn.omalley" /> O'Malley het later om verskoning gevra en gesê dit was nie sy bedoeling om die swart gemeenskap te minag nie.<ref name="cnn.omalley" /> Op 8 Augustus 2015 is 'n toespraak deur die Demokratiese presidentskandidaat en burgerregteaktivis Bernie Sanders ontwrig deur 'n groep wat later die Seattle-tak van Black Lives Matter sou stig, onder wie die medestigter Marissa Johnson.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/08/bernie-sanders-leaves-seattle-stage-after-event-disrupted-by-black-lives-matter-protesters/ |title=Protesters drove Bernie Sanders from one Seattle stage. At his next stop, 15,000 people showed |newspaper=The Washington Post |date=8 Augustus 2015}}</ref> Hulle het op die verhoog geklim, die mikrofoon by hom gevat en sy ondersteuners rassiste en wit-oppergesagvoorstanders genoem.<ref name="dbeast_BLM" /><ref>{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=6BnbwUT7lBg |title=Bernie Sanders Interrupted at Seattle Rally by Black Lives Matter Protesters |date=8 Augustus 2015 |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite news |last1=Brunner |first1=Jim |url=http://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/black-lives-matter-protesters-shut-down-bernie-sanders-rally |title=Black Lives Matter protesters shut down Bernie Sanders; later rally draws 15,000 |newspaper=The Seattle Times |access-date=9 Augustus 2015}}</ref> Sanders het daarna 'n beleidsplatform bekend gestel.<ref>{{cite web |first=Alice Miranda |last=Ollstein |title=Bernie Sanders' New Racial Justice Platform Wins Praise From Black Lives Matter Activists |url=https://thinkprogress.org/bernie-sanders-new-racial-justice-platform-wins-praise-from-black-lives-matter-activists-dca15103af0f |access-date=26 Oktober 2016 |website=Think Progress |date=10 Augustus 2015}}</ref> Nikki Stephens, wat 'n Facebook-blad genaamd "Black Lives Matter: Seattle" bedryf het, het by Sanders se ondersteuners om verskoning gevra en gesê hierdie optrede strook nie met haar begrip van BLM nie. Lede van die Seattle-tak het daarna boodskappe aan haar gestuur wat sy as dreigend beskryf het, en sy was genoodsaak om haar groep se naam na "Black in Seattle" te verander. Die stigters van Black Lives Matter het gesê hulle het nie om verskoning gevra nie.<ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Renee |title=Black Lives Matter dismisses criticism over Sanders disruption |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/8/11/black-lives-matter-dismisses-criticism-disruption.html |publisher=Al Jazeera |access-date=12 Augustus 2015}}</ref> In Augustus 2015 het die Demokratiese Nasionale Komitee (DNC) 'n besluit aanvaar wat Black Lives Matter steun.<ref name="seitz">{{cite web |last1=Seitz-Wald |first1=Alex |title=DNC passes resolution supporting Black Lives Matter |date=28 Augustus 2015 |url=https://www.msnbc.com/msnbc/dnc-passes-resolution-supporting-black-lives-matter |publisher=MSNBC |access-date=1 November 2015}}</ref> Tydens die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat is die presidentskandidate gevra of swart lewens saak maak, en of alle lewens saak maak.<ref name="reena">{{cite web |last1=Flores |first1=Reena |title=Democratic debate: Do black lives matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/democratic-debate-do-black-lives-matter/ |work=CBS News |date=13 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Bernie Sanders het geantwoord: "Swart lewens maak saak."<ref name="reena" /> Martin O'Malley het gesê: "Swart lewens maak saak," en dat die "beweging 'n baie, baie geldige en ernstige punt maak, naamlik dat ons as nasie die lewens van swart mense, van mense van kleur, onderskat het".<ref name="carimah">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=How The Democratic Presidential Candidates Responded To The Black Lives Matter Question |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/14/3712146/black-lives-matter-debate |website=Think Progress |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Hillary Clinton]] het op haar beurt op die hervorming van die strafregstelsel aangedring en gesê: "Ons het 'n nuwe New Deal vir gemeenskappe van kleur nodig."<ref name="vega">{{cite web |last1=Vega |first1=Tanzina |title=Did Hillary and Bernie connect with black voters? |url=https://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016120938/http://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter/ |url-status=dead |archive-date=16 Oktober 2015 |work=CNN |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Jim Webb het daarenteen geantwoord: "As die president van die Verenigde State maak elke lewe in hierdie land saak."<ref name="reena" /> Clinton is nie direk dieselfde vraag gevra nie, maar wel: "Wat sou u vir Afro-Amerikaners in hierdie land doen wat president Obama nie kon doen nie?"<ref name="res">{{cite news |last1=Resnick |first1=Gideon |title=Everyone but Jim Webb Says Black Lives Matter |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/14/every-dem-but-webb-black-lives-matter.html |work=The Daily Beast |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Clinton het reeds voorheen met verteenwoordigers van Black Lives Matter vergader en het 'n benadering beklemtoon wat sy as pragmaties beskryf het: "Kyk, ek glo nie 'n mens verander harte nie. Ek glo 'n mens verander wette." Sonder beleidsverandering, het sy gevoel, "sal ons oor tien jaar weer hier wees en dieselfde gesprek voer".<ref>{{cite web |title=Hillary Clinton's brutal frankness to Black Lives Matter reveals her approach to politics |url=https://www.vox.com/2015/8/19/9174077/hillary-clinton-black-lives-matter |website=Vox |date=19 Augustus 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2015 het Clinton die frase "all lives matter" gebruik in 'n toespraak oor die geleenthede van jong mense van kleur, wat teenkanting ontlok het en die vermoede laat ontstaan het dat sy die boodskap van "Black Lives Matter" verkeerd verstaan.<ref>{{Cite web |title=Hillary Clinton's 3-Word Misstep: 'All Lives Matter' |website=NPR |date=24 Junie 2015 |url=https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2015/06/24/417112956/hillary-clintons-three-word-gaffe-all-lives-matter |access-date=16 Februarie 2016 |last1=Keith |first1=Tamara |last2=Kelly |first2=Amita}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/politics/first-draft/2015/06/24/hillary-clintons-all-lives-matter-remark-stirs-backlash/ |title=Hillary Clinton's 'All Lives Matter' Remark Stirs Backlash |first=Alan |last=Rappeport |work=The New York Times |date=24 Junie 2015 |access-date=25 Oktober 2016}}</ref> 'n Week ná die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat in Las Vegas het BLM 'n petisie geloods wat op die DNC en sy voorsitter Debbie Wasserman Schultz gemik was en meer debatte geëis het, "spesifiek 'n presidensiële debat met 'n #BlackLivesMatter-tema".<ref>{{Cite press release |title=The #BlackLivesMatter Network Urges the Democratic National Committee to host a #BlackLivesMatter Themed Presidential Debate |date=20 Oktober 2015 |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/503942139777036 |publisher=#BlackLivesMatter Organization |access-date=23 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=We Demand a Black Lives Matter Presidential Debate |url=http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223 |website=salsa4.salsalabs.com |access-date=31 Oktober 2015 |archive-date=26 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826032526/http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223}}</ref> Die petisie het binne 24 uur ná die bekendstelling meer as 10&nbsp;000 handtekeninge ontvang<ref name="lkk">{{Cite press release |title=Press statement on DNC response |website=facebook.com/BlackLivesMatter |publisher=Black Lives Matter network |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/504518409719409 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> en het teen 27 Oktober 2015 meer as 33&nbsp;000 handtekeninge gehad.<ref>{{cite web |title=Mobile Uploads – Black Lives Matter |url=https://www.facebook.com/BlackLivesMatter/photos/a.294807204023865.1073741829.180212755483311/505639689607281/?type=3&permPage=1 |website=www.facebook.com/BlackLivesMatter |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die DNC het gesê dit sal presidentskandidate toelaat om 'n presidensiële dorpsvergadering by te woon wat deur aktiviste gereël word, maar dat dit nie nog 'n debat by sy amptelike program sal voeg nie.<ref name="jk">{{Cite news |title=DNC and RNC won't add a debate, but give their blessings to Black Lives Matter presidential town hall |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/10/21/dnc-gives-blessing-to-black-lives-matter-presidential-town-hall-but-wont-add-debate/ |newspaper=The Washington Post |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |issn=0190-8286 |first=Wesley |last=Lowery}}</ref> Die organisasie het daarop 'n persverklaring op sy Facebook-blad geplaas waarin gesê word dat "ons, ná oorlegpleging met ons takke, ons gemeenskappe, bondgenote en ondersteuners, onomwonde bly dat 'n presidensiële dorpsvergadering met steun van die DNC nie voldoende reageer op die kwessies wat ons lede geopper het nie", en het bly aandring op 'n volwaardige bykomende debat.<ref name="lkk" /> Ná die eerste debat, in Oktober 2015, is 'n toespraak deur Hillary Clinton oor die hervorming van die strafregstelsel en ras by die Atlanta University Center deur BLM-aktiviste onderbreek.<ref name="merica">{{cite news |last1=Merica |first1=Dan |title=Hillary Clinton protested by Black Lives Matter |url=http://www.cnn.com/2015/10/30/politics/hillary-clinton-black-lives-matter/ |work=CNN |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Februarie 2016 het twee Black Lives Matter-aktiviste by 'n privaat fondsinsameling vir Clinton betoog oor uitsprake wat sy in 1996 gemaak het toe sy na jong mense as "superroofdiere" verwys het. Een van die aktiviste wou hê Clinton moes om verskoning vra vir "massa-gevangesetting" weens haar steun vir die misdaadwet van 1994 wat haar man, die destydse president Bill Clinton, ingestel het.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2016/02/25/politics/hillary-clinton-black-lives-matter-whichhillary/index.html |title=Black Lives Matter protesters confront Clinton at a fundraiser |access-date=21 Oktober 2016 |publisher=CNN |first=Eugene |last=Scott |date=25 Februarie 2016}}</ref> ==== Republikeine ==== Republikeinse kandidate was meestal krities oor BLM. In Augustus 2015 het Ben Carson, die enigste Afro-Amerikaner wat vir die Republikeinse nominasie meegeding het, die beweging "verspot" genoem.<ref name="lerner">{{cite web |last1=Lerner |first1=Kira |title=Ben Carson Says The 'Black Lives Matter' Movement Is 'Silly' |url=https://thinkprogress.org/ben-carson-says-the-black-lives-matter-movement-is-silly-c0e3f4602796 |date=1 Augustus 2015 |website=Think Progress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> Carson het ook gesê BLM behoort vir alle swart lewens om te gee, nie net vir 'n paar nie.<ref name="vanessa">{{cite news |last1=Williams |first1=Vanessa |date=21 November 2015 |title=Carson: Activists should advocate for 'all black lives, not just a few' |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/11/21/carson-activists-should-advocates-for-all-black-lives-not-just-a-few |access-date=26 November 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> In die eerste Republikeinse presidentsdebat, wat in Cleveland gehou is, het een vraag na Black Lives Matter verwys.<ref name="alice">{{cite web |last1=Ollstein |first1=Alice |date=6 Augustus 2015 |title=GOP Debate Spends Less Than A Minute On Police Violence And Black Lives Matter |url=http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021054715/http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |website=Think Progress}}</ref> In antwoord daarop het Scott Walker vir behoorlike opleiding van wetstoepassers gepleit<ref name="alice" /> en die beweging blameer vir groeiende antipolisiegevoelens,<ref>{{cite web |title=Scott Walker suggested it's more dangerous to be a cop today. It's actually much safer. |url=https://www.vox.com/2015/9/3/9254991/scott-walker-police |website=Vox |date=3 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> terwyl [[Marco Rubio]] die eerste kandidaat was wat openlik met die beweging se standpunt gesimpatiseer het.<ref>{{cite web |title=Marco Rubio shows other Republicans how to respond to Black Lives Matter |url=https://www.vox.com/2015/9/30/9427919/marco-rubio-black-lives-matter |website=Vox |date=30 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Augustus 2015 het aktiviste wat "Black Lives Matter" geskreeu het, die Las Vegas-byeenkoms van die Republikeinse presidentskandidaat Jeb Bush onderbreek.<ref>{{cite news |last1=Frasier |first1=Jordan |date=13 Augustus 2015 |title='Black Lives Matter' Activists Interrupt Jeb Bush Rally |url=http://www.nbcnews.com/politics/2016-election/black-lives-matter-activists-interrupt-jeb-bush-rally-n409066 |access-date=13 Augustus 2015 |work=NBC News}}</ref> Terwyl Bush vroeg vertrek het, het sommige van sy ondersteuners op die betogers gereageer deur "white lives matter" of "all lives matter" te skreeu.<ref>{{cite news |last1=O'Keefe |first1=Ed |title='Black Lives Matter' activists, Jeb Bush meet face-to-face |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/13/black-lives-matter-activists-jeb-bush-meet-face-to-face |access-date=13 Augustus 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> Verskeie konserwatiewe kommentators het die beweging 'n "haatgroep" genoem.<ref>{{cite web |title=Here Are The Conservative Pundits Branding Black Lives Matter A 'Hate Group' |website=Media Matters for America |date=2 September 2015 |url=http://mediamatters.org/research/2015/09/02/here-are-the-conservative-pundits-branding-blac/205337 |access-date=16 September 2015}}</ref> Die kandidaat [[Chris Christie]], goewerneur van New Jersey, het president [[Barack Obama]] gekritiseer omdat hy BLM steun, en beweer die beweging roep op tot die moord op polisiebeamptes.<ref name="cbs">{{cite web |last1=Miller |first1=Jake |title=Why did Chris Christie go after Black Lives Matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/why-did-chris-christie-go-after-black-lives-matter-election-2016 |work=CBS News |date=28 Oktober 2015 |access-date=30 Oktober 2015}}</ref> Christie se uitlating is deur die New Jersey-takke van die NAACP en die ACLU veroordeel.<ref name="akner">{{cite web |last1=Brodesser-Akner |first1=Claude |title=Christie's Black Lives 'murder' comments bashed by NAACP, ACLU |url=http://www.nj.com/politics/index.ssf/2015/10/christies_murder_comments_bashed_by_naacp_aclu.html |website=The Star-Ledger |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> BLM-aktiviste het ook 'n beroep op die Republikeinse Nasionale Komitee (RNC) gedoen om 'n presidentsdebat oor rassegeregtigheid te hou.<ref name="geraghty">{{cite web |last1=Geraghty |first1=Jim |title=Black Lives Matter Makes a Good Case for Hosting a Democratic Debate |url=http://www.nationalreview.com/corner/426114/black-lives-matter-makes-good-case-hosting-democratic-debate-jim-geraghty |work=National Review |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die RNC het egter geweier om sy debatprogram te wysig en het eweneens 'n dorpsvergadering of forum gesteun.<ref name="jk" /> In November 2015 is 'n BLM-betoger by 'n saamtrek van [[Donald Trump]] in Birmingham, Alabama, fisiek aangerand. Trump het daarop gereageer: "Miskien moes hy opgefoeter gewees het, want dit wat hy gedoen het, was absoluut walglik."<ref name="diamond">{{cite web |last1=Diamond |first1=Jeremy |title=Trump on protester: 'Maybe he should have been roughed up' |url=http://www.cnn.com/2015/11/22/politics/donald-trump-black-lives-matter-protester-confrontation |work=CNN |date=22 November 2015 |access-date=26 November 2015}}</ref> Trump het voorheen gedreig om enige Black Lives Matter-betogers te bestry as hulle sou probeer om by een van sy byeenkomste te praat.<ref>{{cite web |last1=Legum |first1=Judd |title=Trump Vows To Beat Up Black Lives Matter Protesters If They Try To Speak At His Campaign Events |url=https://thinkprogress.org/trump-vows-to-beat-up-black-lives-matter-protesters-if-they-try-to-speak-at-his-campaign-events-deaac9b8d006 |date=11 Augustus 2015 |website=ThinkProgress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> In Maart 2016 het Black Lives Matter gehelp om die betoging by Trump se Chicago-saamtrek te reël wat hom gedwing het om die geleentheid te kanselleer.<ref name="Participan">{{cite news |last1=Linthicum |first1=Kate |title=How black, Latino and Muslim college students organized to stop Trump's rally in Chicago |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-trump-protesters-20160312-story.html |access-date=13 Maart 2016 |work=Los Angeles Times |date=12 Maart 2016}}</ref><ref name="CassidyProtestMovement">{{cite news |last1=Cassidy |first1=John |title=The Chicago Anti-Trump Protest Was Only the Beginning |url=https://www.newyorker.com/news/john-cassidy/the-chicago-anti-trump-protest-was-only-the-beginning |magazine=The New Yorker |date=13 Maart 2016}}</ref> Vier mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem en aangekla: twee is "aangekla van ernstige aanranding op 'n polisiebeampte en weerstand teen inhegtenisneming", een is "op twee klagte van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla", en die vierde "is op een klag van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla".<ref name="RhodesArrests">{{cite news |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=4 charged in clashes after canceled Trump rally at UIC |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html |access-date=14 Maart 2016 |work=Chicago Tribune |date=13 Maart 2016 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422071018/https://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html}}</ref> 'n Verslaggewer van CBS was onder dié wat buite die saamtrek in hegtenis geneem is. Hy is aangekla van weerstand teen inhegtenisneming.<ref>{{cite web |last1=Calderon |first1=Michael |title=CBS News Reporter Sopan Deb Arrested While Covering Donald Trump Rally |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/sopan-deb-detained-trump-rally_us_56e3fb1de4b0860f99d931a2 |date=13 Maart 2016 |work=HuffPost |access-date=14 Maart 2016}}</ref> === Algemene verkiesing === 'n Groep genaamd Mothers of the Movement, wat die moeders van Michael Brown, Sandra Bland, Eric Garner en ander moeders insluit wie se "ongewapende Afro-Amerikaanse kinders deur wetstoepassers of weens vuurwapengeweld gedood is",<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2016/07/26/politics/mothers-movement-dnc-hillary-clinton/index.html |title='Mothers of the Movement' makes case for Hillary Clinton |first=Eric |last=Bradner |author2=Eugene Scott |work=CNN |date=27 Julie 2016 |access-date=29 Julie 2016}}</ref> het die Demokratiese Nasionale Konvensie van 2016 op 26 Julie toegespreek.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/US/mothers-movement-speak-democratic-national-convention-speech/story?id=40882052 |title=Mothers of the Movement to Speak at Democratic National Convention |date=27 Julie 2016 |first=Katie |last=Kindelan |work=ABC News |access-date=29 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vox.com/2016/7/26/12291274/democratic-convention-police-violence-mothers-of-the-movement |title=This moment at the DNC shows Democrats have embraced Black Lives Matter |first=German |last=Lopez |date=27 Julie 2016 |publisher=Vox |access-date=29 Julie 2016}}</ref> Oor die eerste van die presidentsdebatte tussen Hillary Clinton en Donald Trump het sommige media Clinton se verwysings na implisiete vooroordeel en sistemiese rassisme<ref>{{cite news |last1=Stockman |first1=Farah |title=The Subtle Phrases Hillary Clinton Uses to Sway Black Voters |url=https://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930122047/http://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-date=30 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2 Oktober 2016 |work=The New York Times |date=29 September 2016}}</ref> beskryf as "die taal van die Black Lives Matter-beweging",<ref>{{cite news |last1=Karni |first1=Annie |title=Hillary's high stakes mission to Charlotte |url=https://www.politico.com/story/2016/10/in-charlotte-clinton-claims-obamas-mission-229009 |access-date=2 Oktober 2016 |work=Politico |date=1 Oktober 2016}}</ref> terwyl ander uitgewys het dat nóg Clinton nóg Trump die woorde "Black Lives Matter" gebruik het.<ref>{{cite news |last1=Racine |first1=Hope |title=The #BlackLivesMatter Discussion At The First Debate Omitted 3 Crucial Words |url=https://www.bustle.com/articles/186273-the-blacklivesmatter-discussion-at-the-first-debate-omitted-3-crucial-words |access-date=2 Oktober 2016 |work=Bustle |date=September 2016}}</ref> In 'n meningsartikel in die ''Washington Post'' het DeRay Mckesson Hillary Clinton onderskryf omdat haar "platform oor rassegeregtigheid sterk is". Hy het gesê stem alleen is nie die enigste manier om "transformerende verandering" teweeg te bring nie: "Ek het my hele lewe lank gestem, en ek is steeds in die strate van St. Louis en Baltimore met traangas bestook. Ek het my hele lewe lank gestem, en daardie stemme het nie die moordenaars van Sandra Bland, Freddie Gray of Michael Brown skuldig bevind nie."<ref>{{Cite news |last=Mckesson |first=DeRay |date=26 Oktober 2016 |title=DeRay Mckesson: Why I'm voting for Hillary Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/10/26/deray-mckesson-why-im-voting-for-hillary-clinton/ |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/black-lives-matter-leader-deray-mckesson-endorses-hillary-clinton/ |title=Black Lives Matter activist DeRay Mckesson endorses Hillary Clinton |first=Emily Tess |last=Katz |date=26 Oktober 2016 |website=www.cbsnews.com}}</ref> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2024 == In Julie 2024 het die Black Lives Matter Global Network Foundation 'n verklaring uitgereik waarin die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] se besluit gekritiseer word om [[Kamala Harris]] sonder 'n voorverkiesing as presidentskandidaat te benoem. Die organisasie het die proses beskryf as die "salwing" van Harris as kandidaat sonder 'n openbare stemming.<ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter Statement on Kamala Harris Securing Enough Delegates to Become Democratic Nominee |url=https://blacklivesmatter.com/black-lives-matter-statement-on-kamala-harris-securing-enough-delegates-to-become-democratic-nominee/ |access-date=26 Julie 2024 |website=Black Lives Matter |date=23 Julie 2024}}</ref><ref name=":15">{{Cite news |last=Rahman |first=Khaleda |date=24 Julie 2024 |title=Black Lives Matter Denounces Kamala Harris Appointment in US Presidential Election |url=https://www.newsweek.com/black-lives-matter-denounces-kamala-harris-appointment-us-presidential-election-1929430 |access-date=10 Oktober 2024 |newspaper=Newsweek}}</ref> Die organisasie het aangevoer dat die aanstelling van Harris as Demokratiese kandidaat sonder 'n voorverkiesing demokratiese beginsels ondermyn en gesê so 'n stap "sou die moderne Demokratiese Party 'n party van skynheiliges maak".<ref>{{Cite news |last=Breuninger |first=Kevin |date=25 Julie 2024 |title=Black Lives Matter does not want Harris 'anointment' to nomination, calls for vote |url=https://www.bostonherald.com/2024/07/25/black-lives-matter-does-not-want-harris-anointment-to-nomination-calls-for-vote/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Boston Herald}}</ref> BLM het die Demokratiese Nasionale Komitee gevra om 'n virtuele voorverkiesing te hou sodat kiesers aan die nominasieproses kan deelneem.<ref>{{Cite news |date=23 Julie 2024 |title=Black Lives Matter demands DNC host virtual primary |url=https://www.reuters.com/world/us/black-lives-matter-demands-dnc-host-virtual-primary-2024-07-23/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Reuters}}</ref> BLM se standpunt het gesprekke oor deursigtigheid en demokratiese betrokkenheid binne die Demokratiese Party voor die presidentsverkiesing van 2024 ontlok.<ref name=":15" /> Die organisasie het sy oproep om 'n meer oop proses herhaal en kommer uitgespreek oor die moontlike gebrek aan verteenwoordiging en aanspreeklikheid in die nominasieprosedure.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Thomas Chatterton |date=Augustus 2024 |title=Black Lives Matter's Stance on Kamala Harris |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2024/08/black-lives-matter-stance-kamala-harris/679311/ |access-date=10 Oktober 2024 |website=The Atlantic}}</ref> == Reaksies en nalatenskap == Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter het deurgaans en aansienlik volgens ras en politieke affiliasie verskil.<ref name=":9">{{Cite web |title=Black Lives Matter |url=https://www.britannica.com/topic/Black-Lives-Matter/Subsequent-protests-George-Floyd-Ahmaud-Arbery-and-Breonna-Taylor |access-date=21 Junie 2022 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="PBS-Marist">{{cite web |url=https://www.dropbox.com/s/j64c02ub48aipja/PBS-NEWSHOUR-MARIST-POLL-SEP2015.pdf |title=PBS NewsHour/Marist Poll Summary of National Findings |date=September 2015 |publisher=Marist College Institute for Public Opinion |access-date=28 Desember 2020 |pages=7-8}}</ref> 'n Meerderheid Amerikaners het die beweging tot 2018 afgekeur, waarna dit breër steun begin geniet het. Black Lives Matter se gewildheid het in die somer van 2020 sy hoogtepunt bereik, toe 'n peiling deur die Pew-navorsingsentrum bevind het dat 60&nbsp;% van wit, 77&nbsp;% van Hispanic, 75&nbsp;% van Asiatiese en 86&nbsp;% van Afro-Amerikaanse respondente BLM sterk of ietwat gesteun het.<ref name="pew">{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |author2=Juliana Menasce Horowitz |author3=Monica Anderson |date=12 Junie 2020 |title=Majorities Across Racial, Ethnic Groups Express Support for the Black Lives Matter Movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/ |access-date=16 Julie 2020 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project}}</ref> Teen September van dieselfde jaar het die gewildheid egter aansienlik gedaal: nog 'n peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat die algehele steun onder alle Amerikaanse volwassenes met 12 persentasiepunte tot 55&nbsp;% gedaal het, en dat 45&nbsp;% van wittes, 66&nbsp;% van Hispanics en 69&nbsp;% van Asiate dit nou goedgekeur het.<ref name="Pew 2020">{{Cite web |date=16 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter has decreased since June but remains strong among Black Americans |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/09/16/support-for-black-lives-matter-has-decreased-since-june-but-remains-strong-among-black-americans/ |access-date=20 November 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes, op 87&nbsp;%.<ref name="Pew 2020" /> 'n Peiling deur Politico en Morning Consult in September 2020, sowel as 'n Civiqs-peiling in November 2021, het ook dalende steun vir die beweging aangetoon.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Brenda |date=16 November 2021 |title=Support for Black Lives Matter declining, poll finds |url=https://thegrio.com/2021/11/16/support-for-black-lives-matter-declining-poll-finds/ |website=TheGrio}}</ref><ref>{{cite web |last=Wise |first=Justin |date=2 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter dips 9 points since June: poll |url=https://thehill.com/homenews/514749-support-for-black-lives-matter-off-9-points-since-june-poll/ |website=The Hill}}</ref> 'n YouGov-peiling van 2022 het dalende steun vir BLM onder Afro-Amerikaners gevind.<ref name=":12">{{Cite web |last=Rahman |first=Khaleda |date=19 Mei 2022 |title=Support for Black Lives Matter plummets among African Americans: poll |url=https://www.newsweek.com/support-black-lives-matter-plummets-among-african-americans-poll-1708122 |access-date=22 Mei 2022 |website=Newsweek}}</ref> 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum in April 2023 het bevind dat slegs 51&nbsp;% van Amerikaners die BLM-beweging steun, terwyl 46&nbsp;% daarteen gekant was. In dieselfde peiling het 81&nbsp;% van Afro-Amerikaners gesê hulle steun die beweging steeds.<ref name=":11" /> 'n Harvard/Harris-peiling in Mei 2024 het getoon dat slegs 45&nbsp;% van Amerikaners 'n gunstige mening oor BLM gehad het.<ref name=":16" /> Die frase "All Lives Matter" het as reaksie op die Black Lives Matter-beweging ontstaan, maar is gekritiseer omdat dit die boodskap van "Black Lives Matter" afmaak of verkeerd verstaan.<ref name="USAToday2016-07-13">{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2016/07/13/why-saying-all-lives-matter-opposite-black-lives-matter/87025190/ |title=#AllLivesMatter hashtag is racist, critics say |first=Ashley |last=May |date=13 Julie 2016 |work=USA Today |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref name="sing">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=Obama Explains The Problem With 'All Lives Matter' |work=ThinkProgress |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |access-date=6 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805033903/http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |archive-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, is die hutsmerk Blue Lives Matter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police">{{cite news |title='Blue Lives Matter' trends after officers shot |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-31853299 |access-date=27 Julie 2015 |publisher=BBC}}</ref> 'n Paar burgerregteleiers verskil van die taktieke wat Black Lives Matter-aktiviste gebruik.<ref name="angel2">{{cite web |last1=Jennings |first1=Angel |title=Longtime L.A. civil rights leaders dismayed by in-your-face tactics of new crop of activists |url=https://www.latimes.com/local/california/la-me-black-lives-matter-20151030-story.html |date=30 Oktober 2015 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="Reynolds">{{Cite news |title=I was a civil rights activist in the 1960s. But it's hard for me to get behind Black Lives Matter. |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/08/24/i-was-a-civil-rights-activist-in-the-1960s-but-its-hard-for-me-to-get-behind-black-lives-matter |newspaper=The Washington Post |date=24 Augustus 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0190-8286 |first=Barbara |last=Reynolds}}</ref> Daar het ook in die openbaar en in akademiese kringe 'n breë debat oor die beweging se struktuur en taktiek ontstaan.<ref name="Cambridge" /> Terwyl die oorgrote meerderheid Demokrate steun vir Black Lives Matter uitgespreek het, het min Republikeine dit gedoen. President Donald Trump was 'n uitgesproke kritikus van Black Lives Matter en het na voorvalle van geweld en plundering by sommige Black Lives Matter-betogings verwys. Hy het die betogings ook gebruik om 'n retoriek van wet en orde te bevorder en hom op die griewe van sommige wit mense beroep. Joe Biden, wat in die presidentsverkiesing van 2020 teen Trump gestaan het, het Black Lives Matter gesteun.<ref name=":9" /> In die weke ná die moord op George Floyd het baie korporasies hul steun vir die beweging uitgespreek deur te skenk en beleidsveranderinge in ooreenstemming met die groep se waardes deur te voer.<ref>{{Cite news |last=Paul |first=Kari |date=12 Julie 2020 |title=Real change or symbolism? What Silicon Valley is – and isn't – doing to support Black Lives Matter |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/jul/11/tech-companies-black-lives-matter-activism-facebook-google |access-date=14 Julie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === "All Lives Matter" === [[Lêer:Rally Against the Immigration Ban (31797745824).jpg|duimnael|'n Plakkaat met "Wat het van 'All Lives Matter' geword?" by 'n betoging teen Donald Trump, 29 Januarie 2017]] Die frase "All Lives Matter" het kort nadat die Black Lives Matter-beweging nasionale aandag getrek het, as reaksie daarop ontstaan.<ref name="sing" /><ref>{{cite web |url=https://www.thewrap.com/what-is-all-lives-matter-a-short-explainer/ |title=What Is 'All Lives Matter'? A Short Explainer |first=J. Clara |last=Chan |date=13 Julie 2016 |website=TheWrap |access-date=18 Oktober 2016}}</ref> Verskeie bekendes het All Lives Matter gesteun, onder wie senator Tim Scott.<ref>{{cite news |last1=Scott |first1=Eugene |title=Tim Scott defends use of 'all lives matter' |url=http://www.cnn.com/2015/09/03/politics/tim-scott-all-lives-matter/ |work=CNN |date=3 September 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Die Amerikaanse-voetbalspeler Richard Sherman steun die All Lives Matter-boodskap en het gesê: "Ek staan by wat ek gesê het: All Lives Matter, en ons is mense."<ref>{{cite web |last1=Samuel |first1=Ebenezer |title=Seahawks cornerback Richard Sherman explains why he stands by that All Lives Matter |url=https://www.nydailynews.com/sports/football/richard-sherman-explains-stands-lives-matter-article-1.2728272 |work=Daily News |date=27 Julie 2016 |location=New York |access-date=6 Augustus 2016}}</ref> Volgens 'n telefoonpeiling in Augustus 2015 het 78&nbsp;% van waarskynlike Amerikaanse kiesers gesê die stelling "all lives matter" is die naaste aan hul eie siening, vergeleke met "black lives matter" of nie een van die twee nie. Slegs 11&nbsp;% het gesê die stelling "black lives matter" is die naaste aan hul siening, en 9&nbsp;% het gesê nie een van die twee stellings weerspieël hul eie standpunt nie.<ref>{{cite web |url=http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/general_politics/august_2015/black_lives_matter_or_all_lives_matter |title=Black Lives Matter Or All Lives Matter? |date=20 Augustus 2015 |publisher=Rasmussen Reports |access-date=14 Julie 2016}}</ref> Volgens professor David Theo Goldberg weerspieël "All Lives Matter" 'n houding van "rasse-afwysing, wegkyk en ontkenning".<ref>{{Cite web |title=Why 'Black Lives Matter' Because All Lives Don't Matter in America |url=https://www.huffingtonpost.com/david-theo-goldberg/why-black-lives-matter_b_8191424.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=25 September 2015 |last=Goldberg |first=David Theo}}</ref> Professor Charles "Chip" Linscott het gesê "All Lives Matter" bevorder die "uitwissing van strukturele anti-swart rassisme en swart maatskaplike dood in die naam van formele en ideologiese gelykheid en 'n na-rassige kleurblindheid".<ref name="ALDM" /> Die medestigter Alicia Garza het op kritiek oor die beweging se eksklusiwiteit gereageer deur te skryf: "#BlackLivesMatter beteken nie jou lewe is onbelangrik nie – dit beteken dat swart lewens, wat as waardeloos binne [[wit oppergesag]] beskou word, belangrik is vir jou bevryding."<ref>{{cite web |title=A Herstory of the #BlackLivesMatter Movement by Alicia Garza |url=http://www.thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |website=thefeministwire.com |access-date=2 Oktober 2015 |archive-date=30 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530170051/https://thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |url-status=dead}}</ref> President [[Barack Obama]] het hom oor die debat tussen Black Lives Matter en All Lives Matter uitgelaat.<ref name="CBS">{{cite web |title=President Obama defends Black Lives Matter movement |url=http://www.cbsnews.com/news/president-barack-obama-defends-black-lives-matter-movement |work=CBS News |date=23 Oktober 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Obama het gesê: "Ek dink die rede waarom die organiseerders die frase Black Lives Matter gebruik het, was nie omdat hulle wou suggereer dat niemand anders se lewens saak maak nie ... wat hulle eerder wou sê, is dat daar 'n spesifieke probleem in die Afro-Amerikaanse gemeenskap is wat nie in ander gemeenskappe voorkom nie." Hy het ook gesê "dit is 'n geldige kwessie wat ons moet aanspreek".<ref name="tactics" /> === "Blue Lives Matter" === Blue Lives Matter is 'n teenbeweging in die Verenigde State wat wetstoepassers ondersteun en bepleit dat mense wat vervolg en skuldig bevind word aan die moord op wetstoepassers, onder haatmisdaadwetgewing gevonnis word.<ref name=":9" /><ref>{{cite news |url=http://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10 |title=FBI says US police deaths spiked 61% in 2016 |publisher=Business Insider |agency=Reuters |date=16 Oktober 2017 |first=Sarah N. |last=Lynch |access-date=2 Julie 2020 |archive-date=29 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093016/https://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10}}</ref> Dit het ontstaan as reaksie op Black Lives Matter ná die moord op die New Yorkse polisiebeamptes Rafael Ramos en Wenjian Liu in [[Brooklyn]], New York, op 20 Desember 2014.<ref name="DempseyForst2018">{{cite book |author1=John S. Dempsey |author2=Linda S. Forst |author3=Steven B. Carter |title=An Introduction to Policing |url=https://books.google.com/books?id=K69EDwAAQBAJ |date=1 Januarie 2018 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-337-55875-4 |page=34}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, en as reaksie op BLM, is die hutsmerk #BlueLivesMatter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police" /> Blue Lives Matter het daarna 'n propolisiebeweging in die Verenigde State geword wat uitgebrei het ná die moord op vyf polisiebeamptes deur 'n skerpskutter in Dallas, Texas, wat polisieskietvoorvalle teen swart mense as sy motief aangevoer het.<ref>{{Cite news |last1=Scheyder |first1=Ernest |last2=Thevenot |first2=Bryan |date=11 Julie 2016 |title=Blue Lives Matter: Dallas protesters embrace the force that took bullets for them |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-police-dallas/blue-lives-matter-dallas-protesters-embrace-the-force-that-took-bullets-for-them-idUSKCN0ZR0X4}}</ref><ref>{{Cite news |author=KPCC staff with Frank Stoltze |date=8 Julie 2016 |title=Dallas attacks represent 'schism' in America, LAPD chief says |work=KPCC |url=https://archive.kpcc.org/news/2016/07/08/62433/lapd-mourns-loss-of-dallas-officers-keeps-low-prof/}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Holland |first1=Jesse J. |last2=Haines Whack |first2=Errin |date=12 Junie 2016 |title=Divide between Black, Blue movements widens after shootings |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/7cefe6234f5c4c0ba98ed2a02aebf28e}}</ref> Die beweging, wat deur die ACLU en ander gekritiseer is, het 'n deelstaatswet in Louisiana geïnspireer wat dit 'n haatmisdaad gemaak het om polisiebeamptes, brandweermanne en nooddienspersoneel te teiken.<ref name="huffPoLou">{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/entry/blue-lives-matter-law-lousiana_us_588653dde4b0e3a7356ae3ae |title=Louisiana Police Chief Shows Why The State's 'Blue Lives Matter' Law Is So Dangerous |first=Julia |last=Craven |work=HuffPost |date=23 Januarie 2017}}</ref><ref name=":0" /> Die beweging is skerp gekritiseer ná die bestorming van die Capitool in 2021, toe pro-Trump-oproermakers gesien is hoe hulle steun vir die beweging betoon en sommige selfs Blue Lives Matter-vlae na die betoging gebring het. Baie mense het die beweging skynheilig genoem, aangesien mense in die skare polisiebeamptes by die Capitool aangerand het. Een swart polisiebeampte van die Capitool, Harry Dunn, het beskryf hoe hy met 'n Blue Lives Matter-vlag geslaan is terwyl oproermakers rasseskeldname op hom geskreeu het.<ref>{{cite news |last1=Boggs |first1=Justin |title=Capitol Officer: They beat law enforcement with 'Blue Lives Matter' flags |url=https://www.thedenverchannel.com/news/national/capitol-officer-they-beat-law-enforcement-with-blue-lives-matter-flags |access-date=25 April 2021 |work=The Denver Channel |date=22 Februarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Witte |first=Brian |date=5 Januarie 2024 |title=Harry Dunn, officer who defended the US Capitol on Jan. 6, is running for Congress in Maryland |url=https://apnews.com/article/capitol-police-officer-jan-6-congress-harry-dunn-730a44a881057b2054242d415e57172d |work=Associated Press}}</ref> Dit het sommige laat aanvoer dat Blue Lives Matter eerder oor die onderdrukking van minderhede gaan as oor die ondersteuning van wetstoepassing.<ref>{{cite news |last1=Ackerman |first1=Spencer |title=Why the 'Blue Lives Matter' Thugs Were So Quick to Kill a Cop |url=https://www.thedailybeast.com/why-the-blue-lives-matter-thugs-were-so-quick-to-kill-a-cop-at-the-capitol-riots |access-date=25 April 2021 |work=The Daily Beast |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blow |first1=Charles |title=Blue Lives Matter is Over |url=https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |access-date=25 April 2021 |work=The New York Times |date=14 Februarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Attiah |first1=Karen |title=Opinion: The impeachment videos put the hypocrisy of Blue Lives Matter on full display |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/02/11/impeachment-videos-put-hypocrisy-blue-lives-matter-full-display/ |access-date=25 April 2021 |newspaper=The Washington Post |date=11 Februarie 2021}}</ref> === "White Lives Matter" === White Lives Matter is 'n aktivistegroep wat in reaksie op Black Lives Matter gestig is. In Augustus 2016 het die Southern Poverty Law Center "White Lives Matter" by sy lys van haatgroepe gevoeg.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/08/31/us/white-lives-matter-has-been-declared-a-hate-group.html |title=White Lives Matter Has Been Declared a Hate Group |first=Liam |last=Stack |date=30 Augustus 2016 |work=The New York Times |access-date=1 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/08/31/splc-the-much-cited-designator-of-hate-groups-explains-why-white-lives-matter-is-one/ |title=Why SPLC says White Lives Matter is a hate group but Black Lives Matter is not |first=Katie |last=Mettler |date=31 Augustus 2016 |newspaper=The Washington Post |access-date=1 September 2016}}</ref> Die groep is ook in die [[Verenigde Koninkryk]] aktief.<ref>{{cite news |title=First UK 'White Lives Matter' Margate March Sees Tiny Turnout |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/white-lives-matter-margate_uk_580b8ccae4b0fce107d0dd1c |access-date=23 Oktober 2016 |work=HuffPost |date=22 Oktober 2016}}</ref> Die slagspreuk "White Lives Matter" is deur alt-regse betogers met fakkels tydens die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, in 2017 geskreeu. Op 28 Oktober 2017 het talle "White Lives Matter"-byeenkomste in [[Tennessee]] uitgebreek. Veral in Shelbyville het betogers hul beweging geregverdig as reaksie op die toenemende getal immigrante en vlugtelinge in Midde-Tennessee.<ref>{{Cite web |last=Stanglin |first=Doug |date=28 Oktober 2017 |title='White Lives Matter' rallies: Opponents outnumber white nationalists at Tennessee shout fests |url=https://www.usatoday.com/story/news/2017/10/28/2-tennessee-towns-brace-white-nationalist-rallies-counter-protests/809645001/ |access-date=10 Maart 2018 |website=USA Today}}</ref> "White Lives Matter"-bewegings was ook in die Europese sokker teenwoordig, met gevalle waar sulke baniere by stadions in [[Tsjeggië]], [[Oekraïne]], [[Hongarye]], [[Nederland]] en die Verenigde Koninkryk opgehang is.<ref>{{Cite web |date=Junie 2020 |title=White Lives Matter banners 'take racism to a new level' after Burnley plane stunt |url=https://www.dw.com/en/white-lives-matter-banners-take-racism-to-a-new-level-after-burnley-plane-stunt/a-53916597 |access-date=3 November 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> White Lives Matter is ook deur wit nasionaliste bevorder.<ref name=":9" /> === Disinformasie === Die Anti-Defamation League berig oor talle pogings om [[disinformasie]] oor BLM te versprei. As voorbeeld noem dit plasings van medio Junie 2020 "met 'n plakker wat mense aansê om 'n wit mens met die eerste aanskoue dood te maak", wat op Facebook en Twitter versprei het. "Die plakker het die hutsmerke #BlackLivesMatter en #Antifa bevat." Op Telegram het 'n "wit-oppergesagkanaal lede aangemoedig om die propaganda te versprei".<ref>{{Cite web |title=Disinformation: Propaganda advocating for violence against white people using hashtags associated with Black Lives Matter and antifa |url=https://www.adl.org/disinformation-propaganda-advocating-for-violence-against-white-people-using-hashtags-associated |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> 'n Ander disinformasieveldtog, wat in Junie 2020 op [[4chan]] ontstaan het, het ten doel gehad om die hutsmerke #AllWhitesAreNazis (#AWAN) op Twitter te laat optrend. "Organiseerders het gehoop om hutsmerke soos #BlackLivesMatter en #BLM te kaap met 'n groot aantal twiets – oënskynlik van swart aktiviste se rekeninge – wat die #AWAN-hutsmerk bevat." Volgens die Anti-Defamation League het die veldtog se ondersteuners gehoop om spanning te saai en wit-oppergesagsgesinde versnellingsdenke te bevorder.<ref>{{Cite web |title=Disinformation: #AllWhitesAreNazis and #AWAN |url=https://www.adl.org/disinformation-allwhitesarenazis-and-awan |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref><ref>{{Cite web |title=White Supremacists Embrace 'Accelerationism' |url=https://www.adl.org/blog/white-supremacists-embrace-accelerationism |date=16 April 2019 |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> Konserwatiewe kommentators soos Ryan Fournier en Candace Owens het valslik beweer dat ActBlue skenkings wat vir Black Lives Matter bedoel is, na Demokratiese kandidate herlei, en sommige het selfs beweer die organisasie is 'n geldwassery-swendelary.<ref>{{cite web |last=Loiaconi |first=Stephen |title=As Black Lives Matter donations surge, some want to know where the money goes |url=https://abc6onyourside.com/news/nation-world/as-black-lives-matter-donations-surge-some-want-to-know-where-the-money-goes |website=WSYX |access-date=17 Junie 2020 |date=15 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Goforth |first=Claire |title=No, Black Lives Matter is not funneling donations to Democrats |url=https://www.dailydot.com/debug/conservatives-spread-rumors-black-lives-matter/ |access-date=12 Januarie 2021 |work=The Daily Dot |date=16 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Funke |first=Daniel |title=Conservative pundits share false claim about Black Lives Matter, ActBlue |url=https://www.politifact.com/factchecks/2020/jun/12/ryan-fournier/conservative-pundits-share-false-claim-about-black/ |website=PolitiFact |publisher=Poynter Institute |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Kaplan |first=Alex |title=A debunked conspiracy theory about Black Lives Matter, ActBlue, and Democrats can be traced to far-right message boards |url=https://www.mediamatters.org/fake-news/debunked-conspiracy-theory-about-black-lives-matter-actblue-and-democrats-can-be-traced |website=Media Matters for America |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref> Volgens akademici was Russiese agente wat met die Internet Research Agency verbind word, betrokke by 'n volgehoue veldtog om die Black Lives Matter-beweging terselfdertyd te bevorder en teen te staan. In sommige gevalle het Russiese agente antagonisme en geweld teenoor BLM-lede aangemoedig.<ref name="acev">{{cite journal |last=Aceves |first=W. J. |year=2018 |title=Virtual Hatred: How Russia Tried to Start a Race War in the United States |journal=Michigan Journal of Race & Law |volume=24 |page=177}}</ref> ==== Vals manifes ==== In Junie 2020 het 'n onbekende party 'n webwerf by BLMManifesto.com geskep wat voorgegee het dit is die manifes van die BLM-beweging. Die teks boots 'n Italiaanse fascistiese manifes van 1919 na, aangepas om by rasse-onreg te pas. Volgens Snopes lyk dit of die webwerf daarop gemik is om die BLM-beweging in diskrediet te bring.<ref>{{Cite web |last=MacGuill |first=Dan |date=17 September 2020 |title=Fake 'BLM Manifesto' Is Taken From Italian Fascism Document |url=https://www.snopes.com/news/2020/09/17/fake-blm-manifesto-fascist/ |access-date=31 Oktober 2024 |website=Snopes |language=en}}</ref> === Statistieke === Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter verskil aansienlik volgens ras. Volgens 'n peiling oor rasseverhoudinge in September 2015 stem byna twee derdes van Afro-Amerikaners grootliks met Black Lives Matter saam, terwyl 30&nbsp;% van swart Amerikaners en 37&nbsp;% van wit Amerikaners geen mening oor Black Lives Matter het nie.<ref name="PBS-Marist" /> Van die wit mense wat ondervra is, het 41&nbsp;% gedink Black Lives Matter bepleit geweld, en 59&nbsp;% van wittes het gedink Black Lives Matter lei die aandag af van die werklike kwessies rondom rassediskriminasie. Ter vergelyking het 82&nbsp;% van die swart mense wat ondervra is, gedink Black Lives Matter is 'n geweldlose beweging, en 26&nbsp;% van swart mense het gedink Black Lives Matter lei die aandag van die werklike kwessies af. Op die vraag of "Black Lives Matter" hoofsaaklik 'n beweging of hoofsaaklik 'n slagspreuk is, het 46&nbsp;% van wittes en 67&nbsp;% van swartes gemeen dit is hoofsaaklik 'n beweging.<ref name="PBS-Marist" /><ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/poll-reveals-white-america-views-black-lives-matter-movement-distraction |title=Poll Reveals that White America Views Black Lives Matter Movement as a Distraction |first=Kenrya |last=Rankin |date=22 September 2015 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Nasionaal verteenwoordigende internetopname deur die Center for the Study of Diversity and Democracy aan die Northwestern-universiteit het bevind dat 82&nbsp;% van Afro-Amerikaners glo die beweging is ten minste matig doeltreffend om sy gestelde doelwitte te bereik, hoewel 64&nbsp;% van die respondente geglo het die beweging sou doeltreffender wees met 'n meer gesentraliseerde leierskapstruktuur.<ref name="Cambridge" /> 'n Peiling in Junie 2016 het bevind dat 65&nbsp;% van swart Amerikaanse volwassenes Black Lives Matter steun, teenoor 40&nbsp;% van wit Amerikaanse volwassenes. Nege-en-vyftig persent van swart Amerikaners het gedink Black Lives Matter sal "op die lang duur doeltreffend wees om swartes te help om gelykheid te bereik", teenoor 34&nbsp;% van wit Amerikaners.<ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/report-youll-never-guess-how-many-white-people-say-they-support-blacklivesmatter |title=You'll Never Guess How Many White People Say They Support #BlackLivesMatter |first=Kenrya |last=Rankin |date=28 Junie 2016 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/2016/06/27/on-views-of-race-and-inequality-blacks-and-whites-are-worlds-apart/ |title=On Views of Race and Inequality, Blacks and Whites Are Worlds Apart |date=27 Junie 2016 |publisher=Pew Research Center |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Harvard-Harris-opname van 2017 het bevind dat 35&nbsp;% van wittes en 83&nbsp;% van swartes 'n gunstige mening oor die beweging het.<ref>{{cite news |last1=Easley |first1=Jonathan |title=Poll: 57 percent have negative view of Black Lives Matter movement |url=https://thehill.com/homenews/campaign/344985-poll-57-percent-have-negative-view-of-black-lives-matter-movement/ |newspaper=The Hill |access-date=18 Augustus 2017 |date=2 Augustus 2017}}</ref> Volgens 'n ontleding deur ''[[The Guardian]]'' van statistiek wat deur die US Crisis Monitor ingesamel is, het "Amerikaanse wetstoepassingsagentskappe gedurende die grootste deel van 2020 traangas, pepersproei, rubberkoeëls en pakslae in 'n veel hoër persentasie van gevalle by Black Lives Matter-betogings gebruik as by pro-Trump- of ander regse betogings",<ref name="USCM 2020">{{Cite news |last=Beckett |first=Lois |date=14 Januarie 2021 |title=US police three times as likely to use force against leftwing protesters, data finds |url=http://www.theguardian.com/us-news/2021/jan/13/us-police-use-of-force-protests-black-lives-matter-far-right |access-date=14 Januarie 2021 |work=The Guardian}}</ref> ongeag of die betoging gewelddadig of vreedsaam was. Die ontleding merk ook op dat "die oorgrote meerderheid van die duisende betogings regoor die Verenigde State in die afgelope jaar vreedsaam was en [...] die meeste betogings deur sowel links as regs nie met enige gewelddadige reaksie deur wetstoepassers begroet is nie".<ref name="USCM 2020" /> ==== 2020 ==== [[Lêer:BLM IMG 7663 (50095618132).jpg|duimnael|'n BLM-betoging in [[Ohio]], Julie 2020]] Met die heroplewing van Black Lives Matter in nasionale hoofopskrifte te midde van wêreldwye betogings, het die beweging in 2020 groter steun geniet.<ref>{{cite web |last1=Druke |first1=Galen |last2=Malone |first2=Clare |last3=Bacon Jr. |first3=Perry |last4=Silver |first4=Nate |date=15 Junie 2020 |title=Public Opinion Of The Black Lives Matter Movement Has Shifted. What Happens Next? |url=https://web.archive.org/web/20200617234737/https://fivethirtyeight.com/features/politics-podcast-views-of-black-lives-matter-have-shifted-what-happens-next/ |work=FiveThirtyEight Politics |access-date=19 Junie 2020}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last1=Cohn |first1=Nate |last2=Quealy |first2=Kevin |date=10 Junie 2020 |title=How Public Opinion Has Moved on Black Lives Matter |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/06/10/upshot/black-lives-matter-attitudes.html |work=The New York Times |access-date=19 Junie 2020}}</ref> Hoewel hulle van verskillende vertrekpunte af begin het, het "allerlei kiesers skerp in die rigting van steun vir die beweging beweeg" binne net die twee weke tussen laat Mei en vroeg Junie – "net soveel as in die voorafgaande twee jaar", aldus ''The Upshot'' van ''The New York Times''.<ref name=":2" /> Die Pew-navorsingsentrum het berig dat "die meeste Amerikaners steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek het" gedurende hierdie tydperk.<ref>{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |last2=Horowitz |first2=Juliana Menasce |last3=Anderson |first3=Monica |date=12 Junie 2020 |title=Most Americans express support for the Black Lives Matter movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116064940/https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |archive-date=16 Januarie 2021}}</ref> Volgens Terrance Woodbury, 'n navorser van houdings onder jong volwassenes, "het die beweging ontwikkel van swart mense teen die polisie tot jong mense teen rassisme".<ref name="cnn 2020-06-23">{{Cite web |last=Brownstein |first=Ronald |date=23 Junie 2020 |title=The BLM protests preview the politics of a diversifying America |url=https://www.cnn.com/2020/06/23/politics/black-lives-matter-support-impact/index.html |access-date=14 Julie 2020 |website=CNN}}</ref> 'n Aanlynopname onder 18- tot 34-jariges deur die Global Strategy Group het breë steun onder die deelnemers gevind, behalwe onder dié wat hulself as pro-[[Donald Trump|Trump]]-Republikeine geïdentifiseer het.<ref>{{Cite web |title=Research |url=https://nextgenamerica.org/research/ |access-date=14 Julie 2020 |website=NextGen America |archive-date=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117131335/https://nextgenamerica.org/research/}}</ref><ref name="cnn 2020-06-23" /> Ayọ Tometi vermoed dat die groter steun die gevolg was van ekonomiese onsekerheid en minagting vir die Amerikaanse regering se hantering van die COVID-19-pandemie.<ref name=":8">{{Cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |date=3 Junie 2020 |title=A Black Lives Matter Co-Founder Explains Why This Time Is Different |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/a-black-lives-matter-co-founder-explains-why-this-time-is-different |access-date=14 Julie 2020 |magazine=The New Yorker}}</ref> Die betogings wat Black Lives Matter deur die somer gelei het, het uiteindelik tot een van die grootste bewegings in die Amerikaanse geskiedenis ontwikkel.<ref name="Hart">{{cite news |last1=Hart |first1=Gabby |title=Black Lives Matter protests mark historic civil rights movement, UNLV professor says |url=https://news3lv.com/news/local/black-lives-matter-protests-mark-historic-civil-rights-movement-unlv-professor-says |access-date=20 Junie 2020 |publisher=NBC News Las Vegas |date=11 Junie 2020}}</ref><ref name="nytimes 2020-07-03" /> Die beweging se momentum en gewildheid het egter begin afneem. 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat steun vir Black Lives Matter teen September met 12 persentasiepunte tot 55&nbsp;% van alle Amerikaanse volwassenes gedaal het, met 'n netto negatiewe goedkeuringsyfer onder wit Amerikaners en 'n beduidende afname in gewildheid onder Hispanic Amerikaners.<ref name="Pew 2020" /> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes (1&nbsp;% hoër as in Junie, op 87&nbsp;%).<ref name="Pew 2020" /> === Benoeming vir die Nobelprys vir Vrede === Black Lives Matter is in Januarie 2021 vir die [[Nobelprys vir Vrede]] benoem. Die benoeming is deur die Noorse aktivis en parlementslid Petter Eide ingedien. Die prys is uiteindelik aan die joernaliste [[Maria Ressa]] en Dmitri Muratov toegeken.<ref>{{cite news |last1=Goillandeau |first1=Martin |last2=Elassar |first2=Alaa |title=The Black Lives Matter movement has been nominated for the Nobel Peace Prize |url=https://www.cnn.com/2021/02/01/us/black-lives-matter-movement-nobel-peace-prize-trnd/index.html |access-date=4 Februarie 2022 |work=cnn.com |publisher=CNN |date=1 Februarie 2021}}</ref> == Kritiek == === Ideologie === Sommige konserwatiewes, soos Mike Gonzalez van die Heritage Foundation,<ref>{{Cite web |title=BLM: A New Marxist Revolution |url=https://www.heritage.org/blm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720210312/https://www.heritage.org/blm |url-status=unfit |archive-date=20 Julie 2021 |access-date=1 Februarie 2024 |website=The Heritage Foundation |language=en}}</ref> het Black Lives Matter daarvan beskuldig dat dit 'n [[Marxisme|Marxistiese]] beweging is, op grond van 'n opmerking deur een van die medestigters dat sy en 'n ander medestigter "opgeleide Marxiste" is. PolitiFact het egter opgemerk dat "Black Lives Matter tot 'n nasionale antirassistiese beweging gegroei het wat breë steun onder Amerikaners geniet, van wie min hulself as Marxiste sou beskryf".<ref>{{Cite news |last=Kertscher |first=Tom |date=21 Julie 2020 |title=Is Black Lives Matter a Marxist movement? |work=PolitiFact |url=https://www.politifact.com/article/2020/jul/21/black-lives-matter-marxist-movement/ |access-date=18 Julie 2022}}</ref> Die kultuurkritikus Fredrik deBoer plaas die blaam vir die vermeende mislukkings van BLM as sosiale beweging op "idee-skeppende" individue en instellings.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=D8gyaXiQG4M |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? {{!}} 5 Things Podcast |website=USA Today |date=4 September 2023 |first=Dana |last=Taylor |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.wbur.org/onpoint/2023/10/17/how-elites-captured-the-social-justice-movement |title=How elites captured the social justice movement |first=Daniel |last=Ackerman |author2=Meghna Chakrabarti |website=On Point |publisher=WBUR |date=17 Oktober 2023}}</ref> Op 10 Oktober 2023 het die Chicago-tak van BLM teenkanting ontlok nadat dit 'n foto van 'n valskermsweeftuig en 'n Palestynse vlag op sosiale media geplaas het. Die plasing is daarna verwyder.<ref>{{Cite news |last=Prann |first=Elizabeth |date=11 Oktober 2023 |title=Groups facing backlash over pro-Palestinian rallies |url=https://www.newsnationnow.com/world/war-in-israel/groups-backlash-pro-palestinian-rallies/ |access-date=9 Februarie 2026 |work=Newsnation}}</ref> === Taktiek === Sommige swart burgerregteleiers, soos Cecil "Chip" Murray, Najee Ali en Earl Ofari Hutchinson, het BLM as oneerbiedig en ondoeltreffend gekritiseer. Ali het beweer: "Al wat hulle kan doen, is om te ontwrig en lawaai te maak."<ref name="angel2" /> Die ekonoom Glenn Loury, wat die grondslag van die beweging steun, het die teenreaksie teen "wit politici wat All Lives Matter sê" en die klaarblyklike polariserende uitwerking van die beweging gekritiseer.<ref name="clayton" /> In sy boek ''The Once and Future Liberal'' (2017) kritiseer Mark Lilla Black Lives Matter as deel van sy breër linkse kritiek op identiteitspolitiek. Hoewel hy met hul doelwitte saamstem, het hy hul retoriek "'n handboekvoorbeeld van hoe om nié solidariteit te bou nie" genoem en aangevoer dat die veldtog mense vervreem met sy negatiewe houding teenoor die Amerikaanse samelewing en wetstoepassing, en met sy oorheersende taktiek. Hy het hulle ook ongunstig vergelyk met die leiers van die burgerregtebeweging, wat "bewustelik 'n beroep gedoen het op wat ons deel" in plaas daarvan om verskille van ras en ander identiteite te beklemtoon.<ref>{{cite book |last=Lilla |first=Mark |title=The Once and Future Liberal: After Identity Politics |year=2017 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06269743-1}}</ref><ref name=":14">{{cite news |last=Conroy |first=J. Oliver |date=10 Februarie 2021 |title=Mark Lilla: The Liberal Who Counts More Enemies on the Left Than the Right |url=https://www.theguardian.com/media/2017/dec/21/mark-lilla-identity-politics-liberals |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Lilla is op sy beurt gekritiseer vir "troltery vermom as geleerdheid" en daarvoor dat hy "wit oppergesag weer respektabel maak".<ref name=":14" /> === Akademiese vryheid === Sommige akademici, onder wie John McWhorter,<ref name="McWhorter 2020">{{cite web |last=McWhorter |first=John |title=Academics Are Really, Really Worried About Their Freedom |website=The Atlantic |date=1 September 2020 |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2020/09/academics-are-really-really-worried-about-their-freedom/615724/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> John Ellis,<ref name="Ellis 2020 p.">{{cite book |last=Ellis |first=John |title=The breakdown of higher education: how it happened, the damage it does, and what can be done |publisher=Encounter Books |publication-place=New York |year=2020 |isbn=978-1-64177-088-0 |oclc=1137194406}}</ref> Marybeth Gasman<ref>{{Cite web |url=https://academeblog.org/2020/09/01/academic-freedom-free-speech-and-the-syllabus/ |title=Academic Freedom, Free Speech, and the Syllabus |first=Marybeth |last=Gasman |date=1 September 2020}}</ref> en Glenn Loury,<ref>{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/a-challenger-of-the-woke-company-policy-11594405846 |title=Opinion: A Challenger of the Woke 'Company Policy' |first=Tunku |last=Varadarajan |newspaper=The Wall Street Journal |date=10 Julie 2020}}</ref> het sommige Black Lives Matter-aktiviste daarvan beskuldig dat hulle spraak stilmaak en akademiese vryheid onderdruk.<ref name="Harris 2020">{{cite web |last=Harris |first=Samantha |title=Princeton faculty petition threatens free speech, academic freedom |website=FIRE |date=8 Julie 2020 |url=https://www.thefire.org/princeton-faculty-petition-threatens-free-speech-academic-freedom/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Hulle beweer die gevolg is selfsensuur, minder akademiese ondersoek en navorsingsvooroordeel.<ref name="Scholars at Harvard">{{cite web |title=Student Protests and Academic Freedom in an Age of #blacklivesmatter |website=Scholars at Harvard |url=https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |access-date=28 Desember 2020 |archive-date=7 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307101951/https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |url-status=dead}}</ref><ref name="Chotiner">{{cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |title=Thomas Chatterton Williams on Race, Identity, and 'Cancel Culture' |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/thomas-chatterton-williams-on-race-identity-and-cancel-culture |date=22 Julie 2020 |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="Harris 2020" /> Kritici beweer akademici is huiwerig om hulle teen onderdrukking uit te spreek uit vrees vir vergelding.<ref name="Zimmerman 2020">{{cite web |last=Zimmerman |first=Jonathan |title=Faculty should support the academic freedom of colleagues who buck conventional wisdom |website=Inside Higher Ed |date=22 Junie 2020 |url=https://www.insidehighered.com/views/2020/06/22/faculty-should-support-academic-freedom-colleagues-who-buck-conventional-wisdom |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="McGowan p.">{{cite book |last=McGowan |first=Mary Kate |title=Oxford Scholarship Online |chapter=On Political Correctness, Microaggressions, and Silencing in the Academy |publisher=Oxford University Press |date=22 November 2018 |volume=1 |doi=10.1093/oso/9780198791508.003.0008}}</ref><ref name="McWhorter 2020" /> Veral hoëprofiel-akademici het hulle teen die gebruik van "diversiteitsverklarings" by toelating-, aanstellings- en ampstermynbesluite uitgespreek, onder wie Jeffrey Flier, dekaan van die Harvard Medical School,<ref name="CHE 2019">{{cite news |title=Against Diversity Statements |website=Chronicle of Higher Education |first=Jeffrey |last=Flier |date=3 Januarie 2019 |url=https://www.chronicle.com/article/against-diversity-statements/ |access-date=29 Desember 2020}}</ref><ref name="Inside Higher Ed 2018">{{cite web |title=Former Harvard dean's tweet against required faculty diversity statements sets off debate |website=Inside Higher Ed |date=12 November 2018 |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/11/12/former-harvard-deans-tweet-against-required-faculty-diversity-statements-sets-debate |first=Colleen |last=Flaherty |access-date=29 Desember 2020}}</ref> en Abigail Thompson, ondervoorsitter van die American Mathematical Society. Thompson het dit met die lojaliteitseed van die McCarthy-era vergelyk.<ref>{{cite web |url=https://www.ams.org/journals/notices/201911/rnoti-p1778.pdf |title=A Word from... |last=Thompson |first=Abigail |date=2019 |website=www.ams.org |access-date=11 Januarie 2021}}</ref><ref name="Zimmerman 2020" /> Waar skole staatsbefondsing ontvang, het akademici Black Lives Matter-beloftes as ongrondwetlik gekritiseer.<ref name="Blackman 2020">{{cite web |last=Blackman |first=Josh |title=University of Southern Maine Asks Students and Faculty to Sign 'Black Lives Matter Statement and Antiracism Pledge' |website=Reason.com |date=7 Augustus 2020 |url=https://reason.com/volokh/2020/08/07/university-of-southern-maine-asks-students-and-faculty-to-sign-black-lives-matter-statement-and-antiracism-pledge/ |access-date=7 Januarie 2021}}</ref> === Sienings oor wetstoepassing === [[Lêer:Ferguson Day 6, Picture 45.png|duimnael|Ferguson, Missouri, 17 Augustus 2014]] Sommige kritici beskuldig Black Lives Matter daarvan dat dit antipolisie is en geweld teen die polisie goedkeur.<ref name=":9" /><ref>{{Cite news |title=Can Black Lives Matter and Police Lives Matter coexist? |url=https://www.csmonitor.com/USA/USA-Update/2015/0913/Can-Black-Lives-Matter-and-Police-Lives-Matter-coexist-video |newspaper=The Christian Science Monitor |date=13 September 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0882-7729 |first=Jessica |last=Mendoza}}</ref> Sersant Demetrick Pennie van die Dallas-polisiedepartement het in September 2016 'n onsuksesvolle regsgeding teen Black Lives Matter aanhangig gemaak waarin die groep daarvan beskuldig is dat dit 'n "rasse-oorlog" aanhits.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/09/21/black-dallas-police-officer-sues-black-lives-matter-on-behalf-of-christians-jews-and-caucasians-others/ |title=Black Dallas police officer sues Black Lives Matter on behalf of 'Christians, Jews and Caucasians,' others |newspaper=The Washington Post |date=21 September 2016 |first=Travis M. |last=Andrews}}</ref><ref>{{cite news |url=https://apnews.com/9d879c426ce845b9958c11e81846fe65 |title=Can Black Lives Matter be sued? Activist's attorney says no |date=14 Junie 2017 |first=Michael |last=Kunzelman |work=Associated Press}}</ref> Marsjeerders met 'n BLM-banier is op video vasgelê terwyl hulle by die Minnesota-staatskou skandeer: "Varke in 'n kombers, braai hulle soos spek." Polisiegroepe beweer die gesang moedig die dood van polisiebeamptes aan. Die organiseerder van die betoging het daardie vertolking betwis: "Wat ons sê, is dat as swart mense wat polisiebeamptes doodmaak gaan braai, ons wil hê polisiebeamptes moet dieselfde behandeling kry as wat ons as burgerlikes kry wanneer ons beamptes doodmaak."<ref>{{cite web |title=Black Lives Matter chant threatening to officers, police say |author=Gottfried, Mara H. |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28733664/black-lives-matter-chant-disgusting-st-paul-police |website=St. Paul Pioneer Press |date=31 Augustus 2015 |access-date=22 September 2015}}</ref> === Losstaan van minderbevoorregte gemeenskappe === Sommige swart gemeenskapsleiers het hulle teen die beweging uitgespreek omdat dit volgens hulle losstaan van die mense wat dit beweer dit verteenwoordig.<ref name="The New York Times 2020">{{cite web |title=Who Opposes Defunding the N.Y.P.D.? These Black Lawmakers |newspaper=The New York Times |first=Jeffery C. |last=Mays |date=10 Augustus 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810073003/https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-date=10 Augustus 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Die New Yorkse stadsraadslid I. Daneek Miller, mede-voorsitter van die raad se Swart, Latino- en Asiatiese Koukus, het hom in Augustus 2020 teen begrotingsnoeiings verset en gesê: "Swart mense wil net soos almal anders veilig wees ... ons kan nie toelaat dat mense van buite ons gemeenskap vir ons oor swart lewens preek nie."<ref>{{cite web |title=$1 Billion Is Shifted From NYPD in a Budget That Pleases No One |first=Dana |last=Rubinstein |author2=Jeffery C. Mays |newspaper=The New York Times |date=30 Junie 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630235006/https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-date=30 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Vanessa Gibson van die Bronx se 16de raadsdistrik het gesê: "My werkersklasmense, my huiseienaars, my huurders, my bure – hulle skree en gil nie daar buite nie, want hulle moet werk."<ref name="Cuza 2020">{{cite web |last=Cuza |first=Bobby |title=Black Council Members Push Back Against Protester Budget Criticism |website=Spectrum News NY1 |date=1 Julie 2020 |url=https://www.ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2020/07/02/council-members-allege-outside-agitation |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Burgemeester Ras Baraka van Newark, New Jersey, het die eis om die polisie te ontfinansier 'n "bourgeois-liberale" oplossing vir rassisme genoem.<ref name="The New York Times 2020" /> === Onvoldoende fokus op vroue === Vroue binne die Black Lives Matter-beweging, onder wie die professor en burgerregtevoorstander Treva B. Lindsey, voer aan dat BLM swart vroue se ervarings ten gunste van swart mans se ervarings afgeskeep het. Daar is byvoorbeeld meer betogings gereël oor die dood van Michael Brown en Trayvon Martin as oor die dood van Pamela Turner, Kayla Moore of Rekia Boyd.<ref name="Lindsey">{{Cite journal |last=Lindsey |first=Treva B. |date=2015 |title=Post-Ferguson: A "Herstorical" Approach to Black Violability |url=https://muse.jhu.edu/article/829278 |journal=Feminist Studies |volume=41 |issue=1 |page=232 |doi=10.15767/feministstudies.41.1.232 |url-access=subscription}}</ref> Say Her Name is in reaksie hierop gestig om spesifiek op die dood van swart vroue aan die hande van die polisie te fokus en hul name in die Black Lives Matter-betogings te laat hoor. Die gestelde doel is om 'n vollediger, maar nie mededingende, weergawe van die breër Black Lives Matter-beweging te bied.<ref>{{cite web |last=Workneh |first=Lilly |date=21 Mei 2015 |title=#SayHerName: Black Women And Girls Matter, Too |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/05/21/black-women-matter_n_7363064.html |work=HuffPost |access-date=24 November 2016}}</ref><ref name="Crenshaw">{{Cite web |url=https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf |title=Say Her Name: Resisting Police Brutality against Black Women |publisher=African American Policy Forum |access-date=26 November 2016 |archive-date=24 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204757/https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf}}</ref> === Wanbestuur van fondse === Bewerings van wanbestuur van fondse deur die organisasie Black Lives Matter Global Network Foundation is geopper nadat fondse gebruik is om 'n huis van $6&nbsp;miljoen in die suide van Kalifornië te koop wat as fasiliteit vir 'n genootskap vir swart kunstenaars sou dien.<ref>{{Cite web |date=12 April 2022 |title=Black Lives Matter leaders condemn allegations of mismanaged funds |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/black-lives-matter-leaders-condemn-allegations-mismanaged-funds-rcna23882 |first=Char |last=Adams |access-date=18 Oktober 2023 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |date=17 Mei 2022 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter has $42 million in assets |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-race-ethnicity-philanthropy-black-lives-matter-5bc4772e029da522036f8ad2a02990aa |access-date=18 Oktober 2023 |website=AP News |language=en}}</ref> Die eiendom het ses slaapkamers, 'n opnamestudio en 'n swembad gehad.<ref name=":13" /> === Gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en vermiste persone === Sedert sy stigting word die Black Lives Matter-beweging aansienlik gekritiseer oor sy gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en sake van vermiste persone. Sommige navorsers het byvoorbeeld bevestig dat moorde op swart slagoffers buite verhouding dikwels onopgelos bly.<ref>{{Cite web |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/08/instead-of-defund-the-police-solve-all-murders/619672/ |title=Criminal-Justice Reformers Chose the Wrong Slogan |first=Conor |last=Friedersdorf |date=8 Augustus 2021 |website=The Atlantic}}</ref> Families van slagoffers het BLM-leiers in die openbaar verwyt: een moeder het geskryf dat BLM-lede vir haar gesê het dat die uitlig van vermoorde swart kinders die beweging se boodskap sou "verwater".<ref>{{Cite news |last=Bennett-Stone |first=Sylvia |date=30 Junie 2021 |title=Parents of Murdered Children Deserve Answers from BLM Leaders |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/parents-murdered-children-deserve-answers-blm-leaders-opinion-1604851 |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Volgens FBI-statistiek is 40&nbsp;% van vermiste persone in die Verenigde State mense van kleur. Kyle Pope, 'n redakteur en navorser van die ''Columbia Journalism Review'', het 'n gebrek aan mediabelangstelling in hierdie misdade opgemerk.<ref>{{Cite web |last=Franklin |first=Jonathan |date=5 Desember 2022 |title=Racial bias affects media coverage of missing people. A new tool illustrates how |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/12/05/1137193397/missing-persons-of-color-news-coverage-disparities |access-date=23 November 2023}}</ref> Een media-ontleding het bevind dat swart kinders 33&nbsp;% van die sake van vermiste kinders uitmaak, maar net 7&nbsp;% van die mediadekking kry – 'n wanverhouding wat akademici aan die sogenaamde "vermiste wit vrou-sindroom" toeskryf.<ref>{{Cite news |last=Kearney |first=Julia |title=America's Black Children are Missing at Disproportionately High Rates, and How the Amber Alert is at Fault |work=Elon University |url=https://www.elon.edu/u/academics/first-year-writing/writing-contest/journal/julia-kearney/ |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Derrica en Natalie Wilson het in 2008 die Black and Missing Foundation begin, 'n niewinsorganisasie wat onopgeloste moorde op swart mense regoor die land wil oplos. In 'n onderhoud in 2021 het hulle gesê sowel wetstoepassers as nasionale media-instellings sien onopgeloste moorde op swart mense buite verhouding oor die hoof.<ref>{{Cite news |last=St. Martin |first=Emily |date=30 September 2021 |title=182,448 Black People Went Missing in the U.S. Last Year — These Sisters Are Working to Find Them |work=InStyle |url=https://www.instyle.com/politics-social-issues/black-and-missing-foundation-interview |access-date=23 November 2023}}</ref> == Sien ook == * [[Rassisme in die Verenigde State]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * {{cite journal |last1=Bonilla |first1=Tabitha |last2=Tillery Jr |first2=Alvin B. |title=Which Identity Frames Boost Support for and Mobilization in the #BlackLivesMatter Movement? An Experimental Test |journal=American Political Science Review |date=November 2020 |volume=114 |issue=4 |pages=947-962 |doi=10.1017/S0003055420000544 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/which-identity-frames-boost-support-for-and-mobilization-in-the-blacklivesmatter-movement-an-experimental-test/AD0E73AF21C32FE03F1C0897456CC5C5 |language=en |issn=0003-0554 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last1=Clayton |first1=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the civil rights movement: A comparative analysis of two social movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |issn=0021-9347 |doi=10.1177/0021934718764099}} * {{cite magazine |title=The Matter of Black Lives |last1=Cobb |first1=Jelani |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |ref=none}} * {{cite news |last1=Cole |first1=Teju |title=The Superhero Photographs of the Black Lives Matter Movement |url=https://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727125858/http://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-date=27 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |work=The New York Times Magazine |date=26 Julie 2016 |ref=none}} * {{cite journal |last1=Hayward |first1=Clarissa Rile |title=Disruption: What Is It Good For? |journal=The Journal of Politics |date=April 2020 |volume=82 |issue=2 |pages=448-459 |doi=10.1086/706766 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/706766 |language=en |issn=0022-3816 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last=Hooker |first=Juliet |date=2016 |title=Black Lives Matter and the Paradoxes of U.S. Black Politics: From Democratic Sacrifice to Democratic Repair |journal=Political Theory |volume=44 |issue=4 |pages=448-469 |issn=0090-5917 |doi=10.1177/0090591716640314}} * {{cite book |last=Lebron |first=Christopher J. |title=The Making of Black Lives Matter: A Brief History of An Idea |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2017 |isbn=978-0-19-060134-8 |url=https://global.oup.com/academic/product/the-making-of-black-lives-matter-9780190601348}} * {{cite web |first=Lisa L. |last=Miller |title=Black Activists Don't Ignore Crime |date=5 Augustus 2016 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806032543/http://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-date=6 Augustus 2016 |url-access=subscription |url-status=live |ref=none}} * {{cite journal |last1=Ming Francis |first1=Megan |last2=Wright-Rigueur |first2=Leah |title=Black Lives Matter in Historical Perspective |journal=Annual Review of Law and Social Science |volume=17 |issue=1 |date=13 Oktober 2021 |issn=1550-3585 |doi=10.1146/annurev-lawsocsci-122120-100052 |doi-access=free |pages=441-458}} * {{cite magazine |url=https://www.wired.com/2015/10/how-black-lives-matter-uses-social-media-to-fight-the-power/ |title=Social Media Helps Black Lives Matter Fight the Power |first=Bijan |last=Stephen |date=November 2015 |magazine=Wired |ref=none}} * {{cite magazine |url=https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |title=I'm a GOP Delegate and I Wore a 'Black Lives Matter' Shirt to the RNC |first=Melissa |last=Stevens |date=28 Julie 2016 |magazine=Time |ref=none |access-date=17 November 2024 |archive-date=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203233341/https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |url-status=dead}} * {{cite journal |last1=Tillery Jr |first1=Alvin B. |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity, and Politics |date=September 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-race-ethnicity-and-politics/article/what-kind-of-movement-is-black-lives-matter-the-view-from-twitter/375801268123BCA397284EFBE36C9F4E |language=en |issn=2056-6085}} * {{cite journal |last1=Towler |first1=Christopher C. |last2=Crawford |first2=Nyron N. |last3=Bennett |first3=Robert A. |title=Shut Up and Play: Black Athletes, Protest Politics, and Black Political Action |date=2020 |journal=Perspectives on Politics |volume=18 |issue=1 |pages=111-127 |issn=1537-5927 |doi=10.1017/S1537592719002597 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Woodly |first=Deva R. |title=Reckoning: Black Lives Matter and the Democratic Necessity of Social Movements |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2022 |isbn=978-0-19-760395-6 |url=https://global.oup.com/academic/product/reckoning-9780197603956}} === Bibliografieë === * {{cite web |title=#BlackLivesMatter: A Longform Reading List |year=2014 |url=http://www.autostraddle.com/blacklivesmatter-the-longform-reading-list-265454/ |first=Marie Lyn |last=Bernard |work=Autostraddle |location=VSA |ref=none}} * {{cite web |title=The complete summer reading syllabus on Black Lives Matter |first=Selina |last=Cheng |date=Julie 2016 |url=http://qz.com/728658/heres-what-librarians-recommend-reading-on-blm/ |work=Quartz |ref=none}} * {{cite web |title=Listen, Learn, Participate: A #BlackLivesMatter Resource Series |year=2014 |url=http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series |author=Oakland Public Library |location=Kalifornië |ref=none |access-date=15 September 2016 |archive-date=16 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043052/http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series}} * {{cite web |title=Black Lives Matter Reference Guide |date=Julie 2016 |first=Malcolm |last=Teller |work=Medium |url=https://medium.com/malcolm-teller/black-lives-matter-a-collection-of-syllabi-6497460b9668 |ref=none}} == Eksterne skakels == * [https://blacklivesmatter.com/ Amptelike webwerf] van die Black Lives Matter Global Network Foundation * [https://web.archive.org/web/20141226205743/https://www.elephrame.com/textbook/protests Lys van 1&nbsp;007 Black Lives Matter-betogings] * [http://www.joincampaignzero.org/ Campaign Zero to end police violence] * {{cite web |title=Read This: #BlackLivesMatter Reads for Teens |url=https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |publisher=Hennepin County Library |location=Minnesota |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921203253/https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |archive-date=21 September 2016}} (bibliografie) * {{cite web |title=#blacklivesmatter |date=28 Desember 2016 |url=http://www.yalsa.ala.org/thehub/tag/blacklivesmatter/ |publisher=Young Adult Library Services Association}} (bibliografie) * [https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml Chicago Black Lives Matter Protest Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125205203/https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml |date=25 Januarie 2021}} by die Newberry-biblioteek {{Normdata}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Protes]] [[Kategorie:Aktivisme]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Slagspreuke]] [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] 35osuphbsluv7s08xv4y68o8jn4n5o5 2970803 2970801 2026-09-25T23:52:22Z Pynappel 70858 2970803 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Sosiale beweging wat in die Verenigde State ontstaan het}} {{Inligtingskas gebeurtenis | title = Black Lives Matter | image = Blmblm cropped.svg | caption = Die logo en vlag wat dikwels in die Black Lives Matter-beweging gebruik word | also_known_as = Black Lives Matter-beweging; BLM | cause = Rassediskriminasie en polisiegeweld teen swart mense in die Verenigde State | motive = Antirassisme | location = Internasionaal, hoofsaaklik in die Verenigde State | date = 2013 tot hede }} '''Black Lives Matter''' ('''BLM'''; Engels vir "swart lewens maak saak") is 'n gedesentraliseerde politieke en [[sosiale media|sosiale]] beweging wat daarop gemik is om die [[rassisme]], [[diskriminasie]] en rasse-ongelykheid wat [[Swart mense|swart mense]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ervaar, onder die aandag te bring en antirassisme te bevorder.<ref name="Smith 2021">{{cite book |last1=Smith |first1=Robert |title=Encyclopedia of African-American Politics, Third Edition |date=2021 |publisher=Facts on File |location=New York |isbn=978-1-4381-9939-9 |pages=122-126 |chapter=Black Lives Matter}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/09/04/the-blm-movement-what-if-anything-changed-5-things-podcast/70760021007/ |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? 5 Things podcast |first=Dana |last=Taylor |website=USA TODAY}}</ref> Die beweging se hoofbekommernisse is polisiegeweld en rassegemotiveerde geweld teen swart mense.<ref>{{Cite news |date=12 Junie 2021 |title=What is Black Lives Matter and what are the aims? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/explainers-53337780 |access-date=31 Desember 2021}}</ref><ref>{{cite web |last=Friedersdorf |first=Conor |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/08/drawing-distinctions-antifa-the-alt-right-and-black-lives-matter/538320/ |title=How to Distinguish Between Antifa, White Supremacists, and Black Lives Matter |website=The Atlantic |date=31 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite web |access-date=22 Augustus 2020 |title=Black Lives Matter |url=https://www.newsweek.com/topic/black-lives-matter |website=Newsweek}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Chloe |last1=Banks |title=Disciplining Black activism: post-racial rhetoric, public memory and decorum in news media framing of the Black Lives Matter movement |journal=Continuum |date=2 November 2018 |issn=1030-4312 |pages=709-720 |volume=32 |issue=6 |doi=10.1080/10304312.2018.1525920 |s2cid=150199510}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Fabio |last1=Rojas |title=Moving beyond the rhetoric: a comment on Szetela's critique of the Black Lives Matter movement |journal=Ethnic and Racial Studies |date=20 Junie 2020 |issn=0141-9870 |pages=1407-1413 |volume=43 |issue=8 |doi=10.1080/01419870.2020.1718725 |s2cid=213636514}}</ref> Die beweging het ontstaan as reaksie op onder meer die dood van Trayvon Martin, Michael Brown, Eric Garner en Rekia Boyd. BLM en verwante organisasies pleit gewoonlik vir uiteenlopende beleidsveranderinge wat met swart bevryding<ref>{{cite web |last=Roberts |first=Frank |date=13 Julie 2018 |title=How Black Lives Matter Changed the Way Americans Fight for Freedom |url=https://www.aclu.org/blog/racial-justice/race-and-criminal-justice/how-black-lives-matter-changed-way-americans-fight |access-date=15 Junie 2020 |publisher=American Civil Liberties Union}}</ref> en die hervorming van die strafregstelsel verband hou. Hoewel daar organisasies is wat hulself "Black Lives Matter" noem, soos die Black Lives Matter Global Network Foundation, dateer die breër beweging van vroeër af en is dit 'n gedesentraliseerde netwerk sonder 'n formele hiërargie.<ref>{{cite news |url=https://www.thedailybeast.com/who-really-runs-blacklivesmatter |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |first1=Ben |last1=Collins |first2=Tim |last2=Mak |date=15 Augustus 2015 |newspaper=The Daily Beast |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en Kanada.<ref name="Smith 2021" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" self is nie deur enige groep as handelsmerk geregistreer nie.<ref>{{cite web |url=https://www.chicagotribune.com/lifestyles/ct-life-cb-black-lives-matter-chicago-20200903-xh75kbw5nfdk5joudlsgb2viwq-story.html |title=What you need to know about Black Lives Matter in 10 questions |first1=Lauren |last1=Leazenby |first2=Milan |last2=Polk |date=3 September 2020 |work=Chicago Tribune |access-date=4 November 2020}}</ref> In 2013 het die aktiviste en vriendinne Alicia Garza, Patrisse Cullors en Ayọ Tometi die [[hutsmerk]] #BlackLivesMatter op sosiale media geskep ná die vryspraak van George Zimmerman in die noodlottige skietvoorval waarin die Afro-Amerikaanse tiener Trayvon Martin gesterf het. Die beweging het landwyd bekendheid verwerf met straatbetogings ná die dood van twee verdere Afro-Amerikaners in 2014: Michael Brown – wat tot betogings en onrus in Ferguson, Missouri, gelei het – en Eric Garner in New York.<ref name="guardian 2015-07-19">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/19/blacklivesmatter-birth-civil-rights-movement |title=#BlackLivesMatter: the birth of a new civil rights movement |first=Elizabeth |last=Day |date=19 Julie 2015 |work=The Guardian |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/how-the-black-lives-matter-movement-changed-america-one-year-later/ |title=Black Lives Matter: How the events in Ferguson sparked a movement in America |first=Shannon |last=Luibrand |date=7 Augustus 2015 |work=CBS News |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedert die Ferguson-betogings het deelnemers aan die beweging betoog oor die dood van talle ander Afro-Amerikaners weens polisieoptrede of in polisiebewaring. Die beweging het internasionale aandag getrek tydens wêreldwye betogings in 2020 ná die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]].<ref>{{Cite news |last1=Eligon |first1=John |last2=Arango |first2=Tim |last3=Dewan |first3=Shaila |last4=Bogel-Burroughes |first4=Nicholas |date=20 April 2021 |title=Derek Chauvin Verdict Brings a Rare Rebuke of Police Misconduct |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Junie 2020 |title=Protesters around the world rally for George Floyd and against police brutality |work=France24 |url=https://www.france24.com/en/20200607-protesters-on-four-continents-support-george-floyd-black-lives-matter |access-date=16 Junie 2020}}</ref> Na raming het 15 tot 26&nbsp;miljoen mense aan Black Lives Matter-betogings in die Verenigde State deelgeneem, wat dit een van die grootste protesbewegings in die land se geskiedenis maak.<ref name="nytimes 2020-07-03">{{Cite news |last1=Buchanan |first1=Larry |last2=Bui |first2=Quoctrung |last3=Patel |first3=Jugal K. |date=3 Julie 2020 |title=Black Lives Matter May Be the Largest Movement in U.S. History |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/07/03/us/george-floyd-protests-crowd-size.html |access-date=3 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Die oorgrote meerderheid BLM-betogings in 2020 was vreedsaam,<ref>Bronne: *{{cite magazine |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=93% of Black Lives Matter Protests Have Been Peaceful, New Report Finds |url=https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |magazine=Time |date=5 September 2020 |access-date=24 Desember 2021 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011617/https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |url-status=dead}} *{{cite news |last1=Udoma |first1=Ebong |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/news/2020-10-19/uconn-study-at-least-96-of-black-lives-matter-protests-were-peaceful |date=19 Oktober 2020 |publisher=WSHU-FM}} *{{cite news |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |date=16 Oktober 2020 |author1=Erica Chenoweth |author2=Jeremy Pressman}} *{{cite news |title='A fanciful reality': Trump claims Black Lives Matter protests are violent, but the majority are peaceful |url=https://www.usatoday.com/in-depth/news/nation/2020/10/24/trump-claims-blm-protests-violent-but-majority-peaceful/3640564001/ |work=USA Today |date=24 Oktober 2020 |author1=Grace Hauck |author2=Trevor Hughes |author3=Omar Abdel-Baqui |author4=Ricardo Torres |author5=Hayes Gardner}} *{{cite news |last1=Watson |first1=Julie |title=Comparison between Capitol siege, BLM protests is denounced |url=https://apnews.com/article/donald-trump-capitol-siege-race-and-ethnicity-violence-racial-injustice-afd7dc2165f355a3e6dc4e9418019eb5 |publisher=Associated Press |date=14 Januarie 2021}} *{{cite news |last1=Corley |first1=Cheryl |title=Black Lives Matter Fights Disinformation To Keep The Movement Strong |url=https://www.npr.org/2021/05/25/999841030/black-lives-matter-fights-disinformation-to-keep-the-movement-strong |publisher=National Public Radio |date=25 Mei 2021}}</ref> maar BLM-betogings van laat Mei tot vroeg Junie 2020 het in die meeste groot stede in onluste en plundering ontaard.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=George Floyd death: Widespread unrest as curfews defied across US |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=25 Julie 2025 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Warren |first=Katie |last2=Hadden |first2=Joey |title=How all 50 states are responding to the George Floyd protests, from imposing curfews to calling in the National Guard |url=https://www.businessinsider.com/us-states-response-george-floyd-protests-curfews-national-guard-2020-6 |access-date=25 Julie 2025 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=AP tally: Arrests at widespread US protests hit 10,000 |url=https://apnews.com/article/american-protests-us-news-arrests-minnesota-burglary-bb2404f9b13c8b53b94c73f818f6a0b7 |access-date=25 Julie 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> Steun vir Black Lives Matter het die afgelope jare gewissel. In 2020 het 67% van Amerikaanse volwassenes steun vir BLM uitgespreek; teen 2024 het dit tot 45% gedaal.<ref name=":11">{{Cite web |first=Juliana Menasce |last=Horowitz |author2=Kiley Hurst |author3=Dana Braga |date=14 Junie 2023 |title=Support for the Black Lives Matter Movement Has Dropped Considerably From Its Peak in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2023/06/14/support-for-the-black-lives-matter-movement-has-dropped-considerably-from-its-peak-in-2020/ |access-date=4 Julie 2023 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project |language=en-US}}</ref><ref name=":16">{{Cite web |last=Bowman |first=Karlyn |title=Public Attitudes On The Police And Black Lives Matter |url=https://www.forbes.com/sites/bowmanmarsico/2024/05/22/public-attitudes-on-the-police-and-black-lives-matter/ |access-date=25 Julie 2025 |website=Forbes |language=en}}</ref> Steun onder mense van kleur het egter sterk gebly: in 2023 het 81% van Afro-Amerikaners, 61% van Hispanics en 63% van Asiatiese Amerikaners steun vir Black Lives Matter uitgespreek.<ref name=":11" /> == Struktuur en organisasie == === Desentralisasie === Die uitdrukking "Black Lives Matter" kan verwys na 'n [[hutsmerk]] op [[X (sosiale netwerk)|X]] (voorheen Twitter), 'n slagspreuk, 'n sosiale beweging, 'n politieke aksiekomitee<ref>{{cite news |last1=Ross |first1=Janell |title=Black Lives Matter launches a political action committee. But it's not an easy fit. |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2015/10/27/black-lives-matter-goes-official-with-a-political-action-committee-but-its-not-an-easy-fit/?arc404=true |access-date=23 Augustus 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref> of 'n los verbond van groepe wat vir rassegeregtigheid veg. As beweging werk Black Lives Matter op voetsoolvlak en is dit gedesentraliseerd; leiers beklemtoon die belang van plaaslike organisering bo nasionale leierskap.<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Ryan W. |title=Black Lives Matter: A primer on what it is and what it stands for |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2016/07/11/black-lives-matter-what-what-stands/86963292/ |access-date=13 Julie 2016 |work=USA Today |date=12 Julie 2016}}</ref><ref name="clayton">{{cite journal |last=Clayton |first=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the Civil Rights Movement: A Comparative Analysis of Two Social Movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |doi=10.1177/0021934718764099 |s2cid=148805128}}</ref> Die struktuur verskil van dié van vroeëre swart bewegings, soos die [[burgerregte]]beweging van die 1950's en 1960's. Hierdie verskille is al in die vakliteratuur bespreek.<ref name="Cambridge">{{Cite journal |last=Tillery |first=Alvin B. |date=September 2019 |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity and Politics |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |issn=2056-6085 |doi-access=free}}</ref> Die aktivis DeRay Mckesson het opgemerk dat die beweging "almal insluit wat openlik verklaar dat swart lewens saak maak en hul tyd en energie dienooreenkomstig bestee".<ref name="tags_BLM">{{cite web |last1=Freelon |first1=Deen |last2=McIlwain |first2=Charlton D. |last3=Clark |first3=Meredith D. |title=Beyond the Hashtags |url=http://cmsimpact.org/resource/beyond-hashtags-ferguson-blacklivesmatter-online-struggle-offline-justice/ |date=29 Februarie 2016 |publisher=Center for Media and Social Impact |type=PDF |page=9 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Patrisse Cullors, Alicia Garza en Ayọ Tometi het die Black Lives Matter-netwerk in 2013 gestig. Garza het die netwerk beskryf as 'n aanlynplatform wat aktiviste van 'n gedeelde stel beginsels en doelwitte moes voorsien. Plaaslike Black Lives Matter-takke word gevra om hulle tot die organisasie se leidende beginsels te verbind, maar hulle is outonoom<ref name="Smith 2021" />{{rp|124}} en werk sonder 'n sentrale struktuur of hiërargie. Garza het gesê die netwerk stel nie daarin belang om "te polisieer wie deel van die beweging is en wie nie" nie.<ref name="ITT_BLM">{{cite news |last1=Fletcher |first1=Bill Jr. |title=From Hashtag to Strategy: The Growing Pains of Black Lives Matter |url=http://inthesetimes.com/article/18394/from-hashtag-to-strategy-the-growing-pains-of-black-lives-matter |access-date=13 Julie 2016 |work=In These Times |date=25 September 2015}}</ref><ref name="NY_BLM">{{cite news |last1=Cobb |first1=Jelani |title=The Matter of Black Lives |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |access-date=13 Julie 2016 |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en Kanada.{{r|Smith 2021|p=124}} Dit het tot verwarring in sowel die media as aktivistekringe gelei, aangesien optrede of uitsprake van individuele takke of lede dikwels aan "Black Lives Matter" as geheel toegeskryf word.<ref name="dbeast_BLM">{{cite news |last1=Collins |first1=Ben |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/08/15/who-really-runs-blacklivesmatter.html |access-date=13 Julie 2016 |work=The Daily Beast |date=15 Augustus 2015}}</ref><ref name="CJR_BLM">{{cite news |last1=Bernard |first1=Jephie |title=Black Lives Matter: the movement, the organization, and how journalists get it wrong |url=https://www.cjr.org/analysis/black_lives_matter_the_movement_the_organization_and_how_journalists_get_it_wrong.php |access-date=13 Julie 2016 |journal=Columbia Journalism Review |date=1 April 2016}}</ref> Matt Pearce het in die ''[[Los Angeles Times]]'' geskryf dat "die woorde as 'n politieke strydkreet kan dien of na die aktivisteorganisasie kan verwys. Of dit kan die vaag toegepaste etiket wees wat gebruik word om 'n wye reeks betogings en gesprekke oor rasse-ongelykheid te beskryf."<ref name="LAT_BLM">{{cite news |last1=Pearce |first1=Matt |title=Why the term 'Black Lives Matter' can be so confusing |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-black-lives-matter-explainer-20151020-story.html |access-date=13 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=20 Oktober 2015}}</ref> By minstens een geleentheid het iemand wat as besturende direkteur van die BLM Global Network voorgestel is, 'n verklaring namens daardie organisasie uitgereik.<ref>{{cite press release |url=https://blacklivesmatter.com/for-immediate-release-statement-by-kailee-scales-managing-director-of-blm-global-network/ |title=For Immediate Release, Statement by Kailee Scales, Managing Director of BLM Global Network |date=25 Junie 2020 |publisher=blacklivesmatter.com}}</ref> === Breër beweging === Terselfdertyd het 'n breër beweging met verskeie ander organisasies en aktiviste onder die vaandel van "Black Lives Matter" ontstaan.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://medium.com/@patrissemariecullorsbrignac/we-didn-t-start-a-movement-we-started-a-network-90f9b5717668 |title=We didn't start a movement. We started a network. |last=Cullors-Brignac |first=Patrisse Marie |date=23 Februarie 2016 |publisher=Medium |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/why-its-dangerous-lump-all-black-activists-under-black-lives-matter-banner |title=Why It's Dangerous to Lump All Black Activists Under the 'Black Lives Matter' Banner |last=Naasel |first=Kenrya Rankin |date=20 Julie 2016 |work=ColorLines |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Johnetta Elzie, DeRay Mckesson, Brittany Packnett en Samuel Sinyangwe het in 2015 Campaign Zero begin, wat beleidshervormings wou bevorder om polisiegeweld te beëindig. Die veldtog het 'n tienpuntplan vir polisiëringshervorming vrygestel met aanbevelings soos die beëindiging van gebroke-vensters-polisiëring, groter gemeenskapstoesig oor polisiedepartemente en strenger riglyne vir magsgebruik.<ref name="NYT_campaignzero">{{cite news |last1=Maloney |first1=Alli |title=When police turn violent, activists Brittany Packnett and Johnetta Elzie push back |url=http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |access-date=18 Desember 2016 |agency=Women in the World |work=The New York Times |date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219043331/http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |archive-date=19 Desember 2016}}</ref> Die ''[[The New York Times|New York Times]]''-verslaggewer John Eligon het geskryf dat sommige aktiviste bekommerd was dat die veldtog te veel op wetgewende oplossings vir polisiegeweld gefokus het.<ref name="NYtimes_campaignzero">{{cite news |last1=Eligon |first1=John |title=One Slogan, Many Methods: Black Lives Matter Enters Politics |url=https://www.nytimes.com/2015/11/19/us/one-slogan-many-methods-black-lives-matter-enters-politics.html |access-date=12 Julie 2016 |work=The New York Times |date=18 November 2015}}</ref> Black Lives Matter spreek ook steun uit vir uiteenlopende bewegings en sake buiten polisiegeweld, waaronder [[LGBT|LGBTQ]]-aktivisme, [[feminisme]] en immigrasie.<ref>{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=Introduction: #BlackLivesMatter and the Mediatic Lives of a Movement |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=75-80 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.04 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.04 |s2cid=157642074 |issn=1536-3155}}</ref> ==== Movement for Black Lives ==== [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552673186).jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul, Minnesota, 20 September 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|duimnael|alt=Betogers lê op spoorlyne met 'n "Black Lives Matter"-banier|'n Black Lives Matter-lê-in op spoorlyne tydens 'n betoging teen polisiegeweld in Saint Paul, Minnesota (20 September 2015)]] Die Movement for Black Lives (M4BL) is 'n koalisie van meer as 50 groepe wat die belange van swart gemeenskappe regoor die Verenigde State verteenwoordig.<ref name="Newkirk">{{cite web |last=Newkirk |first=Vann R. II |date=3 Augustus 2016 |title=The Permanence of Black Lives Matter |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/08/movement-black-lives-platform/494309/ |work=The Atlantic}}</ref> Lede sluit die Black Lives Matter-netwerk, die National Conference of Black Lawyers en die Ella Baker Center for Human Rights in.<ref name="about2017">{{cite web |title=About Us – The Movement for Black Lives |url=https://policy.m4bl.org/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120213/https://policy.m4bl.org/about/ |archive-date=2 Mei 2019 |access-date=4 Augustus 2016 |website=Movement for Black Lives |publisher=policy.m4bl.org}}</ref> Die koalisie, wat deur groepe soos Color of Change, Race Forward, die Brooklyn Movement Center, PolicyLink, Million Women March Cleveland en ONE DC onderskryf word,<ref>{{Cite journal |last=Arnold |first=Eric K. |date=2017 |title=The BLM Effect: Hashtags, History and Race |journal=Race, Poverty & the Environment |volume=21 |issue=2 |pages=8-15 |issn=1532-2874 |jstor=44687751}}</ref> ontvang kommunikasie- en taktiese ondersteuning van 'n organisasie genaamd Blackbird.<ref>{{Cite news |last=Ransby |first=Barbara |date=21 Oktober 2017 |title=Opinion {{!}} Black Lives Matter Is Democracy in Action |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/10/21/opinion/sunday/black-lives-matter-leadership.html |access-date=25 April 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná die moord op George Floyd het M4BL die BREATHE Act vrygestel, wat op omvattende wetgewende veranderinge rondom polisiëring aangedring het. Die beleidswetsontwerp het onder meer gevra dat fondse van polisiëring onttrek en direk in gemeenskapshulpbronne en alternatiewe noodreaksiemodelle belê word.<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=7 Julie 2020 |title=Movement for Black Lives Seeks Sweeping Legislative Changes |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/07/07/us/ap-us-black-lives-matter-legislation.html |access-date=8 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Jessica |title=The Genius of Resilience: Toward a New, Black National Convention |url=https://www.theroot.com/the-genius-of-resilience-toward-a-new-black-national-1844367817 |access-date=18 Julie 2020 |website=The Root |date=14 Julie 2020}}</ref> Die beweging het op 24 Julie 2015 die eerste keer by die Cleveland State University byeengekom, waar tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 aktiviste aan oop gesprekke en betogings deelgeneem het. Die konferensie in Cleveland, Ohio, het aanvanklik probeer om "maniere te beraam waarop die Movement for Black Lives die wetstoepassing op nasionale vlak vir hul optrede aanspreeklik kan hou".<ref name="about2017" /><ref name="cleveland2015">{{Cite news |last=Morice |first=Jane |date=25 Julie 2015 |title=Thousands of 'freedom fighters' in Cleveland for first national Black Lives Matter conference |work=cleveland.com |url=https://www.cleveland.com/metro/index.ssf/2015/07/thousands_of_freedom_fighters.html |access-date=7 Maart 2017}}</ref><ref name="bernard2017">{{Cite news |last=Bernard |first=Tanya Lucia |date=7 Augustus 2015 |title=The Movement for Black Lives Convening: An Offering of Love |work=The Root |url=http://www.theroot.com/the-movement-for-black-lives-convening-an-offering-of-1790860722 |access-date=7 Maart 2017}}</ref> Die konferensie het egter tot die vorming van 'n veel groter sosiale beweging gelei. Aan die einde van die driedaagse konferensie, op 26 Julie, het die Movement for Black Lives 'n jaarlange "proses begin om plaaslike en nasionale groepe byeen te bring om 'n verenigde front te skep".<ref name="about2017" /> Hierdie proses het uiteindelik gelei tot 'n organisatoriese platform wat die doelwitte, eise en beleide uiteensit wat die Movement for Black Lives steun om die "bevryding" van swart gemeenskappe in Amerika te bewerkstellig.<ref name="about2017" /> Die Ford Foundation het in 2016 planne aangekondig om M4BL oor 'n tydperk van ses jaar te befonds en het met ander vennote die Black-led Movement Fund gestig.<ref name="Ford Foundation">{{cite web |title=Why black lives matter to philanthropy |first1=Brook |last1=Kelly-Green |last2=Yasui |first2=Luna |website=fordfoundation.org |url=https://www.fordfoundation.org/ideas/equals-change-blog/posts/why-black-lives-matter-to-philanthropy/ |date=19 Julie 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |first=Ellen |last=McGirt |title=Who Is Funding Black Lives Matter: Ford Foundation |url=https://fortune.com/2016/08/08/funding-black-lives-matter-ford/ |date=9 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020 |website=Fortune}}</ref><ref>{{cite web |title=Ford Motors Funds Black Lives Matter |url=https://www.snopes.com/fact-check/ford-motors-funds-black-lives-matter/ |first=Kim |last=LaCapria |website=snopes.com |date=26 September 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Die bedrag wat die Ford Foundation en die ander skenkers aan M4BL geskenk het, is in 2016 deur ''The Washington Times'' as $100&nbsp;miljoen aangegee; nog $33&nbsp;miljoen is na berig word deur die Open Society Foundations aan M4BL geskenk.<ref>{{cite news |last1=Richardson |first1=Valerie |title=Black Lives Matter cashes in with $100 million from liberal foundations |url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/aug/16/black-lives-matter-cashes-100-million-liberal-foun/ |work=The Washington Times |date=16 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Did George Soros Fund Ferguson Protests and Black Lives Matter? |first=David |last=Mikkelson |url=https://www.snopes.com/fact-check/riot-act/ |website=snopes.com |date=22 Januarie 2015 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> In 2016 het M4BL gevra vir minder gevangesetting in die Verenigde State, herstelbetalings vir die skade wat met [[slawerny]] verband hou, en meer onlangs ook spesifieke remedies vir diskriminerende leningspraktyke in behuising, onderwysbeleid, massa-gevangesetting en voedselonsekerheid.<ref>{{Cite web |last=McGirt |first=Ellen |date=8 Augustus 2016 |title=raceAhead: Why Ford Foundation Is Underwriting Black Lives Matter |url=https://fortune.com/2016/08/08/raceahead-why-ford-foundation-is-underwriting-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2020 |website=Fortune}}</ref> Dit het ook gevra vir 'n einde aan massatoesig, belegging in openbare onderwys eerder as in gevangenisse, en gemeenskapsbeheer oor die polisie: inwoners van gemeenskappe van kleur moes die mag kry om polisiebeamptes aan te stel en te ontslaan, dagvaardings uit te reik, oor dissiplinêre gevolge te besluit en beheer uit te oefen oor stadsbesteding aan die polisie.<ref>{{Cite news |date=2 Augustus 2016 |title=Slavery reparations sought in first Black Lives Matter agenda |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-politics-race-idUSKCN10C3E1 |access-date=3 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 Augustus 2016 |title=Black Lives Matter Releases Policy Demands, Includes Reparations And Abolishing The Death Penalty |url=https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |access-date=3 Junie 2020 |website=The Center for Popular Democracy |archive-date=3 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603014218/https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |url-status=dead}}</ref> === Befondsing === ''Politico'' het in 2015 berig dat die Democracy Alliance, 'n groepering skenkers van die Demokratiese Party, van plan was om leiers van verskeie groepe wat die Black Lives Matter-beweging onderskryf, te ontmoet.<ref name="Vogel & Wheaton">{{cite news |last1=Vogel |first1=Kenneth P. |last2=Wheaton |first2=Sarah |date=13 November 2015 |title=Major donors consider funding Black Lives Matter |url=https://www.politico.com/story/2015/11/major-donors-consider-funding-black-lives-matter-215814 |work=Politico |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Volgens ''Politico'' het Solidaire, die skenkerskoalisie wat op "bewegingsbou" fokus en deur Leah Hunt-Hendrix, 'n erfgenaam van 'n Texaanse olievermoë en lid van die Democracy Alliance, gelei word, teen 2015 reeds meer as $200&nbsp;000 aan die BLM-beweging geskenk.<ref name="Vogel & Wheaton" /> Volgens ''[[The Economist]]'' het skenkings aan sake wat met Black Lives Matter verband hou, tussen Mei 2020 en Desember 2020 $10,6&nbsp;miljard beloop.<ref>{{cite news |title=Six months after mass protests began, what is the future of BLM? |url=https://www.economist.com/united-states/2020/12/12/six-months-after-mass-protests-began-what-is-the-future-of-blm |date=10 Desember 2020 |access-date=18 Desember 2020 |newspaper=The Economist}}</ref> Die Black Lives Matter Global Network Foundation, een van die hooforganisasies wat organisering en mobilisering koördineer, het berig dat dit in 2020 $90&nbsp;miljoen ingesamel het, met inbegrip van 'n groot aantal individuele aanlynskenkings teen 'n gemiddeld van $30,76 elk.<ref>{{Cite web |date=20 April 2021 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter opens up about its finances |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-90-million-finances-8a80cad199f54c0c4b9e74283d27366f |access-date=26 Mei 2021 |website=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite news |title=2020 Impact Report - Black Lives Matter |work=Black Lives Matter |url=https://blacklivesmatter.com/2020-impact-report/ |access-date=26 Mei 2021}}</ref> === Strategieë en taktiek === Black Lives Matter het aanvanklik verskeie sosialemediaplatforms gebruik – onder meer hutsmerkaktivisme – om vinnig duisende mense te bereik.<ref name="herbert">{{cite web |last1=Ruffin II |first1=Herbert G. |title=Black Lives Matter: The Growth of a New Social Justice Movement |date=23 Augustus 2015 |url=http://www.blackpast.org/perspectives/black-lives-matter-growth-new-social-justice-movement |publisher=BlackPast.org |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedertdien het Black Lives Matter 'n verskeidenheid taktieke aangewend.<ref>{{cite web |url=https://www.voanews.com/a/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |title=Frustration Lies Behind 'Black Lives Matter' |first=Molly |last=McKitterick |date=12 Augustus 2015 |publisher=VOA |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119135921/http://www.voanews.com/content/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |archive-date=19 November 2015 |url-status=live}}</ref> Black Lives Matter-betogings was oorweldigend vreedsaam; wanneer geweld wel voorkom, word dit dikwels deur teenbetogers gepleeg.<ref>{{cite news |first1=Erica |last1=Chenoweth |first2=Jeremy |last2=Pressman |access-date=23 Oktober 2020 |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite web |first1=Ebong |last1=Udoma |access-date=23 Oktober 2020 |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/post/uconn-study-least-96-black-lives-matter-protests-were-peaceful |website=www.wshu.org |date=19 Oktober 2020}}</ref><ref name="nbcThug">{{cite web |access-date=23 Oktober 2020 |title=False 'thug' narratives have long been used to discredit movements |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/not-accident-false-thug-narratives-have-long-been-used-discredit-n1240509 |website=NBC News |date=27 September 2020}}</ref> Ten spyte hiervan probeer teenstanders die beweging dikwels as gewelddadig voorstel.<ref name="nbcThug" /><ref>{{cite web |first1=Nicquel Terry |last1=Ellis |date=13 Oktober 2020 |access-date=23 Oktober 2020 |title='Stand back and stand by': Rhetoric some call racist has marked Trump's entire presidency |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2020/10/13/hate-speech-common-theme-trumps-presidency/5873238002/ |website=USA Today}}</ref> === Internet en sosiale media === {{Multibeeld |direction = horizontal |align = center |perrow = 2 |total_width = 310 |image1 = BlackLivesMatter hastag table.png |image2 = BlackLivesMatter hastag table2.png |footer = Ontleding van die gebruik van die hutsmerk #BlackLivesMatter op Twitter ná groot nuusgebeure }} Die American Dialect Society het #BlackLivesMatter in 2014 as hul woord van die jaar gekies.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2015/01/johnson-words-year-0 |title=Johnson: Words of the year (#BlackLivesMatter) |newspaper=The Economist |author=R.L.G. |date=15 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/blogs/lexicon_valley/2015/01/29/is_a_hashtag_a_word_the_case_of_blacklivesmatter.html |title=Is a hashtag a word? The case of #BlackLivesMatter |work=Slate |first=Gretchen |last=McCulloch |date=29 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> ''Yes! Magazine'' het #BlackLivesMatter as een van die twaalf hutsmerke gekies wat die wêreld in 2014 verander het.<ref>{{cite news |last1=Weedston |first1=Lindsey |title=12 Hashtags That Changed the World in 2014 |url=http://www.yesmagazine.org/people-power/12-hashtags-that-changed-the-world-in-2014 |access-date=24 Oktober 2015 |work=Yes! Magazine |date=19 Desember 2014}}</ref> Van Julie 2013 tot 1 Mei 2018 is die hutsmerk "#BlackLivesMatter" meer as 30&nbsp;miljoen keer getwiet, 'n gemiddeld van 17&nbsp;002 keer per dag.<ref name="PEW 2">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Toor |first2=Skye |last3=Raine |first3=Lee |last4=Smith |first4=Aaron |date=11 Julie 2018 |title=2. An analysis of #BlackLivesMatter and other Twitter hashtags related to political or social issues |url=https://www.pewresearch.org/internet/2018/07/11/an-analysis-of-blacklivesmatter-and-other-twitter-hashtags-related-to-political-or-social-issues/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Teen 10 Junie 2020 is dit sowat 47,8&nbsp;miljoen keer getwiet,<ref name=":7">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Barthel |first2=Michael |last3=Perrin |first3=Andrew |last4=Vogels |first4=Emily A. |date=10 Junie 2020 |title=#BlackLivesMatter surges on Twitter after George Floyd's death |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/06/10/blacklivesmatter-surges-on-twitter-after-george-floyds-death/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> met die tydperk van 7 tot 17 Julie 2016 as die hoogtepunt, teen byna 500&nbsp;000 twiets per dag.<ref name="PEW 2" /> In dieselfde tydperk was daar ook 'n toename in twiets wat die hutsmerke "#BlackLivesMatter" en "#Alleviate" gebruik het.<ref name="PEW 2" /> Op 28 Mei 2020 was daar byna 8,8&nbsp;miljoen twiets met die hutsmerk, en die gemiddeld het tot 3,7&nbsp;miljoen per dag gestyg.<ref name=":7" /> Ná die skietvoorval waarin polisiebeamptes in Dallas in 2016 gedood is, het die aanlyntoon van die beweging negatiewer geword: 39% van die twiets wat die hutsmerk #BlackLivesMatter gebruik het, het teenkanting teen die beweging uitgespreek.<ref name="PEW 4">{{Cite web |last=Anderson |first=Monica |date=15 Augustus 2016 |title=4. Major recent events bring #BlackLivesMatter back to the forefront as the tone shifts overnight |url=https://www.pewresearch.org/internet/2016/08/15/major-recent-events-bring-blacklivesmatter-back-to-the-forefront-as-the-tone-shifts-overnight/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Byna die helfte van die teenstanders het die groep aan geweld verbind, en baie het die groep as terroriste beskryf.<ref name="PEW 4" /> Khadijah White, 'n professor aan die Rutgers-universiteit, voer aan dat BLM 'n nuwe era van swart studentebewegings ingelui het. Die gemak waarmee omstanders aangrypende video's van polisiegeweld kan opneem en op sosiale media kan plaas, het aktivisme regoor die wêreld aangevuur.<ref>{{cite journal |last=White |first=Khadijah |title=Black Lives on Campuses Matter: The Rise of the New Black Student Movement |url=https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |journal=Soundings |issue=63 |date=2016 |volume=63 |pages=86-97 |access-date=18 Desember 2016 |doi=10.3898/136266216819377002 |archive-date=20 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185249/https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |url-access=subscription}}</ref> Die gebruik van die hutsmerk het die aandag van hooggeplaaste politici getrek en hulle soms aangespoor om die beweging te steun.<ref name="Cambridge" /> Op [[Wikipedia]] is 'n WikiProjek wat aan die dekking van die Black Lives Matter-beweging gewy is, in Junie 2020 geskep.<ref>{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |title=How Wikipedia Became a Battleground for Racial Justice |url=https://slate.com/technology/2020/06/wikipedia-george-floyd-neutrality.html |access-date=16 Junie 2020 |work=Slate |date=9 Junie 2020}}</ref> In 2020 het gebruikers van die gewilde toepassing [[TikTok]] opgemerk dat die toepassing blykbaar plasings oor BLM of onlangse polisiemoorde op swart mense met 'n skadu-verbod tref. TikTok het om verskoning gevra en die situasie aan 'n tegniese fout toegeskryf.<ref>{{Cite web |last=Molina |first=Brett |title=TikTok apologizes after claims it blocked #BlackLivesMatter, George Floyd posts |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2020/06/02/tiktok-apologizes-after-claims-blocked-george-floyd-posts/3122296001/ |date=2 Junie 2020 |access-date=1 Maart 2021 |website=USA Today}}</ref> === Direkte aksie === [[Lêer:Protesters with signs in Ferguson.jpg|duimnael|links|'n "Hands up!"-plakkaat by 'n betoging in Ferguson, Augustus 2014]] BLM gebruik oor die algemeen direkte-aksietaktieke wat mense ongemaklik genoeg maak dat hulle die kwessie moet aanspreek.<ref name="tactics">{{cite episode |first1=Bryan |last1=Tucker |first2=Stephen |last2=Hegg |title=Tactics of Black Lives Matter |date=22 Oktober 2015 |url=http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |series=IN Close |number=216 |station=KCTS-TV |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102024356/http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |archive-date=2 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Olagbaju |first1=Folabi |last2=Bloch |first2=Nadine |date=29 Junie 2020 |title=The creativity fuelling the struggle to defund the police |url=https://commonslibrary.org/the-creativity-fuelling-the-struggle-to-defund-the-police/#Direct_action |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> BLM bou mag op deur betogings en saamtrekke.<ref name="maddow">{{cite web |title='Black Lives Matter' builds power through protest |url=https://www.msnbc.com/rachel-maddow/watch/-black-lives-matter--presses-equality-demands-501828675508 |date=10 Augustus 2015 |work=The Rachel Maddow Show |access-date=18 Desember 2016}}</ref> BLM het ook lê-in-betogings gehou, onder meer tydens die Twin Cities-marathon van 2015.<ref name="mara">{{cite web |last1=Gottfried |first1=Mara H. |last2=Eccher |first2=Marino |date=3 Oktober 2015 |title=Black Lives Matter's Twin Cities Marathon protest peaceful |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28919683/black-lives-matter-protest-at-twin-cities-marathon |work=St. Paul Pioneer Press |access-date=18 Desember 2016}}</ref> [[Lêer:OaklandBLM-4174.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Oakland]], Kalifornië, Desember 2014]] Politieke slagspreuke wat tydens betogings gebruik word, sluit in die gelyknamige "Black Lives Matter", "Hands up, don't shoot" ("Hande op, moenie skiet nie") – 'n verwysing na Michael Brown wat later in twyfel getrek is<ref>{{Cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/opa/press-releases/attachments/2015/03/04/doj_report_on_shooting_of_michael_brown_1.pdf |title=Department of Justice Report Regarding the Criminal Investigation into the Shooting Death of Michael Brown by Ferguson, Missouri Police Officer Darren Wilson |date=4 Maart 2015 |publisher=U.S. Department of Justice |access-date=18 Desember 2016}}</ref> – "I can't breathe" ("Ek kan nie asemhaal nie")<ref>{{Cite web |title='I Can't Breathe': Eric Garner's Last Words Symbolize Our Predicament |url=https://www.huffingtonpost.com/grace-jisun-kim/i-cant-breathe-eric-garne_b_6341634.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=18 Desember 2014 |last1=Kim |first1=Grace Ji-Sun |last2=Jackson |first2=Jesse}}</ref><ref>{{Cite magazine |title=The Linguistic Power of the Protest Phrase 'I Can't Breathe' |url=https://www.wired.com/2014/12/ben-zimmer-on-i-cant-breathe |magazine=Wired |access-date=18 November 2015 |date=15 Desember 2014 |last=Zimmer |first=Ben}}</ref> (met verwysing na Eric Garner en later George Floyd), "White silence is violence" ("Wit stilte is geweld"),<ref>{{Cite news |title=Protesting racial injustice while white |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/12/11/protesting-racial-injustice-while-white |newspaper=The Washington Post |date=11 Desember 2014 |access-date=18 November 2015 |first=Abby |last=Phillip}}</ref> "No justice, no peace" ("Geen geregtigheid, geen vrede nie")<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-minneapolis-police-protests-britain/no-justice-no-peace-tens-of-thousands-in-london-protest-death-of-floyd-idUSKBN23A1XS |author=Michael Holden & Dylan Martinez |title='No justice, no peace': Tens of thousands in London protest death of Floyd |work=Reuters |date=2 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title='No Justice, No Peace': Black Lives Matter & Bernie Sanders |url=http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders |website=Sociology in Focus |access-date=18 November 2015 |last=Palmer |first=Nathan |date=19 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128200047/http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders/ |archive-date=28 Januarie 2017 |url-status=usurped}}</ref> en "Is my son next?" ("Is my seun volgende?").<ref>{{cite news |title=Protest against police violence, vigil for reconciliation held in Memphis |url=http://www.commercialappeal.com/news/protest-against-police-violence-begins-in-south-memphis-372841dd-ddf7-69a3-e053-0100007f2095-386078911.html |newspaper=The Commercial Appeal |date=8 Julie 2016 |access-date=11 Julie 2016 |last1=Fretland |first1=Katie |last2=Connolly |first2=Daniel}}</ref> Volgens 'n studie uit 2018 "vind Black Lives Matter-betogings eerder plaas in plekke waar meer swart mense voorheen deur die polisie gedood is".<ref>{{Cite journal |last1=Williamson |first1=Vanessa |last2=Trump |first2=Kris-Stella |last3=Einstein |first3=Katherine Levine |year=2018 |title=Black Lives Matter: Evidence that Police-Caused Deaths Predict Protest Activity |journal=Perspectives on Politics |volume=16 |issue=2 |pages=400-415 |doi=10.1017/S1537592717004273 |issn=1537-5927 |doi-access=free}}</ref> === Media, musiek en ander kulturele invloed === Sedert die begin van die Black Lives Matter-beweging in 2013, met die hutsmerk #BlackLivesMatter,<ref name="guardian 2015-07-19" /> is die beweging in film, lied, televisie, letterkunde en die visuele kunste uitgebeeld en gedokumenteer. Verskeie media-instellings bied materiaal aan wat met rasse-onreg en die Black Lives Matter-beweging verband hou. Boeke, romans en TV-programme daaroor het in 2020 in gewildheid toegeneem.<ref>{{Cite web |last=Al-Heeti |first=Abrar |title=Black Lives Matter: Netflix movies, TV shows and books that touch on systemic racism |url=https://www.cnet.com/news/black-lives-matter-movies-tv-shows-and-books-on-systemic-racism/ |access-date=10 Junie 2020 |website=CNET}}</ref> Liedjies soos [[Michael Jackson]] se "They Don't Care About Us" en Kendrick Lamar se "Alright" is dikwels as strydkreet by betogings gebruik.<ref>{{Cite news |url=https://www.baltimoresun.com/2014/12/09/messenger-king-michael-jackson-and-the-politics-of-blacklivesmatter/ |title=Messenger King: Michael Jackson and the politics of #BlackLivesMatter |first=D. B. |last=Anderson |newspaper=Baltimore Sun}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2015/08/black_lives_matter_protesters_chant_kendrick_lamar_s_alright_what_makes.html |title=Has Kendrick Lamar Recorded the New Black National Anthem? |last=Harris |first=Aisha |date=3 Augustus 2015 |newspaper=Slate |access-date=6 Mei 2016}}</ref> Die kort dokumentêre film ''Bars4Justice'' bevat kort verskynings deur verskeie aktiviste en kunstenaars wat by die Black Lives Matter-beweging betrokke is. Die film is amptelik vir die 24ste jaarlikse Pan African Film Festival gekies. ''Stay Woke: The Black Lives Matter Movement'' is 'n Amerikaanse dokumentêre televisiefilm uit 2016 oor die Black Lives Matter-beweging, met Jesse Williams in die hoofrol.<ref name="HP">{{cite web |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/jesse-williams-stay-woke-documentary-black-lives-matter_us_5739516ee4b077d4d6f3688a |title=Jesse Williams Wants You To 'Stay Woke' In New Film On Black Lives Matter |date=16 Mei 2016 |first=Lilly |last=Workneh |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.essence.com/2016/05/16/jesse-williams-chronicles-black-lives-matter-movement-powerful-documentary |work=Essence |date=16 Mei 2016 |title=Jesse Williams Chronicles 'Black Lives Matter' Movement in Powerful Documentary |first=Toni |last=Akindele |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Die Februarie 2015-uitgawe van die tydskrif ''Essence'', asook die omslag daarvan, is aan Black Lives Matter gewy.<ref>{{cite web |last1=Callahan |first1=Yesha |title=Essence Dedicates February Cover to No. BlackLivesMatter |work=The Root |url=http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |date=8 Januarie 2015 |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224000123/http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |archive-date=24 Desember 2015}}</ref> In Desember 2015 was BLM 'n aanspraakmaker op die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se toekenning vir Persoon van die Jaar en het vierde van die agt kandidate geëindig.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2015/12/09/europe/time-person-of-the-year-merkel/index.html |title=Time magazine names German leader Angela Merkel its Person of the Year |work=CNN |date=9 Desember 2015 |access-date=9 Desember 2015 |author1=Botelho, Greg |author2=Tim Hume}}</ref> [[Lêer:In Space, We Can Hear Your Screams (49986786312).jpg|duimnael|Black Lives Matter Plaza in [[Washington, D.C.]], soos op 8 Junie 2020 uit die ruimte gesien]] 'n Aantal stede het muurskilderye met "Black Lives Matter" in groot letters op hul strate geverf, onder meer [[Washington, D.C.]], [[Dallas]], [[Denver]], Charlotte, [[Seattle]], [[Brooklyn]], [[Los Angeles]] en Birmingham in [[Alabama]].<ref name="Wilson">{{Cite news |last=Wilson |first=Mark |date=18 Junie 2020 |title=Can art change the world? Inside the debate raging over Black Lives Matter murals |url=https://www.fastcompany.com/90517437/can-art-change-the-world-inside-the-debate-raging-over-black-lives-matter-murals |access-date=18 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 Junie 2020 |title="Black Lives Matter" street painting project underway in Birmingham |work=WVTM 13 |url=https://www.wvtm13.com/article/portion-of-birmingham-street-blocked-for-black-lives-matter-street-art/32886880 |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Op 9 Mei 2016 is Delrish Moss as die eerste Afro-Amerikaanse polisiehoof in Ferguson, Missouri, ingesweer. Hy het erken dat hy voor uitdagings te staan kom soos die diversifisering van die polisiemag, die verbetering van gemeenskapsverhoudinge en die aanspreek van die kwessies wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref>{{cite news |title=New Ferguson Police Chief Sworn In |url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/05/09/us/ap-us-killings-by-police-ferguson-the-latest.html |work=The New York Times |date=9 Mei 2016}}</ref> == Bewerings van buitensporige magsgebruik deur die polisie == Volgens 'n studie van die Bureau of Justice Statistics oor die tydperk 2002 tot 2011 was "swartes (2,8%) onder diegene wat met die polisie in aanraking gekom het, meer geneig as wittes (1,0%) en Hispanics (1,4%) om die dreigement of gebruik van nie-dodelike geweld as buitensporig te ervaar".<ref>{{Cite web |date=November 2015 |title=Police Use of Nonfatal Force, 2002-11 |url=https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/punf0211_sum.pdf |website=Bureau of Justice Statistics}}</ref> Volgens ''[[The Washington Post]]'' het polisiebeamptes in 2019 altesaam 1&nbsp;001 mense in die Verenigde State doodgeskiet. Ongeveer die helfte van hulle was wit en 'n kwart swart, wat beteken die sterftesyfer vir swart Amerikaners (31 noodlottige skietvoorvalle per miljoen) was meer as twee keer so hoog as dié vir wit Amerikaners (13 per miljoen).<ref name=":1">{{Cite news |title=Fatal Force: Police shootings database |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/investigations/police-shootings-database/ |access-date=19 Junie 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=People shot to death by U.S. police, by race 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/585152/people-shot-to-death-by-us-police-by-race/ |access-date=19 Junie 2020 |website=Statista}}</ref> ''The Washington Post'' tel ook 13 ongewapende swart Amerikaners wat in 2019 deur die polisie doodgeskiet is.<ref>{{Cite web |last=Stellino |first=Molly |title=Fact check: Police killed more unarmed Black men in 2019 than conservative activist claimed |url=https://www.usatoday.com/story/news/factcheck/2020/06/23/fact-check-how-many-unarmed-black-men-did-police-kill-2019/5322455002/ |access-date=27 Augustus 2020 |website=USA Today}}</ref> 'n Studie van 2015 deur Cody Ross van UC Davis het "beduidende vooroordeel in die doodmaak van ongewapende swart Amerikaners in vergelyking met ongewapende wit Amerikaners" deur die polisie gevind. Volgens die studie het ongewapende Afro-Amerikaners 3,49 keer soveel kans gehad om geskiet te word as ongewapende wittes, hoewel die risiko in sommige jurisdiksies tot 20 keer hoër kon wees. Die studie het bevind dat 2,79 keer meer gewapende swartes as ongewapende swartes geskiet is. Dit het ook bevind dat die rassevooroordeel wat op distriksvlak in polisieskietvoorvalle opgeteken is, nie deur verskille in plaaslike misdaadsyfers verklaar kan word nie.<ref>{{Cite journal |title=A Multi-Level Bayesian Analysis of Racial Bias in Police Shootings at the County-Level in the United States, 2011-2014 |first=Cody T. |last=Ross |date=5 November 2015 |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=11 |article-number=e0141854 |doi=10.1371/journal.pone.0141854 |pmid=26540108 |pmc=4634878 |bibcode=2015PLoSO..1041854R |doi-access=free}}</ref> 'n Studie van 2019 deur Cesario ''et al.'', gepubliseer in ''Social Psychological and Personality Science'', het bevind dat daar ná aanpassing vir misdaad "geen sistematiese bewyse van anti-swart ongelykhede in noodlottige skietvoorvalle, noodlottige skietvoorvalle met ongewapende burgers, of noodlottige skietvoorvalle waarin onskadelike voorwerpe verkeerd geïdentifiseer is", was nie.<ref>{{cite journal |title=Is There Evidence of Racial Disparity in Police Use of Deadly Force? Analyses of Officer-Involved Fatal Shootings in 2015-2016 |journal=Social Psychological and Personality Science |url=https://www.researchgate.net/publication/325752754 |access-date=9 Julie 2020}}</ref> 'n Studie van 2020 deur Cody Ross ''et al.'' kritiseer egter die data-ontleding wat in die Cesario-studie gebruik is. Met dieselfde datastel vir polisieskietvoorvalle in 2015 en 2016 kom Ross ''et al.'' tot die gevolgtrekking dat daar wel beduidende rassevooroordeel is in polisieskietvoorvalle waarby ongewapende swart verdagtes betrokke is. Hierdie vooroordeel kom nie voor wanneer verdagtes gewapen is nie.<ref>{{cite journal |title=Racial Disparities in Police Use of Deadly Force Against Unarmed Individuals Persist After Appropriately Benchmarking Shooting Data on Violent Crime Rates |journal=Social Psychological and Personality Science |year=2020 |doi=10.1177/1948550620916071 |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |volume=12 |issue=3 |pages=323-332 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0006-9525-8 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Police killings in the USA in 2018.svg|duimnael|250px|regs|Kaart van die koerse van polisiemoorde per deelstaat in die Verenigde State in 2018]] 'n Studie deur die Harvard-ekonoom Roland Fryer het bevind dat swartes en Hispanics 50% meer geneig was om nie-dodelike geweld in polisie-interaksies te ervaar, maar dat daar by skietvoorvalle waarby beamptes betrokke was "geen rasseverskille was nie, nie in die rou data nie en ook nie wanneer kontekstuele faktore in ag geneem word nie".<ref>{{Cite journal |last=Fryer |first=Roland |title=An Empirical Analysis of Racial Differences in Police Use of Force |url=https://scholar.harvard.edu/fryer/publications/empirical-analysis-racial-differences-police-use-force |journal=Journal of Political Economy}}</ref> 'n Studie van 2019 in ''PNAS'' het tot die gevolgtrekking gekom dat swart mense eintlik minder geneig was as wit mense om deur die polisie gedood te word, gemeet aan die sterftesyfers in polisie-ontmoetings.<ref>{{Cite journal |last1=Johnson |first1=David J. |last2=Tress |first2=Trevor |last3=Burkel |first3=Nicole |last4=Taylor |first4=Carley |last5=Cesario |first5=Joseph |date=6 Augustus 2019 |title=Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=32 |pages=15877-15882 |doi=10.1073/pnas.1903856116 |issn=0027-8424 |pmid=31332014 |pmc=6689929 |bibcode=2019PNAS..11615877J |doi-access=free}}</ref> Die outeurs het die artikel later teruggetrek: hoewel "ons data en statistiese benadering geskik was om te ondersoek of beamptes se eienskappe verband hou met die ras van burgers wat noodlottig deur die polisie geskiet word", is die artikel "aangehaal as steun vir die idee dat daar geen rassevooroordele in noodlottige skietvoorvalle of in polisiëring in die algemeen is nie", terwyl hul ontledings in werklikheid "ontoereikend is om rasseongelykhede in die waarskynlikheid om geskiet te word, aan te spreek".<ref name="JohnsonRetract">{{cite journal |vauthors=Johnson DJ, Tress T, Burkel N, Taylor C, Cesario J |title=Retraction for Johnson et al., Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |date=28 Julie 2020 |volume=117 |issue=30 |page=18130 |doi=10.1073/pnas.2014148117 |pmid=32651282 |pmc=7395485 |bibcode=2020PNAS..11718130. |doi-access=free}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat sulke gevolgtrekkings foutief is weens Simpson se paradoks.<ref name="Cody2018">{{cite journal |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |date=5 Junie 2018 |title=Resolution of apparent paradoxes in the race-specific frequency of use-of-force by police |journal=Humanit Soc Sci Commun |volume=4 |issue=1 |pages=1-9 |article-number=61 |doi=10.1057/s41599-018-0110-z |issn=2055-1045 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0005-3D87-F |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=11 Junie 2020 |first=Aubrey |last=Clayton |title=The statistical paradox of police killings |newspaper=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2020/06/11/opinion/statistical-paradox-police-killings/ |access-date=9 Julie 2020}}</ref> Volgens die artikel was dit wel waar dat wit mense meer geneig was om in 'n polisie-ontmoeting gedood te word, maar swart mense is in die geheel steeds gediskrimineer omdat hulle weens strukturele rassisme meer geneig was om met die polisie te doen te kry.<ref name="Cody2018" /> Hulle word eerder vir geringer oortredings of glad geen oortreding voorgekeer. Wit mense het daarenteen selde met die polisie te doen, en dan dikwels weens ernstiger misdade soos skietvoorvalle, waar die polisie meer geneig is om geweld te gebruik. Dieselfde artikel het ook die bevindings van Ross en Fryer bevestig en tot die gevolgtrekking gekom dat die algehele sterftesyfer 'n veel nuttiger maatstaf is as die sterftesyfer per ontmoeting.<ref name="Cody2018" /> === Buitensporige polisiëring van Black Lives Matter-byeenkomste === Black Lives Matter-betogers word self soms blootgestel aan juis die soort buitensporige polisiëring waarteen hulle betoog. Benewens die polisie is in Mei 2020 altesaam 43&nbsp;350 soldate landwyd teen Black Lives Matter-betogers ontplooi.<ref name="2021-01-10-nbc">{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/who-decides-when-there-are-helicopters-experts-weigh-national-guard-n1253599 |title=Experts weigh in on National Guard monitoring protests |website=NBC News |date=10 Januarie 2021}}</ref> Militêre waarnemingsvliegtuie is teen latere Black Lives Matter-betogings ingespan.<ref name="2021-01-10-nbc" /> Waarnemers, onder wie die Amerikaanse president [[Joe Biden]], het opgemerk dat gewelddadige regse byeenkomste – waaronder die bestorming van die Capitool in 2021 – 'n kleiner en passiewer polisie-teenwoordigheid gelok het as vreedsame Black Lives Matter-betogings.<ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/biden-slams-capitol-rioters-domestic-terrorists-don-t-dare-call-n1253335 |title='Don't dare call them protesters': Biden slams Capitol rioters as 'domestic terrorists' |website=NBC News |date=7 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/capitol-police-response-rioters-draws-claims-racist-double-standards-n1253363 |title=Capitol Police response to rioters draws claims of racist double standards |website=NBC News |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |title=Racial Double Standard of Capitol Police Draws Outcry |first=John |last=Eligon |newspaper=The New York Times |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/07/capitol-hill-trump-rioters-race-power |title=Look at the Capitol Hill rioters. Now imagine if they had been black |first=Derecka |last=Purnell |date=7 Januarie 2021 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/congress-storming-black-lives-matter-22983dc91d16bf949efbb60cdda4495d |title=Race double standard clear in rioters' Capitol insurrection |date=7 Januarie 2021 |website=AP NEWS}}</ref> In November 2015 is 'n polisiebeampte in Oregon van straatdiens onthef nadat hy op sosiale media geskryf het dat hy "hierdie gekke sal moet oppas", met verwysing na 'n beplande BLM-byeenkoms.<ref name="larimer">{{cite news |last1=Larimer |first1=Sarah |title=Officer reassigned after calling Black Lives Matter protesters 'fools' in tweet |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/25/officer-reassigned-after-calling-black-lives-matter-protesters-fools-in-tweet/ |newspaper=The Washington Post |access-date=26 November 2015}}</ref> Volgens 'n verslag wat die Movement for Black Lives in Augustus 2021 vrygestel het, het die federale regering van die Verenigde State Black Lives Matter-betogers in die somer van 2020 doelbewus geteiken om die Black Lives Matter-beweging te ontwrig en te ontmoedig. Volgens die verslag "bevestig die empiriese data en bevindings in hierdie verslag grootliks wat swart organiseerders lankal intellektueel, intuïtief en uit ervaring weet oor die federale regering se ongelyke polisiëring en vervolging van rassegeregtigheidsbetogings en verwante aktiwiteite".<ref>{{Cite web |date=19 Augustus 2021 |title=Feds targeted BLM protesters in attempt to disrupt movement, report says |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |url-status=live |access-date=17 November 2021 |website=NBC News |publisher=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819183714/https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |archive-date=19 Augustus 2021}}</ref> == Tydlyn van noemenswaardige gebeure en betogings in die Verenigde State == === 2014 === [[Lêer:Black Lives Matter Black Friday (15902086996).jpg|duimnael|'n Black Lives Matter-betoger by Macy's Herald Square, November 2014]] [[Lêer:Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging by Herald Square, Manhattan, November 2014]] In 2014 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Dontre Hamilton, Eric Garner, John Crawford III, Michael Brown, Ezell Ford, Laquan McDonald, Akai Gurley, Tamir Rice, Antonio Martin en Jerame Reid.<ref name="library of congress">{{Cite web |title=Black Lives Matter (BLM) |url=https://www.loc.gov/item/lcwaN0016241/ |access-date=2 Julie 2020 |website=Library of Congress}}</ref> In Julie is Eric Garner in New York oorlede nadat 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement hom tydens 'n inhegtenisneming in 'n verbode wurggreep vasgehou het. Garner se dood word genoem as een van verskeie polisiemoorde op Afro-Amerikaners wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody">{{cite web |last=Williams |first=Yohuru |date=29 April 2015 |title=You're Nobody 'Till Somebody Kills You: Baltimore, Freddie Gray and the Problem of History |url=https://www.huffingtonpost.com/yohuru-williams/youre-nobody-till-somebod_b_7167028.html |work=HuffPost |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Oor die Arbeidsdagnaweek in Augustus het Black Lives Matter 'n "Freedom Ride" gereël wat meer as 500 Afro-Amerikaners van regoor die Verenigde State na Ferguson, Missouri, gebring het om die werk van plaaslike organisasies te ondersteun.<ref>{{cite web |url=http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |title=Get on the Bus: Inside the Black Lives Matter 'Freedom Ride' to Ferguson |work=ColorLines |date=5 September 2014 |last=Solomon |first=Akiba |access-date=21 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223101712/http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |archive-date=23 Februarie 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/04/never-forget-ferguson-justice-for-michael-brown |title=5 ways to never forget Ferguson – and deliver real justice for Michael Brown |work=The Guardian |date=4 September 2014 |first1=Darnell L. |last1=Moore |first2=Patrisse |last2=Cullors |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die beweging het voortgegaan om by die Ferguson-betogings ná die dood van Michael Brown betrokke te wees.<ref>{{cite news |last=Thrasher |first=Steven W. |date=13 Maart 2015 |title=What next for Black Lives Matter in Ferguson after city's police shooting? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2015/mar/13/black-lives-matter-ferguson-police-shooting |newspaper=The Guardian |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die betogings het soms tot botsings met plaaslike en deelstaatspolisiedepartemente gelei, wat gewoonlik gewapend gereageer het. Op 'n stadium is die Nasionale Garde ontbied en is 'n noodtoestand afgekondig.<ref name="clayton" /> Ook in Augustus het beamptes van die polisiedepartement van [[Los Angeles]] vir Ezell Ford doodgeskiet; BLM het tot in 2015 in Los Angeles oor sy dood betoog.<ref name="grad">{{cite news |last1=Grad |first1=Shelby |date=20 Oktober 2015 |title=How Black Lives Matter became a thorn in the side of L.A. leaders |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-how-black-lives-matter-became-a-thorn-in-the-side-for-l-a-leaders-story-so-far-20151020-htmlstory.html |newspaper=Los Angeles Times |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In November het 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement die 28-jarige Afro-Amerikaanse man Akai Gurley doodgeskiet. Black Lives Matter het later in New York oor Gurley se dood betoog.<ref>{{cite web |last=Prupis |first=Nadia |date=10 Februarie 2015 |title=NYPD Officer Indicted in Shooting of Akai Gurley: Reports |url=http://www.commondreams.org/news/2015/02/10/nypd-officer-indicted-shooting-akai-gurley-reports |publisher=Common Dreams |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In [[Oakland]], Kalifornië, is veertien Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem nadat hulle 'n Bay Area Rapid Transit-trein meer as 'n uur lank op Swart Vrydag, een van die grootste inkopiedae van die jaar, tot stilstand gebring het. Die betoging, gelei deur BLM-medestigter Alicia Garza, is gereël in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson nie oor die dood van Michael Brown aan te kla nie.<ref>{{cite news |last1=Serna |first1=Josef |title=Bay Area train service restored after Ferguson protest shutdown |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-bart-protest-20141128-story.html |access-date=7 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=28 November 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=14 Ferguson Activists Arrested After Demonstration Shuts Down Transbay BART |url=http://sanfrancisco.cbslocal.com/2014/11/28/blackoutblackfriday-activists-shut-down-west-oakland-bart-station-major-delays-michael-brown-ferguson-transbay-tube/ |access-date=21 Desember 2016 |publisher=CBS San Francisco |date=28 November 2014}}</ref> Ook in November is Tamir Rice, 'n 12-jarige Afro-Amerikaanse seun, deur 'n polisiebeampte in Cleveland doodgeskiet. Rice se dood word ook genoem as een van die gebeure wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody" /><ref name="vice 2015-04-10">{{cite web |last1=Fields |first1=Liz |title=After Walter Scott Killing, Black Lives Matter Movement Calls For Citizen Oversight of Police |url=https://www.vice.com/en/article/after-walter-scott-killing-black-lives-matter-movement-calls-for-citizen-oversight-of-police/ |website=Vice News |date=10 April 2015 |access-date=26 Mei 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest, Mall of America, December 2014.jpg|duimnael|links|'n Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in die rotonde van die Mall of America in Bloomington, Minnesota, Desember 2014]] In Desember het twee- tot drieduisend mense by die Mall of America in Bloomington, [[Minnesota]], bymekaargekom om te betoog teen die dood van ongewapende swart mans deur die polisie.<ref name="reinan">{{cite web |last1=Reinan |first1=John |date=4 Julie 2015 |title=Black Lives Matter protesters question 'intertwined' relationship between Mall of America and Bloomington. |url=http://www.startribune.com/black-lives-matter-protesters-question-intertwined-relationship-between-mall-of-america-and-bloomington/311587741/ |work=Star Tribune |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die polisie by die winkelsentrum was met oproertoerusting en bomsnuffelhonde toegerus; minstens twintig betogers is in hegtenis geneem.<ref name="Brumfield">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2014/12/21/us/mall-of-america-black-lives-protest |title=Protesters' chants of 'Black Lives Matter' echo at megamall; at least 20 arrested |work=CNN |date=21 Desember 2014 |access-date=21 Desember 2014 |author=Brumfield, Ben}}</ref><ref name="ALDM">{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=All Lives (Don't) Matter: The Internet Meets Afro-Pessimism and Black Optimism |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=104-119 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.06 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.06 |s2cid=148586329 |issn=1536-3155}}</ref> Die bestuur het gesê hulle is "uiters teleurgesteld dat die organiseerders van die Black Lives Matter-betoging besluit het om ons uitgesproke beleid en herhaalde herinneringe te ignoreer dat politieke betogings en demonstrasies nie op die eiendom van die Mall of America toegelaat word nie".<ref name="Brumfield" /> In [[Milwaukee]], [[Wisconsin]], het BLM betoog oor die polisie se doodmaak van Dontre Hamilton, wat in April gesterf het.<ref>{{cite web |last1=Seigle |first1=Max |date=14 Desember 2014 |title=Many participate in 'Black Lives Matter' rally downtown |url=http://www.wisn.com/news/many-participate-in-black-lives-matter-rally-downtown/30233084 |publisher=WISN-TV |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Black Lives Matter het ook oor die dood van John Crawford III betoog.<ref>{{cite web |last1=Wallace |first1=Lewis |date=30 Maart 2015 |title=Dayton 'Black Lives Matter' protesters to appear in court today |url=http://www.wksu.org/news/story/42439 |publisher=WKSU |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die moord op Renisha McBride is eweneens deur Black Lives Matter betoog.<ref>{{cite web |last1=Anderson |first1=Michelle D. |date=13 Desember 2014 |title=Muskegon-area churches to participate in 'Black Lives Matter' movement on Sunday |url=http://www.mlive.com/news/muskegon/index.ssf/2014/12/muskegon-area_churches_to_part.html |work=Muskegon Chronicle |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Ook in Desember is 'n protesoptog in Berkeley, Kalifornië, gehou in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson op geen aanklag oor die dood van Michael Brown te vervolg nie. Betogers en joernaliste wat aan daardie byeenkoms deelgeneem het, het in 2015 'n regsgeding aanhangig gemaak waarin hulle "ongrondwetlike polisie-aanvalle" op deelnemers beweer het.<ref name="skinner">{{cite news |last1=Skinner |first1=Curtis |date=24 November 2015 |title=Black Lives Matter protesters sue over treatment by California police |work=Yahoo! News |agency=Reuters |url=https://news.yahoo.com/black-lives-matter-protesters-sue-over-treatment-california-030106780.html |access-date=21 Desember 2016}}</ref> 'n Week ná die Michael Brown-uitspraak is twee polisiebeamptes in New York deur Ismaaiyl Brinsley doodgeskiet, wat gesê het hy wil polisiebeamptes doodmaak as vergelding vir die dood van Garner en Brown. Black Lives Matter het die skietery veroordeel, hoewel sommige regse media die groep daarmee probeer verbind het; die president van die Patrolman's Benevolent Association het beweer dat daar "bloed aan die hande kleef van dié wat onder die dekmantel van betogings geweld op straat aangehits het".<ref name="clayton" /> 'n Konserwatiewe televisiekommentator het ook probeer om Black Lives Matter te verbind met betogers wat by die "Millions March" in Desember, wat deur ander groepe gereël is, geskreeu het dat hulle "dooie polisiemanne" wil sien.<ref name="clayton" /> === 2015 === [[Lêer:Don't forget Freddie Gray.jpg|duimnael|'n Betoger vestig die aandag op die dood van Freddie Gray in [[Baltimore]], April 2015]] In 2015 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Charley Leundeu Keunang, Tony Robinson, Anthony Hill, Meagan Hockaday, Eric Harris, Walter Scott, Freddie Gray, William Chapman, Jonathan Sanders, Sandra Bland, Samuel DuBose, Jeremy McDole, Corey Jones en Jamar Clark, sowel as Dylann Roof se moord op die nege kerkgangers in Charleston.<ref name="library of congress" /><ref>{{Cite book |last1=Ford |first1=Lynne E. |url=https://books.google.com/books?id=S9i5DQAAQBAJ |title=American Government and Politics Today, 2017-2018 Edition |last2=Bardes |first2=Barbara A. |last3=Schmidt |first3=Steffen W. |last4=Shelley |first4=Mack C. |publisher=Cengage Learning |year=2017 |isbn=978-1-337-09322-4 |location=Boston |pages=172-173}}</ref> In Maart het BLM by die kantoor van die Chicago-burgemeester Rahm Emanuel betoog en hervormings binne die Chicago-polisiedepartement geëis.<ref>{{cite news |last1=Wisniewski |first1=Mary |title=Three arrested as Chicago protesters demand police reforms |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |work=Reuters |date=24 Maart 2015 |access-date=9 November 2015 |archive-date=10 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010172155/http://www.reuters.com/article/2015/03/24/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |url-status=live}}</ref> Charley Leundeu Keunang, 'n 43-jarige Kameroense burger, is deur beamptes van die Los Angeles-polisiedepartement doodgeskiet. Die polisie het veertien mense ná BLM-betogings in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |last1=Rocha |first1=Veronica |title=LAPD arrests 14 protesters after #BlackLivesMatter demonstration |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-14-police-protesters-arrested-20150415-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 April 2015 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In April het Black Lives Matter regoor die Verenigde State betoog oor die dood van Freddie Gray, wat ook die Baltimore-betogings van 2015 ingesluit het.<ref>{{cite web |last1=Hagen |first1=Sarah |title=Peaceful 'Black Lives Matter' protest in Tampa |url=http://www.wtsp.com/story/news/2015/05/02/peaceful-black-lives-matter-protest-in-tampa/26782995/ |publisher=10 News |access-date=8 November 2015}}</ref><ref name="norfleet">{{cite web |last1=Norfleet |first1=Nicole |title=Twin Cities students walk out of schools to join Black Lives Matter protest |url=http://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |website=Star Tribune |date=2 Mei 2015 |access-date=8 November 2015 |archive-date=22 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022101430/https://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |url-status=dead}}</ref> Die Nasionale Garde is ontbied.<ref name="clayton" /> Ná die dood van Walter Scott in North Charleston, [[Suid-Carolina]], het Black Lives Matter oor Scott se dood betoog en burgerlike toesig oor die polisie geëis.<ref name="vice 2015-04-10" /> In Mei was 'n BLM-betoging in [[San Francisco]] deel van 'n landwye betoging, SayHerName, teen die polisie se doodmaak van swart vroue en meisies, waaronder Meagan Hockaday, Aiyana Jones en Rekia Boyd.<ref name="naked">{{cite news |title=Naked protesters gather in San Francisco for 'Black Lives Matter' |url=https://www.usatoday.com/story/news/2015/05/21/black-lives-matter-naked-protest-san-francisco/27742833 |newspaper=USA Today |access-date=26 Mei 2015 |last1=Mandaro |first1=Laura |last2=Guynn |first2=Jessica}}</ref> In Cleveland, [[Ohio]], het BLM betoog nadat 'n beampte in die verhoor oor die dood van Timothy Russell en Malissa Williams onskuldig bevind is.<ref name="CNN0526">{{cite news |last1=Ellis |first1=Ralph |last2=McLaughlin |first2=Elliott |title=Cleveland protesters appear in court |url=http://www.cnn.com/2015/05/25/us/cleveland-police-verdict-reaction/index.html |access-date=26 Mei 2015 |work=CNN |date=25 Mei 2015}}</ref> In Madison, Wisconsin, het BLM betoog nadat die beampte nie oor die dood van Tony Robinson aangekla is nie.<ref>{{cite news |last1=Spicuzza |first1=Mary |last2=Glauber |first2=Bill |title=Madison DA decides no charges warranted in Robinson shooting |url=http://www.jsonline.com/news/crime/303390891.html |newspaper=Milwaukee Journal Sentinel |access-date=26 Mei 2015}}</ref> In Junie, ná Dylann Roof se skietery in 'n histories swart kerk in Charleston, Suid-Carolina, het BLM-lede regoor die land dae lank gemarsjeer, betoog en waak gehou.<ref name="zukic">{{cite web |last1=Zukic |first1=Rialda |title=Hundreds march in solidarity in Charleston after church shooting |date=21 Junie 2015 |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/hundreds-protest-hold-vigil-charleston-shooting |publisher=PBS Newshour |access-date=31 Oktober 2015}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kettmann |first1=Kayla |title=UC Berkeley's Black Student Union holds vigil, protest for Charleston victims |url=http://www.dailycal.org/2015/06/19/black-student-union-holds-vigil-protest-for-charleston-victims |work=Daily Californian |date=19 Junie 2015 |publisher=dailycal.org}}</ref> BLM was deel van 'n vredesoptog op die Arthur Ravenel jr.-brug in Suid-Carolina.<ref name="abc4">{{cite web |title=Organizers says 20,000 joined Bridge to Peace march on Ravenel Bridge |date=21 Junie 2015 |url=http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |publisher=abcnews4.com |access-date=2 November 2015 |archive-date=13 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013080019/http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |url-status=dead}}</ref> Ná die Charleston-skietery is 'n aantal gedenktekens vir die Konfederale State van Amerika met "Black Lives Matter" beklad of andersins beskadig.<ref>{{cite web |title=Robert E. Lee Monument In VA. Vandalized With 'Black Lives Matter' |date=Julie 2015 |url=http://abc7chicago.com/news/robert-e-lee-monument-in-va-vandalized-with-black-lives-matter/820850/ |publisher=ABC 7 |access-date=2 November 2015}}</ref><ref name="duda">{{cite web |title='Black Lives Matter' spray painted on New Orleans monument |date=29 Junie 2015 |url=http://www.fox8live.com/story/29430719/black-lives-matter-spray-painted-on-new-orleans-monument |publisher=Fox 8 |access-date=2 November 2015}}</ref> Sowat 800 mense het in McKinney, [[Texas]], betoog nadat 'n video vrygestel is waarin 'n beampte 'n meisie by 'n swembadpartytjie met sy knieë teen die grond vasdruk.<ref>{{cite news |title=McKinney video: Protest over Texas pool party policing |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-33059484 |newspaper=BBC News |date=9 Junie 2015 |access-date=8 November 2015}}</ref> In Julie het BLM-aktiviste regoor die Verenigde State begin betoog oor die dood van Sandra Bland, 'n Afro-Amerikaanse vrou wat na bewering opgehang in 'n tronksel in Waller County, Texas, gevind is.<ref name="bland">{{cite web |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=More Sandra Bland footage released; protest held in downtown Chicago |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ct-sandra-bland-marijuana-20150728-story.html |work=Chicago Tribune |date=29 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="sun">{{cite news |title=Groups in Texas hold vigil, protest in jail death of Sandra Bland |url=http://www.torontosun.com/2015/07/27/groups-in-texas-hold-vigil-protest-in-jail-death-of-sandra-bland |newspaper=Toronto Sun |date=27 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Cincinnati]], Ohio, het BLM saamgetrek en betoog oor die dood van Samuel DuBose nadat hy deur 'n polisiebeampte van die Universiteit van Cincinnati doodgeskiet is.<ref name="wlwt">{{cite web |last1=Fuller |first1=Courtis |title=Black Lives Matter stages rally after murder indictment against UC officer |date=30 Julie 2015 |url=http://www.wlwt.com/news/black-lives-matter-hold-rally-after-charges-filed-against-uc-officer-ray-tensing/34427260 |publisher=wlwt.com |access-date=1 November 2015}}</ref> In Newark, [[New Jersey]], het meer as duisend BLM-aktiviste teen polisiegeweld, rasse-onreg en ekonomiese ongelykheid gemarsjeer.<ref>{{cite web |url=https://www.greenleft.org.au/content/united-states-thousands-march-against-racism-police-brutality-new-jersey |title=United States: Thousands march against racism, police brutality in New Jersey |date=7 Augustus 2015 |first=Monica |last=Moorehead |work=Green Left Weekly |access-date=15 Desember 2016}}</ref> Ook in Julie het BLM betoog oor die dood van Jonathan Sanders, wat gesterf het terwyl hy deur die polisie in [[Mississippi]] in hegtenis geneem is.<ref>{{cite web |last1=Chin |first1=Alan |title=Another reason to question whether black lives matter in Mississippi |date=28 Julie 2015 |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728114748/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-date=28 Julie 2015 |work=Reuters |access-date=23 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last1=Dodrill |first1=Tara |title=Mississippi Town Protests Death of Black Man by White Cop |date=20 Julie 2015 |url=http://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop/ |publisher=Inquisitir |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=31 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531150206/https://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:1 Year Commemoration of the Murder of Michael Brown, the Ferguson Rebellion, & the Black Lives Matter uprising. (20426285322).jpg|duimnael|opreg=1.5|Herdenking van die eerste jaar sedert die dood van Michael Brown en die Ferguson-onrus by die Barclays Center in [[Brooklyn]], New York, Augustus 2015]] In Augustus het BLM-organiseerders 'n byeenkoms in Washington, D.C., gehou om 'n einde aan geweld teen [[transgender]]vroue te eis.<ref name="stein">{{cite news |last1=Stein |first1=Perry |title=Black Lives Matter organizers hold rally in D.C. for black trans women |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/08/25/black-lives-matter-organizers-hold-rally-in-d-c-for-black-trans-women/ |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In Charlotte, [[Noord-Carolina]], het BLM betoog en lê-in-betogings gehou nadat 'n regter die verhoor nietig verklaar het van 'n wit Charlotte-polisiebeampte wat die ongewapende swart man Jonathan Ferrell doodgeskiet het.<ref name="kerrick">{{cite web |title=2 arrested after Kerrick trial protests take violent turn |work=WCNC |url=http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |publisher=wcnc.com |access-date=1 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104145943/http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |archive-date=4 November 2015}}</ref> In [[Philadelphia]], [[Pennsilvanië]], het [[Janelle Monáe]], Jidenna en ander BLM-aktiviste deur Noord-Philadelphia gemarsjeer om aandag op polisiegeweld en Black Lives Matter te vestig.<ref name="chang">{{cite web |last1=Chang |first1=David |title=Janelle Monae, Jidenna March Through Philly |date=12 Augustus 2015 |url=http://www.nbcphiladelphia.com/news/local/Janelle-Monae-Jidenna-North-Philadelphia-Protest-Black-Lives-Matter-321611372.html |publisher=NBC Philadelphia |access-date=1 November 2015}}</ref> Rondom 9 Augustus, die eerste herdenking van Michael Brown se dood, het BLM in St. Louis en regoor die land saamgetrek, waak gehou en gemarsjeer.<ref name="brownann">{{cite news |title=Ferguson protesters, police gather on West Florissant Avenue; state of emergency declared in county |url=https://www.stltoday.com/news/local/crime-and-courts/ferguson-protesters-police-gather-on-west-florissant-avenue-state-of/article_7564c9cb-cc89-58cb-8787-4aaa91bcccaa.html |newspaper=St. Louis Post-Dispatch |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="simone">{{cite web |last1=Wilson |first1=Simone |title=Hundreds of #BlackLivesMatter Protesters March on Downtown Brooklyn |date=9 Augustus 2015 |url=http://patch.com/new-york/fortgreene/breaking-hundreds-blacklivesmatter-protesters-march-downtown-brooklyn |publisher=patch.com |access-date=1 November 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552438456).jpg|duimnael|links|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul by die Metro Green Line, September 2015]] In September het meer as vyfhonderd BLM-betogers in Austin, Texas, teen polisiegeweld saamgetrek, en verskeie het kortliks protesbaniere op Interstate 35 gedra.<ref name="chron">{{cite web |last1=Baddour |first1=Dylan |title=Black Lives Matter protest shut down by police in Austin, Texas |url=http://www.chron.com/news/houston-texas/article/Black-Lives-Matter-protest-shut-down-by-police-in-6527316.php |work=Houston Chronicle |date=24 September 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Baltimore]], [[Maryland]], het BLM-aktiviste gemarsjeer en betoog toe die verhore in die Freddie Gray-polisiegeweldsaak begin het.<ref name="hedg">{{cite news |last1=Hedgpeth |first1=Dana |title=Views from Baltimore as protesters rally in Freddie Gray case |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/09/02/views-from-baltimore-as-protesters-rally-in-freddie-gray-case |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Sacramento]], [[Kalifornië]], het sowat agthonderd BLM-betogers saamgetrek ter ondersteuning van 'n wetsontwerp in die Kaliforniese Senaat wat polisietoesig sou verskerp.<ref name="sac">{{cite news |last1=Pedroncelli |first1=Rich |title=Black Lives Matter protesters rally to back Senate bill increasing police oversight |url=http://www.ocregister.com/articles/police-680656-bill-protesters.html |publisher=ocregister.com |agency=Associated Press |access-date=1 November 2015}}</ref> BLM het ook betoog oor die dood van Jeremy McDole.<ref>{{cite web |last=Jaeger |first=Kyle |url=http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |title=Jeremy McDole Was Shot and Killed by Delaware Police |work=Attn |date=24 September 2015 |access-date=10 November 2015 |archive-date=30 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030062418/http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |url-status=dead}}</ref> In Oktober is Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem tydens 'n betoging by 'n konferensie van polisiehoofde in [[Chicago]].<ref name="morris">{{cite news |last1=Walk-Morris |first1=Tatiana |title=Black Lives Matter activists arrested during protest of police chiefs conference |url=http://www.chicagoreader.com/Bleader/archives/2015/10/26/black-lives-matter-activists-arrested-during-protest-of-police-chiefs-conference |newspaper=Chicago Reader |access-date=28 Oktober 2015}}</ref> "Rise Up October" het met die Black Lives Matter-veldtog oorvleuel en verskeie betogings meegebring.<ref name="shaker">{{cite web |last1=Shaker |first1=Nadeen |title="This injustice has taken genocidal proportions": Why Cornel West and Carl Dix are rising up against police brutality |url=http://www.salon.com/2015/10/21/this_injustice_has_taken_genocidal_proportions_why_cornel_west_and_carl_dix_are_rising_up_against_police_brutality/ |work=Salon |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Quentin Tarantino]] en Cornel West, wat aan "Rise Up October" deelgeneem het, het polisiegeweld veroordeel.<ref name="democ">{{cite web |title=Voices of Rise Up October: Quentin Tarantino, Cornel West, Victims' Families Decry Police Violence |url=http://www.democracynow.org/2015/10/26/voices_of_rise_up_october_quentin |publisher=Democracy Now |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Lêer:Justice for Jamar Response Action (22627979078).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Jamar Clark, Minneapolis, Minnesota, November 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter Sign - Minneapolis Protest (22632545857).jpg|duimnael|'n Aktivis hou 'n "Black Lives Matter"-plakkaat op buite die Minneapolis-polisie se vierde presink ná die dood van Jamar Clark op 15 November 2015]] In November het BLM-aktiviste betoog nadat Jamar Clark deur die Minneapolis-polisiedepartement geskiet is.<ref>{{cite web |title=51 arrested in protests after black man shot by Minneapolis police |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2015/11/16/minneapolis-police-shooting/75859132 |work=USA Today |access-date=18 November 2015}}</ref> 'n Deurlopende betoging is by die Minneapolis-polisie se vierde presink gereël. Tydens die kampbetoging het betogers en buitestanders met die polisie gebots, die stasie beskadig en probeer om met 'n voertuig daarteen vas te ry.<ref>{{cite web |last=Forliti |first=Amy |title=Minneapolis police, protesters clash at 4th Precinct |website=Saint Paul Pioneer Press |location=Saint Paul |date=19 November 2015 |url=http://www.twincities.com/2015/11/19/minneapolis-police-protesters-clash-at-4th-precinct/ |access-date=11 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Keller |first=Bill |title=SUV rams 4th Precinct gate, 2 arrested for Jamar Clark vandalism |website=Fox 9 News |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.fox9.com/news/51959667-story |access-date=11 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707040023/http://www.fox9.com/news/51959667-story |archive-date=7 Julie 2016}}</ref> Later in dieselfde maand is 'n optog ter ere van Jamar Clark gereël, van die vierde presink tot in die middestad van Minneapolis. Ná die optog het 'n groep mans met vuurwapens en liggaamspantsers<ref name="startribune 2014-11-24">{{cite web |last=Smith |first=Mary Lynn |title=Five people were shot near Black Lives Matter protest site |website=Star Tribune |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121421/http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |url-status=dead}}</ref> opgedaag en die betogers met rasseskeldname begin toesnou, volgens 'n woordvoerder van Black Lives Matter. Nadat betogers die gewapende mans gevra het om te loop, het die mans die vuur geopen en vyf betogers geskiet.<ref name="startribune 2014-11-24" /><ref name="Silverstein 2015">{{cite web |last=Silverstein |first=Jason |title=Five people shot at Minneapolis Black Lives Matter protest |website=Daily News |location=New York |date=24 November 2015 |url=http://www.nydailynews.com/news/national/shot-minneapolis-police-protest-article-1.2444905 |access-date=21 Desember 2015}}</ref> Al die beserings het hospitalisasie vereis, maar was nie lewensgevaarlik nie. Die mans het gevlug, maar is later gevind en in hegtenis geneem. Die drie mans wat gearresteer is, was jonk en wit, en waarnemers het hulle as [[wit oppergesag]]voorstanders beskryf.<ref name="Washington Post 2015">{{cite news |title=Two men arrested in shooting of Black Lives Matter protesters in Minneapolis |newspaper=The Washington Post |date=24 November 2015 |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/24/five-people-shot-near-minneapolis-protest-cops-searching-for-3-white-male-suspects |access-date=21 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |title=3 men in custody, 1 released in Minneapolis 4th Precinct protest shooting |first1=Libor |last1=Jany |first2=David |last2=Chanen |date=25 November 2015 |work=Star Tribune |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121420/http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |url-status=dead}}</ref> In Februarie 2017 is een van die gearresteerdes, Allen Scarsella, op 'n dosyn aanklagte van aanranding en oproer in verband met die skietery skuldig bevind. Deels op grond van maande se rassistiese boodskappe wat Scarsella voor die skietery aan sy vriende gestuur het, het die regter sy verdediging se argument dat hy "naïef" was, verwerp en hom in April 2017 tot 15 jaar van 'n moontlike maksimum van 20 jaar gevonnis.<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/minnesota-man-gets-15-years-for-shooting-5-black-lives-matter-protesters/ |title=Minnesota Man Gets 15 Years for Shooting 5 Black Lives Matter Protesters |date=27 April 2017 |work=CBS News |access-date=30 April 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theroot.com/man-gets-15-years-for-shooting-5-blm-activists-protesti-1794769476 |title=Man Gets 15 Years for Shooting 5 BLM Activists Protesting Police Shooting Death of Jamar Clark |first=Angela |last=Helm |date=29 April 2017 |work=The Root |access-date=30 April 2017}}</ref> Vanaf November 2015 het BLM betoog oor die moord op Laquan McDonald en die bedanking van talle Chicago-amptenare geëis weens die skietvoorval en die hantering daarvan. McDonald is 16 keer deur die Chicago-polisiebeampte Jason Van Dyke geskiet.<ref>{{cite web |last1=Lopez |first1=German |title=The Chicago police shooting of Laquan McDonald, explained |date=25 November 2015 |url=https://www.vox.com/explainers/2015/11/24/9796704/laquan-mcdonald-police-shooting-chicago |publisher=Vox |access-date=23 Julie 2016}}</ref> === 2016 === In 2016 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Bruce Kelley jr., Alton Sterling, Philando Castile, Joseph Mann, Abdirahman Abdi, Paul O'Neal, Korryn Gaines, Sylville Smith, Terence Crutcher, Keith Lamont Scott, Alfred Olango en Deborah Danner. In Januarie het honderde BLM-betogers in San Francisco gemarsjeer teen die dood van Mario Woods, wat op 2 Desember 2015 deur beamptes van die San Francisco-polisie doodgeskiet is. Die optog is tydens 'n Super Bowl-geleentheid gehou.<ref>{{cite web |author=O, Janet |url=http://abc7news.com/news/hundreds-march-in-sf-to-protest-sfpds-fatal-shooting-of-mario-woods/1180634/ |title=Hundreds March In SF To Protest SFPD's Fatal Shooting Of Mario Woods |publisher=ABC7 |date=30 Januarie 2016 |access-date=10 Julie 2016}}</ref> BLM het regoor die land betogings, gemeenskapsvergaderings, leersessies en direkte aksies gehou met die doel om "die radikale nalatenskap van [[Martin Luther King jr.]] terug te eis".<ref>{{cite web |last1=Saxon-Parrish |first1=Shani |title=The Movement for Black Lives Is Urging You to No. ReclaimMLK This Weekend |url=http://www.colorlines.com/articles/movement-black-lives-urging-you-reclaimmlk-weekend |publisher=Colorlines |date=15 Januarie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Februarie is Abdullahi Omar Mohamed, 'n 17-jarige Somaliese vlugteling, deur die polisie van [[Salt Lake City]], [[Utah]], geskiet en gewond ná 'n beweerde konfrontasie met 'n ander persoon. Die skietvoorval het tot BLM-betogings gelei.<ref>{{cite web |last1=Alberty |first1=Erin |author2=Michael McFall |title=Police investigate SLC shooting; protesters flood downtown streets |url=http://www.sltrib.com/home/3596397-155/slc-police-investigation-continues-in-wake |work=Salt Lake Tribune |date=2 Maart 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Junie het lede van BLM en Color of Change betoog teen die skuldigbevinding en vonnisoplegging van Jasmine Richards in Kalifornië weens 'n voorval in 2015 waarin sy probeer verhoed het dat 'n polisiebeampte 'n ander vrou in hegtenis neem. Richards is skuldig bevind aan die "poging om 'n persoon onwettig uit die wettige bewaring van 'n vredesbeampte te neem" – 'n aanklag wat die deelstaat se strafkode tot twee maande voor die voorval as "lynching" bestempel het.<ref>{{cite web |last1=Pena |first1=Marina |title=Hundreds protest sentencing of Black Lives Matter activist in Pasadena |url=https://www.pasadenastarnews.com/2016/06/07/hundreds-protest-sentencing-of-black-lives-matter-activist-in-pasadena/ |work=Pasadena Star News |date=7 Junie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> Op 5 Julie is Alton Sterling, 'n 37-jarige swart man, verskeie kere op kort afstand geskiet terwyl twee wit beamptes van die Baton Rouge-polisiedepartement hom in [[Baton Rouge]], [[Louisiana]], teen die grond vasgedruk het. Op die aand van 5 Julie het meer as 100 betogers in Baton Rouge "no justice, no peace" geskreeu, vuurwerke afgeskiet en 'n kruising versper om oor Sterling se dood te betoog.<ref name="brennan">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/national/la-cops-shoot-kill-man-selling-music-baton-rouge-store-article-1.2700548 |title=Alton Sterling shot, killed by Louisiana cops during struggle after he was selling music outside Baton Rouge store |last=Brennan |first=Christopher |date=5 Julie 2016 |newspaper=Daily News |location=New York |access-date=5 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie het Black Lives Matter 'n kerswaak in Baton Rouge gehou, met die uitroep "Ons het Baton Rouge lief" en oproepe om geregtigheid.<ref>{{cite news |url=https://abcnews.go.com/US/black-lives-matter-holds-vigil-alton-sterling-baton/story?id=40391901 |title=Baton Rouge Police Shooting: Alton Sterling's Aunt Says She Wants 'Justice' at Vigil |first=Julia |last=Jacobo |date=6 Julie 2016 |work=ABC News |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie is Philando Castile deur Jeronimo Yanez, 'n polisiebeampte van St. Anthony, Minnesota, doodgeskiet nadat hy in Falcon Heights, 'n voorstad van St. Paul, voorgekeer is. Castile het 'n motor bestuur met sy meisie en haar vierjarige dogter as passasiers toe Yanez en 'n ander beampte hom voorgekeer het.<ref name="Chappell">{{cite news |first1=Bill |last1=Chappell |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/07/07/485066807/police-stop-ends-in-black-mans-death-aftermath-is-livestreamed-online-video |title=Police Stop Ends in Black Man's Death; Aftermath Is Live-Streamed on Facebook |publisher=NPR |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Volgens sy meisie het Castile, nadat hy om sy lisensie en registrasie gevra is, vir die beampte gesê dat hy 'n lisensie het om 'n wapen te dra en dat daar een in die motor is.<ref name="BBCCastileDeath">{{cite news |title=Philando Castile death: Aftermath of police shooting streamed live |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36732908 |date=7 Julie 2016 |work=BBC News |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Sy het gesê: "Die beampte het gesê moenie beweeg nie. Terwyl hy sy hande weer opgesteek het, het die beampte hom vier of vyf keer in die arm geskiet."<ref name="PheiferPeck">{{cite news |first1=Pat |last1=Pheifer |first2=Claude |last2=Peck |url=http://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |title=Aftermath of fatal Falcon Heights officer-involved shooting captured on video |work=Star Tribune |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016 |archive-date=10 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210085324/https://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |url-status=dead}}</ref> Sy het onmiddellik ná die skietvoorval 'n video regstreeks op [[Facebook]] uitgesaai. Ná Castile se dood het BLM regoor Minnesota en die Verenigde State betoog.<ref>{{cite magazine |last1=Sanburn |first1=Josh |title=Black Lives Matter Leader Condemns Violence at St. Paul Protest |url=https://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |magazine=Time |date=10 Julie 2016 |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=17 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160717163206/http://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Protest march in response to the Philando Castile shooting (28084964251).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Philando Castile, St. Paul, Minnesota, 7 Julie 2016]] Op 7 Julie is 'n BLM-betoging in [[Dallas]], Texas, gehou om te protesteer oor die dood van Alton Sterling en Philando Castile. Aan die einde van die vreedsame betoging het Micah Xavier Johnson uit 'n lokval die vuur geopen, vyf polisiebeamptes doodgeskiet en sewe ander beamptes en twee burgerlikes gewond. Die skutter is daarna met 'n bom wat deur 'n robot afgelewer is, gedood.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/07/08/like-a-little-war-snipers-shoot-11-police-officers-during-dallas-protest-march-killing-five/ |last1=Achenbach |first1=Joel |author2=William Wan |author3=Mark Berman |author4=Moriah Balingit |title=Five Dallas police officers were killed by a lone attacker, authorities say |newspaper=The Washington Post |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Voor sy dood het Johnson volgens die polisie gesê dat "hy ontsteld was oor Black Lives Matter" en dat "hy wit mense wou doodmaak, veral wit beamptes".<ref name="Bromwich">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708125031/http://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-date=8 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |title=Dallas Shooting Suspect, Micah Johnson, 'Upset at White People' |first1=Manny |last1=Fernandez |author3=Jonah Engel Bromwich |author2=Richard Pérez-Peña |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Texaanse luitenant-goewerneur Dan Patrick en ander konserwatiewe wetgewers het die Black Lives Matter-beweging vir die skietery blameer.<ref>{{Cite web |url=https://www.texastribune.org/2016/07/08/lt-gov-dan-patrick-blames-black-lives-matter-prote/ |title=Dan Patrick Blames Black Lives Matter Movement for Dallas Shooting |last=Mekelburg |first=Madlin |date=8 Julie 2016 |website=The Texas Tribune |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://video.foxnews.com/v/5027952148001/texas-lt-gov-patrick-on-dallas-ambush-this-has-to-end/ |title=Texas Lt. Gov. Patrick on Dallas ambush: 'This has to end' |date=8 Julie 2016 |publisher=Fox News Channel |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Black Lives Matter-netwerk het 'n verklaring uitgereik waarin die skietery veroordeel word.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/dallas-shooting-black-lives-matter-leaders-respond/ |title=Black Lives Matter condemns Dallas, pushes forward with protests |work=CBS News |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.latimes.com/politics/la-na-dallas-protest-impact-20160708-snap-story.html |title=Dallas police shootings could create unwelcome tensions for Black Lives Matter movement and its allies |last1=Kaleem |first1=Jaweed |author2=Evan Halper |work=Los Angeles Times |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 8 Julie is meer as 100 mense by Black Lives Matter-betogings regoor die Verenigde State in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/blacklivesmatter-protest-rochester-police-arrest-74-demonstration-n606416 |title=More Than 100 Arrested at Baton Rouge, Rochester Black Lives Matter Protests |first1=F. Brinley |last1=Bruton |first2=Kurt |last2=Chirbas |last3=Associated Press |date=9 Julie 2016 |work=NBC News |access-date=14 Julie 2016}}</ref> [[Lêer:Sit-in during San Francisco July 2016 rally against police violence - 3.jpg|duimnael|Betoging in reaksie op die dood van Alton Sterling, San Francisco, Kalifornië, 8 Julie 2016]] In die eerste helfte van Julie was daar minstens 112 betogings in 88 Amerikaanse stede.<ref>{{cite news |last1=Lee |first1=Jasmine C. |author2=Iaryna Mykhyalshyn |author3=Rudy Omri |author4=Anjali Singhvi |title=At Least 88 Cities Have Had Protests in the Past 13 Days Over Police Killings of Blacks |url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/07/16/us/protesting-police-shootings-of-blacks.html |newspaper=The New York Times |date=16 Julie 2016}}</ref> Op 13 Julie het die basketbalsterre LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul en Dwyane Wade die ESPY-toekennings van 2016 met 'n Black Lives Matter-boodskap geopen.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Lily |title=LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul and Dwyane Wade Open 2016 ESPYs With Powerful Black Lives Matter Message |url=http://www.eonline.com/news/779880/lebron-james-carmelo-anthony-chris-paul-and-dwyane-wade-open-2016-espys-with-powerful-black-lives-matter-message |publisher=E! |date=13 Julie 2016 |access-date=27 Julie 2016}}</ref> Op 26 Julie het Black Lives Matter 'n betoging in Austin, Texas, gehou om die derde herdenking van die dood van Larry Jackson jr. te gedenk.<ref name="march">{{cite web |url=http://kxan.com/2016/07/26/black-lives-matter-marks-anniversary-of-larry-jackson-jr-s-death/ |title=Black Lives Matter marks anniversary of Larry Jackson, Jr.'s death |date=26 Julie 2016 |access-date=7 Desember 2016 |publisher=KXAN |author=Ricke, Claire}}</ref> Op 28 Julie het beamptes van die Chicago-polisiedepartement Paul O'Neal ná 'n motorjaagtog in die rug geskiet en gedood.<ref>{{cite news |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-man-shot-by-police-identified-20160729-story.html |title=3rd cop loses police powers; autopsy shows man shot in South Shore died from wound to back |author1=Crepeau, Megan |author2=Marwa Eltagouri |author3=Patricia Callahan |author4=Annie Sweeney |work=Chicago Tribune |date=30 Julie 2016 |access-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval het honderde mense in Chicago, [[Illinois]], gemarsjeer.<ref name="DNA">{{cite web |last1=Nitkn |first1=Alex |title=Hundreds Block Downtown Streets To Protest Police Killing Of Paul O'Neal |url=https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |publisher=DNA Info |access-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190029/https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |archive-date=23 September 2016}}</ref> In Randallstown, Maryland, naby Baltimore, het polisiebeamptes op 1 Augustus Korryn Gaines, 'n 23-jarige swart Amerikaanse vrou, doodgeskiet en ook haar seun gewond.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/aug/02/korryn-gaines-black-woman-killed-by-police-son-injured |title=Black woman shot dead by police during alleged standoff while holding son |first=Jamiles |last=Lartey |date=2 Augustus 2016 |work=The Guardian}}</ref> Daar is in Baltimore oor Gaines se dood betoog.<ref>{{cite web |url=https://www.baltimoresun.com/2016/08/15/maryland-fop-conference-opens-to-protests-in-baltimore/ |title=Maryland FOP conference opens to protests in Baltimore |first=Colin |last=Campbell |work=The Baltimore Sun |date=15 Augustus 2016}}</ref> In Augustus het Black Lives Matter in [[Pittsburgh]], Pennsilvanië, betoog oor die dood van Bruce Kelley jr., wat die vorige Januarie geskiet is nadat hy 'n polisiehond doodgesteek het terwyl hy van die polisie probeer wegkom het.<ref>{{cite web |last=Morrow |first=Christian |title=Black Lives Matter rally highlights Kelley Jr. shooting |url=http://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |work=Pittsburgh Courier |date=28 Julie 2016 |access-date=2 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204058/https://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |archive-date=27 Januarie 2017}}</ref> Ook in Augustus het verskeie professionele sportlui aan betogings tydens die volkslied begin deelneem. Die betogings het in die National Football League (NFL) begin nadat Colin Kaepernick van die San Francisco 49ers tydens die [[volkslied]] gesit het, in plaas van die gebruiklike om te staan, voor sy span se derde voorseisoenwedstryd van 2016.<ref name="SB">{{cite web |last1=Sandritter |first1=Mark |title=A timeline of Colin Kaepernick's national anthem protest and the NFL players who joined him |date=11 September 2016 |url=https://www.sbnation.com/2016/9/11/12869726/colin-kaepernick-national-anthem-protest-seahawks-brandon-marshall-nfl |publisher=SB Nation |access-date=20 September 2016}}</ref> In 'n onderhoud ná die wedstryd het hy sy standpunt so verduidelik: "Ek gaan nie opstaan om trots te wys in die vlag van 'n land wat swart mense onderdruk nie. Vir my is dit groter as voetbal, en dit sou selfsugtig van my wees om die ander kant toe te kyk. Daar is lyke in die straat en mense wat betaalde verlof kry en met moord wegkom."<ref name="wyche">{{cite web |publisher=National Football League |url=https://www.nfl.com/news/colin-kaepernick-explains-why-he-sat-during-national-anthem-0ap3000000691077 |title=Colin Kaepernick explains why he sat during national anthem |first=Steve |last=Wyche |date=27 Augustus 2016 |access-date=27 Augustus 2016}}</ref> Die betoging is wyd vertolk as solidariteit met die Black Lives Matter-beweging.<ref>{{cite news |last1=Allen |first1=Nick |title=Colin Kaepernick: NFL Black Lives Matter protests recall rebellious spirit of 1960s sporting greats |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=4 Oktober 2016 |work=The Daily Telegraph |date=18 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Katch |first1=Danny |last2=Zirin |first2=Dave |title=From the Raised Fist to the Bended Knee |url=https://www.jacobinmag.com/2016/09/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=Jacobin |date=25 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Johnson |first1=Jason |title=Colin Kaepernick Shows #BlackLivesMatter Even When His Career May Not |url=http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=theroot.com |date=29 Augustus 2016 |archive-date=3 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003205120/http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |url-status=dead}}</ref> Die betogings het gemengde reaksies uitgelok en het sedertdien na ander Amerikaanse sportligas versprei. In September het BLM betoog oor die dood van Terence Crutcher, wat in [[Tulsa]], [[Oklahoma]], deur polisiebeamptes geskiet is, en Keith Lamont Scott in Charlotte, Noord-Carolina.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2016/09/21/us/charlotte-police-shooting/index.html |title=One person shot during violent Charlotte protest; officer hurt |website=CNN |date=21 September 2016}}</ref><ref name="NYDaily">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/crime/video-released-fatal-police-shooting-unarmed-oklahoma-man-article-1.2798435 |title=Video released in fatal police shooting of unarmed Oklahoma man Terence Crutcher |work=Daily News |location=New York |date=19 September 2016 |access-date=19 September 2016 |author=Salinger, Tobias}}</ref> ''The Charlotte Observer'' het berig: "Die betogers het begin saamdrom toe die nag geval het, ure ná die skietvoorval. Hulle het plakkate gedra met leuses soos 'Stop Killing Us' en 'Black Lives Matter', en hulle het 'No justice, no peace' geskreeu. Die toneel was soms chaoties en gespanne, met waterbottels en klippe wat na die polisielinies gegooi is, maar baie betogers het tot vrede opgeroep en hul mede-betogers gesmeek om nie gewelddadig op te tree nie."<ref name="ObserverAftermath16">{{cite news |author1=Marusak, Joe |author2=Ely Portillo |author3=Mark Price |author4=Adam Bell |title=Charlotte faces aftermath of protests ignited by fatal police shooting; 16 officers injured |url=http://www.charlotteobserver.com/news/local/crime/article103009432.html |newspaper=The Charlotte Observer |date=20 September 2016}}</ref> Verskeie aande se betogings is in September en Oktober in El Cajon, Kalifornië, gehou ná die dood van Alfred Olango.<ref>{{cite news |last1=Chokshi |first1=Niraj |last2=Bromwich |first2=Jonah Engel |title=Demonstrators Protest Fatal Police Shooting of a Black Man in El Cajon, Calif. |url=https://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928074404/http://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-date=28 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=24 Desember 2016 |work=The New York Times |date=28 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tometi |first1=Opal |last2=Lipscombe |first2=Carl |title=What the Shooting of Alfred Olango Says About the State of Black Refugees in the U.S. |url=https://time.com/4531836/black-immigrants/ |access-date=24 Desember 2016 |magazine=Time |date=18 Oktober 2016 |archive-date=24 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224233751/http://time.com/4531836/black-immigrants/ |url-status=dead}}</ref> === 2017 === Tydens Swart Geskiedenismaand in 2017 is 'n maandlange "Black Lives Matter"-kunsuitstalling deur drie kunstenaars van Richmond, [[Virginia]], by die First Unitarian Universalist Church of Richmond in die Byrd Park-gebied van die stad aangebied. Die uitstalling het meer as 30 uiteenlopende multikulturele kunstenaars vertoon rondom 'n tema oor rassegelykheid en geregtigheid.<ref>{{cite web |last1=Lord |first1=Jo |title=Art Gallery: "Black Lives Matter" art show at First Unitarian Universalist Church |url=http://www.richmond.com/entertainment/art/art-gallery-black-lives-matter-art-show-at-first-unitarian/article_baaa0708-6091-5e5c-95b8-e072e4acf82d.html |website=Richmond Times-Dispatch |access-date=23 Februarie 2017 |page=E4 |date=23 Februarie 2017}}</ref> In dieselfde maand het die James Branch Cabell-biblioteek van die Virginia Commonwealth University (VCU) 'n maandlange program van geleenthede oor Afro-Amerikaanse geskiedenis aangebied<ref>{{Cite web |url=https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black |title=Black History Month at VCU aims to spark dialogue, celebrate black excellence |first=Brian |last=McNeill |website=news.vcu.edu |date=29 Januarie 2016 |access-date=9 Junie 2020 |archive-date=9 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609200920/https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black}}</ref> en foto's van die kerk se "Black Lives Matter"-uitstalling op sy buitelugskerm vertoon.<ref>{{cite web |url=http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |title=Sue Robinson |access-date=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228172455/http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |archive-date=28 Februarie 2017}}</ref> Die VCU-program het ook ingesluit: die Real Life-filmreeks ''The Angry Heart: The Impact of Racism on Heart Disease among African-Americans''; die 14de jaarlikse VCU Libraries-lesing oor Swart Geskiedenismaand deur die spotprenttekenaar Keith Knight; 'n gesprek deur Lawrence Ross, skrywer van ''Blackballed: The Black and White Politics of Race on America's Campuses'', oor die verband tussen sy boek en die "Black Lives Matter"-beweging; en 'n bespreking deur dr. Velma P. Scantlebury, die eerste swart vroulike oorplantingschirurg in die Verenigde State, oor "Health Equity in Kidney Transplantation: Experiences from a surgeon's perspective". Black Lives Matter het betoog oor die dood van Jocques Clemmons, wat op 10 Februarie 2017 in [[Nashville]], [[Tennessee]], plaasgevind het.<ref name="thetennesseanclemmonsfamily">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana |last2=Tamburin |first2=Adam |last3=Wadhwani |first3=Anita |title=Jocques Clemmons' family, community leaders call for officer's firing |url=http://www.tennessean.com/story/news/2017/05/11/community-reaction-no-prosecution-nashville-officer-involved-shooting/318462001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=11 Mei 2017}}</ref> Op 12 Mei 2017, 'n dag nadat Glenn Funk, die distriksaanklaer van Davidson County, besluit het om nie die polisiebeampte Joshua Lippert te vervolg nie, het die Nashville-tak van BLM 'n betoging gehou wat van naby die kampus van die Vanderbilt-universiteit tot by die woning van die Nashville-burgemeester Megan Barry gestrek het.<ref name="tennesseanjusticedemonstratesoutside">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana Maia |title=Justice for Jocques Coalition demonstrates outside Nashville mayor's home |url=http://www.tennessean.com/story/news/local/2017/05/12/justice-jocques-coalition-hold-silent-protest-after-no-charges-brought-against-officer/320433001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=12 Mei 2017}}</ref><ref name="wkrnsilentmarchforjocques">{{cite news |title=Silent march for Jocques Clemmons ends at Nashville mayor's home |url=http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/ |access-date=14 Mei 2017 |publisher=WKRN-TV |date=12 Mei 2017 |archive-date=16 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516170726/http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/}}</ref> Op 27 September het studente wat met Black Lives Matter geassosieer word, by die College of William & Mary betoog by 'n geleentheid van die American Civil Liberties Union (ACLU), omdat die ACLU geveg het vir die reg om die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, te hou.<ref>{{cite web |url=http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html |title=William and Mary students protest ACLU speaker, white supremacy |first=Wesley |last=Wright |work=The Virginia Gazette |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017 |archive-date=22 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022035719/http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html}}</ref> William & Mary se rektor, Taylor Reveley, het met 'n verklaring gereageer waarin hy die kollege se verbintenis tot oop debat verdedig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.insidehighered.com/quicktakes/2017/10/05/aclu-speaker-shouted-down-william-mary |title=ACLU Speaker Shouted Down at William & Mary |last=Bauer-Wolf |first=Jeremy |date=5 Oktober 2017 |work=Inside Higher Ed |access-date=8 Oktober 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.insidehighered.com/news/2017/10/06/william-mary-students-who-shut-down-aclu-event-broke-conduct-code |title=Free speech advocate silenced |first=Jeremy |last=Bauer-Wolf |work=Inside Higher Ed |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017}}</ref> === 2018 === In Februarie en Maart 2018 het die First Unitarian Church of Richmond in Richmond, Virginia, as deel van sy fokus op sosiale geregtigheid sy ''Second Annual Black Lives Matter Art Exhibition'' aangebied.<ref>{{cite web |title=Second Annual Black Lives Matter Art Show |url=https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |website=Style Weekly |access-date=5 Maart 2018 |archive-date=6 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306023206/https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |url-status=dead}}</ref> Kunswerke uit die uitstalling is op vasgestelde tye op die groot buiteskerm by die Virginia Commonwealth University se Cabell-biblioteek vertoon. Kunstenaars wat aan die uitstalling deelgeneem het, is genooi om hul werk te bespreek terwyl dit tydens 'n aandforum in 'n klein amfiteater by VCU se Hibbs Hall vertoon is. Hulle is ook genooi om daarna by 'n plaaslike vertoning van die 1961-verwerking van die film ''A Raisin in the Sun'' uit te stal. In April het CNN berig dat die grootste Facebook-rekening wat voorgegee het om deel van die "Black Lives Matter"-beweging te wees, 'n swendelary was wat aan 'n wit man in Australië gekoppel is. Die rekening, met 700&nbsp;000 volgelinge, is verbind aan fondsinsamelings wat $100&nbsp;000 of meer ingesamel het, na bewering vir Amerikaanse Black Lives Matter-doelwitte; volgens CNN is 'n deel van die geld egter na Australiese bankrekeninge oorbetaal. Facebook het die betrokke blad opgeskort.<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Donie |title=The biggest Black Lives Matter page on Facebook is fake |url=https://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180409222055/http://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |url-status=dead |archive-date=9 April 2018 |access-date=10 April 2018 |work=CNNMoney |year=2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=McGowan |first1=Michael |title=Fake Black Lives Matter Facebook page run by Australian union official – report |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/apr/10/fake-black-lives-matter-facebook-page-run-by-australian-union-official-report |access-date=10 April 2018 |work=The Guardian |date=10 April 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Australian union official linked to fake Black Lives Matter page suspended |url=http://www.abc.net.au/news/2018-04-10/fake-black-lives-matter-facebook-page-linked-to-australian-nuw/9636362 |access-date=10 April 2018 |work=ABC News (Australia) |date=10 April 2018}}</ref> === 2020 === Op 23 Februarie 2020 is Ahmaud Arbery, 'n ongewapende 25-jarige swart Amerikaanse man, vermoor terwyl hy in Glynn County, [[Georgia]], gedraf het.<ref>{{Cite web |last=Bonvillian |first=Crystal |title=Ahmaud Arbery: Video emerges of black jogger killed by 2 white men; case heads to grand jury |url=https://www.fox23.com/news/trending/video-emerges-black-jogger-chased-shot-dead-by-2-white-men-case-will-go-grand-jury/EXGDU3DAIJEHXAXW6DAYVRW6EQ/ |date=6 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=KOKI}}</ref> Arbery is deur drie wit inwoners in twee voertuie agternagesit en gekonfronteer, onder wie 'n pa en seun wat gewapen was.<ref>{{Cite news |last=Fausset |first=Richard |date=4 Junie 2020 |title=What We Know About the Shooting Death of Ahmaud Arbery |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/article/ahmaud-arbery-shooting-georgia.html |access-date=16 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Al drie mans is op nege aanklagte, waaronder moord, aangekla.<ref>{{cite news |last1=Fausset |first1=Richard |title=Suspects in Ahmaud Arbery's Killing Are Indicted on Murder Charges |url=https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625005712/https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-date=25 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=26 Junie 2020 |work=The New York Times |date=24 Junie 2020}}</ref> Op 13 Maart het polisiebeamptes in Louisville die woonsteldeur van die 26-jarige swart Amerikaner Breonna Taylor afgebreek om 'n lasbrief uit te voer wat hulle toegelaat het om sonder waarskuwing binne te gaan, weens vermoedens oor dwelms. Nadat haar kêrel 'n polisiebeampte in die been geskiet het,<ref>{{cite news |title=Experts: Report shows officer was shot by Breonna Taylor's boyfriend, not by friendly fire |url=https://eu.courier-journal.com/story/news/local/breonna-taylor/2020/10/08/breonna-taylor-report-shows-officer-shot-kenneth-walker-experts-say/5914804002/ |first=Andrew |last=Wolfson |newspaper=Louisville Courier Journal |access-date=22 November 2021 |date=8 Oktober 2020}}</ref> het die polisie verskeie skote afgevuur wat tot haar dood gelei het. Haar kêrel het 911 gebel en gesê: "Iemand het die deur ingeskop en my meisie geskiet."<ref>{{Cite web |title='Somebody shot my girlfriend': 911 call in police shooting |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/shot-girlfriend-911-call-police-shooting-70940401 |first=Dylan |last=Lovan |date=29 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=ABC News}}</ref> Betogings met 'n oproep om polisiehervorming is in Louisville gehou.<ref>{{Cite news |last=Wood |first=Josh |date=6 Junie 2020 |title='She should be with us': Louisville protesters remember Breonna Taylor |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/jun/06/breonna-taylor-louisville-protest-george-floyd |access-date=16 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> ==== George Floyd-betogings ==== [[Lêer:George Floyd protests in Washington DC, Lafayette Square.jpg|duimnael|George Floyd-betogings by Lafayette Square, Washington, D.C., 30 Mei 2020]] Aan die einde van Mei is meer as 450 groot betogings,<ref>{{Cite magazine |title=George Floyd Protests Rage in Cities Across the U.S. |url=https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531045039/https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-date=31 Mei 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref><ref>{{Cite web |title=Map: Protests and rallies for George Floyd spread across the country |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/map-protests-rallies-george-floyd-spread-across-country-n1220976 |first=Jiachuan |last=Wu |author2=Nigel Chiwaya |author3=Savannah Smith |date=1 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref> aangevuur deur 'n reeks rassegelaaide gebeure, in stede en dorpe regoor die Verenigde State en op drie vastelande gehou.<ref>{{Cite magazine |first=Rick |last=Rycroft |author2=Frank Jordans |date=6 Junie 2020 |title=Thousands Protest Across 3 Continents to Honor George Floyd and Support the Black Lives Matter Movement |url=https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606172156/https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-date=6 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref> Die breekpunt was hoofsaaklik die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]],<ref>{{Cite web |title=George Floyd protests spread nationwide: Live updates |url=https://www.cnn.com/us/live-news/george-floyd-protest-updates-05-28-20/index.html |author1=Melissa Macaya |author2=Mike Hayes |author3=Fernando Alfonso III |author4=Daniella Diaz |author5=Jessie Yeung |author6=Steve George |author7=Ivana Kottasová |author8=Nick Thompson |date=28 Mei 2020 |website=CNN |access-date=30 Mei 2020}}</ref> wat uiteindelik van moord in die tweede graad aangekla is nadat 'n video versprei het waarin Chauvin byna nege minute lank op Floyd se nek kniel terwyl Floyd om sy lewe smeek en herhaal: "I can't breathe."<ref>{{Cite web |title=Charges against Derek Chauvin suggest George Floyd's death was unintended |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/charges-against-officer-suggest-george-floyd-s-death-unintended-n1224731 |first=Danny |last=Cevallos |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Tiefenthäler |first2=Ainara |last3=Triebert |first3=Christiaan |last4=Jordan |first4=Drew |last5=Willis |first5=Haley |last6=Stein |first6=Robin |date=31 Mei 2020 |title=8 Minutes and 46 Seconds: How George Floyd Was Killed in Police Custody |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601040003/https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=7 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná betogers se eise om verdere vervolgings is drie ander beamptes aangekla van medepligtigheid aan moord in die tweede graad.<ref>{{Cite web |last=Waldrop |first=Theresa |title=The charges against the four officers involved in George Floyd's death, explained |url=https://www.cnn.com/2020/06/04/us/george-floyd-officers-charges-explained/index.html |date=5 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[Lêer:North America Protests 8 JUN 2020.jpg|duimnael|Betogings in Mei 2020 ná George Floyd se dood]] [[Lêer:Black Lives Matter, Washington National Cathedral, 10June2020.jpg|duimnael|links|opreg|"Black Lives Matter" op die fasade van die Washington National Cathedral, 10 Junie 2020]] Black Lives Matter het van 30 Mei af byeenkomste in die Verenigde State en wêreldwyd gereël,<ref>{{Cite web |first=Benazir |last=Wehelie |author2=Amy Woodyatt |title='I can't breathe': Hundreds lie down in protest |url=https://www.cnn.com/2020/06/03/world/gallery/george-floyd-lie-down-intl-scli/index.html |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter rally for George Floyd on Saturday at Marion Square |url=https://abcnews4.com/news/local/black-lives-matter-rally-for-george-floyd-saturday-at-marion-square |last=Fortier-Bensen |first=Tony |date=29 Mei 2020 |website=WCIV |access-date=30 Mei 2020}}</ref> waar betogers Floyd se laaste oomblikke uitgebeeld het deur in strate en op brûe te gaan lê en "I can't breathe" te skreeu, terwyl ander in hul duisende gemarsjeer het met plakkate soos "Sê vir jou broer in blou, moenie skiet nie", "Wie bel jy wanneer die moordenaar 'n kenteken dra?" en "Geregtigheid vir George Floyd".<ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=Photos: The signs and art of the George Floyd protests |url=https://www.mercurynews.com/photos-the-signs-and-art-of-the-george-floyd-protests |access-date=7 Junie 2020 |website=The Mercury News}}</ref> Hoewel die betogings wêreldwyd was en deur verskeie ongeaffilieerde organisasies ondersteun is, word die Black Lives Matter-beweging onlosmaaklik daaraan verbind.<ref>{{Cite web |author2=Christina Maxouris |first=Dakin |last=Andone |author3=Josh Campbell |title=Minneapolis City Council members intend to defund and dismantle the city's police department |url=https://www.cnn.com/2020/06/07/us/george-floyd-protests-sunday/index.html |access-date=7 Junie 2020 |date=8 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> Black Lives Matter het gevra dat die polisie "ontfinansier" word, 'n slagspreuk met uiteenlopende vertolkings wat wissel van die algehele afskaffing van die polisie tot die onttrekking van fondse uit polisie en gevangenisse ten gunste van maatskaplike dienste in gemeenskappe van kleur.<ref>{{Cite web |first=Scottie |last=Andrew |title=There's a growing call to defund the police. Here's what it means |url=https://www.cnn.com/2020/06/06/us/what-is-defund-police-trnd/index.html |date=17 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[NPR]] het in 2020 berig dat die Washington, D.C.-tak van Black Lives Matter geëis het dat die polisie ontfinansier word, dat die bou van nuwe gevangenisse gestaak word, dat sekswerk gedekriminaliseer word, dat polisie uit skole verwyder word, dat betogers kwytgeskeld word en dat kontantborgtog in [[Maryland]] afgeskaf word.<ref>{{Cite web |last1=Austermuhle |first1=Martin |last2=Cardoza |first2=Kavitha |date=9 Junie 2020 |title=Here's What Black Lives Matter D.C. Is Calling For, And Where The City Stands |url=https://www.npr.org/local/305/2020/06/09/872859084/here-s-what-black-lives-matter-d-c-is-calling-for-and-where-the-city-stands |access-date=9 Augustus 2020 |website=NPR}}</ref> [[Lêer:DSC 0008 (50283939071).jpg|duimnael|regs|Al Sharpton het op 28 Augustus 2020 die Commitment March in Washington, D.C., gelei]] Op 5 Junie het die burgemeester van Washington, D.C., Muriel Bowser, aangekondig dat 'n deel van die straat buite die [[Withuis]] amptelik na Black Lives Matter Plaza herdoop is, kompleet met 'n straatnaambord.<ref>{{cite news |last=Wu |first=Nicholas |title=DC Renames Street near White House 'Black Lives Matter Plaza' to Honor George Floyd Protests |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |date=5 Junie 2020 |website=USA Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605162259/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |archive-date=5 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Op 7 Junie, te midde van die wêreldwye George Floyd-betogings en Black Lives Matter se oproep om die polisie te ontfinansier, het die stadsraad van Minneapolis gestem om "sy polisiedepartement te ontbind" en die fondse na maatskaplike programme in gemeenskappe van kleur te verskuif. Die stadsraadsvoorsitter Lisa Bender het gesê: "Ons pogings tot geleidelike hervorming het misluk. Punt." Die raadstemming het gevolg nadat die openbare skole van Minneapolis, die Universiteit van Minnesota en Minneapolis Parks and Recreation hul bande met die Minneapolis-polisiedepartement verbreek het.<ref>{{Cite web |last=Solender |first=Andrew |title=Minneapolis Votes To Disband Police Department |url=https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/06/07/minneapolis-votes-to-disband-police-department/ |date=7 Junie 2020 |access-date=8 Junie 2020 |website=Forbes}}</ref> Teen die einde van 2020 is ongeveer $8&nbsp;miljoen van die stad se polisiebegroting van $179&nbsp;miljoen na loodsprogramme vir geweldsvoorkoming herverdeel, wat beskou is as juis die soort geleidelike hervorming wat aktiviste en politici vroeër afgekeur het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210134239/https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-date=10 Desember 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=Minneapolis City Council Votes to Remove $8 Million From Police Budget |first1=Jenny |last1=Gross |first2=John |last2=Eligon |newspaper=The New York Times |date=10 Desember 2020}}</ref> Op 20 Julie het duisende werkers regoor die Verenigde State tydens die Strike for Black Lives, wat deels deur Black Lives Matter gereël is, uit hul werkplekke gestap om aandag op sistemiese rassisme ná Floyd se dood te vestig.<ref>{{Cite web |last=Jacobson |first=Don |date=20 Julie 2020 |title=National 'Strike for Black Lives' to fight racism, low wages |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2020/07/20/National-Strike-for-Black-Lives-to-fight-racism-low-wages/7281595239459/ |access-date=22 Julie 2020 |website=United Press International |publisher=News World Communications}}</ref> Van 26 Mei tot 22 Augustus was daar meer as 7&nbsp;750 BLM-verwante betogings op meer as 2&nbsp;240 plekke regoor die Verenigde State.<ref>{{Cite web |date=3 September 2020 |title=Demonstrations & Political Violence in America: New Data for Summer 2020 |url=https://acleddata.com/2020/09/03/demonstrations-political-violence-in-america-new-data-for-summer-2020/ |access-date=5 September 2020 |website=ACLED}}</ref> Hoewel die meerderheid betogings vreedsaam was,<ref>{{Cite news |last=Lovett |first=Ian |date=4 Junie 2020 |title=1992 Los Angeles Riots: How the George Floyd Protests Are Different |language=en-US |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/how-george-floyd-protests-in-los-angeles-differ-from-1992-riots-11591263005 |url-access=subscription |access-date=7 Junie 2020 |issn=0099-9660}}</ref> het sommige in onluste, plundering<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Widespread unrest as curfews defied across US |language=en-GB |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> en straatgevegte met die polisie en teenbetogers ontaard. Teen die einde van Junie 2020 is minstens 14&nbsp;000 mense in hegtenis geneem.<ref name="olson">{{cite news |title=Antifa, Boogaloo boys, white nationalists: Which extremists showed up to the US Black Lives Matter protests? |first=Emily |last=Olson |website=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=27 Junie 2020 |url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-28/antifa-boogaloo-extremists-at-us-floyd-protests/12388260 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref name="11000 arrested">{{Cite web |last=Pham |first=Scott |date=2 Junie 2020 |title=Police Arrested More Than 11,000 People At Protests Across The US |url=https://www.buzzfeednews.com/article/scottpham/floyd-protests-number-of-police-arrests |website=BuzzFeed News}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 Junie 2020 |title=Associated Press tally shows at least 9,300 people arrested in protests since killing of George Floyd |url=https://apnews.com/c51f66bd298157c52520ef56026e4857 |access-date=3 Junie 2020 |work=Associated Press}}</ref> Teen Junie 2020 het meer as 19 mense in verband met die onrus gesterf. Brandstigting, [[vandalisme]] en plundering tussen 26 Mei en 8 Junie het landwyd ongeveer 1 tot 2&nbsp;miljard dollar se versekerde skade veroorsaak – die grootste aangetekende skade weens burgerlike onrus in die Amerikaanse geskiedenis, meer as die vorige rekord wat tydens die Los Angeles-onluste van 1992 gestel is.<ref name="Kingson-2020">{{Cite web |last=Kingson |first=Jennifer A. |date=16 September 2020 |title=Exclusive: $1 billion-plus riot damage is most expensive in insurance history |url=https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html |access-date=10 Oktober 2020 |website=Axios |language=en |archive-date=13 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213110721/https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html}}</ref><ref name="Riot damage">{{Cite web |title=Vandalism, looting after Floyd's death sparks at least $1 billion in damages: report |url=https://thehill.com/homenews/news/516742-vandalism-looting-after-floyd-death-sparks-at-least-1-billion-in-damages-report |first=Kaelan |last=Deese |work=The Hill |date=17 September 2020 |access-date=9 Oktober 2020}}</ref> === 2021 === Op 20 April 2021 het 'n jurie van ses wit mense en ses mense van kleur Chauvin skuldig bevind op drie aanklagte: onopsetlike moord in die tweede graad, moord in die derde graad en strafbare manslag in die tweede graad.<ref>{{Cite web |author-first1=Quint |author-last1=Forgey |author-first2=Nolan D. |author-last2=McCaskill |title=Celebration is laced with warnings after Derek Chauvin conviction |url=https://www.politico.com/news/2021/04/20/derek-chauvin-trial-verdict-george-floyd-483535 |access-date=21 Junie 2022 |website=POLITICO |date=20 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Xiong |first1=Chao |last2=Walsh |first2=Paul |last3=Olson |first3=Rochelle |title=Derek Chauvin cuffed after murder, manslaughter convictions in death of George Floyd |url=https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |access-date=21 Junie 2022 |website=Star Tribune |date=21 April 2021 |archive-date=26 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326062239/https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |url-status=dead}}</ref> === 2022 === In [[Illinois]] het Olivia Butts 'n veldtog gelei om die afskaffing van kontantborgtog vir 2023 deur te voer onder 'n nuwe wet bekend as die SAFE-T Act.<ref>{{cite web |url=https://www.wglt.org/local-news/2022-02-19/advocates-prepare-to-defend-elimination-of-cash-bail-before-it-even-arrives |title=Advocates prepare to defend elimination of cash bail, before it even arrives |last=Stahly Jr. |work=WGLT.org |first=Jim |date=19 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022}}</ref> As gevolg van pogings om dagga in 2021 te wettig, is die skuldigbevinding van die Black Lives Matter-aktivis Lexis Figuereo in New York uitgewis.<ref>{{Cite web |url=https://dailygazette.com/2022/01/22/marijuana-possession-cases-set-to-be-expunged-as-courts-sift-through-thousands-of-records/ |title=Marijuana possession cases set to be expunged as courts sift through thousands of records |website=dailygazette.com |date=22 Januarie 2022}}</ref> === 2023 === 'n Waak is gehou vir Keenan Anderson, wat deur 'n polisiebeampte van die Los Angeles-polisiedepartement gedood is. Anderson was 'n neef van die Black Lives Matter-medestigter Patrisse Cullors.<ref>{{cite web |author=Smith, Erika D. |url=https://www.latimes.com/california/story/2023-01-16/mlk-day-keenan-anderson-black-lives-matter-vigil-lapd-police-brutality |title=Column: MLK had a dream about ending police brutality. In L.A., we're clearly still dreaming |website=Los Angeles Times |date=16 Januarie 2023}}</ref> Die vrystelling van kameramateriaal oor die dood van Tyre Nichols in Januarie 2023 het tot betogings in Memphis gelei. Al Sharpton van die National Action Network het hom hieroor uitgelaat toe die liggaamskameramateriaal vrygestel is.<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/crime/tyre-nichols-death-rev-al-sharpton-vows-fight-any-color-cops-commit-crimes |title=Tyre Nichols death: Rev. Al Sharpton vows to fight 'any color' police who commit crimes |first=Heather |last=Hunter |date=28 Januarie 2023 |website=Washington Examiner}}</ref> 'n Uitspraak van die hooggeregshof van [[Alabama]] verhoed steeds dat die meeste polisieliggaamskameramateriaal openbaar gemaak word, waaronder dié wat verband hou met Joseph Pettaway, wat in 2018 doodgebloei het nadat 'n polisiehond hom gebyt het.<ref name="al-tenn-6-apr-23">{{cite news |last1=Sharp |first1=John |url=https://www.al.com/news/2023/04/tennessee-handling-of-body-cam-footage-sparks-renewed-attention-on-issue-in-alabama.html |title=Tennessee handling of body cam footage sparks renewed attention in Alabama |access-date=8 Januarie 2024 |work=al.com |publisher=Advance Local Media LLC |date=6 April 2023 |language=en}}</ref><ref name="al-alabama-dog-17-dec-22">{{cite news |last1=Remkus |first1=Ashley |url=https://www.al.com/news/2022/12/judge-blocks-release-of-video-of-deadly-police-dog-attack-in-alabama-says-cannot-be-unseen.html |title=Judge blocks release of video of deadly police dog attack in Alabama, says 'cannot be unseen' |website=al.com |publisher=Advance Local Media LLC. |access-date=8 Januarie 2024 |language=en |date=17 Desember 2022}}</ref> In Desember 2022 het regter Jerusha Adams weer eens die vrystelling van videomateriaal oor Pettaway se dood verbied.<ref name="al-alabama-dog-17-dec-22" /> === 2025 === [[Lêer:2025-03-10 Black Lives Matter Plaza removal Washington DC 13-38-02 1.jpg|duimnael|Werkspanne begin die Black Lives Matter Plaza-installasie verwyder]] In Maart 2025 het Andrew Clyde, 'n Republikeinse lid van die Huis van Verteenwoordigers uit Georgia, 'n wetsontwerp ingedien wat sekere federale befondsing aan [[Washington, D.C.]], sou weerhou tensy Black Lives Matter Plaza na "Liberty Plaza" herdoop word, die muurskildery verwyder word en die stad alle verwysings na "Black Lives Matter" uit enige amptelike publikasies verwyder. Op 10 Maart 2025 het stadswerkers die installasie begin verwyder; burgemeester Bowser het gesê die verwydering is die gevolg van dreigemente van sowel president [[Donald Trump]] as die Republikeins-beheerde Kongres. Sy het gesê: "Die muurskildery het miljoene mense geïnspireer en ons stad deur 'n pynlike tydperk gehelp, maar nou kan ons dit nie bekostig om deur betekenislose kongresinmenging afgelei te word nie. Die verwoestende uitwerking van die federale werksnoeiings moet ons grootste bekommernis wees." Daar is gesê die plein sou nuwe kuns van studente en kunstenaars ontvang as deel van Washington se America 250-muurskilderyprojek.<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Christopher |date=4 Maart 2025 |title=Black Lives Matter Plaza to be redesigned as part of new DC mural project |url=https://www.fox5dc.com/news/black-lives-matter-plaza-be-redesigned-part-new-dc-mural-project |access-date=13 Maart 2025 |website=FOX 5 DC |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Juliana |date=8 Maart 2025 |title=D.C.'s Black Lives Matter mural will be erased. Look back at the iconic street painting |url=https://www.npr.org/2025/03/08/nx-s1-5321872/dc-black-lives-matter-street-mural-history |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Archie |first=Ayana |date=10 Maart 2025 |title=City crews have begun removing the 'Black Lives Matter' street mural in D.C. |url=https://www.npr.org/2025/03/10/nx-s1-5323911/black-lives-matter-mural-washington-dc |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Khalil |first=Ashraf |date=4 Maart 2025 |title=Washington, DC, to remove 'Black Lives Matter' painting from street near White House, mayor says |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |access-date=5 Maart 2025 |newspaper=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305184419/https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |archive-date=5 Maart 2025}}</ref> == Internasionale beweging == Ná die dood van Freddie Gray in Baltimore, Maryland, in 2015 het swart aktiviste wêreldwyd hul hervormingspogings op Black Lives Matter en die [[Arabiese Lente]] geskoei.<ref name="herbert" /><ref>{{cite web |last1=McKenzie |first1=Sheena |title=Black Lives Matter protests spread to Europe |date=11 Julie 2016 |url=http://www.cnn.com/2016/07/11/europe/black-lives-matter-protests-europe/ |work=CNN |access-date=7 Augustus 2016}}</ref> Hierdie internasionale beweging is die "Swart Lente" genoem.<ref>{{cite web |last1=Beydoun |first1=Khaled |title=Baltimore and the emergence of a Black Spring |url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/05/baltimore-emergence-black-spring-150504123031263.html |publisher=Al Jazeera |access-date=11 November 2015}}</ref><ref name="common">{{cite web |last1=Khan |first1=Janaya |title=Black Lives Matter Has Become a Global Movement |url=http://www.commondreams.org/views/2015/08/09/black-lives-matter-has-become-global-movement |publisher=Common Dreams |access-date=11 November 2015}}</ref> Bande is ook gesmee met soortgelyke internasionale pogings soos die Dalit-regtebeweging.<ref>{{Cite web |title=From Black Lives Matter, activists for India's discriminated Dalits learn tactics to press for dignity |url=https://theworld.org/stories/2015/11/07/dalit-lives-matter-activists-india-say-us-tour |website=Public Radio International |access-date=18 November 2015 |date=8 November 2015 |last=Paul |first=Sonia}}</ref> === Australië === [[Lêer:Brisbane Anti-Racism Protest - 6 June 2020 - AndrewMercer - DSC05521.jpg|duimnael|Betoging in Brisbane, 6 Junie 2020]] Ná die dood van Ms Dhu in polisiebewaring in Augustus 2014 het betogings dikwels na die BLM-beweging verwys.<ref>{{cite journal |last1=Klippmark |first1=Pauline |last2=Crawley |first2=Karen |title=Justice for Ms Dhu: Accounting for Indigenous Deaths in Custody in Australia |journal=Social & Legal Studies |date=16 Oktober 2017 |volume=27 |issue=6 |pages=1-21 |doi=10.1177/0964663917734415 |s2cid=149347019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Blue |first1=Ethan |title=Seeing Ms. Dhu: inquest, conquest, and (in)visibility in black women's deaths in custody |journal=Settler Colonial Studies |date=27 September 2016 |volume=7 |issue=3 |pages=299-320 |doi=10.1080/2201473X.2016.1229294 |s2cid=151897929}}</ref> In Julie 2016 is 'n BLM-byeenkoms in Melbourne, [[Australië]], gereël wat deur 3&nbsp;500 mense bygewoon is.<ref>{{Cite web |last=Commons Librarian |date=29 Junie 2020 |title=Australian Black Lives Matter Rallies |url=https://commonslibrary.org/australian-black-lives-matter-rallies/ |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> Die betoging het ook die mishandeling van inheemse Australiërs deur die Australiese polisie en regering beklemtoon.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/triplej/programs/hack/black-lives-matter-australian-protests/7635708 |title=#BlackLivesMatter hits Australia |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=17 Julie 2016}}</ref> In Mei 2017 is die Sydney-vredesprys aan Black Lives Matter toegeken. Die prys "vereer 'n genomineerde wat 'vrede met geregtigheid', menseregte en geweldloosheid bevorder het".<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/may/23/black-lives-matter-awarded-2017-sydney-peace-prize |title=Black Lives Matter awarded 2017 Sydney peace prize |last=Wahlquist |first=Calla |date=22 Mei 2017 |work=The Guardian |access-date=23 Mei 2017 |issn=0261-3077}}</ref> Vroeg in Junie 2020, kort ná die George Floyd-betogings in die Verenigde State, het betogings in Australië plaasgevind, waarvan baie op die plaaslike kwessie van Aboriginal-sterftes in aanhouding, rassisme in Australië en ander onregte teenoor inheemse Australiërs gefokus het.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2020/jun/06/aboriginal-deaths-in-custody-434-have-died-since-1991-new-data-shows |title=Aboriginal deaths in custody: 434 have died since 1991, new data shows |first1=Lorena |last1=Allam |first2=Calla |last2=Wahlquist |first3=Nick |last3=Evershed |date=5 Junie 2020 |website=The Guardian |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Die krieketspeler Michael Holding het Australië, sowel as Engeland, gekritiseer omdat hulle geweier het om tydens [[krieket]]wedstryde ter ondersteuning van Black Lives Matter te kniel.<ref>{{Cite web |date=11 September 2020 |title=Michael Holding blasts England, Australia for not kneeling in support of Black Lives Matter |url=https://www.dnaindia.com/cricket/report-michael-holding-blasts-england-australia-for-not-kneeling-in-support-of-black-lives-matter-2842394 |access-date=11 September 2020 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter: Michael Holding slams England, Australia for not taking a knee |url=https://www.freepressjournal.in/sports/cricket/black-lives-matter-michael-holding-slams-england-australia-for-not-taking-a-knee |access-date=11 September 2020 |website=Free Press Journal}}</ref> === Brasilië === Swart mense in [[Brasilië]] ly onder ekonomiese marginalisering, staatsgeweld, diskriminasie en 'n laer lewensverwagting.<ref name=":10">{{Cite web |last=Brown |first=Ashley |date=23 Maart 2021 |title=Vidas Negras Importam: The Black Lives Matter Movement in Brazil |url=https://www.panoramas.pitt.edu/news-and-politics/vidas-negras-importam-black-lives-matter-movement-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=Panoramas}}</ref> In Junie 2020 is twee swart kinders in Brasilië oorlede: die vyfjarige Miguel Otávio Santana da Silva en die veertienjarige João Pedro Matos Pinto.<ref name=":10" /> Miguel Otávio Santana da Silva was onder die toesig van sy ma se wit werkgewer toe hy van die balkon van 'n gebou geval het.<ref name=":10" /> João Pedro Matos Pinto is in [[Rio de Janeiro]] deur die polisie in die rug geskiet tydens 'n klopjag waarin die polisie sewentig skote afgevuur het.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web |last=Phillips |first=Tom |date=3 Junie 2020 |title=Black lives shattered: outrage as boy, 14, is Brazil police's latest victim |url=http://www.theguardian.com/world/2020/jun/03/brazil-black-lives-police-teenager |access-date=28 Maart 2021 |website=The Guardian}}</ref> Hy is in dieselfde week as George Floyd gedood.<ref>{{Cite web |last=Damase |first=Laura |date=31 Desember 2020 |title=Amid racial injustice, Black Lives Matter movement gains momentum in Brazil |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/reporters/20201231-amid-racial-injustice-black-lives-matter-movement-gains-momentum-in-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> Hul dood het tot betogings in stede regoor die land gelei.<ref name=":10" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" is in [[Portugees]] as "Vidas Negras Importam" vertaal.<ref name=":10" /> Die betogings het deur 2020 voortgeduur en is aan die einde van die jaar hernu nadat sekuriteitswagte by 'n supermark die 40-jarige sweiser João Alberto Silveira Freitas in [[Porto Alegre]] doodgeslaan het.<ref>{{Cite web |last=Ogunkeye |first=Erin |date=21 November 2020 |title=Protests erupt in Brazil after supermarket security guards beat Black man to death |url=https://www.france24.com/en/americas/20201121-protests-erupt-in-brazil-after-supermarket-security-guards-beat-black-man-to-death |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> === Kanada === [[Lêer:Black Lives Matter, Anti-racism rally at Vancouver Art Gallery (49958359766).jpg|duimnael|Betoging in [[Vancouver]], 31 Mei 2020]] In Julie 2015 het BLM-betogers Allen Road in [[Toronto]], [[Ontario]], gesluit uit protes teen die dood van twee swart mans in die metropolitaanse gebied – Andrew Loku en Jermaine Carby – aan die hande van die polisie.<ref name="adam">{{cite web |last1=Miller |first1=Adam |title=Black Lives Matter protesters shut down section of Allen Expressway |url=http://globalnews.ca/news/2134082/hundreds-protest-deaths-of-jermaine-carby-and-andrew-loku-in-toronto/ |website=globalnews.ca |publisher=Global News |access-date=1 November 2015}}</ref> In September het BLM-aktiviste strate in Toronto gesluit en polisiegeweld en solidariteit met "gemarginaliseerde swart lewens" as rede daarvoor aangevoer. Black Lives Matter was 'n prominente deel van die Take Back the Night-geleentheid in Toronto.<ref name="donato">{{cite web |last1=Donato |first1=Al |title=Black Lives Matter Takes Back The Night And Shuts Down Downtown Toronto |url=http://www.huffingtonpost.ca/2015/09/28/black-lives-matter-toronto_n_8209932.html |work=Huff Post |date=28 September 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2016 is Black Lives Matter deur Pride Toronto as die eregroep in daardie jaar se Pride-optog gekies. Tydens die optog het hulle 'n sitbetoging gehou wat die optog sowat 'n halfuur lank tot stilstand gebring het.<ref>{{cite news |title=Black Lives Matter versus Pride Toronto |url=https://nowtoronto.com/news/black-lives-matter-versus-pride-toronto/ |work=Now |date=12 Julie 2016}}</ref> Hulle het verskeie eise gestel oor hoe Pride sy verhouding met [[LGBT|LGBTQ]]-mense van kleur moet aanpas, onder meer stabiele befondsing en 'n geskikte lokaal vir die gevestigde Blockorama-geleentheid, groter diversiteit onder die organisasie se personeel en vrywilligers, en dat beamptes van die Toronto-polisiediens verbied word om in uniform in die optog te stap.<ref>{{cite web |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/09/20/pride-toronto-apologizes-to-black-lives-matter-over-parade-protest.html |title=An Apologetic Pride Toronto gets rejected |last=Goffin |first=Peter |website=Toronto Star |date=20 September 2016 |access-date=20 September 2016}}</ref> Pride se uitvoerende direkteur Mathieu Chantelois het BLM se eiselys onderteken, maar later gesê hy het dit net onderteken om die sitbetoging te beëindig en die optog aan die gang te kry, en dat hy nie ingestem het om die eise na te kom nie.<ref name="cp24">{{cite web |title=Pride organizer says he has not agreed to exclude police floats from parade |url=http://www.cp24.com/news/pride-organizer-says-he-has-not-agreed-to-exclude-police-floats-from-parade-1.2971974 |publisher=CP24 |date=4 Julie 2016}}</ref> Laat in Augustus 2016 het die Toronto-tak buite die Special Investigations Unit in Mississauga betoog na aanleiding van die dood van Abdirahman Abdi, wat tydens 'n inhegtenisneming in [[Ottawa]] gesterf het.<ref>{{cite web |work=Toronto Star |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/24/black-lives-matter-protesters-picket-siu-headquarters.html |title=Black Lives Matter protesters hit SIU headquarters |date=24 Augustus 2016}}</ref> In 2020 het die dood van Regis Korchinski-Paquet en die dood van D'Andre Campbell in [[Kanada]] BLM-betogings ontketen waarin geëis is dat polisiedienste se befondsing gestaak word.<ref name=":6">{{Cite web |last=Oyeniran |first=Channon |date=16 Desember 2020 |title=Black Lives Matter-Canada |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/black-lives-matter-canada |access-date=13 Mei 2021 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nasser |first=Shanifa |date=11 Junie 2020 |title=Police officer who fatally shot D'Andre Campbell not providing interview, notes to police watchdog |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/d-andre-campbell-black-police-1.5607750 |access-date=14 Mei 2021}}</ref> Teen Desember 2020 was daar vyf Kanadese BLM-takke: in Toronto, [[Vancouver]], die Waterloo-streek, [[Edmonton]] en New Brunswick.<ref name=":6" /> Die ander swaartepunt van die Black Lives Matter-beweging in Kanada is die aanspreek van kwessies, rassisme en ander onregte wat inheemse Kanadese in die gesig staar.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/diversity-summit-promotes-anti-racism-1.5627085 |title=Black Lives Matter, racism against Indigenous Canadians backdrop for N.L. diversity summit |website=CBC |date=25 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/ |title=Black Lives Matter protests also affect Indigenous people |first=Julianna |last=Maggrah |website=Prince Albert Daily Herald |date=8 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030132519/https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/question-answer-sandy-hudson-black-lives-matter-defund-police-1.5613280 |title=Q&A: Founder of Black Lives Matter in Canada explains the call to defund police |first=Alicia |last=Bridges |website=CBC |date=16 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref> === Denemarke === [[Lêer:Black Lives Matter Denmark demonstration in Christiansborg Slotsplads.jpg|duimnael|Betoging op Christiansborg Slotsplads, [[Kopenhagen]], 7 Junie 2020]] In [[Denemarke]] is 'n organisasie genaamd Black Lives Matter Denmark in 2016 gestig deur Bwalya Sørensen, 'n vrou van [[Zambië]] wat op 19-jarige ouderdom na Denemarke gekom het. Die organisasie draai om Sørensen en fokus hoofsaaklik op afgekeurde asielsoekers en buitelandse misdadigers wat tot uitsetting uit Denemarke gevonnis is.<ref name=":3">{{Cite news |last1=Wang |first1=Laura Friis |last2=Drivsholm |first2=Louise Schou |date=11 Junie 2020 |title=En ny shitstorm har skabt forvirring om, hvad Black Lives Matter Denmark står for – historien om bevægelsen begynder i 2016 |language=da |trans-title='n Nuwe storm het verwarring geskep oor waarvoor Black Lives Matter Denmark staan – die geskiedenis van die beweging begin in 2016 |work=Information |url=https://www.information.dk/indland/2020/06/ny-shitstorm-skabt-forvirring-black-lives-matter-denmark-staar-historien-bevaegelsen-begynder-2016 |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Die verband met die Amerikaanse organisasie is onduidelik, maar Sørensen het gesê iemand in die Verenigde State het haar aangemoedig om 'n Deense tak te begin, en dat die Amerikaanse medestigter Ayọ Tometi haar in 2017 besoek het.<ref name=":5" /> In Junie 2020, ná die moord op George Floyd, het Black Lives Matter Denmark 'n betoging in [[Kopenhagen]] gehou wat 15&nbsp;000 deelnemers gelok het. Ná die betoging het die organisasie, en veral Sørensen, heelwat kritiek ontlok omdat die reëls mense volgens etnisiteit geskei het: by die betoging kon net swart mense voor loop, en wit mense mog nie aan sekere gesange deelneem nie.<ref>{{Cite news |last=Hagemann-Nielsen |first=Frederik |date=10 Junie 2020 |title=Kritikken hagler ned over Black Lives Matter-talskvinde: Bevægelsen bliver forplumret med hendes budskaber |language=da |trans-title=Kritiek reën neer op Black Lives Matter-woordvoerder: die beweging word deur haar boodskappe vertroebel |work=DR |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/kritikken-hagler-ned-over-black-lives-matter-talskvinde-bevaegelsen-bliver |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Macaraig |first=Ayee |date=15 Junie 2020 |title=Criticism raining down on BLM Denmark spokesperson |work=The Copenhagen Post |url=http://cphpost.dk/?p=114821 |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Ander omstredenhede sluit in dat Sørensen geweier het om saam met [[Amnestie Internasionaal]] 'n betoging aan te bied omdat hul werknemers wit was,<ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=9 Junie 2020 |title=Black Lives Matter i Danmark i voldsomt angreb: Amnesty International er en helt, helt hvid organisation |language=da |trans-title=Black Lives Matter in Denemarke val aan: Amnestie Internasionaal is 'n heeltemal wit organisasie |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/art7817175/Amnesty-International-er-en-helt-helt-hvid-organisation |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> en dat sy onwettig geld ingesamel het terwyl sy die ontbrekende insamelingspermit as vreedsame "burgerlike ongehoorsaamheid" beskryf het.<ref>{{Cite news |last=Sinnbeck |first=Peter |date=10 Junie 2020 |title=Black Lives Matter Denmark indsamler penge ulovligt: "Det er sådan, civil ulydighed ser ud!" |language=da |trans-title=Black Lives Matter Denmark samel onwettig geld in: "Dít is hoe burgerlike ongehoorsaamheid lyk!" |work=Radio4 |url=https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/ |access-date=21 Junie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030074544/https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/}}</ref> Sørensen self is gekritiseer omdat sy die beweging met haar konfronterende styl verdeel.<ref name=":3" /><ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=10 Junie 2020 |title=Bwalya Sørensen frastøder mange, men har også en anden side |language=da |trans-title=Bwalya Sørensen stoot baie mense af, maar het ook 'n ander kant |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/samfund/art7819066/Bwalya-S%C3%B8rensen-frast%C3%B8der-mange-men-har-ogs%C3%A5-en-anden-side |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> 'n Nuwe organisasie, Afro Danish Collective, is in Junie 2020 aangekondig met Roger Matthisen, 'n voormalige lid van die Folketing vir Die Alternatief, as woordvoerder. Die organisasie het soortgelyke doelwitte as Black Lives Matter Denmark, maar volg 'n gematigder benadering en tref onder meer nie by betogings onderskeid tussen mense op grond van hul velkleur nie.<ref name=":4">{{Cite news |last=Dam |first=Philip Sune |date=17 Junie 2020 |title=Ny organisation om Black Lives Matter Denmark: Lederskabet er ikke professionelt nok |language=da |trans-title=Nuwe organisasie oor Black Lives Matter Denmark: die leierskap is nie professioneel genoeg nie |work=Berlingske |url=https://www.berlingske.dk/samfund/ny-organisation-om-black-lives-matter-denmark-lederskabet-er-ikke |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref name=":5">{{Cite news |last1=Broberg |first1=Mads Bonde |last2=Jensen |first2=Kaare Kronberg |date=17 Junie 2020 |title=Black Lives Matter får en midtsøgende konkurrent |language=da |trans-title=Black Lives Matter kry 'n gematigde mededinger |work=Jyllands-Posten |url=https://jyllands-posten.dk/indland/ECE12225751/black-lives-matter-faar-en-midtsoegende-konkurrent/ |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Matthisen het gesê Afro Danish Collective is deels gestig omdat die leierskap van Black Lives Matter Denmark nie professioneel genoeg was nie.<ref name=":4" /> === Frankryk === Op 18 Julie 2020 het duisende betogers naby [[Parys]] gemarsjeer om die vierde herdenking van die dood van Adama Traoré te gedenk. Traoré, 'n swart man, is in Julie 2016 in hegtenis geneem en het flou geword nadat polisiebeamptes hom teen die grond vasgedruk het. Hy is later by 'n polisiekantoor oorlede; die omstandighede van sy dood is onduidelik.<ref name="DW-2020-07-18">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/protesters-take-to-streets-of-france-germany-over-police-brutality/a-54229367 |title=Protesters take to streets of France, Germany over police brutality |date=18 Julie 2020 |access-date=18 Julie 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> Die rassespanning het voortgeduur met onrus in 2023 ná die dood van die tiener Nahel Merzouk. === Duitsland === [[Lêer:BlackLivesMatter protest Berlin 2020-05-30 65.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Berlyn]], Duitsland, 30 Mei 2020]] Op 6 Junie 2020 het tienduisende mense regoor [[Duitsland]] byeengekom om die Black Lives Matter-beweging te steun.<ref>{{Cite web |date=6 Junie 2020 |title=George Floyd killing spurs fresh protests across Europe |url=https://www.dw.com/en/george-floyd-killing-spurs-fresh-protests-across-europe/a-53706536 |access-date=6 Junie 2020 |website=DW.COM}}</ref> Op 18 Julie 2020 het meer as 1&nbsp;500 betogers aan 'n antirassistiese optog in [[Berlyn]] deelgeneem om polisiegeweld te veroordeel.<ref name="DW-2020-07-18" /> === Japan === [[Lêer:DSC0223 (50045090466).jpg|duimnael|Betoging in Fukuoka, 21 Junie 2020]] Ná die moord op George Floyd het verskeie betogings in [[Japan]] plaasgevind, onder meer 'n betoging van 1&nbsp;000 mense in [[Osaka]] op 7 Junie 2020<ref>{{Cite web |last1=Takahashi |first1=Ryusei |last2=Johnston |first2=Eric |date=7 Junie 2020 |title=Protesters hit Tokyo and Osaka streets with rallies against racism and police brutality |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/07/national/protests-rallies-race-police-brutality-tokyo-japan/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> en 'n optog van 3&nbsp;500 mense deur die Shibuya- en Harajuku-gebiede van [[Tokio]] op 14 Junie 2020.<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Ryusei |date=14 Junie 2020 |title=Black Lives Matter spreads to Tokyo as 3,500 people march to protest racism |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/14/national/black-lives-matter-spreads-tokyo-2000-people-march-protest-racism/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> Die beweging het in die land 'n mate van teenkanting ontlok, veral op die internet,<ref>{{Cite web |last=Hillier |first=Bianca |date=September 2020 |title=BLM Tokyo tackles Japan's own issues with anti-Black racism |url=https://theworld.org/stories/2020/09/16/tokyo-protesters-show-solidarity-black-lives-matter |access-date=4 November 2020 |website=Public Radio International}}</ref> waar sommige gebruikers die tennisspeler [[Naomi Osaka]] gekritiseer het nadat sy mense aangemoedig het om by 'n Black Lives Matter-optog in die stad Osaka aan te sluit.<ref>{{Cite news |last=Denyer |first=Simon |date=Junie 2020 |title=Naomi Osaka supports Black Lives Matter, faces Japan backlash |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/japanese-tennis-player-naomi-osaka-speaks-out-for-black-lives-matter-faces-backlash/2020/06/08/f8432ca0-a92f-11ea-a43b-be9f6494a87d_story.html}}</ref> === Nieu-Seeland === [[Lêer:June 14 Auckland Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|links|opreg|Black Lives Matter-betoging op Aotea-plein, Auckland, 14 Junie 2020]] Op 1 Junie 2020 is verskeie BLM-solidariteitsbetogings in reaksie op die moord op George Floyd in verskeie Nieu-Seelandse stede gehou, waaronder [[Auckland]], [[Wellington]], [[Christchurch]], [[Dunedin]], Tauranga, Palmerston North en Hamilton.<ref>{{cite news |title=New Zealand protests live: Protester ties himself to US Embassy in Wellington |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |access-date=1 Junie 2020 |work=New Zealand Herald |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074459/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Block |first1=George |last2=Kenny |first2=Lee |last3=Flahive |first3=Brad |last4=Piper |first4=Denise |title=Black Lives Matter marches: Thousands of Kiwis peacefully protest against racism |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-protests-stand-up-against-racism |access-date=1 Junie 2020 |work=Stuff |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074643/https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-peacefully-protest-against-racism |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Miller |first=Grant |title=Dunedin crowd joins global protest |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |access-date=1 Junie 2020 |work=Otago Daily Times |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601080000/https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Black Lives Matter protest in downtown Tauranga |url=https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |access-date=1 Junie 2020 |work=SunLive |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602113739/https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die Auckland-geleentheid, wat tussen 2&nbsp;000 en 4&nbsp;000 deelnemers gelok het, is deur verskeie lede van Nieu-Seeland se Afrika-gemeenskap gereël. Die Auckland-organiseerder Mahlete Tekeste, die Afro-Amerikaanse uitlander Kainee Simone en die sportman [[Israel Adesanya]] het rassisme, massa-gevangesetting en polisiegeweld teen Afro-Amerikaners vergelyk met die oorverteenwoordiging van [[Maori's|Māori]] en Stille Oseaan-eilanders in Nieu-Seelandse gevangenisse, die omstrede proeflopies met gewapende polisiereaksiespanne, en bestaande rassisme teenoor minderhede in Nieu-Seeland, waaronder die aanvalle op moskees in Christchurch in 2019. Die hiphopkunstenaar en musiekvervaardiger Mazbou Q het ook 'n beroep op eerste minister [[Jacinda Ardern]] gedoen om geweld teen swart Amerikaners te veroordeel.<ref>{{cite news |last1=Junn |first1=Jihee |title=In pictures: The Black Lives Matter solidarity march, Auckland |url=https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |access-date=2 Junie 2020 |work=The Spinoff |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602122549/https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die linkse Groenparty, 'n lid van die Arbeidersparty-geleide koalisieregering, het ook steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek en die lot van Afro-Amerikaners met die rassisme, ongelykheid en hoër gevangesettingskoers onder die Māori- en Pasifika-gemeenskappe verbind. Die BLM-betogings in Nieu-Seeland het kritiek van adjunk-eerste minister Winston Peters ontlok omdat dit die land se COVID-19-regulasies oor sosiale afstand, wat massabyeenkomste van meer as 100 mense verbied het, oortree het.<ref>{{cite news |last1=Roy |first1=Eleanor |title=Thousands in New Zealand protest against George Floyd killing |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |access-date=2 Junie 2020 |newspaper=The Guardian |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602103643/https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> === Verenigde Koninkryk === [[Lêer:George Floyd Protest Brighton, England, UK - 49968982403.jpg|duimnael|regs|Betoging by die St. Nicholas-kerk in [[Brighton]], 3 Junie 2020]] Black Lives Matter het in die somer van 2016 as beweging in die [[Verenigde Koninkryk]] na vore getree. Duisende het op 11 Julie aan betogings teen polisierassisme in [[Manchester]] deelgeneem, en 'n groep genaamd Black Lives Matter UK (UKBLM) is ná die [[Brexit]]-referendum van 23 Junie gestig by 'n vergadering wat deur die Amerikaanse BLM-aktivis Patrisse Cullors toegespreek is.<ref name="Dray 2020">{{cite web |last=Dray |first=Sally |title=Black Liberation Movements: Then and Now |website=House of Lords Library |date=1 Oktober 2020 |url=https://lordslibrary.parliament.uk/black-liberation-movements-then-and-now/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Pidd 2016">{{cite web |last=Pidd |first=Helen |title=Thousands attend Black Lives Matter solidarity march in Manchester |website=The Guardian |date=11 Julie 2016 |url=http://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/11/black-lives-matter-solidarity-march-protest-manchester |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Grazia">{{cite web |title=2016: A Year Of Black Lives Matter In Britain |website=Grazia |first=Bridget |last=Minamore |date=Februarie 2017 |url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/2016-year-black-lives-matter-britain/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="gal-dem 2020">{{cite web |title=Everything you need to know about Black Lives Matter UK |website=gal-dem |date=25 September 2020 |url=http://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |access-date=26 Februarie 2021 |archive-date=1 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301223719/https://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |url-status=dead}}</ref> Op 6 September 2016 het BLM-betogers die London City-lughawe in [[Londen]] versper. Verskeie betogers het hulself aan mekaar vasgeketting op die lughawe se aanloopbaan.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-37283869 |title=Black Lives Matter protesters close London City Airport runway |date=6 September 2016 |work=BBC News |access-date=28 Januarie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2016/sep/06/black-lives-matter-protesters-occupy-london-city-airport-runway |title=Black Lives Matter protest stops flights at London City airport |last1=Weaver |first1=Matthew |date=6 September 2016 |last2=Grierson |first2=Jamie |newspaper=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=28 Januarie 2017}}</ref> Nege mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem. Daar was ook BLM-betogings in ander Engelse stede, waaronder [[Birmingham]] en [[Nottingham]]. Die betogings in die Verenigde Koninkryk het die vyfde herdenking van die dood van Mark Duggan gedenk.<ref>{{cite web |author=McKenzie, Sheena |url=http://www.cnn.com/2016/08/05/europe/black-lives-matter-uk-heathrow-shutdown/ |title=Black Lives Matter blocks London's Heathrow Airport |publisher=CNN |date=5 Augustus 2016}}</ref> In 2016 het poniekoerante verskeie berigte gepubliseer om BLM-aktiviste te ontbloot en in diskrediet te bring, wat daartoe gelei het dat die beweging anonimiteit aangeneem het.<ref name="gal-dem 2020" /> Op 25 Junie 2017 het BLM-ondersteuners in Stratford, Londen, betoog oor die dood van Edson Da Costa, wat in polisiebewaring gesterf het. Niemand is by die betoging in hegtenis geneem nie.<ref>{{cite news |url=http://metro.co.uk/2017/06/25/riot-police-deployed-to-justice-for-edson-protest-6734009/ |title=Riot police deployed to 'Justice for Edson' protest as fires started |last=Parker |first=Fiona |publisher=Metro |date=25 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2017/jun/25/demonstrators-confront-police-in-east-london-over-da-costa-death |title=Demonstrators confront police in east London over Da Costa death |newspaper=The Guardian |first=Kevin |last=Rawlinson |date=26 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref> Volgens Patrick Vernon is BLM se begin in die Verenigde Koninkryk in 2016 nie met respek begroet nie. Van 2018 af, ná gebeure soos die Grenfell-toringbrand en die Windrush-skandaal, is die beweging gunstiger deur swart Britte beskou, veral deur ouer swart Britte.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Joseph |date=13 Junie 2020 |title=Five factors behind the UK George Floyd protests |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/uk-52997848 |access-date=1 September 2020}}</ref> In Desember 2019 het Black Lives Matter UK saam met die koalisie Wretched of the Earth gewerk om die stemme van [[Inheemse volke|inheemse volke]] en mense van kleur wêreldwyd in die klimaatgeregtigheidsbeweging te verteenwoordig.<ref>{{Cite web |url=https://www.redpepper.org.uk/an-open-letter-to-extinction-rebellion/ |title=An open letter to Extinction Rebellion |website=Red Pepper |date=3 Mei 2019 |access-date=1 Desember 2019}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest at US Embassy, London 03.jpg|duimnael|links|Betoging buite die Amerikaanse ambassade in Londen, 7 Junie 2020]] In 2020 is betogings ter ondersteuning van die Black Lives Matter-beweging in die Verenigde State gehou. Ná die moord op George Floyd het betogings in Londen op 31 Mei op [[Trafalgarplein]], op 3 Junie in Hyde Park, op 6 Junie op Parliament Square en op 7 Junie buite die Amerikaanse ambassade plaasgevind. Soortgelyke betogings is in Manchester, [[Bristol]] en [[Cardiff]] gehou.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Thousands join UK protests over George Floyd death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52868465 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Die Britse betogings het nie net solidariteit met Amerikaanse betogers getoon nie, maar ook swart mense herdenk wat in die Verenigde Koninkryk gesterf het. Betogers het gesange aangehef, plakkate gedra en sosialemediaplasings gedeel met die name van slagoffers soos Julian Cole,<ref>{{Cite news |last=Gayle |first=Damien |date=22 Oktober 2018 |title=Police officers sacked for lying about arrest where man's neck was broken |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/oct/22/julian-cole-police-officers-face-dismissal-over-incident-in-which-student-was-paralysed |access-date=5 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Belly Mujinga,<ref>{{Cite news |date=29 Mei 2020 |title=Station worker's death 'not linked to spit attack' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52853859 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Nuno Cardoso<ref>{{Cite news |date=8 Julie 2019 |title=Student 'struck by police baton' before death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-oxfordshire-48907116 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> en Sarah Reed.<ref>{{Cite press release |title=Jury concludes unnecessary delays and failures in care contributed to death of Sarah Reed at Holloway prison |url=https://www.inquest.org.uk/sarah-reed-inquest-conclusions |access-date=5 Junie 2020 |website=Inquest |date=20 Julie 2017}}</ref> [[Lêer:Edward Colston - empty pedestal.jpg|duimnael|opreg|Die leë voetstuk van die standbeeld van Edward Colston in [[Bristol]]. Sy vorige reputasie as filantroop het sedert die 1990's toenemend onder verdenking gekom namate bewustheid van sy slawehandel gegroei het; in Junie 2020 is die standbeeld omgegooi, beklad en in die Bristol-hawe gestoot.]] Op 7 Junie het betogings in baie dorpe en stede voortgeduur.<ref name="auto2">{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/twelve-arrested-in-black-lives-matter-protest-in-central-london/ |title=Some 135 arrests made across around 200 UK Black Lives Matter protests |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Tydens 'n Black Lives Matter-betoging in [[Bristol]] is die standbeeld van Edward Colston – 'n filantroop, politikus en slawehandelaar van die laat 17de en vroeë 18de eeu – in die middestad deur betogers omgetrek, langs die pad gerol en in die Bristol-hawe gestoot.<ref>{{cite news |url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/watch-toppled-edward-colston-statue-4202068 |title=WATCH: Toppled Edward Colston statue dumped in harbour |work=Bristol Post |date=7 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> Die daad is later veroordeel deur die Britse minister van binnelandse sake, [[Priti Patel]], wat gesê het: "Hierdie baldadigheid is heeltemal onverdedigbaar."<ref name="auto1">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52973338 |title=Johnson urges peaceful struggle against racism |work=BBC News |date=9 Junie 2020}}</ref> In Londen het betogers die standbeeld van [[Winston Churchill]] op Parliament Square in Westminster vir 'n tweede keer met graffiti beklad, nadat dit 'n paar dae tevore ook beskadig is.<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Cowed and cowardly ministers must stop appeasing far-Left extremists |first=Patrick |last=O'Flynn |newspaper=The Telegraph |date=8 Junie 2020}}</ref> Swart spuitverf is oor sy naam gespuit en die woorde "was a racist" is daaronder aangebring.<ref name="auto1" /> 'n Betoger het ook probeer om die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] by die Cenotaaf, 'n gedenkteken vir Brittanje se oorlogsdooies, aan die brand te steek.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/churchill-statue-racism-british-black-lives-matter-protests/2020/06/08/33f68146-a991-11ea-9063-e69bd6520940_story.html |title=Britons cheer toppling of slave trader statue but are divided over tagging of Winston Churchill as racist |first=Karla |last=Adam |newspaper=The Washington Post |date=8 Junie 2020}}</ref> Later daardie aand het geweld tussen betogers en die polisie uitgebreek. Altesaam 49 polisiebeamptes is beseer nadat betogers bottels en vuurwerke na hulle gegooi het.<ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/police-call-for-apology-from-bosses-after-49-officers-injured-during-anti-racism-protests-12002875 |title=Police call for apology from bosses after 49 officers injured during anti-racism protests |first=Lucia |last=Binding |date=8 Junie 2020 |website=Sky News}}</ref> Oor die naweek is altesaam 135 mense deur die polisie in hegtenis geneem.<ref name="auto2" /> Die Britse eerste minister [[Boris Johnson]] het oor die gebeure gesê: "Diegene wat openbare eiendom of die polisie aanval – wat die polisiebeamptes beseer wat probeer om ons almal veilig te hou – daardie mense sal die volle mag van die wet in die gesig staar; nie net weens die leed en skade wat hulle veroorsaak nie, maar ook weens die skade wat hulle aanrig aan die saak wat hulle beweer hulle verteenwoordig."<ref>{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/johnson-protesters-must-work-peacefully-to-defeat-racism/ |title=Boris Johnson urges peaceful struggle against racism but says violent demonstrators will 'face full force of the law' |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Vreedsame betogings het op 14 Junie 2020 op Millennium Square in [[Leeds]] plaasgevind<ref>{{Cite news |date=14 Junie 2020 |title=Protest to 'voice our pain, not damage property' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53042664 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> en is deur 'n koalisie van organisasies, Black Voices Matter, gereël, waaronder Black Lives Matter Leeds.<ref>{{Cite web |title=Powerful pictures from the Black Lives Matter protest in Leeds |url=https://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/politics/15-powerful-pictures-black-lives-matter-protest-millennium-square-leeds-2884093 |access-date=22 Junie 2020 |website=www.yorkshireeveningpost.co.uk |date=14 Junie 2020}}</ref> 'n Tweede betoging is op 21 Junie op Woodhouse Moor gehou en deur Black Lives Matter Leeds gereël.<ref>{{Cite news |date=21 Junie 2020 |title=Park protest calls for end to 'systemic racism' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53127688 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> Op 28 Junie is Black Lives Matter UK gekritiseer oor 'n reeks twiets vanaf hul geverifieerde Twitter-rekening oor Israel, waaronder een wat beweer het dat "die Britse hoofstroompolitiek van die reg beroof word om Sionisme te kritiseer".<ref>{{cite news |title=Jewish groups speak out after Black Lives Matter claims politicians are 'gagged' from criticising Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-status=live |url-access=subscription |first=Gabriella |last=Swerling |newspaper=The Telegraph |access-date=29 Junie 2020 |date=28 Junie 2020}}</ref> Die [[Premier League]], wat die Black Lives Matter-logo vir die res van die 2019-20-seisoen op hul sokkertruie gedra het, het daarna gesê dat pogings deur groepe om die saak vir hul eie politieke doeleindes te kaap, heeltemal ongewens is.<ref>{{cite news |title=Premier League: Black Lives Matter campaign 'not endorsement of political movement' |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53242328 |website=BBC Sport |access-date=30 Junie 2020 |date=30 Junie 2020}}</ref> Ná aansienlike skenkings in die somer van 2020 het Black Lives Matter UK sy organisasie geformaliseer.<ref name="gal-dem 2020" /> In September 2020 het die groep sy amptelike naam na Black Liberation Movement UK verander en is dit wetlik as 'n gemeenskapsvoordeelvereniging geregistreer.<ref>{{cite news |last1=Gayle |first1=Damien |title=BLM UK gains legal status and renames as Black Liberation Movement UK |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/blm-uk-gains-legal-status-with-renaming-as-black-liberation-movement-uk |work=The Guardian |date=23 Oktober 2020}}</ref> Die groep gebruik egter steeds die naam Black Lives Matter in sy wêreldwye samewerkingspogings.<ref name="JonesTele">{{cite news |last1=Jones |first1=Amy |title='Black Lives Matter' registers as political party and could stand in local elections next year |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=27 Oktober 2020 |work=The Daily Telegraph |date=26 Oktober 2020}}</ref> In Januarie 2021 het die Black Liberation Movement sy fondse begin uitdeel aan swart geleide en antirassistiese organisasies op voetsoolvlak regoor die Verenigde Koninkryk.<ref name="Mohdin 2021">{{cite web |last=Mohdin |first=Aamna |title=Black Lives Matter UK to start funding groups from £1.2m donations |website=The Guardian |date=11 Januarie 2021 |url=http://www.theguardian.com/world/2021/jan/11/black-lives-matter-uk-to-start-funding-groups-from-12m-donations |access-date=26 Februarie 2021}}</ref> Aktiviste van 'n ander BLM-groep, Charles Gordon<ref>{{cite web |title=Devon Daley - Taking the Initiative Party - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p08v0n86 |website=BBC Sounds |access-date=27 Oktober 2020}}</ref> en Sasha Johnson, het in die somer van 2020 die Taking The Initiative Party (TTIP) gestig en aansoek gedoen om by die Kiesingskommissie as politieke party geregistreer te word; BLM UK het egter gesê: "BLM UK het geen voorneme om 'n politieke party te stig nie. Hierdie persoon of groep is nie by ons geaffilieer nie."<ref name="JonesTele" /> In September 2021 het die Britse sakeman en filantroop Ken Olisa aan Channel 4 bekend gemaak dat [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] en die Britse koningshuis Black Lives Matter steun.<ref>{{Cite web |date=9 September 2021 |title=Queen supports Black Lives Matter, says senior royal representative |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |author=PA Media |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909222548/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |archive-date=9 September 2021}}</ref> 'n Woordvoerder van Black Lives Matter UK het daarop gereageer: "Ons was verras om te verneem die koningin is 'n BLM-ondersteuner. Maar ons verwelkom enigeen wat met ons doelwit saamstem om wit oppergesag af te breek. Dade spreek natuurlik harder as woorde. Die koningin sit op 'n troon wat uit koloniale buit gemaak is. Totdat sy al die gesteelde goud en diamante uit die Statebond teruggee en herstelbetalings doen, is dit niks meer as mooi woorde nie."<ref>{{Cite web |last1=Siddique |first1=Haroon |last2=Mason |first2=Rowena |date=10 September 2021 |title=BLM gives cautious welcome to Queen's reported backing |url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910145933/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |archive-date=10 September 2021}}</ref> In Oktober 2021 het ''[[The Guardian]]'' en ''[[The Times]]'' berig dat 'n geheime polisie-eenheid in Suid-Wallis probeer het om 'n Black Lives Matter-betoger as informant te werf om verdere inligting oor regse aktiviste wat ter ondersteuning van Black Lives Matter gemarsjeer het, te verskaf.<ref>{{Cite web |date=25 Oktober 2021 |title=Recording reveals police efforts to recruit BLM activist as informant |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/25/recording-reveals-police-efforts-to-recruit-blm-activist-as-informant |access-date=26 Oktober 2021 |newspaper=The Guardian |first=Rob |last=Evans |author2=Damien Gayle}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lloyd |first=Nina |title=South Wales police 'tried to recruit Black Lives Matter mole' |newspaper=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/crime/article/south-wales-police-tried-to-recruit-black-lives-matter-mole-03sz0xvtr |date=26 Oktober 2021 |access-date=26 Oktober 2021 |issn=0140-0460}}</ref> In Februarie 2022 het die Swansea-tak van BLM aangekondig dat dit gaan sluit weens "pogings deur die polisie om lede te werf en dreigemente teen sy lede se fisieke en geestelike veiligheid deur regse aktiviste".<ref>{{Cite web |last1=Evans |first1=Rob |last2=Morris |first2=Steven |date=15 Februarie 2022 |title=British BLM group closes down after police infiltration attempt |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/feb/15/swansea-black-lives-matter-british-blm-group-closes-down-after-police-infiltration-attempt |access-date=17 Februarie 2022 |website=The Guardian}}</ref> In Julie 2024 is die Black Lives Matter UK Festival of Collective Liberation by Friends House in Londen gehou, wat deur meer as 600 aktiviste en ondersteuners bygewoon is.<ref>{{cite web |url=https://www.ukblm.org/focl/focl-2024 |title=Festival of Collective Liberation 2024 {{!}} Solidarity, Joy and Healing |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=31 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ukblm.org/festival-2024/ |title=Festival 2024 |work=Black Lives Matter |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=7 Augustus 2024 |archive-date=14 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714080228/https://ukblm.org/festival-2024/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://tribunemag.co.uk/2024/07/the-urgency-of-anti-racist-activism |title=The Urgency of Anti-Racist Activism |author=Black Lives Matter UK |magazine=Tribune |date=12 Julie 2024 |access-date=7 Augustus 2024}}</ref> === Ierland === In Mei 2026 het die dood van Yves Sakila in [[Ierland]] direkte vergelykings met die moord op George Floyd uitgelok. Yves Sakila, 'n 35-jarige man wat in die Kongo gebore is, is dood nadat sekuriteitspersoneel hom ná 'n beweerde winkeldiefstalvoorval vasgehou het. Videomateriaal van die toneel het getoon hoe minstens vyf sekuriteitsbeamptes hul hande, knieë en liggaamsgewig gebruik om Sakila se liggaam, nek en kop teen die sypaadjie vas te druk totdat hy sy bewussyn verloor het. Hy is oorlede nadat hy hospitaal toe geneem is.<ref name="r">{{Cite web |last=Humphries |first=Conor |title=Protesters condemn Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/hundreds-protest-dublin-over-death-congolese-born-man-restrained-outside-store-2026-05-21/ |date=21 Mei 2026 |access-date=23 Mei 2026}}</ref> Die voorval het openbare verontwaardiging in Dublin en aanlyn ontketen, en baie mense het dit met die moord op George Floyd in 2020 vergelyk.<ref>{{Cite news |date=22 Mei 2026 |title=Hundreds protest over Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man – video |url=https://www.theguardian.com/world/video/2026/may/22/hundreds-protest-over-irelands-george-floyd-moment-after-death-of-congolese-born-man-video |access-date=23 Mei 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Die Irish Network Against Racism het die videomateriaal "diep ontstellend" genoem en gesê dit dra die "kenmerke van 'n geval van buitensporige magsgebruik". Betogers het buite die winkel bymekaargekom waar Sakila vasgehou is. Die daaropvolgende Donderdag het politici, kunstenaars en gemeenskapslede buite die Ierse parlement betoog met die uitroep "Geregtigheid vir Yves". Verskeie politici het gereageer, onder wie die Ierse eerste minister Micheál Martin, wat gesê het: "Ek betuig my innigste simpatie aan sy familie en die breër Kongolese gemeenskap," en belowe het dat "hierdie situasie ten volle ondersoek moet word en ten volle ondersoek moet word". Yemi Adenuga, 'n woordvoerder van die Black Coalition Ireland, het gesê: "As jy na daardie video kyk, is dit letterlik soos 'n heropvoering van wat met George Floyd gebeur het."<ref name="r" /> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2016 == [[Lêer:Bernie Sanders and Black Lives Matter activists (20439394705).jpg|duimnael|[[Bernie Sanders]] en Black Lives Matter-aktiviste in Westlake Park, Seattle, 8 Augustus 2015]] === Voorverkiesings === ==== Demokrate ==== By die Netroots Nation-konferensie in Julie 2015 het dosyne Black Lives Matter-aktiviste die verhoog oorgeneem by 'n geleentheid waar Martin O'Malley en [[Bernie Sanders]] opgetree het. Aktiviste, onder wie die BLM-medestigter Patrisse Cullors, het albei kandidate om spesifieke beleidsvoorstelle gevra om sterftes in polisiebewaring aan te spreek.<ref name="aljazeera_netroots">{{cite news |last1=Resnikoff |first1=Ned |date=8 Julie 2015 |title=Black Lives Matter disrupts Martin O'Malley, Bernie Sanders event |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/18/black-lives-matter-disrupts-martin-omalley-bernie-sanders-event.html |access-date=2 Julie 2016 |work=Al Jazeera}}</ref> Die betogers het verskeie slagspreuke aangehef, waaronder "as ek in polisiebewaring sterf, brand alles af" en "Shut this crap down".<ref name="cnn.omalley">{{cite news |last1=Moody |first1=Chris |title=Democrats lose control of presidential event |url=https://edition.cnn.com/2015/07/18/politics/bernie-sanders-netroots-nation-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2015 |work=CNN |date=19 Julie 2015}}</ref><ref name="clayton" /> Die uitdrukking "Shut it down" sou later 'n gewilde frase by Black Lives Matter-betogings en op sosiale media word.<ref name="clayton" /> Nadat die konferensie-organiseerders minutelank by die betogers gepleit het, het O'Malley gereageer deur te belowe om 'n omvattende plan vir die hervorming van die strafregstelsel bekend te maak. Betogers het O'Malley later uitgejou toe hy gesê het: "Swart lewens maak saak. Wit lewens maak saak. Alle lewens maak saak."<ref name="cnn.omalley" /> O'Malley het later om verskoning gevra en gesê dit was nie sy bedoeling om die swart gemeenskap te minag nie.<ref name="cnn.omalley" /> Op 8 Augustus 2015 is 'n toespraak deur die Demokratiese presidentskandidaat en burgerregteaktivis Bernie Sanders ontwrig deur 'n groep wat later die Seattle-tak van Black Lives Matter sou stig, onder wie die medestigter Marissa Johnson.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/08/bernie-sanders-leaves-seattle-stage-after-event-disrupted-by-black-lives-matter-protesters/ |title=Protesters drove Bernie Sanders from one Seattle stage. At his next stop, 15,000 people showed |newspaper=The Washington Post |date=8 Augustus 2015}}</ref> Hulle het op die verhoog geklim, die mikrofoon by hom gevat en sy ondersteuners rassiste en wit-oppergesagvoorstanders genoem.<ref name="dbeast_BLM" /><ref>{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=6BnbwUT7lBg |title=Bernie Sanders Interrupted at Seattle Rally by Black Lives Matter Protesters |date=8 Augustus 2015 |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite news |last1=Brunner |first1=Jim |url=http://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/black-lives-matter-protesters-shut-down-bernie-sanders-rally |title=Black Lives Matter protesters shut down Bernie Sanders; later rally draws 15,000 |newspaper=The Seattle Times |access-date=9 Augustus 2015}}</ref> Sanders het daarna 'n beleidsplatform bekend gestel.<ref>{{cite web |first=Alice Miranda |last=Ollstein |title=Bernie Sanders' New Racial Justice Platform Wins Praise From Black Lives Matter Activists |url=https://thinkprogress.org/bernie-sanders-new-racial-justice-platform-wins-praise-from-black-lives-matter-activists-dca15103af0f |access-date=26 Oktober 2016 |website=Think Progress |date=10 Augustus 2015}}</ref> Nikki Stephens, wat 'n Facebook-blad genaamd "Black Lives Matter: Seattle" bedryf het, het by Sanders se ondersteuners om verskoning gevra en gesê hierdie optrede strook nie met haar begrip van BLM nie. Lede van die Seattle-tak het daarna boodskappe aan haar gestuur wat sy as dreigend beskryf het, en sy was genoodsaak om haar groep se naam na "Black in Seattle" te verander. Die stigters van Black Lives Matter het gesê hulle het nie om verskoning gevra nie.<ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Renee |title=Black Lives Matter dismisses criticism over Sanders disruption |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/8/11/black-lives-matter-dismisses-criticism-disruption.html |publisher=Al Jazeera |access-date=12 Augustus 2015}}</ref> In Augustus 2015 het die Demokratiese Nasionale Komitee (DNC) 'n besluit aanvaar wat Black Lives Matter steun.<ref name="seitz">{{cite web |last1=Seitz-Wald |first1=Alex |title=DNC passes resolution supporting Black Lives Matter |date=28 Augustus 2015 |url=https://www.msnbc.com/msnbc/dnc-passes-resolution-supporting-black-lives-matter |publisher=MSNBC |access-date=1 November 2015}}</ref> Tydens die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat is die presidentskandidate gevra of swart lewens saak maak, en of alle lewens saak maak.<ref name="reena">{{cite web |last1=Flores |first1=Reena |title=Democratic debate: Do black lives matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/democratic-debate-do-black-lives-matter/ |work=CBS News |date=13 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Bernie Sanders het geantwoord: "Swart lewens maak saak."<ref name="reena" /> Martin O'Malley het gesê: "Swart lewens maak saak," en dat die "beweging 'n baie, baie geldige en ernstige punt maak, naamlik dat ons as nasie die lewens van swart mense, van mense van kleur, onderskat het".<ref name="carimah">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=How The Democratic Presidential Candidates Responded To The Black Lives Matter Question |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/14/3712146/black-lives-matter-debate |website=Think Progress |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Hillary Clinton]] het op haar beurt op die hervorming van die strafregstelsel aangedring en gesê: "Ons het 'n nuwe New Deal vir gemeenskappe van kleur nodig."<ref name="vega">{{cite web |last1=Vega |first1=Tanzina |title=Did Hillary and Bernie connect with black voters? |url=https://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016120938/http://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter/ |url-status=dead |archive-date=16 Oktober 2015 |work=CNN |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Jim Webb het daarenteen geantwoord: "As die president van die Verenigde State maak elke lewe in hierdie land saak."<ref name="reena" /> Clinton is nie direk dieselfde vraag gevra nie, maar wel: "Wat sou u vir Afro-Amerikaners in hierdie land doen wat president Obama nie kon doen nie?"<ref name="res">{{cite news |last1=Resnick |first1=Gideon |title=Everyone but Jim Webb Says Black Lives Matter |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/14/every-dem-but-webb-black-lives-matter.html |work=The Daily Beast |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Clinton het reeds voorheen met verteenwoordigers van Black Lives Matter vergader en het 'n benadering beklemtoon wat sy as pragmaties beskryf het: "Kyk, ek glo nie 'n mens verander harte nie. Ek glo 'n mens verander wette." Sonder beleidsverandering, het sy gevoel, "sal ons oor tien jaar weer hier wees en dieselfde gesprek voer".<ref>{{cite web |title=Hillary Clinton's brutal frankness to Black Lives Matter reveals her approach to politics |url=https://www.vox.com/2015/8/19/9174077/hillary-clinton-black-lives-matter |website=Vox |date=19 Augustus 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2015 het Clinton die frase "all lives matter" gebruik in 'n toespraak oor die geleenthede van jong mense van kleur, wat teenkanting ontlok het en die vermoede laat ontstaan het dat sy die boodskap van "Black Lives Matter" verkeerd verstaan.<ref>{{Cite web |title=Hillary Clinton's 3-Word Misstep: 'All Lives Matter' |website=NPR |date=24 Junie 2015 |url=https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2015/06/24/417112956/hillary-clintons-three-word-gaffe-all-lives-matter |access-date=16 Februarie 2016 |last1=Keith |first1=Tamara |last2=Kelly |first2=Amita}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/politics/first-draft/2015/06/24/hillary-clintons-all-lives-matter-remark-stirs-backlash/ |title=Hillary Clinton's 'All Lives Matter' Remark Stirs Backlash |first=Alan |last=Rappeport |work=The New York Times |date=24 Junie 2015 |access-date=25 Oktober 2016}}</ref> 'n Week ná die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat in Las Vegas het BLM 'n petisie geloods wat op die DNC en sy voorsitter Debbie Wasserman Schultz gemik was en meer debatte geëis het, "spesifiek 'n presidensiële debat met 'n #BlackLivesMatter-tema".<ref>{{Cite press release |title=The #BlackLivesMatter Network Urges the Democratic National Committee to host a #BlackLivesMatter Themed Presidential Debate |date=20 Oktober 2015 |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/503942139777036 |publisher=#BlackLivesMatter Organization |access-date=23 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=We Demand a Black Lives Matter Presidential Debate |url=http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223 |website=salsa4.salsalabs.com |access-date=31 Oktober 2015 |archive-date=26 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826032526/http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223}}</ref> Die petisie het binne 24 uur ná die bekendstelling meer as 10&nbsp;000 handtekeninge ontvang<ref name="lkk">{{Cite press release |title=Press statement on DNC response |website=facebook.com/BlackLivesMatter |publisher=Black Lives Matter network |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/504518409719409 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> en het teen 27 Oktober 2015 meer as 33&nbsp;000 handtekeninge gehad.<ref>{{cite web |title=Mobile Uploads – Black Lives Matter |url=https://www.facebook.com/BlackLivesMatter/photos/a.294807204023865.1073741829.180212755483311/505639689607281/?type=3&permPage=1 |website=www.facebook.com/BlackLivesMatter |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die DNC het gesê dit sal presidentskandidate toelaat om 'n presidensiële dorpsvergadering by te woon wat deur aktiviste gereël word, maar dat dit nie nog 'n debat by sy amptelike program sal voeg nie.<ref name="jk">{{Cite news |title=DNC and RNC won't add a debate, but give their blessings to Black Lives Matter presidential town hall |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/10/21/dnc-gives-blessing-to-black-lives-matter-presidential-town-hall-but-wont-add-debate/ |newspaper=The Washington Post |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |issn=0190-8286 |first=Wesley |last=Lowery}}</ref> Die organisasie het daarop 'n persverklaring op sy Facebook-blad geplaas waarin gesê word dat "ons, ná oorlegpleging met ons takke, ons gemeenskappe, bondgenote en ondersteuners, onomwonde bly dat 'n presidensiële dorpsvergadering met steun van die DNC nie voldoende reageer op die kwessies wat ons lede geopper het nie", en het bly aandring op 'n volwaardige bykomende debat.<ref name="lkk" /> Ná die eerste debat, in Oktober 2015, is 'n toespraak deur Hillary Clinton oor die hervorming van die strafregstelsel en ras by die Atlanta University Center deur BLM-aktiviste onderbreek.<ref name="merica">{{cite news |last1=Merica |first1=Dan |title=Hillary Clinton protested by Black Lives Matter |url=http://www.cnn.com/2015/10/30/politics/hillary-clinton-black-lives-matter/ |work=CNN |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Februarie 2016 het twee Black Lives Matter-aktiviste by 'n privaat fondsinsameling vir Clinton betoog oor uitsprake wat sy in 1996 gemaak het toe sy na jong mense as "superroofdiere" verwys het. Een van die aktiviste wou hê Clinton moes om verskoning vra vir "massa-gevangesetting" weens haar steun vir die misdaadwet van 1994 wat haar man, die destydse president Bill Clinton, ingestel het.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2016/02/25/politics/hillary-clinton-black-lives-matter-whichhillary/index.html |title=Black Lives Matter protesters confront Clinton at a fundraiser |access-date=21 Oktober 2016 |publisher=CNN |first=Eugene |last=Scott |date=25 Februarie 2016}}</ref> ==== Republikeine ==== Republikeinse kandidate was meestal krities oor BLM. In Augustus 2015 het Ben Carson, die enigste Afro-Amerikaner wat vir die Republikeinse nominasie meegeding het, die beweging "verspot" genoem.<ref name="lerner">{{cite web |last1=Lerner |first1=Kira |title=Ben Carson Says The 'Black Lives Matter' Movement Is 'Silly' |url=https://thinkprogress.org/ben-carson-says-the-black-lives-matter-movement-is-silly-c0e3f4602796 |date=1 Augustus 2015 |website=Think Progress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> Carson het ook gesê BLM behoort vir alle swart lewens om te gee, nie net vir 'n paar nie.<ref name="vanessa">{{cite news |last1=Williams |first1=Vanessa |date=21 November 2015 |title=Carson: Activists should advocate for 'all black lives, not just a few' |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/11/21/carson-activists-should-advocates-for-all-black-lives-not-just-a-few |access-date=26 November 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> In die eerste Republikeinse presidentsdebat, wat in Cleveland gehou is, het een vraag na Black Lives Matter verwys.<ref name="alice">{{cite web |last1=Ollstein |first1=Alice |date=6 Augustus 2015 |title=GOP Debate Spends Less Than A Minute On Police Violence And Black Lives Matter |url=http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021054715/http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |website=Think Progress}}</ref> In antwoord daarop het Scott Walker vir behoorlike opleiding van wetstoepassers gepleit<ref name="alice" /> en die beweging blameer vir groeiende antipolisiegevoelens,<ref>{{cite web |title=Scott Walker suggested it's more dangerous to be a cop today. It's actually much safer. |url=https://www.vox.com/2015/9/3/9254991/scott-walker-police |website=Vox |date=3 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> terwyl [[Marco Rubio]] die eerste kandidaat was wat openlik met die beweging se standpunt gesimpatiseer het.<ref>{{cite web |title=Marco Rubio shows other Republicans how to respond to Black Lives Matter |url=https://www.vox.com/2015/9/30/9427919/marco-rubio-black-lives-matter |website=Vox |date=30 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Augustus 2015 het aktiviste wat "Black Lives Matter" geskreeu het, die Las Vegas-byeenkoms van die Republikeinse presidentskandidaat Jeb Bush onderbreek.<ref>{{cite news |last1=Frasier |first1=Jordan |date=13 Augustus 2015 |title='Black Lives Matter' Activists Interrupt Jeb Bush Rally |url=http://www.nbcnews.com/politics/2016-election/black-lives-matter-activists-interrupt-jeb-bush-rally-n409066 |access-date=13 Augustus 2015 |work=NBC News}}</ref> Terwyl Bush vroeg vertrek het, het sommige van sy ondersteuners op die betogers gereageer deur "white lives matter" of "all lives matter" te skreeu.<ref>{{cite news |last1=O'Keefe |first1=Ed |title='Black Lives Matter' activists, Jeb Bush meet face-to-face |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/13/black-lives-matter-activists-jeb-bush-meet-face-to-face |access-date=13 Augustus 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> Verskeie konserwatiewe kommentators het die beweging 'n "haatgroep" genoem.<ref>{{cite web |title=Here Are The Conservative Pundits Branding Black Lives Matter A 'Hate Group' |website=Media Matters for America |date=2 September 2015 |url=http://mediamatters.org/research/2015/09/02/here-are-the-conservative-pundits-branding-blac/205337 |access-date=16 September 2015}}</ref> Die kandidaat [[Chris Christie]], goewerneur van New Jersey, het president [[Barack Obama]] gekritiseer omdat hy BLM steun, en beweer die beweging roep op tot die moord op polisiebeamptes.<ref name="cbs">{{cite web |last1=Miller |first1=Jake |title=Why did Chris Christie go after Black Lives Matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/why-did-chris-christie-go-after-black-lives-matter-election-2016 |work=CBS News |date=28 Oktober 2015 |access-date=30 Oktober 2015}}</ref> Christie se uitlating is deur die New Jersey-takke van die NAACP en die ACLU veroordeel.<ref name="akner">{{cite web |last1=Brodesser-Akner |first1=Claude |title=Christie's Black Lives 'murder' comments bashed by NAACP, ACLU |url=http://www.nj.com/politics/index.ssf/2015/10/christies_murder_comments_bashed_by_naacp_aclu.html |website=The Star-Ledger |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> BLM-aktiviste het ook 'n beroep op die Republikeinse Nasionale Komitee (RNC) gedoen om 'n presidentsdebat oor rassegeregtigheid te hou.<ref name="geraghty">{{cite web |last1=Geraghty |first1=Jim |title=Black Lives Matter Makes a Good Case for Hosting a Democratic Debate |url=http://www.nationalreview.com/corner/426114/black-lives-matter-makes-good-case-hosting-democratic-debate-jim-geraghty |work=National Review |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die RNC het egter geweier om sy debatprogram te wysig en het eweneens 'n dorpsvergadering of forum gesteun.<ref name="jk" /> In November 2015 is 'n BLM-betoger by 'n saamtrek van [[Donald Trump]] in Birmingham, Alabama, fisiek aangerand. Trump het daarop gereageer: "Miskien moes hy opgefoeter gewees het, want dit wat hy gedoen het, was absoluut walglik."<ref name="diamond">{{cite web |last1=Diamond |first1=Jeremy |title=Trump on protester: 'Maybe he should have been roughed up' |url=http://www.cnn.com/2015/11/22/politics/donald-trump-black-lives-matter-protester-confrontation |work=CNN |date=22 November 2015 |access-date=26 November 2015}}</ref> Trump het voorheen gedreig om enige Black Lives Matter-betogers te bestry as hulle sou probeer om by een van sy byeenkomste te praat.<ref>{{cite web |last1=Legum |first1=Judd |title=Trump Vows To Beat Up Black Lives Matter Protesters If They Try To Speak At His Campaign Events |url=https://thinkprogress.org/trump-vows-to-beat-up-black-lives-matter-protesters-if-they-try-to-speak-at-his-campaign-events-deaac9b8d006 |date=11 Augustus 2015 |website=ThinkProgress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> In Maart 2016 het Black Lives Matter gehelp om die betoging by Trump se Chicago-saamtrek te reël wat hom gedwing het om die geleentheid te kanselleer.<ref name="Participan">{{cite news |last1=Linthicum |first1=Kate |title=How black, Latino and Muslim college students organized to stop Trump's rally in Chicago |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-trump-protesters-20160312-story.html |access-date=13 Maart 2016 |work=Los Angeles Times |date=12 Maart 2016}}</ref><ref name="CassidyProtestMovement">{{cite news |last1=Cassidy |first1=John |title=The Chicago Anti-Trump Protest Was Only the Beginning |url=https://www.newyorker.com/news/john-cassidy/the-chicago-anti-trump-protest-was-only-the-beginning |magazine=The New Yorker |date=13 Maart 2016}}</ref> Vier mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem en aangekla: twee is "aangekla van ernstige aanranding op 'n polisiebeampte en weerstand teen inhegtenisneming", een is "op twee klagte van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla", en die vierde "is op een klag van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla".<ref name="RhodesArrests">{{cite news |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=4 charged in clashes after canceled Trump rally at UIC |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html |access-date=14 Maart 2016 |work=Chicago Tribune |date=13 Maart 2016 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422071018/https://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html}}</ref> 'n Verslaggewer van CBS was onder dié wat buite die saamtrek in hegtenis geneem is. Hy is aangekla van weerstand teen inhegtenisneming.<ref>{{cite web |last1=Calderon |first1=Michael |title=CBS News Reporter Sopan Deb Arrested While Covering Donald Trump Rally |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/sopan-deb-detained-trump-rally_us_56e3fb1de4b0860f99d931a2 |date=13 Maart 2016 |work=HuffPost |access-date=14 Maart 2016}}</ref> === Algemene verkiesing === 'n Groep genaamd Mothers of the Movement, wat die moeders van Michael Brown, Sandra Bland, Eric Garner en ander moeders insluit wie se "ongewapende Afro-Amerikaanse kinders deur wetstoepassers of weens vuurwapengeweld gedood is",<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2016/07/26/politics/mothers-movement-dnc-hillary-clinton/index.html |title='Mothers of the Movement' makes case for Hillary Clinton |first=Eric |last=Bradner |author2=Eugene Scott |work=CNN |date=27 Julie 2016 |access-date=29 Julie 2016}}</ref> het die Demokratiese Nasionale Konvensie van 2016 op 26 Julie toegespreek.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/US/mothers-movement-speak-democratic-national-convention-speech/story?id=40882052 |title=Mothers of the Movement to Speak at Democratic National Convention |date=27 Julie 2016 |first=Katie |last=Kindelan |work=ABC News |access-date=29 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vox.com/2016/7/26/12291274/democratic-convention-police-violence-mothers-of-the-movement |title=This moment at the DNC shows Democrats have embraced Black Lives Matter |first=German |last=Lopez |date=27 Julie 2016 |publisher=Vox |access-date=29 Julie 2016}}</ref> Oor die eerste van die presidentsdebatte tussen Hillary Clinton en Donald Trump het sommige media Clinton se verwysings na implisiete vooroordeel en sistemiese rassisme<ref>{{cite news |last1=Stockman |first1=Farah |title=The Subtle Phrases Hillary Clinton Uses to Sway Black Voters |url=https://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930122047/http://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-date=30 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2 Oktober 2016 |work=The New York Times |date=29 September 2016}}</ref> beskryf as "die taal van die Black Lives Matter-beweging",<ref>{{cite news |last1=Karni |first1=Annie |title=Hillary's high stakes mission to Charlotte |url=https://www.politico.com/story/2016/10/in-charlotte-clinton-claims-obamas-mission-229009 |access-date=2 Oktober 2016 |work=Politico |date=1 Oktober 2016}}</ref> terwyl ander uitgewys het dat nóg Clinton nóg Trump die woorde "Black Lives Matter" gebruik het.<ref>{{cite news |last1=Racine |first1=Hope |title=The #BlackLivesMatter Discussion At The First Debate Omitted 3 Crucial Words |url=https://www.bustle.com/articles/186273-the-blacklivesmatter-discussion-at-the-first-debate-omitted-3-crucial-words |access-date=2 Oktober 2016 |work=Bustle |date=September 2016}}</ref> In 'n meningsartikel in die ''Washington Post'' het DeRay Mckesson Hillary Clinton onderskryf omdat haar "platform oor rassegeregtigheid sterk is". Hy het gesê stem alleen is nie die enigste manier om "transformerende verandering" teweeg te bring nie: "Ek het my hele lewe lank gestem, en ek is steeds in die strate van St. Louis en Baltimore met traangas bestook. Ek het my hele lewe lank gestem, en daardie stemme het nie die moordenaars van Sandra Bland, Freddie Gray of Michael Brown skuldig bevind nie."<ref>{{Cite news |last=Mckesson |first=DeRay |date=26 Oktober 2016 |title=DeRay Mckesson: Why I'm voting for Hillary Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/10/26/deray-mckesson-why-im-voting-for-hillary-clinton/ |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/black-lives-matter-leader-deray-mckesson-endorses-hillary-clinton/ |title=Black Lives Matter activist DeRay Mckesson endorses Hillary Clinton |first=Emily Tess |last=Katz |date=26 Oktober 2016 |website=www.cbsnews.com}}</ref> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2024 == In Julie 2024 het die Black Lives Matter Global Network Foundation 'n verklaring uitgereik waarin die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] se besluit gekritiseer word om [[Kamala Harris]] sonder 'n voorverkiesing as presidentskandidaat te benoem. Die organisasie het die proses beskryf as die "salwing" van Harris as kandidaat sonder 'n openbare stemming.<ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter Statement on Kamala Harris Securing Enough Delegates to Become Democratic Nominee |url=https://blacklivesmatter.com/black-lives-matter-statement-on-kamala-harris-securing-enough-delegates-to-become-democratic-nominee/ |access-date=26 Julie 2024 |website=Black Lives Matter |date=23 Julie 2024}}</ref><ref name=":15">{{Cite news |last=Rahman |first=Khaleda |date=24 Julie 2024 |title=Black Lives Matter Denounces Kamala Harris Appointment in US Presidential Election |url=https://www.newsweek.com/black-lives-matter-denounces-kamala-harris-appointment-us-presidential-election-1929430 |access-date=10 Oktober 2024 |newspaper=Newsweek}}</ref> Die organisasie het aangevoer dat die aanstelling van Harris as Demokratiese kandidaat sonder 'n voorverkiesing demokratiese beginsels ondermyn en gesê so 'n stap "sou die moderne Demokratiese Party 'n party van skynheiliges maak".<ref>{{Cite news |last=Breuninger |first=Kevin |date=25 Julie 2024 |title=Black Lives Matter does not want Harris 'anointment' to nomination, calls for vote |url=https://www.bostonherald.com/2024/07/25/black-lives-matter-does-not-want-harris-anointment-to-nomination-calls-for-vote/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Boston Herald}}</ref> BLM het die Demokratiese Nasionale Komitee gevra om 'n virtuele voorverkiesing te hou sodat kiesers aan die nominasieproses kan deelneem.<ref>{{Cite news |date=23 Julie 2024 |title=Black Lives Matter demands DNC host virtual primary |url=https://www.reuters.com/world/us/black-lives-matter-demands-dnc-host-virtual-primary-2024-07-23/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Reuters}}</ref> BLM se standpunt het gesprekke oor deursigtigheid en demokratiese betrokkenheid binne die Demokratiese Party voor die presidentsverkiesing van 2024 ontlok.<ref name=":15" /> Die organisasie het sy oproep om 'n meer oop proses herhaal en kommer uitgespreek oor die moontlike gebrek aan verteenwoordiging en aanspreeklikheid in die nominasieprosedure.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Thomas Chatterton |date=Augustus 2024 |title=Black Lives Matter's Stance on Kamala Harris |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2024/08/black-lives-matter-stance-kamala-harris/679311/ |access-date=10 Oktober 2024 |website=The Atlantic}}</ref> == Reaksies en nalatenskap == Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter het deurgaans en aansienlik volgens ras en politieke affiliasie verskil.<ref name=":9">{{Cite web |title=Black Lives Matter |url=https://www.britannica.com/topic/Black-Lives-Matter/Subsequent-protests-George-Floyd-Ahmaud-Arbery-and-Breonna-Taylor |access-date=21 Junie 2022 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="PBS-Marist">{{cite web |url=https://www.dropbox.com/s/j64c02ub48aipja/PBS-NEWSHOUR-MARIST-POLL-SEP2015.pdf |title=PBS NewsHour/Marist Poll Summary of National Findings |date=September 2015 |publisher=Marist College Institute for Public Opinion |access-date=28 Desember 2020 |pages=7-8}}</ref> 'n Meerderheid Amerikaners het die beweging tot 2018 afgekeur, waarna dit breër steun begin geniet het. Black Lives Matter se gewildheid het in die somer van 2020 sy hoogtepunt bereik, toe 'n peiling deur die Pew-navorsingsentrum bevind het dat 60% van wit, 77% van Hispanic, 75% van Asiatiese en 86% van Afro-Amerikaanse respondente BLM sterk of ietwat gesteun het.<ref name="pew">{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |author2=Juliana Menasce Horowitz |author3=Monica Anderson |date=12 Junie 2020 |title=Majorities Across Racial, Ethnic Groups Express Support for the Black Lives Matter Movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/ |access-date=16 Julie 2020 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project}}</ref> Teen September van dieselfde jaar het die gewildheid egter aansienlik gedaal: nog 'n peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat die algehele steun onder alle Amerikaanse volwassenes met 12 persentasiepunte tot 55% gedaal het, en dat 45% van wittes, 66% van Hispanics en 69% van Asiate dit nou goedgekeur het.<ref name="Pew 2020">{{Cite web |date=16 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter has decreased since June but remains strong among Black Americans |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/09/16/support-for-black-lives-matter-has-decreased-since-june-but-remains-strong-among-black-americans/ |access-date=20 November 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes, op 87%.<ref name="Pew 2020" /> 'n Peiling deur Politico en Morning Consult in September 2020, sowel as 'n Civiqs-peiling in November 2021, het ook dalende steun vir die beweging aangetoon.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Brenda |date=16 November 2021 |title=Support for Black Lives Matter declining, poll finds |url=https://thegrio.com/2021/11/16/support-for-black-lives-matter-declining-poll-finds/ |website=TheGrio}}</ref><ref>{{cite web |last=Wise |first=Justin |date=2 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter dips 9 points since June: poll |url=https://thehill.com/homenews/514749-support-for-black-lives-matter-off-9-points-since-june-poll/ |website=The Hill}}</ref> 'n YouGov-peiling van 2022 het dalende steun vir BLM onder Afro-Amerikaners gevind.<ref name=":12">{{Cite web |last=Rahman |first=Khaleda |date=19 Mei 2022 |title=Support for Black Lives Matter plummets among African Americans: poll |url=https://www.newsweek.com/support-black-lives-matter-plummets-among-african-americans-poll-1708122 |access-date=22 Mei 2022 |website=Newsweek}}</ref> 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum in April 2023 het bevind dat slegs 51% van Amerikaners die BLM-beweging steun, terwyl 46% daarteen gekant was. In dieselfde peiling het 81% van Afro-Amerikaners gesê hulle steun die beweging steeds.<ref name=":11" /> 'n Harvard/Harris-peiling in Mei 2024 het getoon dat slegs 45% van Amerikaners 'n gunstige mening oor BLM gehad het.<ref name=":16" /> Die frase "All Lives Matter" het as reaksie op die Black Lives Matter-beweging ontstaan, maar is gekritiseer omdat dit die boodskap van "Black Lives Matter" afmaak of verkeerd verstaan.<ref name="USAToday2016-07-13">{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2016/07/13/why-saying-all-lives-matter-opposite-black-lives-matter/87025190/ |title=#AllLivesMatter hashtag is racist, critics say |first=Ashley |last=May |date=13 Julie 2016 |work=USA Today |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref name="sing">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=Obama Explains The Problem With 'All Lives Matter' |work=ThinkProgress |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |access-date=6 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805033903/http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |archive-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, is die hutsmerk Blue Lives Matter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police">{{cite news |title='Blue Lives Matter' trends after officers shot |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-31853299 |access-date=27 Julie 2015 |publisher=BBC}}</ref> 'n Paar burgerregteleiers verskil van die taktieke wat Black Lives Matter-aktiviste gebruik.<ref name="angel2">{{cite web |last1=Jennings |first1=Angel |title=Longtime L.A. civil rights leaders dismayed by in-your-face tactics of new crop of activists |url=https://www.latimes.com/local/california/la-me-black-lives-matter-20151030-story.html |date=30 Oktober 2015 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="Reynolds">{{Cite news |title=I was a civil rights activist in the 1960s. But it's hard for me to get behind Black Lives Matter. |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/08/24/i-was-a-civil-rights-activist-in-the-1960s-but-its-hard-for-me-to-get-behind-black-lives-matter |newspaper=The Washington Post |date=24 Augustus 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0190-8286 |first=Barbara |last=Reynolds}}</ref> Daar het ook in die openbaar en in akademiese kringe 'n breë debat oor die beweging se struktuur en taktiek ontstaan.<ref name="Cambridge" /> Terwyl die oorgrote meerderheid Demokrate steun vir Black Lives Matter uitgespreek het, het min Republikeine dit gedoen. President Donald Trump was 'n uitgesproke kritikus van Black Lives Matter en het na voorvalle van geweld en plundering by sommige Black Lives Matter-betogings verwys. Hy het die betogings ook gebruik om 'n retoriek van wet en orde te bevorder en hom op die griewe van sommige wit mense beroep. Joe Biden, wat in die presidentsverkiesing van 2020 teen Trump gestaan het, het Black Lives Matter gesteun.<ref name=":9" /> In die weke ná die moord op George Floyd het baie korporasies hul steun vir die beweging uitgespreek deur te skenk en beleidsveranderinge in ooreenstemming met die groep se waardes deur te voer.<ref>{{Cite news |last=Paul |first=Kari |date=12 Julie 2020 |title=Real change or symbolism? What Silicon Valley is – and isn't – doing to support Black Lives Matter |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/jul/11/tech-companies-black-lives-matter-activism-facebook-google |access-date=14 Julie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === "All Lives Matter" === [[Lêer:Rally Against the Immigration Ban (31797745824).jpg|duimnael|'n Plakkaat met "Wat het van 'All Lives Matter' geword?" by 'n betoging teen Donald Trump, 29 Januarie 2017]] Die frase "All Lives Matter" het kort nadat die Black Lives Matter-beweging nasionale aandag getrek het, as reaksie daarop ontstaan.<ref name="sing" /><ref>{{cite web |url=https://www.thewrap.com/what-is-all-lives-matter-a-short-explainer/ |title=What Is 'All Lives Matter'? A Short Explainer |first=J. Clara |last=Chan |date=13 Julie 2016 |website=TheWrap |access-date=18 Oktober 2016}}</ref> Verskeie bekendes het All Lives Matter gesteun, onder wie senator Tim Scott.<ref>{{cite news |last1=Scott |first1=Eugene |title=Tim Scott defends use of 'all lives matter' |url=http://www.cnn.com/2015/09/03/politics/tim-scott-all-lives-matter/ |work=CNN |date=3 September 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Die Amerikaanse-voetbalspeler Richard Sherman steun die All Lives Matter-boodskap en het gesê: "Ek staan by wat ek gesê het: All Lives Matter, en ons is mense."<ref>{{cite web |last1=Samuel |first1=Ebenezer |title=Seahawks cornerback Richard Sherman explains why he stands by that All Lives Matter |url=https://www.nydailynews.com/sports/football/richard-sherman-explains-stands-lives-matter-article-1.2728272 |work=Daily News |date=27 Julie 2016 |location=New York |access-date=6 Augustus 2016}}</ref> Volgens 'n telefoonpeiling in Augustus 2015 het 78% van waarskynlike Amerikaanse kiesers gesê die stelling "all lives matter" is die naaste aan hul eie siening, vergeleke met "black lives matter" of nie een van die twee nie. Slegs 11% het gesê die stelling "black lives matter" is die naaste aan hul siening, en 9% het gesê nie een van die twee stellings weerspieël hul eie standpunt nie.<ref>{{cite web |url=http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/general_politics/august_2015/black_lives_matter_or_all_lives_matter |title=Black Lives Matter Or All Lives Matter? |date=20 Augustus 2015 |publisher=Rasmussen Reports |access-date=14 Julie 2016}}</ref> Volgens professor David Theo Goldberg weerspieël "All Lives Matter" 'n houding van "rasse-afwysing, wegkyk en ontkenning".<ref>{{Cite web |title=Why 'Black Lives Matter' Because All Lives Don't Matter in America |url=https://www.huffingtonpost.com/david-theo-goldberg/why-black-lives-matter_b_8191424.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=25 September 2015 |last=Goldberg |first=David Theo}}</ref> Professor Charles "Chip" Linscott het gesê "All Lives Matter" bevorder die "uitwissing van strukturele anti-swart rassisme en swart maatskaplike dood in die naam van formele en ideologiese gelykheid en 'n na-rassige kleurblindheid".<ref name="ALDM" /> Die medestigter Alicia Garza het op kritiek oor die beweging se eksklusiwiteit gereageer deur te skryf: "#BlackLivesMatter beteken nie jou lewe is onbelangrik nie – dit beteken dat swart lewens, wat as waardeloos binne [[wit oppergesag]] beskou word, belangrik is vir jou bevryding."<ref>{{cite web |title=A Herstory of the #BlackLivesMatter Movement by Alicia Garza |url=http://www.thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |website=thefeministwire.com |access-date=2 Oktober 2015 |archive-date=30 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530170051/https://thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |url-status=dead}}</ref> President [[Barack Obama]] het hom oor die debat tussen Black Lives Matter en All Lives Matter uitgelaat.<ref name="CBS">{{cite web |title=President Obama defends Black Lives Matter movement |url=http://www.cbsnews.com/news/president-barack-obama-defends-black-lives-matter-movement |work=CBS News |date=23 Oktober 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Obama het gesê: "Ek dink die rede waarom die organiseerders die frase Black Lives Matter gebruik het, was nie omdat hulle wou suggereer dat niemand anders se lewens saak maak nie ... wat hulle eerder wou sê, is dat daar 'n spesifieke probleem in die Afro-Amerikaanse gemeenskap is wat nie in ander gemeenskappe voorkom nie." Hy het ook gesê "dit is 'n geldige kwessie wat ons moet aanspreek".<ref name="tactics" /> === "Blue Lives Matter" === Blue Lives Matter is 'n teenbeweging in die Verenigde State wat wetstoepassers ondersteun en bepleit dat mense wat vervolg en skuldig bevind word aan die moord op wetstoepassers, onder haatmisdaadwetgewing gevonnis word.<ref name=":9" /><ref>{{cite news |url=http://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10 |title=FBI says US police deaths spiked 61% in 2016 |publisher=Business Insider |agency=Reuters |date=16 Oktober 2017 |first=Sarah N. |last=Lynch |access-date=2 Julie 2020 |archive-date=29 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093016/https://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10}}</ref> Dit het ontstaan as reaksie op Black Lives Matter ná die moord op die New Yorkse polisiebeamptes Rafael Ramos en Wenjian Liu in [[Brooklyn]], New York, op 20 Desember 2014.<ref name="DempseyForst2018">{{cite book |author1=John S. Dempsey |author2=Linda S. Forst |author3=Steven B. Carter |title=An Introduction to Policing |url=https://books.google.com/books?id=K69EDwAAQBAJ |date=1 Januarie 2018 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-337-55875-4 |page=34}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, en as reaksie op BLM, is die hutsmerk #BlueLivesMatter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police" /> Blue Lives Matter het daarna 'n propolisiebeweging in die Verenigde State geword wat uitgebrei het ná die moord op vyf polisiebeamptes deur 'n skerpskutter in Dallas, Texas, wat polisieskietvoorvalle teen swart mense as sy motief aangevoer het.<ref>{{Cite news |last1=Scheyder |first1=Ernest |last2=Thevenot |first2=Bryan |date=11 Julie 2016 |title=Blue Lives Matter: Dallas protesters embrace the force that took bullets for them |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-police-dallas/blue-lives-matter-dallas-protesters-embrace-the-force-that-took-bullets-for-them-idUSKCN0ZR0X4}}</ref><ref>{{Cite news |author=KPCC staff with Frank Stoltze |date=8 Julie 2016 |title=Dallas attacks represent 'schism' in America, LAPD chief says |work=KPCC |url=https://archive.kpcc.org/news/2016/07/08/62433/lapd-mourns-loss-of-dallas-officers-keeps-low-prof/}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Holland |first1=Jesse J. |last2=Haines Whack |first2=Errin |date=12 Junie 2016 |title=Divide between Black, Blue movements widens after shootings |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/7cefe6234f5c4c0ba98ed2a02aebf28e}}</ref> Die beweging, wat deur die ACLU en ander gekritiseer is, het 'n deelstaatswet in Louisiana geïnspireer wat dit 'n haatmisdaad gemaak het om polisiebeamptes, brandweermanne en nooddienspersoneel te teiken.<ref name="huffPoLou">{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/entry/blue-lives-matter-law-lousiana_us_588653dde4b0e3a7356ae3ae |title=Louisiana Police Chief Shows Why The State's 'Blue Lives Matter' Law Is So Dangerous |first=Julia |last=Craven |work=HuffPost |date=23 Januarie 2017}}</ref><ref name=":0" /> Die beweging is skerp gekritiseer ná die bestorming van die Capitool in 2021, toe pro-Trump-oproermakers gesien is hoe hulle steun vir die beweging betoon en sommige selfs Blue Lives Matter-vlae na die betoging gebring het. Baie mense het die beweging skynheilig genoem, aangesien mense in die skare polisiebeamptes by die Capitool aangerand het. Een swart polisiebeampte van die Capitool, Harry Dunn, het beskryf hoe hy met 'n Blue Lives Matter-vlag geslaan is terwyl oproermakers rasseskeldname op hom geskreeu het.<ref>{{cite news |last1=Boggs |first1=Justin |title=Capitol Officer: They beat law enforcement with 'Blue Lives Matter' flags |url=https://www.thedenverchannel.com/news/national/capitol-officer-they-beat-law-enforcement-with-blue-lives-matter-flags |access-date=25 April 2021 |work=The Denver Channel |date=22 Februarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Witte |first=Brian |date=5 Januarie 2024 |title=Harry Dunn, officer who defended the US Capitol on Jan. 6, is running for Congress in Maryland |url=https://apnews.com/article/capitol-police-officer-jan-6-congress-harry-dunn-730a44a881057b2054242d415e57172d |work=Associated Press}}</ref> Dit het sommige laat aanvoer dat Blue Lives Matter eerder oor die onderdrukking van minderhede gaan as oor die ondersteuning van wetstoepassing.<ref>{{cite news |last1=Ackerman |first1=Spencer |title=Why the 'Blue Lives Matter' Thugs Were So Quick to Kill a Cop |url=https://www.thedailybeast.com/why-the-blue-lives-matter-thugs-were-so-quick-to-kill-a-cop-at-the-capitol-riots |access-date=25 April 2021 |work=The Daily Beast |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blow |first1=Charles |title=Blue Lives Matter is Over |url=https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |access-date=25 April 2021 |work=The New York Times |date=14 Februarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Attiah |first1=Karen |title=Opinion: The impeachment videos put the hypocrisy of Blue Lives Matter on full display |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/02/11/impeachment-videos-put-hypocrisy-blue-lives-matter-full-display/ |access-date=25 April 2021 |newspaper=The Washington Post |date=11 Februarie 2021}}</ref> === "White Lives Matter" === White Lives Matter is 'n aktivistegroep wat in reaksie op Black Lives Matter gestig is. In Augustus 2016 het die Southern Poverty Law Center "White Lives Matter" by sy lys van haatgroepe gevoeg.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/08/31/us/white-lives-matter-has-been-declared-a-hate-group.html |title=White Lives Matter Has Been Declared a Hate Group |first=Liam |last=Stack |date=30 Augustus 2016 |work=The New York Times |access-date=1 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/08/31/splc-the-much-cited-designator-of-hate-groups-explains-why-white-lives-matter-is-one/ |title=Why SPLC says White Lives Matter is a hate group but Black Lives Matter is not |first=Katie |last=Mettler |date=31 Augustus 2016 |newspaper=The Washington Post |access-date=1 September 2016}}</ref> Die groep is ook in die [[Verenigde Koninkryk]] aktief.<ref>{{cite news |title=First UK 'White Lives Matter' Margate March Sees Tiny Turnout |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/white-lives-matter-margate_uk_580b8ccae4b0fce107d0dd1c |access-date=23 Oktober 2016 |work=HuffPost |date=22 Oktober 2016}}</ref> Die slagspreuk "White Lives Matter" is deur alt-regse betogers met fakkels tydens die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, in 2017 geskreeu. Op 28 Oktober 2017 het talle "White Lives Matter"-byeenkomste in [[Tennessee]] uitgebreek. Veral in Shelbyville het betogers hul beweging geregverdig as reaksie op die toenemende getal immigrante en vlugtelinge in Midde-Tennessee.<ref>{{Cite web |last=Stanglin |first=Doug |date=28 Oktober 2017 |title='White Lives Matter' rallies: Opponents outnumber white nationalists at Tennessee shout fests |url=https://www.usatoday.com/story/news/2017/10/28/2-tennessee-towns-brace-white-nationalist-rallies-counter-protests/809645001/ |access-date=10 Maart 2018 |website=USA Today}}</ref> "White Lives Matter"-bewegings was ook in die Europese sokker teenwoordig, met gevalle waar sulke baniere by stadions in [[Tsjeggië]], [[Oekraïne]], [[Hongarye]], [[Nederland]] en die Verenigde Koninkryk opgehang is.<ref>{{Cite web |date=Junie 2020 |title=White Lives Matter banners 'take racism to a new level' after Burnley plane stunt |url=https://www.dw.com/en/white-lives-matter-banners-take-racism-to-a-new-level-after-burnley-plane-stunt/a-53916597 |access-date=3 November 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> White Lives Matter is ook deur wit nasionaliste bevorder.<ref name=":9" /> === Disinformasie === Die Anti-Defamation League berig oor talle pogings om [[disinformasie]] oor BLM te versprei. As voorbeeld noem dit plasings van medio Junie 2020 "met 'n plakker wat mense aansê om 'n wit mens met die eerste aanskoue dood te maak", wat op Facebook en Twitter versprei het. "Die plakker het die hutsmerke #BlackLivesMatter en #Antifa bevat." Op Telegram het 'n "wit-oppergesagkanaal lede aangemoedig om die propaganda te versprei".<ref>{{Cite web |title=Disinformation: Propaganda advocating for violence against white people using hashtags associated with Black Lives Matter and antifa |url=https://www.adl.org/disinformation-propaganda-advocating-for-violence-against-white-people-using-hashtags-associated |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> 'n Ander disinformasieveldtog, wat in Junie 2020 op [[4chan]] ontstaan het, het ten doel gehad om die hutsmerke #AllWhitesAreNazis (#AWAN) op Twitter te laat optrend. "Organiseerders het gehoop om hutsmerke soos #BlackLivesMatter en #BLM te kaap met 'n groot aantal twiets – oënskynlik van swart aktiviste se rekeninge – wat die #AWAN-hutsmerk bevat." Volgens die Anti-Defamation League het die veldtog se ondersteuners gehoop om spanning te saai en wit-oppergesagsgesinde versnellingsdenke te bevorder.<ref>{{Cite web |title=Disinformation: #AllWhitesAreNazis and #AWAN |url=https://www.adl.org/disinformation-allwhitesarenazis-and-awan |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref><ref>{{Cite web |title=White Supremacists Embrace 'Accelerationism' |url=https://www.adl.org/blog/white-supremacists-embrace-accelerationism |date=16 April 2019 |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> Konserwatiewe kommentators soos Ryan Fournier en Candace Owens het valslik beweer dat ActBlue skenkings wat vir Black Lives Matter bedoel is, na Demokratiese kandidate herlei, en sommige het selfs beweer die organisasie is 'n geldwassery-swendelary.<ref>{{cite web |last=Loiaconi |first=Stephen |title=As Black Lives Matter donations surge, some want to know where the money goes |url=https://abc6onyourside.com/news/nation-world/as-black-lives-matter-donations-surge-some-want-to-know-where-the-money-goes |website=WSYX |access-date=17 Junie 2020 |date=15 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Goforth |first=Claire |title=No, Black Lives Matter is not funneling donations to Democrats |url=https://www.dailydot.com/debug/conservatives-spread-rumors-black-lives-matter/ |access-date=12 Januarie 2021 |work=The Daily Dot |date=16 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Funke |first=Daniel |title=Conservative pundits share false claim about Black Lives Matter, ActBlue |url=https://www.politifact.com/factchecks/2020/jun/12/ryan-fournier/conservative-pundits-share-false-claim-about-black/ |website=PolitiFact |publisher=Poynter Institute |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Kaplan |first=Alex |title=A debunked conspiracy theory about Black Lives Matter, ActBlue, and Democrats can be traced to far-right message boards |url=https://www.mediamatters.org/fake-news/debunked-conspiracy-theory-about-black-lives-matter-actblue-and-democrats-can-be-traced |website=Media Matters for America |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref> Volgens akademici was Russiese agente wat met die Internet Research Agency verbind word, betrokke by 'n volgehoue veldtog om die Black Lives Matter-beweging terselfdertyd te bevorder en teen te staan. In sommige gevalle het Russiese agente antagonisme en geweld teenoor BLM-lede aangemoedig.<ref name="acev">{{cite journal |last=Aceves |first=W. J. |year=2018 |title=Virtual Hatred: How Russia Tried to Start a Race War in the United States |journal=Michigan Journal of Race & Law |volume=24 |page=177}}</ref> ==== Vals manifes ==== In Junie 2020 het 'n onbekende party 'n webwerf by BLMManifesto.com geskep wat voorgegee het dit is die manifes van die BLM-beweging. Die teks boots 'n Italiaanse fascistiese manifes van 1919 na, aangepas om by rasse-onreg te pas. Volgens Snopes lyk dit of die webwerf daarop gemik is om die BLM-beweging in diskrediet te bring.<ref>{{Cite web |last=MacGuill |first=Dan |date=17 September 2020 |title=Fake 'BLM Manifesto' Is Taken From Italian Fascism Document |url=https://www.snopes.com/news/2020/09/17/fake-blm-manifesto-fascist/ |access-date=31 Oktober 2024 |website=Snopes |language=en}}</ref> === Statistieke === Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter verskil aansienlik volgens ras. Volgens 'n peiling oor rasseverhoudinge in September 2015 stem byna twee derdes van Afro-Amerikaners grootliks met Black Lives Matter saam, terwyl 30% van swart Amerikaners en 37% van wit Amerikaners geen mening oor Black Lives Matter het nie.<ref name="PBS-Marist" /> Van die wit mense wat ondervra is, het 41% gedink Black Lives Matter bepleit geweld, en 59% van wittes het gedink Black Lives Matter lei die aandag af van die werklike kwessies rondom rassediskriminasie. Ter vergelyking het 82% van die swart mense wat ondervra is, gedink Black Lives Matter is 'n geweldlose beweging, en 26% van swart mense het gedink Black Lives Matter lei die aandag van die werklike kwessies af. Op die vraag of "Black Lives Matter" hoofsaaklik 'n beweging of hoofsaaklik 'n slagspreuk is, het 46% van wittes en 67% van swartes gemeen dit is hoofsaaklik 'n beweging.<ref name="PBS-Marist" /><ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/poll-reveals-white-america-views-black-lives-matter-movement-distraction |title=Poll Reveals that White America Views Black Lives Matter Movement as a Distraction |first=Kenrya |last=Rankin |date=22 September 2015 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Nasionaal verteenwoordigende internetopname deur die Center for the Study of Diversity and Democracy aan die Northwestern-universiteit het bevind dat 82% van Afro-Amerikaners glo die beweging is ten minste matig doeltreffend om sy gestelde doelwitte te bereik, hoewel 64% van die respondente geglo het die beweging sou doeltreffender wees met 'n meer gesentraliseerde leierskapstruktuur.<ref name="Cambridge" /> 'n Peiling in Junie 2016 het bevind dat 65% van swart Amerikaanse volwassenes Black Lives Matter steun, teenoor 40% van wit Amerikaanse volwassenes. Nege-en-vyftig persent van swart Amerikaners het gedink Black Lives Matter sal "op die lang duur doeltreffend wees om swartes te help om gelykheid te bereik", teenoor 34% van wit Amerikaners.<ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/report-youll-never-guess-how-many-white-people-say-they-support-blacklivesmatter |title=You'll Never Guess How Many White People Say They Support #BlackLivesMatter |first=Kenrya |last=Rankin |date=28 Junie 2016 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/2016/06/27/on-views-of-race-and-inequality-blacks-and-whites-are-worlds-apart/ |title=On Views of Race and Inequality, Blacks and Whites Are Worlds Apart |date=27 Junie 2016 |publisher=Pew Research Center |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Harvard-Harris-opname van 2017 het bevind dat 35% van wittes en 83% van swartes 'n gunstige mening oor die beweging het.<ref>{{cite news |last1=Easley |first1=Jonathan |title=Poll: 57 percent have negative view of Black Lives Matter movement |url=https://thehill.com/homenews/campaign/344985-poll-57-percent-have-negative-view-of-black-lives-matter-movement/ |newspaper=The Hill |access-date=18 Augustus 2017 |date=2 Augustus 2017}}</ref> Volgens 'n ontleding deur ''[[The Guardian]]'' van statistiek wat deur die US Crisis Monitor ingesamel is, het "Amerikaanse wetstoepassingsagentskappe gedurende die grootste deel van 2020 traangas, pepersproei, rubberkoeëls en pakslae in 'n veel hoër persentasie van gevalle by Black Lives Matter-betogings gebruik as by pro-Trump- of ander regse betogings",<ref name="USCM 2020">{{Cite news |last=Beckett |first=Lois |date=14 Januarie 2021 |title=US police three times as likely to use force against leftwing protesters, data finds |url=http://www.theguardian.com/us-news/2021/jan/13/us-police-use-of-force-protests-black-lives-matter-far-right |access-date=14 Januarie 2021 |work=The Guardian}}</ref> ongeag of die betoging gewelddadig of vreedsaam was. Die ontleding merk ook op dat "die oorgrote meerderheid van die duisende betogings regoor die Verenigde State in die afgelope jaar vreedsaam was en [...] die meeste betogings deur sowel links as regs nie met enige gewelddadige reaksie deur wetstoepassers begroet is nie".<ref name="USCM 2020" /> ==== 2020 ==== [[Lêer:BLM IMG 7663 (50095618132).jpg|duimnael|'n BLM-betoging in [[Ohio]], Julie 2020]] Met die heroplewing van Black Lives Matter in nasionale hoofopskrifte te midde van wêreldwye betogings, het die beweging in 2020 groter steun geniet.<ref>{{cite web |last1=Druke |first1=Galen |last2=Malone |first2=Clare |last3=Bacon Jr. |first3=Perry |last4=Silver |first4=Nate |date=15 Junie 2020 |title=Public Opinion Of The Black Lives Matter Movement Has Shifted. What Happens Next? |url=https://web.archive.org/web/20200617234737/https://fivethirtyeight.com/features/politics-podcast-views-of-black-lives-matter-have-shifted-what-happens-next/ |work=FiveThirtyEight Politics |access-date=19 Junie 2020}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last1=Cohn |first1=Nate |last2=Quealy |first2=Kevin |date=10 Junie 2020 |title=How Public Opinion Has Moved on Black Lives Matter |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/06/10/upshot/black-lives-matter-attitudes.html |work=The New York Times |access-date=19 Junie 2020}}</ref> Hoewel hulle van verskillende vertrekpunte af begin het, het "allerlei kiesers skerp in die rigting van steun vir die beweging beweeg" binne net die twee weke tussen laat Mei en vroeg Junie – "net soveel as in die voorafgaande twee jaar", aldus ''The Upshot'' van ''The New York Times''.<ref name=":2" /> Die Pew-navorsingsentrum het berig dat "die meeste Amerikaners steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek het" gedurende hierdie tydperk.<ref>{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |last2=Horowitz |first2=Juliana Menasce |last3=Anderson |first3=Monica |date=12 Junie 2020 |title=Most Americans express support for the Black Lives Matter movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116064940/https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |archive-date=16 Januarie 2021}}</ref> Volgens Terrance Woodbury, 'n navorser van houdings onder jong volwassenes, "het die beweging ontwikkel van swart mense teen die polisie tot jong mense teen rassisme".<ref name="cnn 2020-06-23">{{Cite web |last=Brownstein |first=Ronald |date=23 Junie 2020 |title=The BLM protests preview the politics of a diversifying America |url=https://www.cnn.com/2020/06/23/politics/black-lives-matter-support-impact/index.html |access-date=14 Julie 2020 |website=CNN}}</ref> 'n Aanlynopname onder 18- tot 34-jariges deur die Global Strategy Group het breë steun onder die deelnemers gevind, behalwe onder dié wat hulself as pro-[[Donald Trump|Trump]]-Republikeine geïdentifiseer het.<ref>{{Cite web |title=Research |url=https://nextgenamerica.org/research/ |access-date=14 Julie 2020 |website=NextGen America |archive-date=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117131335/https://nextgenamerica.org/research/}}</ref><ref name="cnn 2020-06-23" /> Ayọ Tometi vermoed dat die groter steun die gevolg was van ekonomiese onsekerheid en minagting vir die Amerikaanse regering se hantering van die COVID-19-pandemie.<ref name=":8">{{Cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |date=3 Junie 2020 |title=A Black Lives Matter Co-Founder Explains Why This Time Is Different |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/a-black-lives-matter-co-founder-explains-why-this-time-is-different |access-date=14 Julie 2020 |magazine=The New Yorker}}</ref> Die betogings wat Black Lives Matter deur die somer gelei het, het uiteindelik tot een van die grootste bewegings in die Amerikaanse geskiedenis ontwikkel.<ref name="Hart">{{cite news |last1=Hart |first1=Gabby |title=Black Lives Matter protests mark historic civil rights movement, UNLV professor says |url=https://news3lv.com/news/local/black-lives-matter-protests-mark-historic-civil-rights-movement-unlv-professor-says |access-date=20 Junie 2020 |publisher=NBC News Las Vegas |date=11 Junie 2020}}</ref><ref name="nytimes 2020-07-03" /> Die beweging se momentum en gewildheid het egter begin afneem. 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat steun vir Black Lives Matter teen September met 12 persentasiepunte tot 55% van alle Amerikaanse volwassenes gedaal het, met 'n netto negatiewe goedkeuringsyfer onder wit Amerikaners en 'n beduidende afname in gewildheid onder Hispanic Amerikaners.<ref name="Pew 2020" /> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes (1% hoër as in Junie, op 87%).<ref name="Pew 2020" /> === Benoeming vir die Nobelprys vir Vrede === Black Lives Matter is in Januarie 2021 vir die [[Nobelprys vir Vrede]] benoem. Die benoeming is deur die Noorse aktivis en parlementslid Petter Eide ingedien. Die prys is uiteindelik aan die joernaliste [[Maria Ressa]] en Dmitri Muratov toegeken.<ref>{{cite news |last1=Goillandeau |first1=Martin |last2=Elassar |first2=Alaa |title=The Black Lives Matter movement has been nominated for the Nobel Peace Prize |url=https://www.cnn.com/2021/02/01/us/black-lives-matter-movement-nobel-peace-prize-trnd/index.html |access-date=4 Februarie 2022 |work=cnn.com |publisher=CNN |date=1 Februarie 2021}}</ref> == Kritiek == === Ideologie === Sommige konserwatiewes, soos Mike Gonzalez van die Heritage Foundation,<ref>{{Cite web |title=BLM: A New Marxist Revolution |url=https://www.heritage.org/blm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720210312/https://www.heritage.org/blm |url-status=unfit |archive-date=20 Julie 2021 |access-date=1 Februarie 2024 |website=The Heritage Foundation |language=en}}</ref> het Black Lives Matter daarvan beskuldig dat dit 'n [[Marxisme|Marxistiese]] beweging is, op grond van 'n opmerking deur een van die medestigters dat sy en 'n ander medestigter "opgeleide Marxiste" is. PolitiFact het egter opgemerk dat "Black Lives Matter tot 'n nasionale antirassistiese beweging gegroei het wat breë steun onder Amerikaners geniet, van wie min hulself as Marxiste sou beskryf".<ref>{{Cite news |last=Kertscher |first=Tom |date=21 Julie 2020 |title=Is Black Lives Matter a Marxist movement? |work=PolitiFact |url=https://www.politifact.com/article/2020/jul/21/black-lives-matter-marxist-movement/ |access-date=18 Julie 2022}}</ref> Die kultuurkritikus Fredrik deBoer plaas die blaam vir die vermeende mislukkings van BLM as sosiale beweging op "idee-skeppende" individue en instellings.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=D8gyaXiQG4M |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? {{!}} 5 Things Podcast |website=USA Today |date=4 September 2023 |first=Dana |last=Taylor |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.wbur.org/onpoint/2023/10/17/how-elites-captured-the-social-justice-movement |title=How elites captured the social justice movement |first=Daniel |last=Ackerman |author2=Meghna Chakrabarti |website=On Point |publisher=WBUR |date=17 Oktober 2023}}</ref> Op 10 Oktober 2023 het die Chicago-tak van BLM teenkanting ontlok nadat dit 'n foto van 'n valskermsweeftuig en 'n Palestynse vlag op sosiale media geplaas het. Die plasing is daarna verwyder.<ref>{{Cite news |last=Prann |first=Elizabeth |date=11 Oktober 2023 |title=Groups facing backlash over pro-Palestinian rallies |url=https://www.newsnationnow.com/world/war-in-israel/groups-backlash-pro-palestinian-rallies/ |access-date=9 Februarie 2026 |work=Newsnation}}</ref> === Taktiek === Sommige swart burgerregteleiers, soos Cecil "Chip" Murray, Najee Ali en Earl Ofari Hutchinson, het BLM as oneerbiedig en ondoeltreffend gekritiseer. Ali het beweer: "Al wat hulle kan doen, is om te ontwrig en lawaai te maak."<ref name="angel2" /> Die ekonoom Glenn Loury, wat die grondslag van die beweging steun, het die teenreaksie teen "wit politici wat All Lives Matter sê" en die klaarblyklike polariserende uitwerking van die beweging gekritiseer.<ref name="clayton" /> In sy boek ''The Once and Future Liberal'' (2017) kritiseer Mark Lilla Black Lives Matter as deel van sy breër linkse kritiek op identiteitspolitiek. Hoewel hy met hul doelwitte saamstem, het hy hul retoriek "'n handboekvoorbeeld van hoe om nié solidariteit te bou nie" genoem en aangevoer dat die veldtog mense vervreem met sy negatiewe houding teenoor die Amerikaanse samelewing en wetstoepassing, en met sy oorheersende taktiek. Hy het hulle ook ongunstig vergelyk met die leiers van die burgerregtebeweging, wat "bewustelik 'n beroep gedoen het op wat ons deel" in plaas daarvan om verskille van ras en ander identiteite te beklemtoon.<ref>{{cite book |last=Lilla |first=Mark |title=The Once and Future Liberal: After Identity Politics |year=2017 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06269743-1}}</ref><ref name=":14">{{cite news |last=Conroy |first=J. Oliver |date=10 Februarie 2021 |title=Mark Lilla: The Liberal Who Counts More Enemies on the Left Than the Right |url=https://www.theguardian.com/media/2017/dec/21/mark-lilla-identity-politics-liberals |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Lilla is op sy beurt gekritiseer vir "troltery vermom as geleerdheid" en daarvoor dat hy "wit oppergesag weer respektabel maak".<ref name=":14" /> === Akademiese vryheid === Sommige akademici, onder wie John McWhorter,<ref name="McWhorter 2020">{{cite web |last=McWhorter |first=John |title=Academics Are Really, Really Worried About Their Freedom |website=The Atlantic |date=1 September 2020 |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2020/09/academics-are-really-really-worried-about-their-freedom/615724/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> John Ellis,<ref name="Ellis 2020 p.">{{cite book |last=Ellis |first=John |title=The breakdown of higher education: how it happened, the damage it does, and what can be done |publisher=Encounter Books |publication-place=New York |year=2020 |isbn=978-1-64177-088-0 |oclc=1137194406}}</ref> Marybeth Gasman<ref>{{Cite web |url=https://academeblog.org/2020/09/01/academic-freedom-free-speech-and-the-syllabus/ |title=Academic Freedom, Free Speech, and the Syllabus |first=Marybeth |last=Gasman |date=1 September 2020}}</ref> en Glenn Loury,<ref>{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/a-challenger-of-the-woke-company-policy-11594405846 |title=Opinion: A Challenger of the Woke 'Company Policy' |first=Tunku |last=Varadarajan |newspaper=The Wall Street Journal |date=10 Julie 2020}}</ref> het sommige Black Lives Matter-aktiviste daarvan beskuldig dat hulle spraak stilmaak en akademiese vryheid onderdruk.<ref name="Harris 2020">{{cite web |last=Harris |first=Samantha |title=Princeton faculty petition threatens free speech, academic freedom |website=FIRE |date=8 Julie 2020 |url=https://www.thefire.org/princeton-faculty-petition-threatens-free-speech-academic-freedom/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Hulle beweer die gevolg is selfsensuur, minder akademiese ondersoek en navorsingsvooroordeel.<ref name="Scholars at Harvard">{{cite web |title=Student Protests and Academic Freedom in an Age of #blacklivesmatter |website=Scholars at Harvard |url=https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |access-date=28 Desember 2020 |archive-date=7 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307101951/https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |url-status=dead}}</ref><ref name="Chotiner">{{cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |title=Thomas Chatterton Williams on Race, Identity, and 'Cancel Culture' |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/thomas-chatterton-williams-on-race-identity-and-cancel-culture |date=22 Julie 2020 |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="Harris 2020" /> Kritici beweer akademici is huiwerig om hulle teen onderdrukking uit te spreek uit vrees vir vergelding.<ref name="Zimmerman 2020">{{cite web |last=Zimmerman |first=Jonathan |title=Faculty should support the academic freedom of colleagues who buck conventional wisdom |website=Inside Higher Ed |date=22 Junie 2020 |url=https://www.insidehighered.com/views/2020/06/22/faculty-should-support-academic-freedom-colleagues-who-buck-conventional-wisdom |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="McGowan p.">{{cite book |last=McGowan |first=Mary Kate |title=Oxford Scholarship Online |chapter=On Political Correctness, Microaggressions, and Silencing in the Academy |publisher=Oxford University Press |date=22 November 2018 |volume=1 |doi=10.1093/oso/9780198791508.003.0008}}</ref><ref name="McWhorter 2020" /> Veral hoëprofiel-akademici het hulle teen die gebruik van "diversiteitsverklarings" by toelating-, aanstellings- en ampstermynbesluite uitgespreek, onder wie Jeffrey Flier, dekaan van die Harvard Medical School,<ref name="CHE 2019">{{cite news |title=Against Diversity Statements |website=Chronicle of Higher Education |first=Jeffrey |last=Flier |date=3 Januarie 2019 |url=https://www.chronicle.com/article/against-diversity-statements/ |access-date=29 Desember 2020}}</ref><ref name="Inside Higher Ed 2018">{{cite web |title=Former Harvard dean's tweet against required faculty diversity statements sets off debate |website=Inside Higher Ed |date=12 November 2018 |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/11/12/former-harvard-deans-tweet-against-required-faculty-diversity-statements-sets-debate |first=Colleen |last=Flaherty |access-date=29 Desember 2020}}</ref> en Abigail Thompson, ondervoorsitter van die American Mathematical Society. Thompson het dit met die lojaliteitseed van die McCarthy-era vergelyk.<ref>{{cite web |url=https://www.ams.org/journals/notices/201911/rnoti-p1778.pdf |title=A Word from... |last=Thompson |first=Abigail |date=2019 |website=www.ams.org |access-date=11 Januarie 2021}}</ref><ref name="Zimmerman 2020" /> Waar skole staatsbefondsing ontvang, het akademici Black Lives Matter-beloftes as ongrondwetlik gekritiseer.<ref name="Blackman 2020">{{cite web |last=Blackman |first=Josh |title=University of Southern Maine Asks Students and Faculty to Sign 'Black Lives Matter Statement and Antiracism Pledge' |website=Reason.com |date=7 Augustus 2020 |url=https://reason.com/volokh/2020/08/07/university-of-southern-maine-asks-students-and-faculty-to-sign-black-lives-matter-statement-and-antiracism-pledge/ |access-date=7 Januarie 2021}}</ref> === Sienings oor wetstoepassing === [[Lêer:Ferguson Day 6, Picture 45.png|duimnael|Ferguson, Missouri, 17 Augustus 2014]] Sommige kritici beskuldig Black Lives Matter daarvan dat dit antipolisie is en geweld teen die polisie goedkeur.<ref name=":9" /><ref>{{Cite news |title=Can Black Lives Matter and Police Lives Matter coexist? |url=https://www.csmonitor.com/USA/USA-Update/2015/0913/Can-Black-Lives-Matter-and-Police-Lives-Matter-coexist-video |newspaper=The Christian Science Monitor |date=13 September 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0882-7729 |first=Jessica |last=Mendoza}}</ref> Sersant Demetrick Pennie van die Dallas-polisiedepartement het in September 2016 'n onsuksesvolle regsgeding teen Black Lives Matter aanhangig gemaak waarin die groep daarvan beskuldig is dat dit 'n "rasse-oorlog" aanhits.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/09/21/black-dallas-police-officer-sues-black-lives-matter-on-behalf-of-christians-jews-and-caucasians-others/ |title=Black Dallas police officer sues Black Lives Matter on behalf of 'Christians, Jews and Caucasians,' others |newspaper=The Washington Post |date=21 September 2016 |first=Travis M. |last=Andrews}}</ref><ref>{{cite news |url=https://apnews.com/9d879c426ce845b9958c11e81846fe65 |title=Can Black Lives Matter be sued? Activist's attorney says no |date=14 Junie 2017 |first=Michael |last=Kunzelman |work=Associated Press}}</ref> Marsjeerders met 'n BLM-banier is op video vasgelê terwyl hulle by die Minnesota-staatskou skandeer: "Varke in 'n kombers, braai hulle soos spek." Polisiegroepe beweer die gesang moedig die dood van polisiebeamptes aan. Die organiseerder van die betoging het daardie vertolking betwis: "Wat ons sê, is dat as swart mense wat polisiebeamptes doodmaak gaan braai, ons wil hê polisiebeamptes moet dieselfde behandeling kry as wat ons as burgerlikes kry wanneer ons beamptes doodmaak."<ref>{{cite web |title=Black Lives Matter chant threatening to officers, police say |author=Gottfried, Mara H. |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28733664/black-lives-matter-chant-disgusting-st-paul-police |website=St. Paul Pioneer Press |date=31 Augustus 2015 |access-date=22 September 2015}}</ref> === Losstaan van minderbevoorregte gemeenskappe === Sommige swart gemeenskapsleiers het hulle teen die beweging uitgespreek omdat dit volgens hulle losstaan van die mense wat dit beweer dit verteenwoordig.<ref name="The New York Times 2020">{{cite web |title=Who Opposes Defunding the N.Y.P.D.? These Black Lawmakers |newspaper=The New York Times |first=Jeffery C. |last=Mays |date=10 Augustus 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810073003/https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-date=10 Augustus 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Die New Yorkse stadsraadslid I. Daneek Miller, mede-voorsitter van die raad se Swart, Latino- en Asiatiese Koukus, het hom in Augustus 2020 teen begrotingsnoeiings verset en gesê: "Swart mense wil net soos almal anders veilig wees ... ons kan nie toelaat dat mense van buite ons gemeenskap vir ons oor swart lewens preek nie."<ref>{{cite web |title=$1 Billion Is Shifted From NYPD in a Budget That Pleases No One |first=Dana |last=Rubinstein |author2=Jeffery C. Mays |newspaper=The New York Times |date=30 Junie 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630235006/https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-date=30 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Vanessa Gibson van die Bronx se 16de raadsdistrik het gesê: "My werkersklasmense, my huiseienaars, my huurders, my bure – hulle skree en gil nie daar buite nie, want hulle moet werk."<ref name="Cuza 2020">{{cite web |last=Cuza |first=Bobby |title=Black Council Members Push Back Against Protester Budget Criticism |website=Spectrum News NY1 |date=1 Julie 2020 |url=https://www.ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2020/07/02/council-members-allege-outside-agitation |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Burgemeester Ras Baraka van Newark, New Jersey, het die eis om die polisie te ontfinansier 'n "bourgeois-liberale" oplossing vir rassisme genoem.<ref name="The New York Times 2020" /> === Onvoldoende fokus op vroue === Vroue binne die Black Lives Matter-beweging, onder wie die professor en burgerregtevoorstander Treva B. Lindsey, voer aan dat BLM swart vroue se ervarings ten gunste van swart mans se ervarings afgeskeep het. Daar is byvoorbeeld meer betogings gereël oor die dood van Michael Brown en Trayvon Martin as oor die dood van Pamela Turner, Kayla Moore of Rekia Boyd.<ref name="Lindsey">{{Cite journal |last=Lindsey |first=Treva B. |date=2015 |title=Post-Ferguson: A "Herstorical" Approach to Black Violability |url=https://muse.jhu.edu/article/829278 |journal=Feminist Studies |volume=41 |issue=1 |page=232 |doi=10.15767/feministstudies.41.1.232 |url-access=subscription}}</ref> Say Her Name is in reaksie hierop gestig om spesifiek op die dood van swart vroue aan die hande van die polisie te fokus en hul name in die Black Lives Matter-betogings te laat hoor. Die gestelde doel is om 'n vollediger, maar nie mededingende, weergawe van die breër Black Lives Matter-beweging te bied.<ref>{{cite web |last=Workneh |first=Lilly |date=21 Mei 2015 |title=#SayHerName: Black Women And Girls Matter, Too |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/05/21/black-women-matter_n_7363064.html |work=HuffPost |access-date=24 November 2016}}</ref><ref name="Crenshaw">{{Cite web |url=https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf |title=Say Her Name: Resisting Police Brutality against Black Women |publisher=African American Policy Forum |access-date=26 November 2016 |archive-date=24 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204757/https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf}}</ref> === Wanbestuur van fondse === Bewerings van wanbestuur van fondse deur die organisasie Black Lives Matter Global Network Foundation is geopper nadat fondse gebruik is om 'n huis van $6&nbsp;miljoen in die suide van Kalifornië te koop wat as fasiliteit vir 'n genootskap vir swart kunstenaars sou dien.<ref>{{Cite web |date=12 April 2022 |title=Black Lives Matter leaders condemn allegations of mismanaged funds |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/black-lives-matter-leaders-condemn-allegations-mismanaged-funds-rcna23882 |first=Char |last=Adams |access-date=18 Oktober 2023 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |date=17 Mei 2022 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter has $42 million in assets |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-race-ethnicity-philanthropy-black-lives-matter-5bc4772e029da522036f8ad2a02990aa |access-date=18 Oktober 2023 |website=AP News |language=en}}</ref> Die eiendom het ses slaapkamers, 'n opnamestudio en 'n swembad gehad.<ref name=":13" /> === Gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en vermiste persone === Sedert sy stigting word die Black Lives Matter-beweging aansienlik gekritiseer oor sy gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en sake van vermiste persone. Sommige navorsers het byvoorbeeld bevestig dat moorde op swart slagoffers buite verhouding dikwels onopgelos bly.<ref>{{Cite web |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/08/instead-of-defund-the-police-solve-all-murders/619672/ |title=Criminal-Justice Reformers Chose the Wrong Slogan |first=Conor |last=Friedersdorf |date=8 Augustus 2021 |website=The Atlantic}}</ref> Families van slagoffers het BLM-leiers in die openbaar verwyt: een moeder het geskryf dat BLM-lede vir haar gesê het dat die uitlig van vermoorde swart kinders die beweging se boodskap sou "verwater".<ref>{{Cite news |last=Bennett-Stone |first=Sylvia |date=30 Junie 2021 |title=Parents of Murdered Children Deserve Answers from BLM Leaders |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/parents-murdered-children-deserve-answers-blm-leaders-opinion-1604851 |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Volgens FBI-statistiek is 40% van vermiste persone in die Verenigde State mense van kleur. Kyle Pope, 'n redakteur en navorser van die ''Columbia Journalism Review'', het 'n gebrek aan mediabelangstelling in hierdie misdade opgemerk.<ref>{{Cite web |last=Franklin |first=Jonathan |date=5 Desember 2022 |title=Racial bias affects media coverage of missing people. A new tool illustrates how |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/12/05/1137193397/missing-persons-of-color-news-coverage-disparities |access-date=23 November 2023}}</ref> Een media-ontleding het bevind dat swart kinders 33% van die sake van vermiste kinders uitmaak, maar net 7% van die mediadekking kry – 'n wanverhouding wat akademici aan die sogenaamde "vermiste wit vrou-sindroom" toeskryf.<ref>{{Cite news |last=Kearney |first=Julia |title=America's Black Children are Missing at Disproportionately High Rates, and How the Amber Alert is at Fault |work=Elon University |url=https://www.elon.edu/u/academics/first-year-writing/writing-contest/journal/julia-kearney/ |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Derrica en Natalie Wilson het in 2008 die Black and Missing Foundation begin, 'n niewinsorganisasie wat onopgeloste moorde op swart mense regoor die land wil oplos. In 'n onderhoud in 2021 het hulle gesê sowel wetstoepassers as nasionale media-instellings sien onopgeloste moorde op swart mense buite verhouding oor die hoof.<ref>{{Cite news |last=St. Martin |first=Emily |date=30 September 2021 |title=182,448 Black People Went Missing in the U.S. Last Year — These Sisters Are Working to Find Them |work=InStyle |url=https://www.instyle.com/politics-social-issues/black-and-missing-foundation-interview |access-date=23 November 2023}}</ref> == Sien ook == * [[Rassisme in die Verenigde State]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * {{cite journal |last1=Bonilla |first1=Tabitha |last2=Tillery Jr |first2=Alvin B. |title=Which Identity Frames Boost Support for and Mobilization in the #BlackLivesMatter Movement? An Experimental Test |journal=American Political Science Review |date=November 2020 |volume=114 |issue=4 |pages=947-962 |doi=10.1017/S0003055420000544 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/which-identity-frames-boost-support-for-and-mobilization-in-the-blacklivesmatter-movement-an-experimental-test/AD0E73AF21C32FE03F1C0897456CC5C5 |language=en |issn=0003-0554 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last1=Clayton |first1=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the civil rights movement: A comparative analysis of two social movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |issn=0021-9347 |doi=10.1177/0021934718764099}} * {{cite magazine |title=The Matter of Black Lives |last1=Cobb |first1=Jelani |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |ref=none}} * {{cite news |last1=Cole |first1=Teju |title=The Superhero Photographs of the Black Lives Matter Movement |url=https://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727125858/http://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-date=27 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |work=The New York Times Magazine |date=26 Julie 2016 |ref=none}} * {{cite journal |last1=Hayward |first1=Clarissa Rile |title=Disruption: What Is It Good For? |journal=The Journal of Politics |date=April 2020 |volume=82 |issue=2 |pages=448-459 |doi=10.1086/706766 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/706766 |language=en |issn=0022-3816 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last=Hooker |first=Juliet |date=2016 |title=Black Lives Matter and the Paradoxes of U.S. Black Politics: From Democratic Sacrifice to Democratic Repair |journal=Political Theory |volume=44 |issue=4 |pages=448-469 |issn=0090-5917 |doi=10.1177/0090591716640314}} * {{cite book |last=Lebron |first=Christopher J. |title=The Making of Black Lives Matter: A Brief History of An Idea |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2017 |isbn=978-0-19-060134-8 |url=https://global.oup.com/academic/product/the-making-of-black-lives-matter-9780190601348}} * {{cite web |first=Lisa L. |last=Miller |title=Black Activists Don't Ignore Crime |date=5 Augustus 2016 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806032543/http://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-date=6 Augustus 2016 |url-access=subscription |url-status=live |ref=none}} * {{cite journal |last1=Ming Francis |first1=Megan |last2=Wright-Rigueur |first2=Leah |title=Black Lives Matter in Historical Perspective |journal=Annual Review of Law and Social Science |volume=17 |issue=1 |date=13 Oktober 2021 |issn=1550-3585 |doi=10.1146/annurev-lawsocsci-122120-100052 |doi-access=free |pages=441-458}} * {{cite magazine |url=https://www.wired.com/2015/10/how-black-lives-matter-uses-social-media-to-fight-the-power/ |title=Social Media Helps Black Lives Matter Fight the Power |first=Bijan |last=Stephen |date=November 2015 |magazine=Wired |ref=none}} * {{cite magazine |url=https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |title=I'm a GOP Delegate and I Wore a 'Black Lives Matter' Shirt to the RNC |first=Melissa |last=Stevens |date=28 Julie 2016 |magazine=Time |ref=none |access-date=17 November 2024 |archive-date=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203233341/https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |url-status=dead}} * {{cite journal |last1=Tillery Jr |first1=Alvin B. |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity, and Politics |date=September 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-race-ethnicity-and-politics/article/what-kind-of-movement-is-black-lives-matter-the-view-from-twitter/375801268123BCA397284EFBE36C9F4E |language=en |issn=2056-6085}} * {{cite journal |last1=Towler |first1=Christopher C. |last2=Crawford |first2=Nyron N. |last3=Bennett |first3=Robert A. |title=Shut Up and Play: Black Athletes, Protest Politics, and Black Political Action |date=2020 |journal=Perspectives on Politics |volume=18 |issue=1 |pages=111-127 |issn=1537-5927 |doi=10.1017/S1537592719002597 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Woodly |first=Deva R. |title=Reckoning: Black Lives Matter and the Democratic Necessity of Social Movements |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2022 |isbn=978-0-19-760395-6 |url=https://global.oup.com/academic/product/reckoning-9780197603956}} === Bibliografieë === * {{cite web |title=#BlackLivesMatter: A Longform Reading List |year=2014 |url=http://www.autostraddle.com/blacklivesmatter-the-longform-reading-list-265454/ |first=Marie Lyn |last=Bernard |work=Autostraddle |location=VSA |ref=none}} * {{cite web |title=The complete summer reading syllabus on Black Lives Matter |first=Selina |last=Cheng |date=Julie 2016 |url=http://qz.com/728658/heres-what-librarians-recommend-reading-on-blm/ |work=Quartz |ref=none}} * {{cite web |title=Listen, Learn, Participate: A #BlackLivesMatter Resource Series |year=2014 |url=http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series |author=Oakland Public Library |location=Kalifornië |ref=none |access-date=15 September 2016 |archive-date=16 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043052/http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series}} * {{cite web |title=Black Lives Matter Reference Guide |date=Julie 2016 |first=Malcolm |last=Teller |work=Medium |url=https://medium.com/malcolm-teller/black-lives-matter-a-collection-of-syllabi-6497460b9668 |ref=none}} == Eksterne skakels == * [https://blacklivesmatter.com/ Amptelike webwerf] van die Black Lives Matter Global Network Foundation * [https://web.archive.org/web/20141226205743/https://www.elephrame.com/textbook/protests Lys van 1&nbsp;007 Black Lives Matter-betogings] * [http://www.joincampaignzero.org/ Campaign Zero to end police violence] * {{cite web |title=Read This: #BlackLivesMatter Reads for Teens |url=https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |publisher=Hennepin County Library |location=Minnesota |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921203253/https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |archive-date=21 September 2016}} (bibliografie) * {{cite web |title=#blacklivesmatter |date=28 Desember 2016 |url=http://www.yalsa.ala.org/thehub/tag/blacklivesmatter/ |publisher=Young Adult Library Services Association}} (bibliografie) * [https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml Chicago Black Lives Matter Protest Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125205203/https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml |date=25 Januarie 2021}} by die Newberry-biblioteek {{Normdata}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Protes]] [[Kategorie:Aktivisme]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Slagspreuke]] [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] mggujan3zwjde3p7yc26mfbz4n55gcq 2970811 2970803 2026-09-25T23:59:39Z Pynappel 70858 2970811 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Sosiale beweging wat in die Verenigde State ontstaan het}} {{Inligtingskas gebeurtenis | title = Black Lives Matter | image = Blmblm cropped.svg | caption = Die logo en vlag wat dikwels in die Black Lives Matter-beweging gebruik word | also_known_as = Black Lives Matter-beweging; BLM | cause = Rassediskriminasie en polisiegeweld teen swart mense in die Verenigde State | motive = Antirassisme | location = Internasionaal, hoofsaaklik in die Verenigde State | date = 2013 tot hede }} '''Black Lives Matter''' ('''BLM'''; Engels vir "swart lewens maak saak") is 'n gedesentraliseerde politieke en [[sosiale media|sosiale]] beweging wat daarop gemik is om die [[rassisme]], [[diskriminasie]] en rasse-ongelykheid wat [[Swart mense|swart mense]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ervaar, onder die aandag te bring en antirassisme te bevorder.<ref name="Smith 2021">{{cite book |last1=Smith |first1=Robert |title=Encyclopedia of African-American Politics, Third Edition |date=2021 |publisher=Facts on File |location=New York |isbn=978-1-4381-9939-9 |pages=122-126 |chapter=Black Lives Matter}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/09/04/the-blm-movement-what-if-anything-changed-5-things-podcast/70760021007/ |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? 5 Things podcast |first=Dana |last=Taylor |website=USA TODAY}}</ref> Die beweging se hoofbekommernisse is polisiegeweld en rassegemotiveerde geweld teen swart mense.<ref>{{Cite news |date=12 Junie 2021 |title=What is Black Lives Matter and what are the aims? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/explainers-53337780 |access-date=31 Desember 2021}}</ref><ref>{{cite web |last=Friedersdorf |first=Conor |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/08/drawing-distinctions-antifa-the-alt-right-and-black-lives-matter/538320/ |title=How to Distinguish Between Antifa, White Supremacists, and Black Lives Matter |website=The Atlantic |date=31 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite web |access-date=22 Augustus 2020 |title=Black Lives Matter |url=https://www.newsweek.com/topic/black-lives-matter |website=Newsweek}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Chloe |last1=Banks |title=Disciplining Black activism: post-racial rhetoric, public memory and decorum in news media framing of the Black Lives Matter movement |journal=Continuum |date=2 November 2018 |issn=1030-4312 |pages=709-720 |volume=32 |issue=6 |doi=10.1080/10304312.2018.1525920 |s2cid=150199510}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Fabio |last1=Rojas |title=Moving beyond the rhetoric: a comment on Szetela's critique of the Black Lives Matter movement |journal=Ethnic and Racial Studies |date=20 Junie 2020 |issn=0141-9870 |pages=1407-1413 |volume=43 |issue=8 |doi=10.1080/01419870.2020.1718725 |s2cid=213636514}}</ref> Die beweging het ontstaan as reaksie op onder meer die dood van Trayvon Martin, Michael Brown, Eric Garner en Rekia Boyd. BLM en verwante organisasies pleit gewoonlik vir uiteenlopende beleidsveranderinge wat met swart bevryding<ref>{{cite web |last=Roberts |first=Frank |date=13 Julie 2018 |title=How Black Lives Matter Changed the Way Americans Fight for Freedom |url=https://www.aclu.org/blog/racial-justice/race-and-criminal-justice/how-black-lives-matter-changed-way-americans-fight |access-date=15 Junie 2020 |publisher=American Civil Liberties Union}}</ref> en die hervorming van die strafregstelsel verband hou. Hoewel daar organisasies is wat hulself "Black Lives Matter" noem, soos die Black Lives Matter Global Network Foundation, dateer die breër beweging van vroeër af en is dit 'n gedesentraliseerde netwerk sonder 'n formele hiërargie.<ref>{{cite news |url=https://www.thedailybeast.com/who-really-runs-blacklivesmatter |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |first1=Ben |last1=Collins |first2=Tim |last2=Mak |date=15 Augustus 2015 |newspaper=The Daily Beast |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en [[Kanada]].<ref name="Smith 2021" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" self is nie deur enige groep as handelsmerk geregistreer nie.<ref>{{cite web |url=https://www.chicagotribune.com/lifestyles/ct-life-cb-black-lives-matter-chicago-20200903-xh75kbw5nfdk5joudlsgb2viwq-story.html |title=What you need to know about Black Lives Matter in 10 questions |first1=Lauren |last1=Leazenby |first2=Milan |last2=Polk |date=3 September 2020 |work=Chicago Tribune |access-date=4 November 2020}}</ref> In 2013 het die aktiviste en vriendinne Alicia Garza, Patrisse Cullors en Ayọ Tometi die [[hutsmerk]] #BlackLivesMatter op sosiale media geskep ná die vryspraak van George Zimmerman in die noodlottige skietvoorval waarin die Afro-Amerikaanse tiener Trayvon Martin gesterf het. Die beweging het landwyd bekendheid verwerf met straatbetogings ná die dood van twee verdere Afro-Amerikaners in 2014: Michael Brown – wat tot betogings en onrus in Ferguson, Missouri, gelei het – en Eric Garner in New York.<ref name="guardian 2015-07-19">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/19/blacklivesmatter-birth-civil-rights-movement |title=#BlackLivesMatter: the birth of a new civil rights movement |first=Elizabeth |last=Day |date=19 Julie 2015 |work=The Guardian |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/how-the-black-lives-matter-movement-changed-america-one-year-later/ |title=Black Lives Matter: How the events in Ferguson sparked a movement in America |first=Shannon |last=Luibrand |date=7 Augustus 2015 |work=CBS News |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedert die Ferguson-betogings het deelnemers aan die beweging betoog oor die dood van talle ander Afro-Amerikaners weens polisieoptrede of in polisiebewaring. Die beweging het internasionale aandag getrek tydens wêreldwye betogings in 2020 ná die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]].<ref>{{Cite news |last1=Eligon |first1=John |last2=Arango |first2=Tim |last3=Dewan |first3=Shaila |last4=Bogel-Burroughes |first4=Nicholas |date=20 April 2021 |title=Derek Chauvin Verdict Brings a Rare Rebuke of Police Misconduct |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Junie 2020 |title=Protesters around the world rally for George Floyd and against police brutality |work=France24 |url=https://www.france24.com/en/20200607-protesters-on-four-continents-support-george-floyd-black-lives-matter |access-date=16 Junie 2020}}</ref> Na raming het 15 tot 26&nbsp;miljoen mense aan Black Lives Matter-betogings in die Verenigde State deelgeneem, wat dit een van die grootste protesbewegings in die land se geskiedenis maak.<ref name="nytimes 2020-07-03">{{Cite news |last1=Buchanan |first1=Larry |last2=Bui |first2=Quoctrung |last3=Patel |first3=Jugal K. |date=3 Julie 2020 |title=Black Lives Matter May Be the Largest Movement in U.S. History |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/07/03/us/george-floyd-protests-crowd-size.html |access-date=3 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Die oorgrote meerderheid BLM-betogings in 2020 was vreedsaam,<ref>Bronne: *{{cite magazine |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=93% of Black Lives Matter Protests Have Been Peaceful, New Report Finds |url=https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |magazine=Time |date=5 September 2020 |access-date=24 Desember 2021 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011617/https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |url-status=dead}} *{{cite news |last1=Udoma |first1=Ebong |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/news/2020-10-19/uconn-study-at-least-96-of-black-lives-matter-protests-were-peaceful |date=19 Oktober 2020 |publisher=WSHU-FM}} *{{cite news |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |date=16 Oktober 2020 |author1=Erica Chenoweth |author2=Jeremy Pressman}} *{{cite news |title='A fanciful reality': Trump claims Black Lives Matter protests are violent, but the majority are peaceful |url=https://www.usatoday.com/in-depth/news/nation/2020/10/24/trump-claims-blm-protests-violent-but-majority-peaceful/3640564001/ |work=USA Today |date=24 Oktober 2020 |author1=Grace Hauck |author2=Trevor Hughes |author3=Omar Abdel-Baqui |author4=Ricardo Torres |author5=Hayes Gardner}} *{{cite news |last1=Watson |first1=Julie |title=Comparison between Capitol siege, BLM protests is denounced |url=https://apnews.com/article/donald-trump-capitol-siege-race-and-ethnicity-violence-racial-injustice-afd7dc2165f355a3e6dc4e9418019eb5 |publisher=Associated Press |date=14 Januarie 2021}} *{{cite news |last1=Corley |first1=Cheryl |title=Black Lives Matter Fights Disinformation To Keep The Movement Strong |url=https://www.npr.org/2021/05/25/999841030/black-lives-matter-fights-disinformation-to-keep-the-movement-strong |publisher=National Public Radio |date=25 Mei 2021}}</ref> maar BLM-betogings van laat Mei tot vroeg Junie 2020 het in die meeste groot stede in onluste en plundering ontaard.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=George Floyd death: Widespread unrest as curfews defied across US |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=25 Julie 2025 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Warren |first=Katie |last2=Hadden |first2=Joey |title=How all 50 states are responding to the George Floyd protests, from imposing curfews to calling in the National Guard |url=https://www.businessinsider.com/us-states-response-george-floyd-protests-curfews-national-guard-2020-6 |access-date=25 Julie 2025 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=AP tally: Arrests at widespread US protests hit 10,000 |url=https://apnews.com/article/american-protests-us-news-arrests-minnesota-burglary-bb2404f9b13c8b53b94c73f818f6a0b7 |access-date=25 Julie 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> Steun vir Black Lives Matter het die afgelope jare gewissel. In 2020 het 67% van Amerikaanse volwassenes steun vir BLM uitgespreek; teen 2024 het dit tot 45% gedaal.<ref name=":11">{{Cite web |first=Juliana Menasce |last=Horowitz |author2=Kiley Hurst |author3=Dana Braga |date=14 Junie 2023 |title=Support for the Black Lives Matter Movement Has Dropped Considerably From Its Peak in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2023/06/14/support-for-the-black-lives-matter-movement-has-dropped-considerably-from-its-peak-in-2020/ |access-date=4 Julie 2023 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project |language=en-US}}</ref><ref name=":16">{{Cite web |last=Bowman |first=Karlyn |title=Public Attitudes On The Police And Black Lives Matter |url=https://www.forbes.com/sites/bowmanmarsico/2024/05/22/public-attitudes-on-the-police-and-black-lives-matter/ |access-date=25 Julie 2025 |website=Forbes |language=en}}</ref> Steun onder mense van kleur het egter sterk gebly: in 2023 het 81% van Afro-Amerikaners, 61% van Hispanics en 63% van Asiatiese Amerikaners steun vir Black Lives Matter uitgespreek.<ref name=":11" /> == Struktuur en organisasie == === Desentralisasie === Die uitdrukking "Black Lives Matter" kan verwys na 'n [[hutsmerk]] op [[X (sosiale netwerk)|X]] (voorheen Twitter), 'n slagspreuk, 'n sosiale beweging, 'n politieke aksiekomitee<ref>{{cite news |last1=Ross |first1=Janell |title=Black Lives Matter launches a political action committee. But it's not an easy fit. |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2015/10/27/black-lives-matter-goes-official-with-a-political-action-committee-but-its-not-an-easy-fit/?arc404=true |access-date=23 Augustus 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref> of 'n los verbond van groepe wat vir rassegeregtigheid veg. As beweging werk Black Lives Matter op voetsoolvlak en is dit gedesentraliseerd; leiers beklemtoon die belang van plaaslike organisering bo nasionale leierskap.<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Ryan W. |title=Black Lives Matter: A primer on what it is and what it stands for |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2016/07/11/black-lives-matter-what-what-stands/86963292/ |access-date=13 Julie 2016 |work=USA Today |date=12 Julie 2016}}</ref><ref name="clayton">{{cite journal |last=Clayton |first=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the Civil Rights Movement: A Comparative Analysis of Two Social Movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |doi=10.1177/0021934718764099 |s2cid=148805128}}</ref> Die struktuur verskil van dié van vroeëre swart bewegings, soos die [[burgerregte]]beweging van die 1950's en 1960's. Hierdie verskille is al in die vakliteratuur bespreek.<ref name="Cambridge">{{Cite journal |last=Tillery |first=Alvin B. |date=September 2019 |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity and Politics |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |issn=2056-6085 |doi-access=free}}</ref> Die aktivis DeRay Mckesson het opgemerk dat die beweging "almal insluit wat openlik verklaar dat swart lewens saak maak en hul tyd en energie dienooreenkomstig bestee".<ref name="tags_BLM">{{cite web |last1=Freelon |first1=Deen |last2=McIlwain |first2=Charlton D. |last3=Clark |first3=Meredith D. |title=Beyond the Hashtags |url=http://cmsimpact.org/resource/beyond-hashtags-ferguson-blacklivesmatter-online-struggle-offline-justice/ |date=29 Februarie 2016 |publisher=Center for Media and Social Impact |type=PDF |page=9 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Patrisse Cullors, Alicia Garza en Ayọ Tometi het die Black Lives Matter-netwerk in 2013 gestig. Garza het die netwerk beskryf as 'n aanlynplatform wat aktiviste van 'n gedeelde stel beginsels en doelwitte moes voorsien. Plaaslike Black Lives Matter-takke word gevra om hulle tot die organisasie se leidende beginsels te verbind, maar hulle is outonoom<ref name="Smith 2021" />{{rp|124}} en werk sonder 'n sentrale struktuur of hiërargie. Garza het gesê die netwerk stel nie daarin belang om "te polisieer wie deel van die beweging is en wie nie" nie.<ref name="ITT_BLM">{{cite news |last1=Fletcher |first1=Bill Jr. |title=From Hashtag to Strategy: The Growing Pains of Black Lives Matter |url=http://inthesetimes.com/article/18394/from-hashtag-to-strategy-the-growing-pains-of-black-lives-matter |access-date=13 Julie 2016 |work=In These Times |date=25 September 2015}}</ref><ref name="NY_BLM">{{cite news |last1=Cobb |first1=Jelani |title=The Matter of Black Lives |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |access-date=13 Julie 2016 |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en Kanada.{{r|Smith 2021|p=124}} Dit het tot verwarring in sowel die media as aktivistekringe gelei, aangesien optrede of uitsprake van individuele takke of lede dikwels aan "Black Lives Matter" as geheel toegeskryf word.<ref name="dbeast_BLM">{{cite news |last1=Collins |first1=Ben |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/08/15/who-really-runs-blacklivesmatter.html |access-date=13 Julie 2016 |work=The Daily Beast |date=15 Augustus 2015}}</ref><ref name="CJR_BLM">{{cite news |last1=Bernard |first1=Jephie |title=Black Lives Matter: the movement, the organization, and how journalists get it wrong |url=https://www.cjr.org/analysis/black_lives_matter_the_movement_the_organization_and_how_journalists_get_it_wrong.php |access-date=13 Julie 2016 |journal=Columbia Journalism Review |date=1 April 2016}}</ref> Matt Pearce het in die ''[[Los Angeles Times]]'' geskryf dat "die woorde as 'n politieke strydkreet kan dien of na die aktivisteorganisasie kan verwys. Of dit kan die vaag toegepaste etiket wees wat gebruik word om 'n wye reeks betogings en gesprekke oor rasse-ongelykheid te beskryf."<ref name="LAT_BLM">{{cite news |last1=Pearce |first1=Matt |title=Why the term 'Black Lives Matter' can be so confusing |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-black-lives-matter-explainer-20151020-story.html |access-date=13 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=20 Oktober 2015}}</ref> By minstens een geleentheid het iemand wat as besturende direkteur van die BLM Global Network voorgestel is, 'n verklaring namens daardie organisasie uitgereik.<ref>{{cite press release |url=https://blacklivesmatter.com/for-immediate-release-statement-by-kailee-scales-managing-director-of-blm-global-network/ |title=For Immediate Release, Statement by Kailee Scales, Managing Director of BLM Global Network |date=25 Junie 2020 |publisher=blacklivesmatter.com}}</ref> === Breër beweging === Terselfdertyd het 'n breër beweging met verskeie ander organisasies en aktiviste onder die vaandel van "Black Lives Matter" ontstaan.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://medium.com/@patrissemariecullorsbrignac/we-didn-t-start-a-movement-we-started-a-network-90f9b5717668 |title=We didn't start a movement. We started a network. |last=Cullors-Brignac |first=Patrisse Marie |date=23 Februarie 2016 |publisher=Medium |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/why-its-dangerous-lump-all-black-activists-under-black-lives-matter-banner |title=Why It's Dangerous to Lump All Black Activists Under the 'Black Lives Matter' Banner |last=Naasel |first=Kenrya Rankin |date=20 Julie 2016 |work=ColorLines |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Johnetta Elzie, DeRay Mckesson, Brittany Packnett en Samuel Sinyangwe het in 2015 Campaign Zero begin, wat beleidshervormings wou bevorder om polisiegeweld te beëindig. Die veldtog het 'n tienpuntplan vir polisiëringshervorming vrygestel met aanbevelings soos die beëindiging van gebroke-vensters-polisiëring, groter gemeenskapstoesig oor polisiedepartemente en strenger riglyne vir magsgebruik.<ref name="NYT_campaignzero">{{cite news |last1=Maloney |first1=Alli |title=When police turn violent, activists Brittany Packnett and Johnetta Elzie push back |url=http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |access-date=18 Desember 2016 |agency=Women in the World |work=The New York Times |date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219043331/http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |archive-date=19 Desember 2016}}</ref> Die ''[[The New York Times|New York Times]]''-verslaggewer John Eligon het geskryf dat sommige aktiviste bekommerd was dat die veldtog te veel op wetgewende oplossings vir polisiegeweld gefokus het.<ref name="NYtimes_campaignzero">{{cite news |last1=Eligon |first1=John |title=One Slogan, Many Methods: Black Lives Matter Enters Politics |url=https://www.nytimes.com/2015/11/19/us/one-slogan-many-methods-black-lives-matter-enters-politics.html |access-date=12 Julie 2016 |work=The New York Times |date=18 November 2015}}</ref> Black Lives Matter spreek ook steun uit vir uiteenlopende bewegings en sake buiten polisiegeweld, waaronder [[LGBT|LGBTQ]]-aktivisme, [[feminisme]] en immigrasie.<ref>{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=Introduction: #BlackLivesMatter and the Mediatic Lives of a Movement |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=75-80 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.04 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.04 |s2cid=157642074 |issn=1536-3155}}</ref> ==== Movement for Black Lives ==== [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552673186).jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul, Minnesota, 20 September 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|duimnael|alt=Betogers lê op spoorlyne met 'n "Black Lives Matter"-banier|'n Black Lives Matter-lê-in op spoorlyne tydens 'n betoging teen polisiegeweld in Saint Paul, Minnesota (20 September 2015)]] Die Movement for Black Lives (M4BL) is 'n koalisie van meer as 50 groepe wat die belange van swart gemeenskappe regoor die Verenigde State verteenwoordig.<ref name="Newkirk">{{cite web |last=Newkirk |first=Vann R. II |date=3 Augustus 2016 |title=The Permanence of Black Lives Matter |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/08/movement-black-lives-platform/494309/ |work=The Atlantic}}</ref> Lede sluit die Black Lives Matter-netwerk, die National Conference of Black Lawyers en die Ella Baker Center for Human Rights in.<ref name="about2017">{{cite web |title=About Us – The Movement for Black Lives |url=https://policy.m4bl.org/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120213/https://policy.m4bl.org/about/ |archive-date=2 Mei 2019 |access-date=4 Augustus 2016 |website=Movement for Black Lives |publisher=policy.m4bl.org}}</ref> Die koalisie, wat deur groepe soos Color of Change, Race Forward, die Brooklyn Movement Center, PolicyLink, Million Women March Cleveland en ONE DC onderskryf word,<ref>{{Cite journal |last=Arnold |first=Eric K. |date=2017 |title=The BLM Effect: Hashtags, History and Race |journal=Race, Poverty & the Environment |volume=21 |issue=2 |pages=8-15 |issn=1532-2874 |jstor=44687751}}</ref> ontvang kommunikasie- en taktiese ondersteuning van 'n organisasie genaamd Blackbird.<ref>{{Cite news |last=Ransby |first=Barbara |date=21 Oktober 2017 |title=Opinion {{!}} Black Lives Matter Is Democracy in Action |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/10/21/opinion/sunday/black-lives-matter-leadership.html |access-date=25 April 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná die moord op George Floyd het M4BL die BREATHE Act vrygestel, wat op omvattende wetgewende veranderinge rondom polisiëring aangedring het. Die beleidswetsontwerp het onder meer gevra dat fondse van polisiëring onttrek en direk in gemeenskapshulpbronne en alternatiewe noodreaksiemodelle belê word.<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=7 Julie 2020 |title=Movement for Black Lives Seeks Sweeping Legislative Changes |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/07/07/us/ap-us-black-lives-matter-legislation.html |access-date=8 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Jessica |title=The Genius of Resilience: Toward a New, Black National Convention |url=https://www.theroot.com/the-genius-of-resilience-toward-a-new-black-national-1844367817 |access-date=18 Julie 2020 |website=The Root |date=14 Julie 2020}}</ref> Die beweging het op 24 Julie 2015 die eerste keer by die Cleveland State University byeengekom, waar tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 aktiviste aan oop gesprekke en betogings deelgeneem het. Die konferensie in Cleveland, Ohio, het aanvanklik probeer om "maniere te beraam waarop die Movement for Black Lives die wetstoepassing op nasionale vlak vir hul optrede aanspreeklik kan hou".<ref name="about2017" /><ref name="cleveland2015">{{Cite news |last=Morice |first=Jane |date=25 Julie 2015 |title=Thousands of 'freedom fighters' in Cleveland for first national Black Lives Matter conference |work=cleveland.com |url=https://www.cleveland.com/metro/index.ssf/2015/07/thousands_of_freedom_fighters.html |access-date=7 Maart 2017}}</ref><ref name="bernard2017">{{Cite news |last=Bernard |first=Tanya Lucia |date=7 Augustus 2015 |title=The Movement for Black Lives Convening: An Offering of Love |work=The Root |url=http://www.theroot.com/the-movement-for-black-lives-convening-an-offering-of-1790860722 |access-date=7 Maart 2017}}</ref> Die konferensie het egter tot die vorming van 'n veel groter sosiale beweging gelei. Aan die einde van die driedaagse konferensie, op 26 Julie, het die Movement for Black Lives 'n jaarlange "proses begin om plaaslike en nasionale groepe byeen te bring om 'n verenigde front te skep".<ref name="about2017" /> Hierdie proses het uiteindelik gelei tot 'n organisatoriese platform wat die doelwitte, eise en beleide uiteensit wat die Movement for Black Lives steun om die "bevryding" van swart gemeenskappe in Amerika te bewerkstellig.<ref name="about2017" /> Die Ford Foundation het in 2016 planne aangekondig om M4BL oor 'n tydperk van ses jaar te befonds en het met ander vennote die Black-led Movement Fund gestig.<ref name="Ford Foundation">{{cite web |title=Why black lives matter to philanthropy |first1=Brook |last1=Kelly-Green |last2=Yasui |first2=Luna |website=fordfoundation.org |url=https://www.fordfoundation.org/ideas/equals-change-blog/posts/why-black-lives-matter-to-philanthropy/ |date=19 Julie 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |first=Ellen |last=McGirt |title=Who Is Funding Black Lives Matter: Ford Foundation |url=https://fortune.com/2016/08/08/funding-black-lives-matter-ford/ |date=9 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020 |website=Fortune}}</ref><ref>{{cite web |title=Ford Motors Funds Black Lives Matter |url=https://www.snopes.com/fact-check/ford-motors-funds-black-lives-matter/ |first=Kim |last=LaCapria |website=snopes.com |date=26 September 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Die bedrag wat die Ford Foundation en die ander skenkers aan M4BL geskenk het, is in 2016 deur ''The Washington Times'' as $100&nbsp;miljoen aangegee; nog $33&nbsp;miljoen is na berig word deur die Open Society Foundations aan M4BL geskenk.<ref>{{cite news |last1=Richardson |first1=Valerie |title=Black Lives Matter cashes in with $100 million from liberal foundations |url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/aug/16/black-lives-matter-cashes-100-million-liberal-foun/ |work=The Washington Times |date=16 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Did George Soros Fund Ferguson Protests and Black Lives Matter? |first=David |last=Mikkelson |url=https://www.snopes.com/fact-check/riot-act/ |website=snopes.com |date=22 Januarie 2015 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> In 2016 het M4BL gevra vir minder gevangesetting in die Verenigde State, herstelbetalings vir die skade wat met [[slawerny]] verband hou, en meer onlangs ook spesifieke remedies vir diskriminerende leningspraktyke in behuising, onderwysbeleid, massa-gevangesetting en voedselonsekerheid.<ref>{{Cite web |last=McGirt |first=Ellen |date=8 Augustus 2016 |title=raceAhead: Why Ford Foundation Is Underwriting Black Lives Matter |url=https://fortune.com/2016/08/08/raceahead-why-ford-foundation-is-underwriting-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2020 |website=Fortune}}</ref> Dit het ook gevra vir 'n einde aan massatoesig, belegging in openbare onderwys eerder as in gevangenisse, en gemeenskapsbeheer oor die polisie: inwoners van gemeenskappe van kleur moes die mag kry om polisiebeamptes aan te stel en te ontslaan, dagvaardings uit te reik, oor dissiplinêre gevolge te besluit en beheer uit te oefen oor stadsbesteding aan die polisie.<ref>{{Cite news |date=2 Augustus 2016 |title=Slavery reparations sought in first Black Lives Matter agenda |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-politics-race-idUSKCN10C3E1 |access-date=3 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 Augustus 2016 |title=Black Lives Matter Releases Policy Demands, Includes Reparations And Abolishing The Death Penalty |url=https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |access-date=3 Junie 2020 |website=The Center for Popular Democracy |archive-date=3 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603014218/https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |url-status=dead}}</ref> === Befondsing === ''Politico'' het in 2015 berig dat die Democracy Alliance, 'n groepering skenkers van die Demokratiese Party, van plan was om leiers van verskeie groepe wat die Black Lives Matter-beweging onderskryf, te ontmoet.<ref name="Vogel & Wheaton">{{cite news |last1=Vogel |first1=Kenneth P. |last2=Wheaton |first2=Sarah |date=13 November 2015 |title=Major donors consider funding Black Lives Matter |url=https://www.politico.com/story/2015/11/major-donors-consider-funding-black-lives-matter-215814 |work=Politico |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Volgens ''Politico'' het Solidaire, die skenkerskoalisie wat op "bewegingsbou" fokus en deur Leah Hunt-Hendrix, 'n erfgenaam van 'n Texaanse olievermoë en lid van die Democracy Alliance, gelei word, teen 2015 reeds meer as $200&nbsp;000 aan die BLM-beweging geskenk.<ref name="Vogel & Wheaton" /> Volgens ''[[The Economist]]'' het skenkings aan sake wat met Black Lives Matter verband hou, tussen Mei 2020 en Desember 2020 $10,6&nbsp;miljard beloop.<ref>{{cite news |title=Six months after mass protests began, what is the future of BLM? |url=https://www.economist.com/united-states/2020/12/12/six-months-after-mass-protests-began-what-is-the-future-of-blm |date=10 Desember 2020 |access-date=18 Desember 2020 |newspaper=The Economist}}</ref> Die Black Lives Matter Global Network Foundation, een van die hooforganisasies wat organisering en mobilisering koördineer, het berig dat dit in 2020 $90&nbsp;miljoen ingesamel het, met inbegrip van 'n groot aantal individuele aanlynskenkings teen 'n gemiddeld van $30,76 elk.<ref>{{Cite web |date=20 April 2021 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter opens up about its finances |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-90-million-finances-8a80cad199f54c0c4b9e74283d27366f |access-date=26 Mei 2021 |website=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite news |title=2020 Impact Report - Black Lives Matter |work=Black Lives Matter |url=https://blacklivesmatter.com/2020-impact-report/ |access-date=26 Mei 2021}}</ref> === Strategieë en taktiek === Black Lives Matter het aanvanklik verskeie sosialemediaplatforms gebruik – onder meer hutsmerkaktivisme – om vinnig duisende mense te bereik.<ref name="herbert">{{cite web |last1=Ruffin II |first1=Herbert G. |title=Black Lives Matter: The Growth of a New Social Justice Movement |date=23 Augustus 2015 |url=http://www.blackpast.org/perspectives/black-lives-matter-growth-new-social-justice-movement |publisher=BlackPast.org |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedertdien het Black Lives Matter 'n verskeidenheid taktieke aangewend.<ref>{{cite web |url=https://www.voanews.com/a/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |title=Frustration Lies Behind 'Black Lives Matter' |first=Molly |last=McKitterick |date=12 Augustus 2015 |publisher=VOA |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119135921/http://www.voanews.com/content/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |archive-date=19 November 2015 |url-status=live}}</ref> Black Lives Matter-betogings was oorweldigend vreedsaam; wanneer geweld wel voorkom, word dit dikwels deur teenbetogers gepleeg.<ref>{{cite news |first1=Erica |last1=Chenoweth |first2=Jeremy |last2=Pressman |access-date=23 Oktober 2020 |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite web |first1=Ebong |last1=Udoma |access-date=23 Oktober 2020 |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/post/uconn-study-least-96-black-lives-matter-protests-were-peaceful |website=www.wshu.org |date=19 Oktober 2020}}</ref><ref name="nbcThug">{{cite web |access-date=23 Oktober 2020 |title=False 'thug' narratives have long been used to discredit movements |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/not-accident-false-thug-narratives-have-long-been-used-discredit-n1240509 |website=NBC News |date=27 September 2020}}</ref> Ten spyte hiervan probeer teenstanders die beweging dikwels as gewelddadig voorstel.<ref name="nbcThug" /><ref>{{cite web |first1=Nicquel Terry |last1=Ellis |date=13 Oktober 2020 |access-date=23 Oktober 2020 |title='Stand back and stand by': Rhetoric some call racist has marked Trump's entire presidency |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2020/10/13/hate-speech-common-theme-trumps-presidency/5873238002/ |website=USA Today}}</ref> === Internet en sosiale media === {{Multibeeld |direction = horizontal |align = center |perrow = 2 |total_width = 310 |image1 = BlackLivesMatter hastag table.png |image2 = BlackLivesMatter hastag table2.png |footer = Ontleding van die gebruik van die hutsmerk #BlackLivesMatter op Twitter ná groot nuusgebeure }} Die American Dialect Society het #BlackLivesMatter in 2014 as hul woord van die jaar gekies.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2015/01/johnson-words-year-0 |title=Johnson: Words of the year (#BlackLivesMatter) |newspaper=The Economist |author=R.L.G. |date=15 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/blogs/lexicon_valley/2015/01/29/is_a_hashtag_a_word_the_case_of_blacklivesmatter.html |title=Is a hashtag a word? The case of #BlackLivesMatter |work=Slate |first=Gretchen |last=McCulloch |date=29 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> ''Yes! Magazine'' het #BlackLivesMatter as een van die twaalf hutsmerke gekies wat die wêreld in 2014 verander het.<ref>{{cite news |last1=Weedston |first1=Lindsey |title=12 Hashtags That Changed the World in 2014 |url=http://www.yesmagazine.org/people-power/12-hashtags-that-changed-the-world-in-2014 |access-date=24 Oktober 2015 |work=Yes! Magazine |date=19 Desember 2014}}</ref> Van Julie 2013 tot 1 Mei 2018 is die hutsmerk "#BlackLivesMatter" meer as 30&nbsp;miljoen keer getwiet, 'n gemiddeld van 17&nbsp;002 keer per dag.<ref name="PEW 2">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Toor |first2=Skye |last3=Raine |first3=Lee |last4=Smith |first4=Aaron |date=11 Julie 2018 |title=2. An analysis of #BlackLivesMatter and other Twitter hashtags related to political or social issues |url=https://www.pewresearch.org/internet/2018/07/11/an-analysis-of-blacklivesmatter-and-other-twitter-hashtags-related-to-political-or-social-issues/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Teen 10 Junie 2020 is dit sowat 47,8&nbsp;miljoen keer getwiet,<ref name=":7">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Barthel |first2=Michael |last3=Perrin |first3=Andrew |last4=Vogels |first4=Emily A. |date=10 Junie 2020 |title=#BlackLivesMatter surges on Twitter after George Floyd's death |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/06/10/blacklivesmatter-surges-on-twitter-after-george-floyds-death/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> met die tydperk van 7 tot 17 Julie 2016 as die hoogtepunt, teen byna 500&nbsp;000 twiets per dag.<ref name="PEW 2" /> In dieselfde tydperk was daar ook 'n toename in twiets wat die hutsmerke "#BlackLivesMatter" en "#Alleviate" gebruik het.<ref name="PEW 2" /> Op 28 Mei 2020 was daar byna 8,8&nbsp;miljoen twiets met die hutsmerk, en die gemiddeld het tot 3,7&nbsp;miljoen per dag gestyg.<ref name=":7" /> Ná die skietvoorval waarin polisiebeamptes in Dallas in 2016 gedood is, het die aanlyntoon van die beweging negatiewer geword: 39% van die twiets wat die hutsmerk #BlackLivesMatter gebruik het, het teenkanting teen die beweging uitgespreek.<ref name="PEW 4">{{Cite web |last=Anderson |first=Monica |date=15 Augustus 2016 |title=4. Major recent events bring #BlackLivesMatter back to the forefront as the tone shifts overnight |url=https://www.pewresearch.org/internet/2016/08/15/major-recent-events-bring-blacklivesmatter-back-to-the-forefront-as-the-tone-shifts-overnight/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Byna die helfte van die teenstanders het die groep aan geweld verbind, en baie het die groep as terroriste beskryf.<ref name="PEW 4" /> Khadijah White, 'n professor aan die Rutgers-universiteit, voer aan dat BLM 'n nuwe era van swart studentebewegings ingelui het. Die gemak waarmee omstanders aangrypende video's van polisiegeweld kan opneem en op sosiale media kan plaas, het aktivisme regoor die wêreld aangevuur.<ref>{{cite journal |last=White |first=Khadijah |title=Black Lives on Campuses Matter: The Rise of the New Black Student Movement |url=https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |journal=Soundings |issue=63 |date=2016 |volume=63 |pages=86-97 |access-date=18 Desember 2016 |doi=10.3898/136266216819377002 |archive-date=20 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185249/https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |url-access=subscription}}</ref> Die gebruik van die hutsmerk het die aandag van hooggeplaaste politici getrek en hulle soms aangespoor om die beweging te steun.<ref name="Cambridge" /> Op [[Wikipedia]] is 'n WikiProjek wat aan die dekking van die Black Lives Matter-beweging gewy is, in Junie 2020 geskep.<ref>{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |title=How Wikipedia Became a Battleground for Racial Justice |url=https://slate.com/technology/2020/06/wikipedia-george-floyd-neutrality.html |access-date=16 Junie 2020 |work=Slate |date=9 Junie 2020}}</ref> In 2020 het gebruikers van die gewilde toepassing [[TikTok]] opgemerk dat die toepassing blykbaar plasings oor BLM of onlangse polisiemoorde op swart mense met 'n skadu-verbod tref. TikTok het om verskoning gevra en die situasie aan 'n tegniese fout toegeskryf.<ref>{{Cite web |last=Molina |first=Brett |title=TikTok apologizes after claims it blocked #BlackLivesMatter, George Floyd posts |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2020/06/02/tiktok-apologizes-after-claims-blocked-george-floyd-posts/3122296001/ |date=2 Junie 2020 |access-date=1 Maart 2021 |website=USA Today}}</ref> === Direkte aksie === [[Lêer:Protesters with signs in Ferguson.jpg|duimnael|links|'n "Hands up!"-plakkaat by 'n betoging in Ferguson, Augustus 2014]] BLM gebruik oor die algemeen direkte-aksietaktieke wat mense ongemaklik genoeg maak dat hulle die kwessie moet aanspreek.<ref name="tactics">{{cite episode |first1=Bryan |last1=Tucker |first2=Stephen |last2=Hegg |title=Tactics of Black Lives Matter |date=22 Oktober 2015 |url=http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |series=IN Close |number=216 |station=KCTS-TV |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102024356/http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |archive-date=2 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Olagbaju |first1=Folabi |last2=Bloch |first2=Nadine |date=29 Junie 2020 |title=The creativity fuelling the struggle to defund the police |url=https://commonslibrary.org/the-creativity-fuelling-the-struggle-to-defund-the-police/#Direct_action |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> BLM bou mag op deur betogings en saamtrekke.<ref name="maddow">{{cite web |title='Black Lives Matter' builds power through protest |url=https://www.msnbc.com/rachel-maddow/watch/-black-lives-matter--presses-equality-demands-501828675508 |date=10 Augustus 2015 |work=The Rachel Maddow Show |access-date=18 Desember 2016}}</ref> BLM het ook lê-in-betogings gehou, onder meer tydens die Twin Cities-marathon van 2015.<ref name="mara">{{cite web |last1=Gottfried |first1=Mara H. |last2=Eccher |first2=Marino |date=3 Oktober 2015 |title=Black Lives Matter's Twin Cities Marathon protest peaceful |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28919683/black-lives-matter-protest-at-twin-cities-marathon |work=St. Paul Pioneer Press |access-date=18 Desember 2016}}</ref> [[Lêer:OaklandBLM-4174.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Oakland]], Kalifornië, Desember 2014]] Politieke slagspreuke wat tydens betogings gebruik word, sluit in die gelyknamige "Black Lives Matter", "Hands up, don't shoot" ("Hande op, moenie skiet nie") – 'n verwysing na Michael Brown wat later in twyfel getrek is<ref>{{Cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/opa/press-releases/attachments/2015/03/04/doj_report_on_shooting_of_michael_brown_1.pdf |title=Department of Justice Report Regarding the Criminal Investigation into the Shooting Death of Michael Brown by Ferguson, Missouri Police Officer Darren Wilson |date=4 Maart 2015 |publisher=U.S. Department of Justice |access-date=18 Desember 2016}}</ref> – "I can't breathe" ("Ek kan nie asemhaal nie")<ref>{{Cite web |title='I Can't Breathe': Eric Garner's Last Words Symbolize Our Predicament |url=https://www.huffingtonpost.com/grace-jisun-kim/i-cant-breathe-eric-garne_b_6341634.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=18 Desember 2014 |last1=Kim |first1=Grace Ji-Sun |last2=Jackson |first2=Jesse}}</ref><ref>{{Cite magazine |title=The Linguistic Power of the Protest Phrase 'I Can't Breathe' |url=https://www.wired.com/2014/12/ben-zimmer-on-i-cant-breathe |magazine=Wired |access-date=18 November 2015 |date=15 Desember 2014 |last=Zimmer |first=Ben}}</ref> (met verwysing na Eric Garner en later George Floyd), "White silence is violence" ("Wit stilte is geweld"),<ref>{{Cite news |title=Protesting racial injustice while white |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/12/11/protesting-racial-injustice-while-white |newspaper=The Washington Post |date=11 Desember 2014 |access-date=18 November 2015 |first=Abby |last=Phillip}}</ref> "No justice, no peace" ("Geen geregtigheid, geen vrede nie")<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-minneapolis-police-protests-britain/no-justice-no-peace-tens-of-thousands-in-london-protest-death-of-floyd-idUSKBN23A1XS |author=Michael Holden & Dylan Martinez |title='No justice, no peace': Tens of thousands in London protest death of Floyd |work=Reuters |date=2 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title='No Justice, No Peace': Black Lives Matter & Bernie Sanders |url=http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders |website=Sociology in Focus |access-date=18 November 2015 |last=Palmer |first=Nathan |date=19 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128200047/http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders/ |archive-date=28 Januarie 2017 |url-status=usurped}}</ref> en "Is my son next?" ("Is my seun volgende?").<ref>{{cite news |title=Protest against police violence, vigil for reconciliation held in Memphis |url=http://www.commercialappeal.com/news/protest-against-police-violence-begins-in-south-memphis-372841dd-ddf7-69a3-e053-0100007f2095-386078911.html |newspaper=The Commercial Appeal |date=8 Julie 2016 |access-date=11 Julie 2016 |last1=Fretland |first1=Katie |last2=Connolly |first2=Daniel}}</ref> Volgens 'n studie uit 2018 "vind Black Lives Matter-betogings eerder plaas in plekke waar meer swart mense voorheen deur die polisie gedood is".<ref>{{Cite journal |last1=Williamson |first1=Vanessa |last2=Trump |first2=Kris-Stella |last3=Einstein |first3=Katherine Levine |year=2018 |title=Black Lives Matter: Evidence that Police-Caused Deaths Predict Protest Activity |journal=Perspectives on Politics |volume=16 |issue=2 |pages=400-415 |doi=10.1017/S1537592717004273 |issn=1537-5927 |doi-access=free}}</ref> === Media, musiek en ander kulturele invloed === Sedert die begin van die Black Lives Matter-beweging in 2013, met die hutsmerk #BlackLivesMatter,<ref name="guardian 2015-07-19" /> is die beweging in film, lied, televisie, letterkunde en die visuele kunste uitgebeeld en gedokumenteer. Verskeie media-instellings bied materiaal aan wat met rasse-onreg en die Black Lives Matter-beweging verband hou. Boeke, romans en TV-programme daaroor het in 2020 in gewildheid toegeneem.<ref>{{Cite web |last=Al-Heeti |first=Abrar |title=Black Lives Matter: Netflix movies, TV shows and books that touch on systemic racism |url=https://www.cnet.com/news/black-lives-matter-movies-tv-shows-and-books-on-systemic-racism/ |access-date=10 Junie 2020 |website=CNET}}</ref> Liedjies soos [[Michael Jackson]] se "They Don't Care About Us" en Kendrick Lamar se "Alright" is dikwels as strydkreet by betogings gebruik.<ref>{{Cite news |url=https://www.baltimoresun.com/2014/12/09/messenger-king-michael-jackson-and-the-politics-of-blacklivesmatter/ |title=Messenger King: Michael Jackson and the politics of #BlackLivesMatter |first=D. B. |last=Anderson |newspaper=Baltimore Sun}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2015/08/black_lives_matter_protesters_chant_kendrick_lamar_s_alright_what_makes.html |title=Has Kendrick Lamar Recorded the New Black National Anthem? |last=Harris |first=Aisha |date=3 Augustus 2015 |newspaper=Slate |access-date=6 Mei 2016}}</ref> Die kort dokumentêre film ''Bars4Justice'' bevat kort verskynings deur verskeie aktiviste en kunstenaars wat by die Black Lives Matter-beweging betrokke is. Die film is amptelik vir die 24ste jaarlikse Pan African Film Festival gekies. ''Stay Woke: The Black Lives Matter Movement'' is 'n Amerikaanse dokumentêre televisiefilm uit 2016 oor die Black Lives Matter-beweging, met Jesse Williams in die hoofrol.<ref name="HP">{{cite web |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/jesse-williams-stay-woke-documentary-black-lives-matter_us_5739516ee4b077d4d6f3688a |title=Jesse Williams Wants You To 'Stay Woke' In New Film On Black Lives Matter |date=16 Mei 2016 |first=Lilly |last=Workneh |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.essence.com/2016/05/16/jesse-williams-chronicles-black-lives-matter-movement-powerful-documentary |work=Essence |date=16 Mei 2016 |title=Jesse Williams Chronicles 'Black Lives Matter' Movement in Powerful Documentary |first=Toni |last=Akindele |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Die Februarie 2015-uitgawe van die tydskrif ''Essence'', asook die omslag daarvan, is aan Black Lives Matter gewy.<ref>{{cite web |last1=Callahan |first1=Yesha |title=Essence Dedicates February Cover to No. BlackLivesMatter |work=The Root |url=http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |date=8 Januarie 2015 |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224000123/http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |archive-date=24 Desember 2015}}</ref> In Desember 2015 was BLM 'n aanspraakmaker op die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se toekenning vir Persoon van die Jaar en het vierde van die agt kandidate geëindig.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2015/12/09/europe/time-person-of-the-year-merkel/index.html |title=Time magazine names German leader Angela Merkel its Person of the Year |work=CNN |date=9 Desember 2015 |access-date=9 Desember 2015 |author1=Botelho, Greg |author2=Tim Hume}}</ref> [[Lêer:In Space, We Can Hear Your Screams (49986786312).jpg|duimnael|Black Lives Matter Plaza in [[Washington, D.C.]], soos op 8 Junie 2020 uit die ruimte gesien]] 'n Aantal stede het muurskilderye met "Black Lives Matter" in groot letters op hul strate geverf, onder meer [[Washington, D.C.]], [[Dallas]], [[Denver]], Charlotte, [[Seattle]], [[Brooklyn]], [[Los Angeles]] en Birmingham in [[Alabama]].<ref name="Wilson">{{Cite news |last=Wilson |first=Mark |date=18 Junie 2020 |title=Can art change the world? Inside the debate raging over Black Lives Matter murals |url=https://www.fastcompany.com/90517437/can-art-change-the-world-inside-the-debate-raging-over-black-lives-matter-murals |access-date=18 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 Junie 2020 |title="Black Lives Matter" street painting project underway in Birmingham |work=WVTM 13 |url=https://www.wvtm13.com/article/portion-of-birmingham-street-blocked-for-black-lives-matter-street-art/32886880 |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Op 9 Mei 2016 is Delrish Moss as die eerste Afro-Amerikaanse polisiehoof in Ferguson, Missouri, ingesweer. Hy het erken dat hy voor uitdagings te staan kom soos die diversifisering van die polisiemag, die verbetering van gemeenskapsverhoudinge en die aanspreek van die kwessies wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref>{{cite news |title=New Ferguson Police Chief Sworn In |url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/05/09/us/ap-us-killings-by-police-ferguson-the-latest.html |work=The New York Times |date=9 Mei 2016}}</ref> == Bewerings van buitensporige magsgebruik deur die polisie == Volgens 'n studie van die Bureau of Justice Statistics oor die tydperk 2002 tot 2011 was "swartes (2,8%) onder diegene wat met die polisie in aanraking gekom het, meer geneig as wittes (1,0%) en Hispanics (1,4%) om die dreigement of gebruik van nie-dodelike geweld as buitensporig te ervaar".<ref>{{Cite web |date=November 2015 |title=Police Use of Nonfatal Force, 2002-11 |url=https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/punf0211_sum.pdf |website=Bureau of Justice Statistics}}</ref> Volgens ''[[The Washington Post]]'' het polisiebeamptes in 2019 altesaam 1&nbsp;001 mense in die Verenigde State doodgeskiet. Ongeveer die helfte van hulle was wit en 'n kwart swart, wat beteken die sterftesyfer vir swart Amerikaners (31 noodlottige skietvoorvalle per miljoen) was meer as twee keer so hoog as dié vir wit Amerikaners (13 per miljoen).<ref name=":1">{{Cite news |title=Fatal Force: Police shootings database |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/investigations/police-shootings-database/ |access-date=19 Junie 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=People shot to death by U.S. police, by race 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/585152/people-shot-to-death-by-us-police-by-race/ |access-date=19 Junie 2020 |website=Statista}}</ref> ''The Washington Post'' tel ook 13 ongewapende swart Amerikaners wat in 2019 deur die polisie doodgeskiet is.<ref>{{Cite web |last=Stellino |first=Molly |title=Fact check: Police killed more unarmed Black men in 2019 than conservative activist claimed |url=https://www.usatoday.com/story/news/factcheck/2020/06/23/fact-check-how-many-unarmed-black-men-did-police-kill-2019/5322455002/ |access-date=27 Augustus 2020 |website=USA Today}}</ref> 'n Studie van 2015 deur Cody Ross van UC Davis het "beduidende vooroordeel in die doodmaak van ongewapende swart Amerikaners in vergelyking met ongewapende wit Amerikaners" deur die polisie gevind. Volgens die studie het ongewapende Afro-Amerikaners 3,49 keer soveel kans gehad om geskiet te word as ongewapende wittes, hoewel die risiko in sommige jurisdiksies tot 20 keer hoër kon wees. Die studie het bevind dat 2,79 keer meer gewapende swartes as ongewapende swartes geskiet is. Dit het ook bevind dat die rassevooroordeel wat op distriksvlak in polisieskietvoorvalle opgeteken is, nie deur verskille in plaaslike misdaadsyfers verklaar kan word nie.<ref>{{Cite journal |title=A Multi-Level Bayesian Analysis of Racial Bias in Police Shootings at the County-Level in the United States, 2011-2014 |first=Cody T. |last=Ross |date=5 November 2015 |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=11 |article-number=e0141854 |doi=10.1371/journal.pone.0141854 |pmid=26540108 |pmc=4634878 |bibcode=2015PLoSO..1041854R |doi-access=free}}</ref> 'n Studie van 2019 deur Cesario ''et al.'', gepubliseer in ''Social Psychological and Personality Science'', het bevind dat daar ná aanpassing vir misdaad "geen sistematiese bewyse van anti-swart ongelykhede in noodlottige skietvoorvalle, noodlottige skietvoorvalle met ongewapende burgers, of noodlottige skietvoorvalle waarin onskadelike voorwerpe verkeerd geïdentifiseer is", was nie.<ref>{{cite journal |title=Is There Evidence of Racial Disparity in Police Use of Deadly Force? Analyses of Officer-Involved Fatal Shootings in 2015-2016 |journal=Social Psychological and Personality Science |url=https://www.researchgate.net/publication/325752754 |access-date=9 Julie 2020}}</ref> 'n Studie van 2020 deur Cody Ross ''et al.'' kritiseer egter die data-ontleding wat in die Cesario-studie gebruik is. Met dieselfde datastel vir polisieskietvoorvalle in 2015 en 2016 kom Ross ''et al.'' tot die gevolgtrekking dat daar wel beduidende rassevooroordeel is in polisieskietvoorvalle waarby ongewapende swart verdagtes betrokke is. Hierdie vooroordeel kom nie voor wanneer verdagtes gewapen is nie.<ref>{{cite journal |title=Racial Disparities in Police Use of Deadly Force Against Unarmed Individuals Persist After Appropriately Benchmarking Shooting Data on Violent Crime Rates |journal=Social Psychological and Personality Science |year=2020 |doi=10.1177/1948550620916071 |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |volume=12 |issue=3 |pages=323-332 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0006-9525-8 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Police killings in the USA in 2018.svg|duimnael|250px|regs|Kaart van die koerse van polisiemoorde per deelstaat in die Verenigde State in 2018]] 'n Studie deur die Harvard-ekonoom Roland Fryer het bevind dat swartes en Hispanics 50% meer geneig was om nie-dodelike geweld in polisie-interaksies te ervaar, maar dat daar by skietvoorvalle waarby beamptes betrokke was "geen rasseverskille was nie, nie in die rou data nie en ook nie wanneer kontekstuele faktore in ag geneem word nie".<ref>{{Cite journal |last=Fryer |first=Roland |title=An Empirical Analysis of Racial Differences in Police Use of Force |url=https://scholar.harvard.edu/fryer/publications/empirical-analysis-racial-differences-police-use-force |journal=Journal of Political Economy}}</ref> 'n Studie van 2019 in ''PNAS'' het tot die gevolgtrekking gekom dat swart mense eintlik minder geneig was as wit mense om deur die polisie gedood te word, gemeet aan die sterftesyfers in polisie-ontmoetings.<ref>{{Cite journal |last1=Johnson |first1=David J. |last2=Tress |first2=Trevor |last3=Burkel |first3=Nicole |last4=Taylor |first4=Carley |last5=Cesario |first5=Joseph |date=6 Augustus 2019 |title=Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=32 |pages=15877-15882 |doi=10.1073/pnas.1903856116 |issn=0027-8424 |pmid=31332014 |pmc=6689929 |bibcode=2019PNAS..11615877J |doi-access=free}}</ref> Die outeurs het die artikel later teruggetrek: hoewel "ons data en statistiese benadering geskik was om te ondersoek of beamptes se eienskappe verband hou met die ras van burgers wat noodlottig deur die polisie geskiet word", is die artikel "aangehaal as steun vir die idee dat daar geen rassevooroordele in noodlottige skietvoorvalle of in polisiëring in die algemeen is nie", terwyl hul ontledings in werklikheid "ontoereikend is om rasseongelykhede in die waarskynlikheid om geskiet te word, aan te spreek".<ref name="JohnsonRetract">{{cite journal |vauthors=Johnson DJ, Tress T, Burkel N, Taylor C, Cesario J |title=Retraction for Johnson et al., Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |date=28 Julie 2020 |volume=117 |issue=30 |page=18130 |doi=10.1073/pnas.2014148117 |pmid=32651282 |pmc=7395485 |bibcode=2020PNAS..11718130. |doi-access=free}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat sulke gevolgtrekkings foutief is weens Simpson se paradoks.<ref name="Cody2018">{{cite journal |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |date=5 Junie 2018 |title=Resolution of apparent paradoxes in the race-specific frequency of use-of-force by police |journal=Humanit Soc Sci Commun |volume=4 |issue=1 |pages=1-9 |article-number=61 |doi=10.1057/s41599-018-0110-z |issn=2055-1045 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0005-3D87-F |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=11 Junie 2020 |first=Aubrey |last=Clayton |title=The statistical paradox of police killings |newspaper=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2020/06/11/opinion/statistical-paradox-police-killings/ |access-date=9 Julie 2020}}</ref> Volgens die artikel was dit wel waar dat wit mense meer geneig was om in 'n polisie-ontmoeting gedood te word, maar swart mense is in die geheel steeds gediskrimineer omdat hulle weens strukturele rassisme meer geneig was om met die polisie te doen te kry.<ref name="Cody2018" /> Hulle word eerder vir geringer oortredings of glad geen oortreding voorgekeer. Wit mense het daarenteen selde met die polisie te doen, en dan dikwels weens ernstiger misdade soos skietvoorvalle, waar die polisie meer geneig is om geweld te gebruik. Dieselfde artikel het ook die bevindings van Ross en Fryer bevestig en tot die gevolgtrekking gekom dat die algehele sterftesyfer 'n veel nuttiger maatstaf is as die sterftesyfer per ontmoeting.<ref name="Cody2018" /> === Buitensporige polisiëring van Black Lives Matter-byeenkomste === Black Lives Matter-betogers word self soms blootgestel aan juis die soort buitensporige polisiëring waarteen hulle betoog. Benewens die polisie is in Mei 2020 altesaam 43&nbsp;350 soldate landwyd teen Black Lives Matter-betogers ontplooi.<ref name="2021-01-10-nbc">{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/who-decides-when-there-are-helicopters-experts-weigh-national-guard-n1253599 |title=Experts weigh in on National Guard monitoring protests |website=NBC News |date=10 Januarie 2021}}</ref> Militêre waarnemingsvliegtuie is teen latere Black Lives Matter-betogings ingespan.<ref name="2021-01-10-nbc" /> Waarnemers, onder wie die Amerikaanse president [[Joe Biden]], het opgemerk dat gewelddadige regse byeenkomste – waaronder die bestorming van die Capitool in 2021 – 'n kleiner en passiewer polisie-teenwoordigheid gelok het as vreedsame Black Lives Matter-betogings.<ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/biden-slams-capitol-rioters-domestic-terrorists-don-t-dare-call-n1253335 |title='Don't dare call them protesters': Biden slams Capitol rioters as 'domestic terrorists' |website=NBC News |date=7 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/capitol-police-response-rioters-draws-claims-racist-double-standards-n1253363 |title=Capitol Police response to rioters draws claims of racist double standards |website=NBC News |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |title=Racial Double Standard of Capitol Police Draws Outcry |first=John |last=Eligon |newspaper=The New York Times |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/07/capitol-hill-trump-rioters-race-power |title=Look at the Capitol Hill rioters. Now imagine if they had been black |first=Derecka |last=Purnell |date=7 Januarie 2021 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/congress-storming-black-lives-matter-22983dc91d16bf949efbb60cdda4495d |title=Race double standard clear in rioters' Capitol insurrection |date=7 Januarie 2021 |website=AP NEWS}}</ref> In November 2015 is 'n polisiebeampte in Oregon van straatdiens onthef nadat hy op sosiale media geskryf het dat hy "hierdie gekke sal moet oppas", met verwysing na 'n beplande BLM-byeenkoms.<ref name="larimer">{{cite news |last1=Larimer |first1=Sarah |title=Officer reassigned after calling Black Lives Matter protesters 'fools' in tweet |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/25/officer-reassigned-after-calling-black-lives-matter-protesters-fools-in-tweet/ |newspaper=The Washington Post |access-date=26 November 2015}}</ref> Volgens 'n verslag wat die Movement for Black Lives in Augustus 2021 vrygestel het, het die federale regering van die Verenigde State Black Lives Matter-betogers in die somer van 2020 doelbewus geteiken om die Black Lives Matter-beweging te ontwrig en te ontmoedig. Volgens die verslag "bevestig die empiriese data en bevindings in hierdie verslag grootliks wat swart organiseerders lankal intellektueel, intuïtief en uit ervaring weet oor die federale regering se ongelyke polisiëring en vervolging van rassegeregtigheidsbetogings en verwante aktiwiteite".<ref>{{Cite web |date=19 Augustus 2021 |title=Feds targeted BLM protesters in attempt to disrupt movement, report says |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |url-status=live |access-date=17 November 2021 |website=NBC News |publisher=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819183714/https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |archive-date=19 Augustus 2021}}</ref> == Tydlyn van noemenswaardige gebeure en betogings in die Verenigde State == === 2014 === [[Lêer:Black Lives Matter Black Friday (15902086996).jpg|duimnael|'n Black Lives Matter-betoger by Macy's Herald Square, November 2014]] [[Lêer:Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging by Herald Square, Manhattan, November 2014]] In 2014 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Dontre Hamilton, Eric Garner, John Crawford III, Michael Brown, Ezell Ford, Laquan McDonald, Akai Gurley, Tamir Rice, Antonio Martin en Jerame Reid.<ref name="library of congress">{{Cite web |title=Black Lives Matter (BLM) |url=https://www.loc.gov/item/lcwaN0016241/ |access-date=2 Julie 2020 |website=Library of Congress}}</ref> In Julie is Eric Garner in New York oorlede nadat 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement hom tydens 'n inhegtenisneming in 'n verbode wurggreep vasgehou het. Garner se dood word genoem as een van verskeie polisiemoorde op Afro-Amerikaners wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody">{{cite web |last=Williams |first=Yohuru |date=29 April 2015 |title=You're Nobody 'Till Somebody Kills You: Baltimore, Freddie Gray and the Problem of History |url=https://www.huffingtonpost.com/yohuru-williams/youre-nobody-till-somebod_b_7167028.html |work=HuffPost |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Oor die Arbeidsdagnaweek in Augustus het Black Lives Matter 'n "Freedom Ride" gereël wat meer as 500 Afro-Amerikaners van regoor die Verenigde State na Ferguson, Missouri, gebring het om die werk van plaaslike organisasies te ondersteun.<ref>{{cite web |url=http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |title=Get on the Bus: Inside the Black Lives Matter 'Freedom Ride' to Ferguson |work=ColorLines |date=5 September 2014 |last=Solomon |first=Akiba |access-date=21 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223101712/http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |archive-date=23 Februarie 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/04/never-forget-ferguson-justice-for-michael-brown |title=5 ways to never forget Ferguson – and deliver real justice for Michael Brown |work=The Guardian |date=4 September 2014 |first1=Darnell L. |last1=Moore |first2=Patrisse |last2=Cullors |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die beweging het voortgegaan om by die Ferguson-betogings ná die dood van Michael Brown betrokke te wees.<ref>{{cite news |last=Thrasher |first=Steven W. |date=13 Maart 2015 |title=What next for Black Lives Matter in Ferguson after city's police shooting? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2015/mar/13/black-lives-matter-ferguson-police-shooting |newspaper=The Guardian |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die betogings het soms tot botsings met plaaslike en deelstaatspolisiedepartemente gelei, wat gewoonlik gewapend gereageer het. Op 'n stadium is die Nasionale Garde ontbied en is 'n noodtoestand afgekondig.<ref name="clayton" /> Ook in Augustus het beamptes van die polisiedepartement van [[Los Angeles]] vir Ezell Ford doodgeskiet; BLM het tot in 2015 in Los Angeles oor sy dood betoog.<ref name="grad">{{cite news |last1=Grad |first1=Shelby |date=20 Oktober 2015 |title=How Black Lives Matter became a thorn in the side of L.A. leaders |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-how-black-lives-matter-became-a-thorn-in-the-side-for-l-a-leaders-story-so-far-20151020-htmlstory.html |newspaper=Los Angeles Times |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In November het 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement die 28-jarige Afro-Amerikaanse man Akai Gurley doodgeskiet. Black Lives Matter het later in New York oor Gurley se dood betoog.<ref>{{cite web |last=Prupis |first=Nadia |date=10 Februarie 2015 |title=NYPD Officer Indicted in Shooting of Akai Gurley: Reports |url=http://www.commondreams.org/news/2015/02/10/nypd-officer-indicted-shooting-akai-gurley-reports |publisher=Common Dreams |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In [[Oakland]], Kalifornië, is veertien Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem nadat hulle 'n Bay Area Rapid Transit-trein meer as 'n uur lank op Swart Vrydag, een van die grootste inkopiedae van die jaar, tot stilstand gebring het. Die betoging, gelei deur BLM-medestigter Alicia Garza, is gereël in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson nie oor die dood van Michael Brown aan te kla nie.<ref>{{cite news |last1=Serna |first1=Josef |title=Bay Area train service restored after Ferguson protest shutdown |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-bart-protest-20141128-story.html |access-date=7 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=28 November 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=14 Ferguson Activists Arrested After Demonstration Shuts Down Transbay BART |url=http://sanfrancisco.cbslocal.com/2014/11/28/blackoutblackfriday-activists-shut-down-west-oakland-bart-station-major-delays-michael-brown-ferguson-transbay-tube/ |access-date=21 Desember 2016 |publisher=CBS San Francisco |date=28 November 2014}}</ref> Ook in November is Tamir Rice, 'n 12-jarige Afro-Amerikaanse seun, deur 'n polisiebeampte in Cleveland doodgeskiet. Rice se dood word ook genoem as een van die gebeure wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody" /><ref name="vice 2015-04-10">{{cite web |last1=Fields |first1=Liz |title=After Walter Scott Killing, Black Lives Matter Movement Calls For Citizen Oversight of Police |url=https://www.vice.com/en/article/after-walter-scott-killing-black-lives-matter-movement-calls-for-citizen-oversight-of-police/ |website=Vice News |date=10 April 2015 |access-date=26 Mei 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest, Mall of America, December 2014.jpg|duimnael|links|'n Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in die rotonde van die Mall of America in Bloomington, Minnesota, Desember 2014]] In Desember het twee- tot drieduisend mense by die Mall of America in Bloomington, [[Minnesota]], bymekaargekom om te betoog teen die dood van ongewapende swart mans deur die polisie.<ref name="reinan">{{cite web |last1=Reinan |first1=John |date=4 Julie 2015 |title=Black Lives Matter protesters question 'intertwined' relationship between Mall of America and Bloomington. |url=http://www.startribune.com/black-lives-matter-protesters-question-intertwined-relationship-between-mall-of-america-and-bloomington/311587741/ |work=Star Tribune |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die polisie by die winkelsentrum was met oproertoerusting en bomsnuffelhonde toegerus; minstens twintig betogers is in hegtenis geneem.<ref name="Brumfield">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2014/12/21/us/mall-of-america-black-lives-protest |title=Protesters' chants of 'Black Lives Matter' echo at megamall; at least 20 arrested |work=CNN |date=21 Desember 2014 |access-date=21 Desember 2014 |author=Brumfield, Ben}}</ref><ref name="ALDM">{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=All Lives (Don't) Matter: The Internet Meets Afro-Pessimism and Black Optimism |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=104-119 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.06 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.06 |s2cid=148586329 |issn=1536-3155}}</ref> Die bestuur het gesê hulle is "uiters teleurgesteld dat die organiseerders van die Black Lives Matter-betoging besluit het om ons uitgesproke beleid en herhaalde herinneringe te ignoreer dat politieke betogings en demonstrasies nie op die eiendom van die Mall of America toegelaat word nie".<ref name="Brumfield" /> In [[Milwaukee]], [[Wisconsin]], het BLM betoog oor die polisie se doodmaak van Dontre Hamilton, wat in April gesterf het.<ref>{{cite web |last1=Seigle |first1=Max |date=14 Desember 2014 |title=Many participate in 'Black Lives Matter' rally downtown |url=http://www.wisn.com/news/many-participate-in-black-lives-matter-rally-downtown/30233084 |publisher=WISN-TV |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Black Lives Matter het ook oor die dood van John Crawford III betoog.<ref>{{cite web |last1=Wallace |first1=Lewis |date=30 Maart 2015 |title=Dayton 'Black Lives Matter' protesters to appear in court today |url=http://www.wksu.org/news/story/42439 |publisher=WKSU |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die moord op Renisha McBride is eweneens deur Black Lives Matter betoog.<ref>{{cite web |last1=Anderson |first1=Michelle D. |date=13 Desember 2014 |title=Muskegon-area churches to participate in 'Black Lives Matter' movement on Sunday |url=http://www.mlive.com/news/muskegon/index.ssf/2014/12/muskegon-area_churches_to_part.html |work=Muskegon Chronicle |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Ook in Desember is 'n protesoptog in Berkeley, Kalifornië, gehou in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson op geen aanklag oor die dood van Michael Brown te vervolg nie. Betogers en joernaliste wat aan daardie byeenkoms deelgeneem het, het in 2015 'n regsgeding aanhangig gemaak waarin hulle "ongrondwetlike polisie-aanvalle" op deelnemers beweer het.<ref name="skinner">{{cite news |last1=Skinner |first1=Curtis |date=24 November 2015 |title=Black Lives Matter protesters sue over treatment by California police |work=Yahoo! News |agency=Reuters |url=https://news.yahoo.com/black-lives-matter-protesters-sue-over-treatment-california-030106780.html |access-date=21 Desember 2016}}</ref> 'n Week ná die Michael Brown-uitspraak is twee polisiebeamptes in New York deur Ismaaiyl Brinsley doodgeskiet, wat gesê het hy wil polisiebeamptes doodmaak as vergelding vir die dood van Garner en Brown. Black Lives Matter het die skietery veroordeel, hoewel sommige regse media die groep daarmee probeer verbind het; die president van die Patrolman's Benevolent Association het beweer dat daar "bloed aan die hande kleef van dié wat onder die dekmantel van betogings geweld op straat aangehits het".<ref name="clayton" /> 'n Konserwatiewe televisiekommentator het ook probeer om Black Lives Matter te verbind met betogers wat by die "Millions March" in Desember, wat deur ander groepe gereël is, geskreeu het dat hulle "dooie polisiemanne" wil sien.<ref name="clayton" /> === 2015 === [[Lêer:Don't forget Freddie Gray.jpg|duimnael|'n Betoger vestig die aandag op die dood van Freddie Gray in [[Baltimore]], April 2015]] In 2015 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Charley Leundeu Keunang, Tony Robinson, Anthony Hill, Meagan Hockaday, Eric Harris, Walter Scott, Freddie Gray, William Chapman, Jonathan Sanders, Sandra Bland, Samuel DuBose, Jeremy McDole, Corey Jones en Jamar Clark, sowel as Dylann Roof se moord op die nege kerkgangers in Charleston.<ref name="library of congress" /><ref>{{Cite book |last1=Ford |first1=Lynne E. |url=https://books.google.com/books?id=S9i5DQAAQBAJ |title=American Government and Politics Today, 2017-2018 Edition |last2=Bardes |first2=Barbara A. |last3=Schmidt |first3=Steffen W. |last4=Shelley |first4=Mack C. |publisher=Cengage Learning |year=2017 |isbn=978-1-337-09322-4 |location=Boston |pages=172-173}}</ref> In Maart het BLM by die kantoor van die Chicago-burgemeester Rahm Emanuel betoog en hervormings binne die Chicago-polisiedepartement geëis.<ref>{{cite news |last1=Wisniewski |first1=Mary |title=Three arrested as Chicago protesters demand police reforms |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |work=Reuters |date=24 Maart 2015 |access-date=9 November 2015 |archive-date=10 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010172155/http://www.reuters.com/article/2015/03/24/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |url-status=live}}</ref> Charley Leundeu Keunang, 'n 43-jarige Kameroense burger, is deur beamptes van die Los Angeles-polisiedepartement doodgeskiet. Die polisie het veertien mense ná BLM-betogings in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |last1=Rocha |first1=Veronica |title=LAPD arrests 14 protesters after #BlackLivesMatter demonstration |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-14-police-protesters-arrested-20150415-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 April 2015 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In April het Black Lives Matter regoor die Verenigde State betoog oor die dood van Freddie Gray, wat ook die Baltimore-betogings van 2015 ingesluit het.<ref>{{cite web |last1=Hagen |first1=Sarah |title=Peaceful 'Black Lives Matter' protest in Tampa |url=http://www.wtsp.com/story/news/2015/05/02/peaceful-black-lives-matter-protest-in-tampa/26782995/ |publisher=10 News |access-date=8 November 2015}}</ref><ref name="norfleet">{{cite web |last1=Norfleet |first1=Nicole |title=Twin Cities students walk out of schools to join Black Lives Matter protest |url=http://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |website=Star Tribune |date=2 Mei 2015 |access-date=8 November 2015 |archive-date=22 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022101430/https://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |url-status=dead}}</ref> Die Nasionale Garde is ontbied.<ref name="clayton" /> Ná die dood van Walter Scott in North Charleston, [[Suid-Carolina]], het Black Lives Matter oor Scott se dood betoog en burgerlike toesig oor die polisie geëis.<ref name="vice 2015-04-10" /> In Mei was 'n BLM-betoging in [[San Francisco]] deel van 'n landwye betoging, SayHerName, teen die polisie se doodmaak van swart vroue en meisies, waaronder Meagan Hockaday, Aiyana Jones en Rekia Boyd.<ref name="naked">{{cite news |title=Naked protesters gather in San Francisco for 'Black Lives Matter' |url=https://www.usatoday.com/story/news/2015/05/21/black-lives-matter-naked-protest-san-francisco/27742833 |newspaper=USA Today |access-date=26 Mei 2015 |last1=Mandaro |first1=Laura |last2=Guynn |first2=Jessica}}</ref> In Cleveland, [[Ohio]], het BLM betoog nadat 'n beampte in die verhoor oor die dood van Timothy Russell en Malissa Williams onskuldig bevind is.<ref name="CNN0526">{{cite news |last1=Ellis |first1=Ralph |last2=McLaughlin |first2=Elliott |title=Cleveland protesters appear in court |url=http://www.cnn.com/2015/05/25/us/cleveland-police-verdict-reaction/index.html |access-date=26 Mei 2015 |work=CNN |date=25 Mei 2015}}</ref> In Madison, Wisconsin, het BLM betoog nadat die beampte nie oor die dood van Tony Robinson aangekla is nie.<ref>{{cite news |last1=Spicuzza |first1=Mary |last2=Glauber |first2=Bill |title=Madison DA decides no charges warranted in Robinson shooting |url=http://www.jsonline.com/news/crime/303390891.html |newspaper=Milwaukee Journal Sentinel |access-date=26 Mei 2015}}</ref> In Junie, ná Dylann Roof se skietery in 'n histories swart kerk in Charleston, Suid-Carolina, het BLM-lede regoor die land dae lank gemarsjeer, betoog en waak gehou.<ref name="zukic">{{cite web |last1=Zukic |first1=Rialda |title=Hundreds march in solidarity in Charleston after church shooting |date=21 Junie 2015 |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/hundreds-protest-hold-vigil-charleston-shooting |publisher=PBS Newshour |access-date=31 Oktober 2015}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kettmann |first1=Kayla |title=UC Berkeley's Black Student Union holds vigil, protest for Charleston victims |url=http://www.dailycal.org/2015/06/19/black-student-union-holds-vigil-protest-for-charleston-victims |work=Daily Californian |date=19 Junie 2015 |publisher=dailycal.org}}</ref> BLM was deel van 'n vredesoptog op die Arthur Ravenel jr.-brug in Suid-Carolina.<ref name="abc4">{{cite web |title=Organizers says 20,000 joined Bridge to Peace march on Ravenel Bridge |date=21 Junie 2015 |url=http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |publisher=abcnews4.com |access-date=2 November 2015 |archive-date=13 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013080019/http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |url-status=dead}}</ref> Ná die Charleston-skietery is 'n aantal gedenktekens vir die Konfederale State van Amerika met "Black Lives Matter" beklad of andersins beskadig.<ref>{{cite web |title=Robert E. Lee Monument In VA. Vandalized With 'Black Lives Matter' |date=Julie 2015 |url=http://abc7chicago.com/news/robert-e-lee-monument-in-va-vandalized-with-black-lives-matter/820850/ |publisher=ABC 7 |access-date=2 November 2015}}</ref><ref name="duda">{{cite web |title='Black Lives Matter' spray painted on New Orleans monument |date=29 Junie 2015 |url=http://www.fox8live.com/story/29430719/black-lives-matter-spray-painted-on-new-orleans-monument |publisher=Fox 8 |access-date=2 November 2015}}</ref> Sowat 800 mense het in McKinney, [[Texas]], betoog nadat 'n video vrygestel is waarin 'n beampte 'n meisie by 'n swembadpartytjie met sy knieë teen die grond vasdruk.<ref>{{cite news |title=McKinney video: Protest over Texas pool party policing |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-33059484 |newspaper=BBC News |date=9 Junie 2015 |access-date=8 November 2015}}</ref> In Julie het BLM-aktiviste regoor die Verenigde State begin betoog oor die dood van Sandra Bland, 'n Afro-Amerikaanse vrou wat na bewering opgehang in 'n tronksel in Waller County, Texas, gevind is.<ref name="bland">{{cite web |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=More Sandra Bland footage released; protest held in downtown Chicago |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ct-sandra-bland-marijuana-20150728-story.html |work=Chicago Tribune |date=29 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="sun">{{cite news |title=Groups in Texas hold vigil, protest in jail death of Sandra Bland |url=http://www.torontosun.com/2015/07/27/groups-in-texas-hold-vigil-protest-in-jail-death-of-sandra-bland |newspaper=Toronto Sun |date=27 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Cincinnati]], Ohio, het BLM saamgetrek en betoog oor die dood van Samuel DuBose nadat hy deur 'n polisiebeampte van die Universiteit van Cincinnati doodgeskiet is.<ref name="wlwt">{{cite web |last1=Fuller |first1=Courtis |title=Black Lives Matter stages rally after murder indictment against UC officer |date=30 Julie 2015 |url=http://www.wlwt.com/news/black-lives-matter-hold-rally-after-charges-filed-against-uc-officer-ray-tensing/34427260 |publisher=wlwt.com |access-date=1 November 2015}}</ref> In Newark, [[New Jersey]], het meer as duisend BLM-aktiviste teen polisiegeweld, rasse-onreg en ekonomiese ongelykheid gemarsjeer.<ref>{{cite web |url=https://www.greenleft.org.au/content/united-states-thousands-march-against-racism-police-brutality-new-jersey |title=United States: Thousands march against racism, police brutality in New Jersey |date=7 Augustus 2015 |first=Monica |last=Moorehead |work=Green Left Weekly |access-date=15 Desember 2016}}</ref> Ook in Julie het BLM betoog oor die dood van Jonathan Sanders, wat gesterf het terwyl hy deur die polisie in [[Mississippi]] in hegtenis geneem is.<ref>{{cite web |last1=Chin |first1=Alan |title=Another reason to question whether black lives matter in Mississippi |date=28 Julie 2015 |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728114748/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-date=28 Julie 2015 |work=Reuters |access-date=23 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last1=Dodrill |first1=Tara |title=Mississippi Town Protests Death of Black Man by White Cop |date=20 Julie 2015 |url=http://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop/ |publisher=Inquisitir |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=31 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531150206/https://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:1 Year Commemoration of the Murder of Michael Brown, the Ferguson Rebellion, & the Black Lives Matter uprising. (20426285322).jpg|duimnael|opreg=1.5|Herdenking van die eerste jaar sedert die dood van Michael Brown en die Ferguson-onrus by die Barclays Center in [[Brooklyn]], New York, Augustus 2015]] In Augustus het BLM-organiseerders 'n byeenkoms in Washington, D.C., gehou om 'n einde aan geweld teen [[transgender]]vroue te eis.<ref name="stein">{{cite news |last1=Stein |first1=Perry |title=Black Lives Matter organizers hold rally in D.C. for black trans women |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/08/25/black-lives-matter-organizers-hold-rally-in-d-c-for-black-trans-women/ |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In Charlotte, [[Noord-Carolina]], het BLM betoog en lê-in-betogings gehou nadat 'n regter die verhoor nietig verklaar het van 'n wit Charlotte-polisiebeampte wat die ongewapende swart man Jonathan Ferrell doodgeskiet het.<ref name="kerrick">{{cite web |title=2 arrested after Kerrick trial protests take violent turn |work=WCNC |url=http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |publisher=wcnc.com |access-date=1 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104145943/http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |archive-date=4 November 2015}}</ref> In [[Philadelphia]], [[Pennsilvanië]], het [[Janelle Monáe]], Jidenna en ander BLM-aktiviste deur Noord-Philadelphia gemarsjeer om aandag op polisiegeweld en Black Lives Matter te vestig.<ref name="chang">{{cite web |last1=Chang |first1=David |title=Janelle Monae, Jidenna March Through Philly |date=12 Augustus 2015 |url=http://www.nbcphiladelphia.com/news/local/Janelle-Monae-Jidenna-North-Philadelphia-Protest-Black-Lives-Matter-321611372.html |publisher=NBC Philadelphia |access-date=1 November 2015}}</ref> Rondom 9 Augustus, die eerste herdenking van Michael Brown se dood, het BLM in St. Louis en regoor die land saamgetrek, waak gehou en gemarsjeer.<ref name="brownann">{{cite news |title=Ferguson protesters, police gather on West Florissant Avenue; state of emergency declared in county |url=https://www.stltoday.com/news/local/crime-and-courts/ferguson-protesters-police-gather-on-west-florissant-avenue-state-of/article_7564c9cb-cc89-58cb-8787-4aaa91bcccaa.html |newspaper=St. Louis Post-Dispatch |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="simone">{{cite web |last1=Wilson |first1=Simone |title=Hundreds of #BlackLivesMatter Protesters March on Downtown Brooklyn |date=9 Augustus 2015 |url=http://patch.com/new-york/fortgreene/breaking-hundreds-blacklivesmatter-protesters-march-downtown-brooklyn |publisher=patch.com |access-date=1 November 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552438456).jpg|duimnael|links|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul by die Metro Green Line, September 2015]] In September het meer as vyfhonderd BLM-betogers in Austin, Texas, teen polisiegeweld saamgetrek, en verskeie het kortliks protesbaniere op Interstate 35 gedra.<ref name="chron">{{cite web |last1=Baddour |first1=Dylan |title=Black Lives Matter protest shut down by police in Austin, Texas |url=http://www.chron.com/news/houston-texas/article/Black-Lives-Matter-protest-shut-down-by-police-in-6527316.php |work=Houston Chronicle |date=24 September 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Baltimore]], [[Maryland]], het BLM-aktiviste gemarsjeer en betoog toe die verhore in die Freddie Gray-polisiegeweldsaak begin het.<ref name="hedg">{{cite news |last1=Hedgpeth |first1=Dana |title=Views from Baltimore as protesters rally in Freddie Gray case |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/09/02/views-from-baltimore-as-protesters-rally-in-freddie-gray-case |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Sacramento]], [[Kalifornië]], het sowat agthonderd BLM-betogers saamgetrek ter ondersteuning van 'n wetsontwerp in die Kaliforniese Senaat wat polisietoesig sou verskerp.<ref name="sac">{{cite news |last1=Pedroncelli |first1=Rich |title=Black Lives Matter protesters rally to back Senate bill increasing police oversight |url=http://www.ocregister.com/articles/police-680656-bill-protesters.html |publisher=ocregister.com |agency=Associated Press |access-date=1 November 2015}}</ref> BLM het ook betoog oor die dood van Jeremy McDole.<ref>{{cite web |last=Jaeger |first=Kyle |url=http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |title=Jeremy McDole Was Shot and Killed by Delaware Police |work=Attn |date=24 September 2015 |access-date=10 November 2015 |archive-date=30 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030062418/http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |url-status=dead}}</ref> In Oktober is Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem tydens 'n betoging by 'n konferensie van polisiehoofde in [[Chicago]].<ref name="morris">{{cite news |last1=Walk-Morris |first1=Tatiana |title=Black Lives Matter activists arrested during protest of police chiefs conference |url=http://www.chicagoreader.com/Bleader/archives/2015/10/26/black-lives-matter-activists-arrested-during-protest-of-police-chiefs-conference |newspaper=Chicago Reader |access-date=28 Oktober 2015}}</ref> "Rise Up October" het met die Black Lives Matter-veldtog oorvleuel en verskeie betogings meegebring.<ref name="shaker">{{cite web |last1=Shaker |first1=Nadeen |title="This injustice has taken genocidal proportions": Why Cornel West and Carl Dix are rising up against police brutality |url=http://www.salon.com/2015/10/21/this_injustice_has_taken_genocidal_proportions_why_cornel_west_and_carl_dix_are_rising_up_against_police_brutality/ |work=Salon |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Quentin Tarantino]] en Cornel West, wat aan "Rise Up October" deelgeneem het, het polisiegeweld veroordeel.<ref name="democ">{{cite web |title=Voices of Rise Up October: Quentin Tarantino, Cornel West, Victims' Families Decry Police Violence |url=http://www.democracynow.org/2015/10/26/voices_of_rise_up_october_quentin |publisher=Democracy Now |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Lêer:Justice for Jamar Response Action (22627979078).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Jamar Clark, Minneapolis, Minnesota, November 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter Sign - Minneapolis Protest (22632545857).jpg|duimnael|'n Aktivis hou 'n "Black Lives Matter"-plakkaat op buite die Minneapolis-polisie se vierde presink ná die dood van Jamar Clark op 15 November 2015]] In November het BLM-aktiviste betoog nadat Jamar Clark deur die Minneapolis-polisiedepartement geskiet is.<ref>{{cite web |title=51 arrested in protests after black man shot by Minneapolis police |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2015/11/16/minneapolis-police-shooting/75859132 |work=USA Today |access-date=18 November 2015}}</ref> 'n Deurlopende betoging is by die Minneapolis-polisie se vierde presink gereël. Tydens die kampbetoging het betogers en buitestanders met die polisie gebots, die stasie beskadig en probeer om met 'n voertuig daarteen vas te ry.<ref>{{cite web |last=Forliti |first=Amy |title=Minneapolis police, protesters clash at 4th Precinct |website=Saint Paul Pioneer Press |location=Saint Paul |date=19 November 2015 |url=http://www.twincities.com/2015/11/19/minneapolis-police-protesters-clash-at-4th-precinct/ |access-date=11 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Keller |first=Bill |title=SUV rams 4th Precinct gate, 2 arrested for Jamar Clark vandalism |website=Fox 9 News |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.fox9.com/news/51959667-story |access-date=11 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707040023/http://www.fox9.com/news/51959667-story |archive-date=7 Julie 2016}}</ref> Later in dieselfde maand is 'n optog ter ere van Jamar Clark gereël, van die vierde presink tot in die middestad van Minneapolis. Ná die optog het 'n groep mans met vuurwapens en liggaamspantsers<ref name="startribune 2014-11-24">{{cite web |last=Smith |first=Mary Lynn |title=Five people were shot near Black Lives Matter protest site |website=Star Tribune |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121421/http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |url-status=dead}}</ref> opgedaag en die betogers met rasseskeldname begin toesnou, volgens 'n woordvoerder van Black Lives Matter. Nadat betogers die gewapende mans gevra het om te loop, het die mans die vuur geopen en vyf betogers geskiet.<ref name="startribune 2014-11-24" /><ref name="Silverstein 2015">{{cite web |last=Silverstein |first=Jason |title=Five people shot at Minneapolis Black Lives Matter protest |website=Daily News |location=New York |date=24 November 2015 |url=http://www.nydailynews.com/news/national/shot-minneapolis-police-protest-article-1.2444905 |access-date=21 Desember 2015}}</ref> Al die beserings het hospitalisasie vereis, maar was nie lewensgevaarlik nie. Die mans het gevlug, maar is later gevind en in hegtenis geneem. Die drie mans wat gearresteer is, was jonk en wit, en waarnemers het hulle as [[wit oppergesag]]voorstanders beskryf.<ref name="Washington Post 2015">{{cite news |title=Two men arrested in shooting of Black Lives Matter protesters in Minneapolis |newspaper=The Washington Post |date=24 November 2015 |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/24/five-people-shot-near-minneapolis-protest-cops-searching-for-3-white-male-suspects |access-date=21 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |title=3 men in custody, 1 released in Minneapolis 4th Precinct protest shooting |first1=Libor |last1=Jany |first2=David |last2=Chanen |date=25 November 2015 |work=Star Tribune |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121420/http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |url-status=dead}}</ref> In Februarie 2017 is een van die gearresteerdes, Allen Scarsella, op 'n dosyn aanklagte van aanranding en oproer in verband met die skietery skuldig bevind. Deels op grond van maande se rassistiese boodskappe wat Scarsella voor die skietery aan sy vriende gestuur het, het die regter sy verdediging se argument dat hy "naïef" was, verwerp en hom in April 2017 tot 15 jaar van 'n moontlike maksimum van 20 jaar gevonnis.<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/minnesota-man-gets-15-years-for-shooting-5-black-lives-matter-protesters/ |title=Minnesota Man Gets 15 Years for Shooting 5 Black Lives Matter Protesters |date=27 April 2017 |work=CBS News |access-date=30 April 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theroot.com/man-gets-15-years-for-shooting-5-blm-activists-protesti-1794769476 |title=Man Gets 15 Years for Shooting 5 BLM Activists Protesting Police Shooting Death of Jamar Clark |first=Angela |last=Helm |date=29 April 2017 |work=The Root |access-date=30 April 2017}}</ref> Vanaf November 2015 het BLM betoog oor die moord op Laquan McDonald en die bedanking van talle Chicago-amptenare geëis weens die skietvoorval en die hantering daarvan. McDonald is 16 keer deur die Chicago-polisiebeampte Jason Van Dyke geskiet.<ref>{{cite web |last1=Lopez |first1=German |title=The Chicago police shooting of Laquan McDonald, explained |date=25 November 2015 |url=https://www.vox.com/explainers/2015/11/24/9796704/laquan-mcdonald-police-shooting-chicago |publisher=Vox |access-date=23 Julie 2016}}</ref> === 2016 === In 2016 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Bruce Kelley jr., Alton Sterling, Philando Castile, Joseph Mann, Abdirahman Abdi, Paul O'Neal, Korryn Gaines, Sylville Smith, Terence Crutcher, Keith Lamont Scott, Alfred Olango en Deborah Danner. In Januarie het honderde BLM-betogers in San Francisco gemarsjeer teen die dood van Mario Woods, wat op 2 Desember 2015 deur beamptes van die San Francisco-polisie doodgeskiet is. Die optog is tydens 'n Super Bowl-geleentheid gehou.<ref>{{cite web |author=O, Janet |url=http://abc7news.com/news/hundreds-march-in-sf-to-protest-sfpds-fatal-shooting-of-mario-woods/1180634/ |title=Hundreds March In SF To Protest SFPD's Fatal Shooting Of Mario Woods |publisher=ABC7 |date=30 Januarie 2016 |access-date=10 Julie 2016}}</ref> BLM het regoor die land betogings, gemeenskapsvergaderings, leersessies en direkte aksies gehou met die doel om "die radikale nalatenskap van [[Martin Luther King jr.]] terug te eis".<ref>{{cite web |last1=Saxon-Parrish |first1=Shani |title=The Movement for Black Lives Is Urging You to No. ReclaimMLK This Weekend |url=http://www.colorlines.com/articles/movement-black-lives-urging-you-reclaimmlk-weekend |publisher=Colorlines |date=15 Januarie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Februarie is Abdullahi Omar Mohamed, 'n 17-jarige Somaliese vlugteling, deur die polisie van [[Salt Lake City]], [[Utah]], geskiet en gewond ná 'n beweerde konfrontasie met 'n ander persoon. Die skietvoorval het tot BLM-betogings gelei.<ref>{{cite web |last1=Alberty |first1=Erin |author2=Michael McFall |title=Police investigate SLC shooting; protesters flood downtown streets |url=http://www.sltrib.com/home/3596397-155/slc-police-investigation-continues-in-wake |work=Salt Lake Tribune |date=2 Maart 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Junie het lede van BLM en Color of Change betoog teen die skuldigbevinding en vonnisoplegging van Jasmine Richards in Kalifornië weens 'n voorval in 2015 waarin sy probeer verhoed het dat 'n polisiebeampte 'n ander vrou in hegtenis neem. Richards is skuldig bevind aan die "poging om 'n persoon onwettig uit die wettige bewaring van 'n vredesbeampte te neem" – 'n aanklag wat die deelstaat se strafkode tot twee maande voor die voorval as "lynching" bestempel het.<ref>{{cite web |last1=Pena |first1=Marina |title=Hundreds protest sentencing of Black Lives Matter activist in Pasadena |url=https://www.pasadenastarnews.com/2016/06/07/hundreds-protest-sentencing-of-black-lives-matter-activist-in-pasadena/ |work=Pasadena Star News |date=7 Junie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> Op 5 Julie is Alton Sterling, 'n 37-jarige swart man, verskeie kere op kort afstand geskiet terwyl twee wit beamptes van die Baton Rouge-polisiedepartement hom in [[Baton Rouge]], [[Louisiana]], teen die grond vasgedruk het. Op die aand van 5 Julie het meer as 100 betogers in Baton Rouge "no justice, no peace" geskreeu, vuurwerke afgeskiet en 'n kruising versper om oor Sterling se dood te betoog.<ref name="brennan">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/national/la-cops-shoot-kill-man-selling-music-baton-rouge-store-article-1.2700548 |title=Alton Sterling shot, killed by Louisiana cops during struggle after he was selling music outside Baton Rouge store |last=Brennan |first=Christopher |date=5 Julie 2016 |newspaper=Daily News |location=New York |access-date=5 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie het Black Lives Matter 'n kerswaak in Baton Rouge gehou, met die uitroep "Ons het Baton Rouge lief" en oproepe om geregtigheid.<ref>{{cite news |url=https://abcnews.go.com/US/black-lives-matter-holds-vigil-alton-sterling-baton/story?id=40391901 |title=Baton Rouge Police Shooting: Alton Sterling's Aunt Says She Wants 'Justice' at Vigil |first=Julia |last=Jacobo |date=6 Julie 2016 |work=ABC News |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie is Philando Castile deur Jeronimo Yanez, 'n polisiebeampte van St. Anthony, Minnesota, doodgeskiet nadat hy in Falcon Heights, 'n voorstad van St. Paul, voorgekeer is. Castile het 'n motor bestuur met sy meisie en haar vierjarige dogter as passasiers toe Yanez en 'n ander beampte hom voorgekeer het.<ref name="Chappell">{{cite news |first1=Bill |last1=Chappell |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/07/07/485066807/police-stop-ends-in-black-mans-death-aftermath-is-livestreamed-online-video |title=Police Stop Ends in Black Man's Death; Aftermath Is Live-Streamed on Facebook |publisher=NPR |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Volgens sy meisie het Castile, nadat hy om sy lisensie en registrasie gevra is, vir die beampte gesê dat hy 'n lisensie het om 'n wapen te dra en dat daar een in die motor is.<ref name="BBCCastileDeath">{{cite news |title=Philando Castile death: Aftermath of police shooting streamed live |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36732908 |date=7 Julie 2016 |work=BBC News |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Sy het gesê: "Die beampte het gesê moenie beweeg nie. Terwyl hy sy hande weer opgesteek het, het die beampte hom vier of vyf keer in die arm geskiet."<ref name="PheiferPeck">{{cite news |first1=Pat |last1=Pheifer |first2=Claude |last2=Peck |url=http://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |title=Aftermath of fatal Falcon Heights officer-involved shooting captured on video |work=Star Tribune |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016 |archive-date=10 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210085324/https://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |url-status=dead}}</ref> Sy het onmiddellik ná die skietvoorval 'n video regstreeks op [[Facebook]] uitgesaai. Ná Castile se dood het BLM regoor Minnesota en die Verenigde State betoog.<ref>{{cite magazine |last1=Sanburn |first1=Josh |title=Black Lives Matter Leader Condemns Violence at St. Paul Protest |url=https://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |magazine=Time |date=10 Julie 2016 |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=17 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160717163206/http://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Protest march in response to the Philando Castile shooting (28084964251).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Philando Castile, St. Paul, Minnesota, 7 Julie 2016]] Op 7 Julie is 'n BLM-betoging in [[Dallas]], Texas, gehou om te protesteer oor die dood van Alton Sterling en Philando Castile. Aan die einde van die vreedsame betoging het Micah Xavier Johnson uit 'n lokval die vuur geopen, vyf polisiebeamptes doodgeskiet en sewe ander beamptes en twee burgerlikes gewond. Die skutter is daarna met 'n bom wat deur 'n robot afgelewer is, gedood.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/07/08/like-a-little-war-snipers-shoot-11-police-officers-during-dallas-protest-march-killing-five/ |last1=Achenbach |first1=Joel |author2=William Wan |author3=Mark Berman |author4=Moriah Balingit |title=Five Dallas police officers were killed by a lone attacker, authorities say |newspaper=The Washington Post |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Voor sy dood het Johnson volgens die polisie gesê dat "hy ontsteld was oor Black Lives Matter" en dat "hy wit mense wou doodmaak, veral wit beamptes".<ref name="Bromwich">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708125031/http://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-date=8 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |title=Dallas Shooting Suspect, Micah Johnson, 'Upset at White People' |first1=Manny |last1=Fernandez |author3=Jonah Engel Bromwich |author2=Richard Pérez-Peña |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Texaanse luitenant-goewerneur Dan Patrick en ander konserwatiewe wetgewers het die Black Lives Matter-beweging vir die skietery blameer.<ref>{{Cite web |url=https://www.texastribune.org/2016/07/08/lt-gov-dan-patrick-blames-black-lives-matter-prote/ |title=Dan Patrick Blames Black Lives Matter Movement for Dallas Shooting |last=Mekelburg |first=Madlin |date=8 Julie 2016 |website=The Texas Tribune |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://video.foxnews.com/v/5027952148001/texas-lt-gov-patrick-on-dallas-ambush-this-has-to-end/ |title=Texas Lt. Gov. Patrick on Dallas ambush: 'This has to end' |date=8 Julie 2016 |publisher=Fox News Channel |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Black Lives Matter-netwerk het 'n verklaring uitgereik waarin die skietery veroordeel word.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/dallas-shooting-black-lives-matter-leaders-respond/ |title=Black Lives Matter condemns Dallas, pushes forward with protests |work=CBS News |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.latimes.com/politics/la-na-dallas-protest-impact-20160708-snap-story.html |title=Dallas police shootings could create unwelcome tensions for Black Lives Matter movement and its allies |last1=Kaleem |first1=Jaweed |author2=Evan Halper |work=Los Angeles Times |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 8 Julie is meer as 100 mense by Black Lives Matter-betogings regoor die Verenigde State in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/blacklivesmatter-protest-rochester-police-arrest-74-demonstration-n606416 |title=More Than 100 Arrested at Baton Rouge, Rochester Black Lives Matter Protests |first1=F. Brinley |last1=Bruton |first2=Kurt |last2=Chirbas |last3=Associated Press |date=9 Julie 2016 |work=NBC News |access-date=14 Julie 2016}}</ref> [[Lêer:Sit-in during San Francisco July 2016 rally against police violence - 3.jpg|duimnael|Betoging in reaksie op die dood van Alton Sterling, San Francisco, Kalifornië, 8 Julie 2016]] In die eerste helfte van Julie was daar minstens 112 betogings in 88 Amerikaanse stede.<ref>{{cite news |last1=Lee |first1=Jasmine C. |author2=Iaryna Mykhyalshyn |author3=Rudy Omri |author4=Anjali Singhvi |title=At Least 88 Cities Have Had Protests in the Past 13 Days Over Police Killings of Blacks |url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/07/16/us/protesting-police-shootings-of-blacks.html |newspaper=The New York Times |date=16 Julie 2016}}</ref> Op 13 Julie het die basketbalsterre LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul en Dwyane Wade die ESPY-toekennings van 2016 met 'n Black Lives Matter-boodskap geopen.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Lily |title=LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul and Dwyane Wade Open 2016 ESPYs With Powerful Black Lives Matter Message |url=http://www.eonline.com/news/779880/lebron-james-carmelo-anthony-chris-paul-and-dwyane-wade-open-2016-espys-with-powerful-black-lives-matter-message |publisher=E! |date=13 Julie 2016 |access-date=27 Julie 2016}}</ref> Op 26 Julie het Black Lives Matter 'n betoging in Austin, Texas, gehou om die derde herdenking van die dood van Larry Jackson jr. te gedenk.<ref name="march">{{cite web |url=http://kxan.com/2016/07/26/black-lives-matter-marks-anniversary-of-larry-jackson-jr-s-death/ |title=Black Lives Matter marks anniversary of Larry Jackson, Jr.'s death |date=26 Julie 2016 |access-date=7 Desember 2016 |publisher=KXAN |author=Ricke, Claire}}</ref> Op 28 Julie het beamptes van die Chicago-polisiedepartement Paul O'Neal ná 'n motorjaagtog in die rug geskiet en gedood.<ref>{{cite news |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-man-shot-by-police-identified-20160729-story.html |title=3rd cop loses police powers; autopsy shows man shot in South Shore died from wound to back |author1=Crepeau, Megan |author2=Marwa Eltagouri |author3=Patricia Callahan |author4=Annie Sweeney |work=Chicago Tribune |date=30 Julie 2016 |access-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval het honderde mense in Chicago, [[Illinois]], gemarsjeer.<ref name="DNA">{{cite web |last1=Nitkn |first1=Alex |title=Hundreds Block Downtown Streets To Protest Police Killing Of Paul O'Neal |url=https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |publisher=DNA Info |access-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190029/https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |archive-date=23 September 2016}}</ref> In Randallstown, Maryland, naby Baltimore, het polisiebeamptes op 1 Augustus Korryn Gaines, 'n 23-jarige swart Amerikaanse vrou, doodgeskiet en ook haar seun gewond.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/aug/02/korryn-gaines-black-woman-killed-by-police-son-injured |title=Black woman shot dead by police during alleged standoff while holding son |first=Jamiles |last=Lartey |date=2 Augustus 2016 |work=The Guardian}}</ref> Daar is in Baltimore oor Gaines se dood betoog.<ref>{{cite web |url=https://www.baltimoresun.com/2016/08/15/maryland-fop-conference-opens-to-protests-in-baltimore/ |title=Maryland FOP conference opens to protests in Baltimore |first=Colin |last=Campbell |work=The Baltimore Sun |date=15 Augustus 2016}}</ref> In Augustus het Black Lives Matter in [[Pittsburgh]], Pennsilvanië, betoog oor die dood van Bruce Kelley jr., wat die vorige Januarie geskiet is nadat hy 'n polisiehond doodgesteek het terwyl hy van die polisie probeer wegkom het.<ref>{{cite web |last=Morrow |first=Christian |title=Black Lives Matter rally highlights Kelley Jr. shooting |url=http://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |work=Pittsburgh Courier |date=28 Julie 2016 |access-date=2 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204058/https://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |archive-date=27 Januarie 2017}}</ref> Ook in Augustus het verskeie professionele sportlui aan betogings tydens die volkslied begin deelneem. Die betogings het in die National Football League (NFL) begin nadat Colin Kaepernick van die San Francisco 49ers tydens die [[volkslied]] gesit het, in plaas van die gebruiklike om te staan, voor sy span se derde voorseisoenwedstryd van 2016.<ref name="SB">{{cite web |last1=Sandritter |first1=Mark |title=A timeline of Colin Kaepernick's national anthem protest and the NFL players who joined him |date=11 September 2016 |url=https://www.sbnation.com/2016/9/11/12869726/colin-kaepernick-national-anthem-protest-seahawks-brandon-marshall-nfl |publisher=SB Nation |access-date=20 September 2016}}</ref> In 'n onderhoud ná die wedstryd het hy sy standpunt so verduidelik: "Ek gaan nie opstaan om trots te wys in die vlag van 'n land wat swart mense onderdruk nie. Vir my is dit groter as voetbal, en dit sou selfsugtig van my wees om die ander kant toe te kyk. Daar is lyke in die straat en mense wat betaalde verlof kry en met moord wegkom."<ref name="wyche">{{cite web |publisher=National Football League |url=https://www.nfl.com/news/colin-kaepernick-explains-why-he-sat-during-national-anthem-0ap3000000691077 |title=Colin Kaepernick explains why he sat during national anthem |first=Steve |last=Wyche |date=27 Augustus 2016 |access-date=27 Augustus 2016}}</ref> Die betoging is wyd vertolk as solidariteit met die Black Lives Matter-beweging.<ref>{{cite news |last1=Allen |first1=Nick |title=Colin Kaepernick: NFL Black Lives Matter protests recall rebellious spirit of 1960s sporting greats |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=4 Oktober 2016 |work=The Daily Telegraph |date=18 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Katch |first1=Danny |last2=Zirin |first2=Dave |title=From the Raised Fist to the Bended Knee |url=https://www.jacobinmag.com/2016/09/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=Jacobin |date=25 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Johnson |first1=Jason |title=Colin Kaepernick Shows #BlackLivesMatter Even When His Career May Not |url=http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=theroot.com |date=29 Augustus 2016 |archive-date=3 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003205120/http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |url-status=dead}}</ref> Die betogings het gemengde reaksies uitgelok en het sedertdien na ander Amerikaanse sportligas versprei. In September het BLM betoog oor die dood van Terence Crutcher, wat in [[Tulsa]], [[Oklahoma]], deur polisiebeamptes geskiet is, en Keith Lamont Scott in Charlotte, Noord-Carolina.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2016/09/21/us/charlotte-police-shooting/index.html |title=One person shot during violent Charlotte protest; officer hurt |website=CNN |date=21 September 2016}}</ref><ref name="NYDaily">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/crime/video-released-fatal-police-shooting-unarmed-oklahoma-man-article-1.2798435 |title=Video released in fatal police shooting of unarmed Oklahoma man Terence Crutcher |work=Daily News |location=New York |date=19 September 2016 |access-date=19 September 2016 |author=Salinger, Tobias}}</ref> ''The Charlotte Observer'' het berig: "Die betogers het begin saamdrom toe die nag geval het, ure ná die skietvoorval. Hulle het plakkate gedra met leuses soos 'Stop Killing Us' en 'Black Lives Matter', en hulle het 'No justice, no peace' geskreeu. Die toneel was soms chaoties en gespanne, met waterbottels en klippe wat na die polisielinies gegooi is, maar baie betogers het tot vrede opgeroep en hul mede-betogers gesmeek om nie gewelddadig op te tree nie."<ref name="ObserverAftermath16">{{cite news |author1=Marusak, Joe |author2=Ely Portillo |author3=Mark Price |author4=Adam Bell |title=Charlotte faces aftermath of protests ignited by fatal police shooting; 16 officers injured |url=http://www.charlotteobserver.com/news/local/crime/article103009432.html |newspaper=The Charlotte Observer |date=20 September 2016}}</ref> Verskeie aande se betogings is in September en Oktober in El Cajon, Kalifornië, gehou ná die dood van Alfred Olango.<ref>{{cite news |last1=Chokshi |first1=Niraj |last2=Bromwich |first2=Jonah Engel |title=Demonstrators Protest Fatal Police Shooting of a Black Man in El Cajon, Calif. |url=https://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928074404/http://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-date=28 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=24 Desember 2016 |work=The New York Times |date=28 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tometi |first1=Opal |last2=Lipscombe |first2=Carl |title=What the Shooting of Alfred Olango Says About the State of Black Refugees in the U.S. |url=https://time.com/4531836/black-immigrants/ |access-date=24 Desember 2016 |magazine=Time |date=18 Oktober 2016 |archive-date=24 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224233751/http://time.com/4531836/black-immigrants/ |url-status=dead}}</ref> === 2017 === Tydens Swart Geskiedenismaand in 2017 is 'n maandlange "Black Lives Matter"-kunsuitstalling deur drie kunstenaars van Richmond, [[Virginia]], by die First Unitarian Universalist Church of Richmond in die Byrd Park-gebied van die stad aangebied. Die uitstalling het meer as 30 uiteenlopende multikulturele kunstenaars vertoon rondom 'n tema oor rassegelykheid en geregtigheid.<ref>{{cite web |last1=Lord |first1=Jo |title=Art Gallery: "Black Lives Matter" art show at First Unitarian Universalist Church |url=http://www.richmond.com/entertainment/art/art-gallery-black-lives-matter-art-show-at-first-unitarian/article_baaa0708-6091-5e5c-95b8-e072e4acf82d.html |website=Richmond Times-Dispatch |access-date=23 Februarie 2017 |page=E4 |date=23 Februarie 2017}}</ref> In dieselfde maand het die James Branch Cabell-biblioteek van die Virginia Commonwealth University (VCU) 'n maandlange program van geleenthede oor Afro-Amerikaanse geskiedenis aangebied<ref>{{Cite web |url=https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black |title=Black History Month at VCU aims to spark dialogue, celebrate black excellence |first=Brian |last=McNeill |website=news.vcu.edu |date=29 Januarie 2016 |access-date=9 Junie 2020 |archive-date=9 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609200920/https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black}}</ref> en foto's van die kerk se "Black Lives Matter"-uitstalling op sy buitelugskerm vertoon.<ref>{{cite web |url=http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |title=Sue Robinson |access-date=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228172455/http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |archive-date=28 Februarie 2017}}</ref> Die VCU-program het ook ingesluit: die Real Life-filmreeks ''The Angry Heart: The Impact of Racism on Heart Disease among African-Americans''; die 14de jaarlikse VCU Libraries-lesing oor Swart Geskiedenismaand deur die spotprenttekenaar Keith Knight; 'n gesprek deur Lawrence Ross, skrywer van ''Blackballed: The Black and White Politics of Race on America's Campuses'', oor die verband tussen sy boek en die "Black Lives Matter"-beweging; en 'n bespreking deur dr. Velma P. Scantlebury, die eerste swart vroulike oorplantingschirurg in die Verenigde State, oor "Health Equity in Kidney Transplantation: Experiences from a surgeon's perspective". Black Lives Matter het betoog oor die dood van Jocques Clemmons, wat op 10 Februarie 2017 in [[Nashville]], [[Tennessee]], plaasgevind het.<ref name="thetennesseanclemmonsfamily">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana |last2=Tamburin |first2=Adam |last3=Wadhwani |first3=Anita |title=Jocques Clemmons' family, community leaders call for officer's firing |url=http://www.tennessean.com/story/news/2017/05/11/community-reaction-no-prosecution-nashville-officer-involved-shooting/318462001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=11 Mei 2017}}</ref> Op 12 Mei 2017, 'n dag nadat Glenn Funk, die distriksaanklaer van Davidson County, besluit het om nie die polisiebeampte Joshua Lippert te vervolg nie, het die Nashville-tak van BLM 'n betoging gehou wat van naby die kampus van die Vanderbilt-universiteit tot by die woning van die Nashville-burgemeester Megan Barry gestrek het.<ref name="tennesseanjusticedemonstratesoutside">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana Maia |title=Justice for Jocques Coalition demonstrates outside Nashville mayor's home |url=http://www.tennessean.com/story/news/local/2017/05/12/justice-jocques-coalition-hold-silent-protest-after-no-charges-brought-against-officer/320433001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=12 Mei 2017}}</ref><ref name="wkrnsilentmarchforjocques">{{cite news |title=Silent march for Jocques Clemmons ends at Nashville mayor's home |url=http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/ |access-date=14 Mei 2017 |publisher=WKRN-TV |date=12 Mei 2017 |archive-date=16 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516170726/http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/}}</ref> Op 27 September het studente wat met Black Lives Matter geassosieer word, by die College of William & Mary betoog by 'n geleentheid van die American Civil Liberties Union (ACLU), omdat die ACLU geveg het vir die reg om die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, te hou.<ref>{{cite web |url=http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html |title=William and Mary students protest ACLU speaker, white supremacy |first=Wesley |last=Wright |work=The Virginia Gazette |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017 |archive-date=22 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022035719/http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html}}</ref> William & Mary se rektor, Taylor Reveley, het met 'n verklaring gereageer waarin hy die kollege se verbintenis tot oop debat verdedig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.insidehighered.com/quicktakes/2017/10/05/aclu-speaker-shouted-down-william-mary |title=ACLU Speaker Shouted Down at William & Mary |last=Bauer-Wolf |first=Jeremy |date=5 Oktober 2017 |work=Inside Higher Ed |access-date=8 Oktober 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.insidehighered.com/news/2017/10/06/william-mary-students-who-shut-down-aclu-event-broke-conduct-code |title=Free speech advocate silenced |first=Jeremy |last=Bauer-Wolf |work=Inside Higher Ed |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017}}</ref> === 2018 === In Februarie en Maart 2018 het die First Unitarian Church of Richmond in Richmond, Virginia, as deel van sy fokus op sosiale geregtigheid sy ''Second Annual Black Lives Matter Art Exhibition'' aangebied.<ref>{{cite web |title=Second Annual Black Lives Matter Art Show |url=https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |website=Style Weekly |access-date=5 Maart 2018 |archive-date=6 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306023206/https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |url-status=dead}}</ref> Kunswerke uit die uitstalling is op vasgestelde tye op die groot buiteskerm by die Virginia Commonwealth University se Cabell-biblioteek vertoon. Kunstenaars wat aan die uitstalling deelgeneem het, is genooi om hul werk te bespreek terwyl dit tydens 'n aandforum in 'n klein amfiteater by VCU se Hibbs Hall vertoon is. Hulle is ook genooi om daarna by 'n plaaslike vertoning van die 1961-verwerking van die film ''A Raisin in the Sun'' uit te stal. In April het CNN berig dat die grootste Facebook-rekening wat voorgegee het om deel van die "Black Lives Matter"-beweging te wees, 'n swendelary was wat aan 'n wit man in Australië gekoppel is. Die rekening, met 700&nbsp;000 volgelinge, is verbind aan fondsinsamelings wat $100&nbsp;000 of meer ingesamel het, na bewering vir Amerikaanse Black Lives Matter-doelwitte; volgens CNN is 'n deel van die geld egter na Australiese bankrekeninge oorbetaal. Facebook het die betrokke blad opgeskort.<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Donie |title=The biggest Black Lives Matter page on Facebook is fake |url=https://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180409222055/http://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |url-status=dead |archive-date=9 April 2018 |access-date=10 April 2018 |work=CNNMoney |year=2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=McGowan |first1=Michael |title=Fake Black Lives Matter Facebook page run by Australian union official – report |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/apr/10/fake-black-lives-matter-facebook-page-run-by-australian-union-official-report |access-date=10 April 2018 |work=The Guardian |date=10 April 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Australian union official linked to fake Black Lives Matter page suspended |url=http://www.abc.net.au/news/2018-04-10/fake-black-lives-matter-facebook-page-linked-to-australian-nuw/9636362 |access-date=10 April 2018 |work=ABC News (Australia) |date=10 April 2018}}</ref> === 2020 === Op 23 Februarie 2020 is Ahmaud Arbery, 'n ongewapende 25-jarige swart Amerikaanse man, vermoor terwyl hy in Glynn County, [[Georgia]], gedraf het.<ref>{{Cite web |last=Bonvillian |first=Crystal |title=Ahmaud Arbery: Video emerges of black jogger killed by 2 white men; case heads to grand jury |url=https://www.fox23.com/news/trending/video-emerges-black-jogger-chased-shot-dead-by-2-white-men-case-will-go-grand-jury/EXGDU3DAIJEHXAXW6DAYVRW6EQ/ |date=6 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=KOKI}}</ref> Arbery is deur drie wit inwoners in twee voertuie agternagesit en gekonfronteer, onder wie 'n pa en seun wat gewapen was.<ref>{{Cite news |last=Fausset |first=Richard |date=4 Junie 2020 |title=What We Know About the Shooting Death of Ahmaud Arbery |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/article/ahmaud-arbery-shooting-georgia.html |access-date=16 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Al drie mans is op nege aanklagte, waaronder moord, aangekla.<ref>{{cite news |last1=Fausset |first1=Richard |title=Suspects in Ahmaud Arbery's Killing Are Indicted on Murder Charges |url=https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625005712/https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-date=25 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=26 Junie 2020 |work=The New York Times |date=24 Junie 2020}}</ref> Op 13 Maart het polisiebeamptes in Louisville die woonsteldeur van die 26-jarige swart Amerikaner Breonna Taylor afgebreek om 'n lasbrief uit te voer wat hulle toegelaat het om sonder waarskuwing binne te gaan, weens vermoedens oor dwelms. Nadat haar kêrel 'n polisiebeampte in die been geskiet het,<ref>{{cite news |title=Experts: Report shows officer was shot by Breonna Taylor's boyfriend, not by friendly fire |url=https://eu.courier-journal.com/story/news/local/breonna-taylor/2020/10/08/breonna-taylor-report-shows-officer-shot-kenneth-walker-experts-say/5914804002/ |first=Andrew |last=Wolfson |newspaper=Louisville Courier Journal |access-date=22 November 2021 |date=8 Oktober 2020}}</ref> het die polisie verskeie skote afgevuur wat tot haar dood gelei het. Haar kêrel het 911 gebel en gesê: "Iemand het die deur ingeskop en my meisie geskiet."<ref>{{Cite web |title='Somebody shot my girlfriend': 911 call in police shooting |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/shot-girlfriend-911-call-police-shooting-70940401 |first=Dylan |last=Lovan |date=29 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=ABC News}}</ref> Betogings met 'n oproep om polisiehervorming is in Louisville gehou.<ref>{{Cite news |last=Wood |first=Josh |date=6 Junie 2020 |title='She should be with us': Louisville protesters remember Breonna Taylor |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/jun/06/breonna-taylor-louisville-protest-george-floyd |access-date=16 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> ==== George Floyd-betogings ==== [[Lêer:George Floyd protests in Washington DC, Lafayette Square.jpg|duimnael|George Floyd-betogings by Lafayette Square, Washington, D.C., 30 Mei 2020]] Aan die einde van Mei is meer as 450 groot betogings,<ref>{{Cite magazine |title=George Floyd Protests Rage in Cities Across the U.S. |url=https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531045039/https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-date=31 Mei 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref><ref>{{Cite web |title=Map: Protests and rallies for George Floyd spread across the country |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/map-protests-rallies-george-floyd-spread-across-country-n1220976 |first=Jiachuan |last=Wu |author2=Nigel Chiwaya |author3=Savannah Smith |date=1 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref> aangevuur deur 'n reeks rassegelaaide gebeure, in stede en dorpe regoor die Verenigde State en op drie vastelande gehou.<ref>{{Cite magazine |first=Rick |last=Rycroft |author2=Frank Jordans |date=6 Junie 2020 |title=Thousands Protest Across 3 Continents to Honor George Floyd and Support the Black Lives Matter Movement |url=https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606172156/https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-date=6 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref> Die breekpunt was hoofsaaklik die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]],<ref>{{Cite web |title=George Floyd protests spread nationwide: Live updates |url=https://www.cnn.com/us/live-news/george-floyd-protest-updates-05-28-20/index.html |author1=Melissa Macaya |author2=Mike Hayes |author3=Fernando Alfonso III |author4=Daniella Diaz |author5=Jessie Yeung |author6=Steve George |author7=Ivana Kottasová |author8=Nick Thompson |date=28 Mei 2020 |website=CNN |access-date=30 Mei 2020}}</ref> wat uiteindelik van moord in die tweede graad aangekla is nadat 'n video versprei het waarin Chauvin byna nege minute lank op Floyd se nek kniel terwyl Floyd om sy lewe smeek en herhaal: "I can't breathe."<ref>{{Cite web |title=Charges against Derek Chauvin suggest George Floyd's death was unintended |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/charges-against-officer-suggest-george-floyd-s-death-unintended-n1224731 |first=Danny |last=Cevallos |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Tiefenthäler |first2=Ainara |last3=Triebert |first3=Christiaan |last4=Jordan |first4=Drew |last5=Willis |first5=Haley |last6=Stein |first6=Robin |date=31 Mei 2020 |title=8 Minutes and 46 Seconds: How George Floyd Was Killed in Police Custody |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601040003/https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=7 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná betogers se eise om verdere vervolgings is drie ander beamptes aangekla van medepligtigheid aan moord in die tweede graad.<ref>{{Cite web |last=Waldrop |first=Theresa |title=The charges against the four officers involved in George Floyd's death, explained |url=https://www.cnn.com/2020/06/04/us/george-floyd-officers-charges-explained/index.html |date=5 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[Lêer:North America Protests 8 JUN 2020.jpg|duimnael|Betogings in Mei 2020 ná George Floyd se dood]] [[Lêer:Black Lives Matter, Washington National Cathedral, 10June2020.jpg|duimnael|links|opreg|"Black Lives Matter" op die fasade van die Washington National Cathedral, 10 Junie 2020]] Black Lives Matter het van 30 Mei af byeenkomste in die Verenigde State en wêreldwyd gereël,<ref>{{Cite web |first=Benazir |last=Wehelie |author2=Amy Woodyatt |title='I can't breathe': Hundreds lie down in protest |url=https://www.cnn.com/2020/06/03/world/gallery/george-floyd-lie-down-intl-scli/index.html |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter rally for George Floyd on Saturday at Marion Square |url=https://abcnews4.com/news/local/black-lives-matter-rally-for-george-floyd-saturday-at-marion-square |last=Fortier-Bensen |first=Tony |date=29 Mei 2020 |website=WCIV |access-date=30 Mei 2020}}</ref> waar betogers Floyd se laaste oomblikke uitgebeeld het deur in strate en op brûe te gaan lê en "I can't breathe" te skreeu, terwyl ander in hul duisende gemarsjeer het met plakkate soos "Sê vir jou broer in blou, moenie skiet nie", "Wie bel jy wanneer die moordenaar 'n kenteken dra?" en "Geregtigheid vir George Floyd".<ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=Photos: The signs and art of the George Floyd protests |url=https://www.mercurynews.com/photos-the-signs-and-art-of-the-george-floyd-protests |access-date=7 Junie 2020 |website=The Mercury News}}</ref> Hoewel die betogings wêreldwyd was en deur verskeie ongeaffilieerde organisasies ondersteun is, word die Black Lives Matter-beweging onlosmaaklik daaraan verbind.<ref>{{Cite web |author2=Christina Maxouris |first=Dakin |last=Andone |author3=Josh Campbell |title=Minneapolis City Council members intend to defund and dismantle the city's police department |url=https://www.cnn.com/2020/06/07/us/george-floyd-protests-sunday/index.html |access-date=7 Junie 2020 |date=8 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> Black Lives Matter het gevra dat die polisie "ontfinansier" word, 'n slagspreuk met uiteenlopende vertolkings wat wissel van die algehele afskaffing van die polisie tot die onttrekking van fondse uit polisie en gevangenisse ten gunste van maatskaplike dienste in gemeenskappe van kleur.<ref>{{Cite web |first=Scottie |last=Andrew |title=There's a growing call to defund the police. Here's what it means |url=https://www.cnn.com/2020/06/06/us/what-is-defund-police-trnd/index.html |date=17 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[NPR]] het in 2020 berig dat die Washington, D.C.-tak van Black Lives Matter geëis het dat die polisie ontfinansier word, dat die bou van nuwe gevangenisse gestaak word, dat sekswerk gedekriminaliseer word, dat polisie uit skole verwyder word, dat betogers kwytgeskeld word en dat kontantborgtog in [[Maryland]] afgeskaf word.<ref>{{Cite web |last1=Austermuhle |first1=Martin |last2=Cardoza |first2=Kavitha |date=9 Junie 2020 |title=Here's What Black Lives Matter D.C. Is Calling For, And Where The City Stands |url=https://www.npr.org/local/305/2020/06/09/872859084/here-s-what-black-lives-matter-d-c-is-calling-for-and-where-the-city-stands |access-date=9 Augustus 2020 |website=NPR}}</ref> [[Lêer:DSC 0008 (50283939071).jpg|duimnael|regs|Al Sharpton het op 28 Augustus 2020 die Commitment March in Washington, D.C., gelei]] Op 5 Junie het die burgemeester van Washington, D.C., Muriel Bowser, aangekondig dat 'n deel van die straat buite die [[Withuis]] amptelik na Black Lives Matter Plaza herdoop is, kompleet met 'n straatnaambord.<ref>{{cite news |last=Wu |first=Nicholas |title=DC Renames Street near White House 'Black Lives Matter Plaza' to Honor George Floyd Protests |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |date=5 Junie 2020 |website=USA Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605162259/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |archive-date=5 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Op 7 Junie, te midde van die wêreldwye George Floyd-betogings en Black Lives Matter se oproep om die polisie te ontfinansier, het die stadsraad van Minneapolis gestem om "sy polisiedepartement te ontbind" en die fondse na maatskaplike programme in gemeenskappe van kleur te verskuif. Die stadsraadsvoorsitter Lisa Bender het gesê: "Ons pogings tot geleidelike hervorming het misluk. Punt." Die raadstemming het gevolg nadat die openbare skole van Minneapolis, die Universiteit van Minnesota en Minneapolis Parks and Recreation hul bande met die Minneapolis-polisiedepartement verbreek het.<ref>{{Cite web |last=Solender |first=Andrew |title=Minneapolis Votes To Disband Police Department |url=https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/06/07/minneapolis-votes-to-disband-police-department/ |date=7 Junie 2020 |access-date=8 Junie 2020 |website=Forbes}}</ref> Teen die einde van 2020 is ongeveer $8&nbsp;miljoen van die stad se polisiebegroting van $179&nbsp;miljoen na loodsprogramme vir geweldsvoorkoming herverdeel, wat beskou is as juis die soort geleidelike hervorming wat aktiviste en politici vroeër afgekeur het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210134239/https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-date=10 Desember 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=Minneapolis City Council Votes to Remove $8 Million From Police Budget |first1=Jenny |last1=Gross |first2=John |last2=Eligon |newspaper=The New York Times |date=10 Desember 2020}}</ref> Op 20 Julie het duisende werkers regoor die Verenigde State tydens die Strike for Black Lives, wat deels deur Black Lives Matter gereël is, uit hul werkplekke gestap om aandag op sistemiese rassisme ná Floyd se dood te vestig.<ref>{{Cite web |last=Jacobson |first=Don |date=20 Julie 2020 |title=National 'Strike for Black Lives' to fight racism, low wages |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2020/07/20/National-Strike-for-Black-Lives-to-fight-racism-low-wages/7281595239459/ |access-date=22 Julie 2020 |website=United Press International |publisher=News World Communications}}</ref> Van 26 Mei tot 22 Augustus was daar meer as 7&nbsp;750 BLM-verwante betogings op meer as 2&nbsp;240 plekke regoor die Verenigde State.<ref>{{Cite web |date=3 September 2020 |title=Demonstrations & Political Violence in America: New Data for Summer 2020 |url=https://acleddata.com/2020/09/03/demonstrations-political-violence-in-america-new-data-for-summer-2020/ |access-date=5 September 2020 |website=ACLED}}</ref> Hoewel die meerderheid betogings vreedsaam was,<ref>{{Cite news |last=Lovett |first=Ian |date=4 Junie 2020 |title=1992 Los Angeles Riots: How the George Floyd Protests Are Different |language=en-US |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/how-george-floyd-protests-in-los-angeles-differ-from-1992-riots-11591263005 |url-access=subscription |access-date=7 Junie 2020 |issn=0099-9660}}</ref> het sommige in onluste, plundering<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Widespread unrest as curfews defied across US |language=en-GB |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> en straatgevegte met die polisie en teenbetogers ontaard. Teen die einde van Junie 2020 is minstens 14&nbsp;000 mense in hegtenis geneem.<ref name="olson">{{cite news |title=Antifa, Boogaloo boys, white nationalists: Which extremists showed up to the US Black Lives Matter protests? |first=Emily |last=Olson |website=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=27 Junie 2020 |url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-28/antifa-boogaloo-extremists-at-us-floyd-protests/12388260 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref name="11000 arrested">{{Cite web |last=Pham |first=Scott |date=2 Junie 2020 |title=Police Arrested More Than 11,000 People At Protests Across The US |url=https://www.buzzfeednews.com/article/scottpham/floyd-protests-number-of-police-arrests |website=BuzzFeed News}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 Junie 2020 |title=Associated Press tally shows at least 9,300 people arrested in protests since killing of George Floyd |url=https://apnews.com/c51f66bd298157c52520ef56026e4857 |access-date=3 Junie 2020 |work=Associated Press}}</ref> Teen Junie 2020 het meer as 19 mense in verband met die onrus gesterf. Brandstigting, [[vandalisme]] en plundering tussen 26 Mei en 8 Junie het landwyd ongeveer 1 tot 2&nbsp;miljard dollar se versekerde skade veroorsaak – die grootste aangetekende skade weens burgerlike onrus in die Amerikaanse geskiedenis, meer as die vorige rekord wat tydens die Los Angeles-onluste van 1992 gestel is.<ref name="Kingson-2020">{{Cite web |last=Kingson |first=Jennifer A. |date=16 September 2020 |title=Exclusive: $1 billion-plus riot damage is most expensive in insurance history |url=https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html |access-date=10 Oktober 2020 |website=Axios |language=en |archive-date=13 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213110721/https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html}}</ref><ref name="Riot damage">{{Cite web |title=Vandalism, looting after Floyd's death sparks at least $1 billion in damages: report |url=https://thehill.com/homenews/news/516742-vandalism-looting-after-floyd-death-sparks-at-least-1-billion-in-damages-report |first=Kaelan |last=Deese |work=The Hill |date=17 September 2020 |access-date=9 Oktober 2020}}</ref> === 2021 === Op 20 April 2021 het 'n jurie van ses wit mense en ses mense van kleur Chauvin skuldig bevind op drie aanklagte: onopsetlike moord in die tweede graad, moord in die derde graad en strafbare manslag in die tweede graad.<ref>{{Cite web |author-first1=Quint |author-last1=Forgey |author-first2=Nolan D. |author-last2=McCaskill |title=Celebration is laced with warnings after Derek Chauvin conviction |url=https://www.politico.com/news/2021/04/20/derek-chauvin-trial-verdict-george-floyd-483535 |access-date=21 Junie 2022 |website=POLITICO |date=20 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Xiong |first1=Chao |last2=Walsh |first2=Paul |last3=Olson |first3=Rochelle |title=Derek Chauvin cuffed after murder, manslaughter convictions in death of George Floyd |url=https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |access-date=21 Junie 2022 |website=Star Tribune |date=21 April 2021 |archive-date=26 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326062239/https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |url-status=dead}}</ref> === 2022 === In [[Illinois]] het Olivia Butts 'n veldtog gelei om die afskaffing van kontantborgtog vir 2023 deur te voer onder 'n nuwe wet bekend as die SAFE-T Act.<ref>{{cite web |url=https://www.wglt.org/local-news/2022-02-19/advocates-prepare-to-defend-elimination-of-cash-bail-before-it-even-arrives |title=Advocates prepare to defend elimination of cash bail, before it even arrives |last=Stahly Jr. |work=WGLT.org |first=Jim |date=19 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022}}</ref> As gevolg van pogings om dagga in 2021 te wettig, is die skuldigbevinding van die Black Lives Matter-aktivis Lexis Figuereo in New York uitgewis.<ref>{{Cite web |url=https://dailygazette.com/2022/01/22/marijuana-possession-cases-set-to-be-expunged-as-courts-sift-through-thousands-of-records/ |title=Marijuana possession cases set to be expunged as courts sift through thousands of records |website=dailygazette.com |date=22 Januarie 2022}}</ref> === 2023 === 'n Waak is gehou vir Keenan Anderson, wat deur 'n polisiebeampte van die Los Angeles-polisiedepartement gedood is. Anderson was 'n neef van die Black Lives Matter-medestigter Patrisse Cullors.<ref>{{cite web |author=Smith, Erika D. |url=https://www.latimes.com/california/story/2023-01-16/mlk-day-keenan-anderson-black-lives-matter-vigil-lapd-police-brutality |title=Column: MLK had a dream about ending police brutality. In L.A., we're clearly still dreaming |website=Los Angeles Times |date=16 Januarie 2023}}</ref> Die vrystelling van kameramateriaal oor die dood van Tyre Nichols in Januarie 2023 het tot betogings in Memphis gelei. Al Sharpton van die National Action Network het hom hieroor uitgelaat toe die liggaamskameramateriaal vrygestel is.<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/crime/tyre-nichols-death-rev-al-sharpton-vows-fight-any-color-cops-commit-crimes |title=Tyre Nichols death: Rev. Al Sharpton vows to fight 'any color' police who commit crimes |first=Heather |last=Hunter |date=28 Januarie 2023 |website=Washington Examiner}}</ref> 'n Uitspraak van die hooggeregshof van [[Alabama]] verhoed steeds dat die meeste polisieliggaamskameramateriaal openbaar gemaak word, waaronder dié wat verband hou met Joseph Pettaway, wat in 2018 doodgebloei het nadat 'n polisiehond hom gebyt het.<ref name="al-tenn-6-apr-23">{{cite news |last1=Sharp |first1=John |url=https://www.al.com/news/2023/04/tennessee-handling-of-body-cam-footage-sparks-renewed-attention-on-issue-in-alabama.html |title=Tennessee handling of body cam footage sparks renewed attention in Alabama |access-date=8 Januarie 2024 |work=al.com |publisher=Advance Local Media LLC |date=6 April 2023 |language=en}}</ref><ref name="al-alabama-dog-17-dec-22">{{cite news |last1=Remkus |first1=Ashley |url=https://www.al.com/news/2022/12/judge-blocks-release-of-video-of-deadly-police-dog-attack-in-alabama-says-cannot-be-unseen.html |title=Judge blocks release of video of deadly police dog attack in Alabama, says 'cannot be unseen' |website=al.com |publisher=Advance Local Media LLC. |access-date=8 Januarie 2024 |language=en |date=17 Desember 2022}}</ref> In Desember 2022 het regter Jerusha Adams weer eens die vrystelling van videomateriaal oor Pettaway se dood verbied.<ref name="al-alabama-dog-17-dec-22" /> === 2025 === [[Lêer:2025-03-10 Black Lives Matter Plaza removal Washington DC 13-38-02 1.jpg|duimnael|Werkspanne begin die Black Lives Matter Plaza-installasie verwyder]] In Maart 2025 het Andrew Clyde, 'n Republikeinse lid van die Huis van Verteenwoordigers uit Georgia, 'n wetsontwerp ingedien wat sekere federale befondsing aan [[Washington, D.C.]], sou weerhou tensy Black Lives Matter Plaza na "Liberty Plaza" herdoop word, die muurskildery verwyder word en die stad alle verwysings na "Black Lives Matter" uit enige amptelike publikasies verwyder. Op 10 Maart 2025 het stadswerkers die installasie begin verwyder; burgemeester Bowser het gesê die verwydering is die gevolg van dreigemente van sowel president [[Donald Trump]] as die Republikeins-beheerde Kongres. Sy het gesê: "Die muurskildery het miljoene mense geïnspireer en ons stad deur 'n pynlike tydperk gehelp, maar nou kan ons dit nie bekostig om deur betekenislose kongresinmenging afgelei te word nie. Die verwoestende uitwerking van die federale werksnoeiings moet ons grootste bekommernis wees." Daar is gesê die plein sou nuwe kuns van studente en kunstenaars ontvang as deel van Washington se America 250-muurskilderyprojek.<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Christopher |date=4 Maart 2025 |title=Black Lives Matter Plaza to be redesigned as part of new DC mural project |url=https://www.fox5dc.com/news/black-lives-matter-plaza-be-redesigned-part-new-dc-mural-project |access-date=13 Maart 2025 |website=FOX 5 DC |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Juliana |date=8 Maart 2025 |title=D.C.'s Black Lives Matter mural will be erased. Look back at the iconic street painting |url=https://www.npr.org/2025/03/08/nx-s1-5321872/dc-black-lives-matter-street-mural-history |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Archie |first=Ayana |date=10 Maart 2025 |title=City crews have begun removing the 'Black Lives Matter' street mural in D.C. |url=https://www.npr.org/2025/03/10/nx-s1-5323911/black-lives-matter-mural-washington-dc |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Khalil |first=Ashraf |date=4 Maart 2025 |title=Washington, DC, to remove 'Black Lives Matter' painting from street near White House, mayor says |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |access-date=5 Maart 2025 |newspaper=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305184419/https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |archive-date=5 Maart 2025}}</ref> == Internasionale beweging == Ná die dood van Freddie Gray in Baltimore, Maryland, in 2015 het swart aktiviste wêreldwyd hul hervormingspogings op Black Lives Matter en die [[Arabiese Lente]] geskoei.<ref name="herbert" /><ref>{{cite web |last1=McKenzie |first1=Sheena |title=Black Lives Matter protests spread to Europe |date=11 Julie 2016 |url=http://www.cnn.com/2016/07/11/europe/black-lives-matter-protests-europe/ |work=CNN |access-date=7 Augustus 2016}}</ref> Hierdie internasionale beweging is die "Swart Lente" genoem.<ref>{{cite web |last1=Beydoun |first1=Khaled |title=Baltimore and the emergence of a Black Spring |url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/05/baltimore-emergence-black-spring-150504123031263.html |publisher=Al Jazeera |access-date=11 November 2015}}</ref><ref name="common">{{cite web |last1=Khan |first1=Janaya |title=Black Lives Matter Has Become a Global Movement |url=http://www.commondreams.org/views/2015/08/09/black-lives-matter-has-become-global-movement |publisher=Common Dreams |access-date=11 November 2015}}</ref> Bande is ook gesmee met soortgelyke internasionale pogings soos die Dalit-regtebeweging.<ref>{{Cite web |title=From Black Lives Matter, activists for India's discriminated Dalits learn tactics to press for dignity |url=https://theworld.org/stories/2015/11/07/dalit-lives-matter-activists-india-say-us-tour |website=Public Radio International |access-date=18 November 2015 |date=8 November 2015 |last=Paul |first=Sonia}}</ref> === Australië === [[Lêer:Brisbane Anti-Racism Protest - 6 June 2020 - AndrewMercer - DSC05521.jpg|duimnael|Betoging in Brisbane, 6 Junie 2020]] Ná die dood van Ms Dhu in polisiebewaring in Augustus 2014 het betogings dikwels na die BLM-beweging verwys.<ref>{{cite journal |last1=Klippmark |first1=Pauline |last2=Crawley |first2=Karen |title=Justice for Ms Dhu: Accounting for Indigenous Deaths in Custody in Australia |journal=Social & Legal Studies |date=16 Oktober 2017 |volume=27 |issue=6 |pages=1-21 |doi=10.1177/0964663917734415 |s2cid=149347019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Blue |first1=Ethan |title=Seeing Ms. Dhu: inquest, conquest, and (in)visibility in black women's deaths in custody |journal=Settler Colonial Studies |date=27 September 2016 |volume=7 |issue=3 |pages=299-320 |doi=10.1080/2201473X.2016.1229294 |s2cid=151897929}}</ref> In Julie 2016 is 'n BLM-byeenkoms in Melbourne, [[Australië]], gereël wat deur 3&nbsp;500 mense bygewoon is.<ref>{{Cite web |last=Commons Librarian |date=29 Junie 2020 |title=Australian Black Lives Matter Rallies |url=https://commonslibrary.org/australian-black-lives-matter-rallies/ |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> Die betoging het ook die mishandeling van inheemse Australiërs deur die Australiese polisie en regering beklemtoon.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/triplej/programs/hack/black-lives-matter-australian-protests/7635708 |title=#BlackLivesMatter hits Australia |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=17 Julie 2016}}</ref> In Mei 2017 is die Sydney-vredesprys aan Black Lives Matter toegeken. Die prys "vereer 'n genomineerde wat 'vrede met geregtigheid', menseregte en geweldloosheid bevorder het".<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/may/23/black-lives-matter-awarded-2017-sydney-peace-prize |title=Black Lives Matter awarded 2017 Sydney peace prize |last=Wahlquist |first=Calla |date=22 Mei 2017 |work=The Guardian |access-date=23 Mei 2017 |issn=0261-3077}}</ref> Vroeg in Junie 2020, kort ná die George Floyd-betogings in die Verenigde State, het betogings in Australië plaasgevind, waarvan baie op die plaaslike kwessie van Aboriginal-sterftes in aanhouding, rassisme in Australië en ander onregte teenoor inheemse Australiërs gefokus het.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2020/jun/06/aboriginal-deaths-in-custody-434-have-died-since-1991-new-data-shows |title=Aboriginal deaths in custody: 434 have died since 1991, new data shows |first1=Lorena |last1=Allam |first2=Calla |last2=Wahlquist |first3=Nick |last3=Evershed |date=5 Junie 2020 |website=The Guardian |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Die krieketspeler Michael Holding het Australië, sowel as Engeland, gekritiseer omdat hulle geweier het om tydens [[krieket]]wedstryde ter ondersteuning van Black Lives Matter te kniel.<ref>{{Cite web |date=11 September 2020 |title=Michael Holding blasts England, Australia for not kneeling in support of Black Lives Matter |url=https://www.dnaindia.com/cricket/report-michael-holding-blasts-england-australia-for-not-kneeling-in-support-of-black-lives-matter-2842394 |access-date=11 September 2020 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter: Michael Holding slams England, Australia for not taking a knee |url=https://www.freepressjournal.in/sports/cricket/black-lives-matter-michael-holding-slams-england-australia-for-not-taking-a-knee |access-date=11 September 2020 |website=Free Press Journal}}</ref> === Brasilië === Swart mense in [[Brasilië]] ly onder ekonomiese marginalisering, staatsgeweld, diskriminasie en 'n laer lewensverwagting.<ref name=":10">{{Cite web |last=Brown |first=Ashley |date=23 Maart 2021 |title=Vidas Negras Importam: The Black Lives Matter Movement in Brazil |url=https://www.panoramas.pitt.edu/news-and-politics/vidas-negras-importam-black-lives-matter-movement-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=Panoramas}}</ref> In Junie 2020 is twee swart kinders in Brasilië oorlede: die vyfjarige Miguel Otávio Santana da Silva en die veertienjarige João Pedro Matos Pinto.<ref name=":10" /> Miguel Otávio Santana da Silva was onder die toesig van sy ma se wit werkgewer toe hy van die balkon van 'n gebou geval het.<ref name=":10" /> João Pedro Matos Pinto is in [[Rio de Janeiro]] deur die polisie in die rug geskiet tydens 'n klopjag waarin die polisie sewentig skote afgevuur het.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web |last=Phillips |first=Tom |date=3 Junie 2020 |title=Black lives shattered: outrage as boy, 14, is Brazil police's latest victim |url=http://www.theguardian.com/world/2020/jun/03/brazil-black-lives-police-teenager |access-date=28 Maart 2021 |website=The Guardian}}</ref> Hy is in dieselfde week as George Floyd gedood.<ref>{{Cite web |last=Damase |first=Laura |date=31 Desember 2020 |title=Amid racial injustice, Black Lives Matter movement gains momentum in Brazil |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/reporters/20201231-amid-racial-injustice-black-lives-matter-movement-gains-momentum-in-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> Hul dood het tot betogings in stede regoor die land gelei.<ref name=":10" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" is in [[Portugees]] as "Vidas Negras Importam" vertaal.<ref name=":10" /> Die betogings het deur 2020 voortgeduur en is aan die einde van die jaar hernu nadat sekuriteitswagte by 'n supermark die 40-jarige sweiser João Alberto Silveira Freitas in [[Porto Alegre]] doodgeslaan het.<ref>{{Cite web |last=Ogunkeye |first=Erin |date=21 November 2020 |title=Protests erupt in Brazil after supermarket security guards beat Black man to death |url=https://www.france24.com/en/americas/20201121-protests-erupt-in-brazil-after-supermarket-security-guards-beat-black-man-to-death |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> === Kanada === [[Lêer:Black Lives Matter, Anti-racism rally at Vancouver Art Gallery (49958359766).jpg|duimnael|Betoging in [[Vancouver]], 31 Mei 2020]] In Julie 2015 het BLM-betogers Allen Road in [[Toronto]], [[Ontario]], gesluit uit protes teen die dood van twee swart mans in die metropolitaanse gebied – Andrew Loku en Jermaine Carby – aan die hande van die polisie.<ref name="adam">{{cite web |last1=Miller |first1=Adam |title=Black Lives Matter protesters shut down section of Allen Expressway |url=http://globalnews.ca/news/2134082/hundreds-protest-deaths-of-jermaine-carby-and-andrew-loku-in-toronto/ |website=globalnews.ca |publisher=Global News |access-date=1 November 2015}}</ref> In September het BLM-aktiviste strate in Toronto gesluit en polisiegeweld en solidariteit met "gemarginaliseerde swart lewens" as rede daarvoor aangevoer. Black Lives Matter was 'n prominente deel van die Take Back the Night-geleentheid in Toronto.<ref name="donato">{{cite web |last1=Donato |first1=Al |title=Black Lives Matter Takes Back The Night And Shuts Down Downtown Toronto |url=http://www.huffingtonpost.ca/2015/09/28/black-lives-matter-toronto_n_8209932.html |work=Huff Post |date=28 September 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2016 is Black Lives Matter deur Pride Toronto as die eregroep in daardie jaar se Pride-optog gekies. Tydens die optog het hulle 'n sitbetoging gehou wat die optog sowat 'n halfuur lank tot stilstand gebring het.<ref>{{cite news |title=Black Lives Matter versus Pride Toronto |url=https://nowtoronto.com/news/black-lives-matter-versus-pride-toronto/ |work=Now |date=12 Julie 2016}}</ref> Hulle het verskeie eise gestel oor hoe Pride sy verhouding met [[LGBT|LGBTQ]]-mense van kleur moet aanpas, onder meer stabiele befondsing en 'n geskikte lokaal vir die gevestigde Blockorama-geleentheid, groter diversiteit onder die organisasie se personeel en vrywilligers, en dat beamptes van die Toronto-polisiediens verbied word om in uniform in die optog te stap.<ref>{{cite web |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/09/20/pride-toronto-apologizes-to-black-lives-matter-over-parade-protest.html |title=An Apologetic Pride Toronto gets rejected |last=Goffin |first=Peter |website=Toronto Star |date=20 September 2016 |access-date=20 September 2016}}</ref> Pride se uitvoerende direkteur Mathieu Chantelois het BLM se eiselys onderteken, maar later gesê hy het dit net onderteken om die sitbetoging te beëindig en die optog aan die gang te kry, en dat hy nie ingestem het om die eise na te kom nie.<ref name="cp24">{{cite web |title=Pride organizer says he has not agreed to exclude police floats from parade |url=http://www.cp24.com/news/pride-organizer-says-he-has-not-agreed-to-exclude-police-floats-from-parade-1.2971974 |publisher=CP24 |date=4 Julie 2016}}</ref> Laat in Augustus 2016 het die Toronto-tak buite die Special Investigations Unit in Mississauga betoog na aanleiding van die dood van Abdirahman Abdi, wat tydens 'n inhegtenisneming in [[Ottawa]] gesterf het.<ref>{{cite web |work=Toronto Star |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/24/black-lives-matter-protesters-picket-siu-headquarters.html |title=Black Lives Matter protesters hit SIU headquarters |date=24 Augustus 2016}}</ref> In 2020 het die dood van Regis Korchinski-Paquet en die dood van D'Andre Campbell in [[Kanada]] BLM-betogings ontketen waarin geëis is dat polisiedienste se befondsing gestaak word.<ref name=":6">{{Cite web |last=Oyeniran |first=Channon |date=16 Desember 2020 |title=Black Lives Matter-Canada |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/black-lives-matter-canada |access-date=13 Mei 2021 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nasser |first=Shanifa |date=11 Junie 2020 |title=Police officer who fatally shot D'Andre Campbell not providing interview, notes to police watchdog |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/d-andre-campbell-black-police-1.5607750 |access-date=14 Mei 2021}}</ref> Teen Desember 2020 was daar vyf Kanadese BLM-takke: in Toronto, [[Vancouver]], die Waterloo-streek, [[Edmonton]] en New Brunswick.<ref name=":6" /> Die ander swaartepunt van die Black Lives Matter-beweging in Kanada is die aanspreek van kwessies, rassisme en ander onregte wat inheemse Kanadese in die gesig staar.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/diversity-summit-promotes-anti-racism-1.5627085 |title=Black Lives Matter, racism against Indigenous Canadians backdrop for N.L. diversity summit |website=CBC |date=25 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/ |title=Black Lives Matter protests also affect Indigenous people |first=Julianna |last=Maggrah |website=Prince Albert Daily Herald |date=8 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030132519/https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/question-answer-sandy-hudson-black-lives-matter-defund-police-1.5613280 |title=Q&A: Founder of Black Lives Matter in Canada explains the call to defund police |first=Alicia |last=Bridges |website=CBC |date=16 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref> === Denemarke === [[Lêer:Black Lives Matter Denmark demonstration in Christiansborg Slotsplads.jpg|duimnael|Betoging op Christiansborg Slotsplads, [[Kopenhagen]], 7 Junie 2020]] In [[Denemarke]] is 'n organisasie genaamd Black Lives Matter Denmark in 2016 gestig deur Bwalya Sørensen, 'n vrou van [[Zambië]] wat op 19-jarige ouderdom na Denemarke gekom het. Die organisasie draai om Sørensen en fokus hoofsaaklik op afgekeurde asielsoekers en buitelandse misdadigers wat tot uitsetting uit Denemarke gevonnis is.<ref name=":3">{{Cite news |last1=Wang |first1=Laura Friis |last2=Drivsholm |first2=Louise Schou |date=11 Junie 2020 |title=En ny shitstorm har skabt forvirring om, hvad Black Lives Matter Denmark står for – historien om bevægelsen begynder i 2016 |language=da |trans-title='n Nuwe storm het verwarring geskep oor waarvoor Black Lives Matter Denmark staan – die geskiedenis van die beweging begin in 2016 |work=Information |url=https://www.information.dk/indland/2020/06/ny-shitstorm-skabt-forvirring-black-lives-matter-denmark-staar-historien-bevaegelsen-begynder-2016 |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Die verband met die Amerikaanse organisasie is onduidelik, maar Sørensen het gesê iemand in die Verenigde State het haar aangemoedig om 'n Deense tak te begin, en dat die Amerikaanse medestigter Ayọ Tometi haar in 2017 besoek het.<ref name=":5" /> In Junie 2020, ná die moord op George Floyd, het Black Lives Matter Denmark 'n betoging in [[Kopenhagen]] gehou wat 15&nbsp;000 deelnemers gelok het. Ná die betoging het die organisasie, en veral Sørensen, heelwat kritiek ontlok omdat die reëls mense volgens etnisiteit geskei het: by die betoging kon net swart mense voor loop, en wit mense mog nie aan sekere gesange deelneem nie.<ref>{{Cite news |last=Hagemann-Nielsen |first=Frederik |date=10 Junie 2020 |title=Kritikken hagler ned over Black Lives Matter-talskvinde: Bevægelsen bliver forplumret med hendes budskaber |language=da |trans-title=Kritiek reën neer op Black Lives Matter-woordvoerder: die beweging word deur haar boodskappe vertroebel |work=DR |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/kritikken-hagler-ned-over-black-lives-matter-talskvinde-bevaegelsen-bliver |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Macaraig |first=Ayee |date=15 Junie 2020 |title=Criticism raining down on BLM Denmark spokesperson |work=The Copenhagen Post |url=http://cphpost.dk/?p=114821 |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Ander omstredenhede sluit in dat Sørensen geweier het om saam met [[Amnestie Internasionaal]] 'n betoging aan te bied omdat hul werknemers wit was,<ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=9 Junie 2020 |title=Black Lives Matter i Danmark i voldsomt angreb: Amnesty International er en helt, helt hvid organisation |language=da |trans-title=Black Lives Matter in Denemarke val aan: Amnestie Internasionaal is 'n heeltemal wit organisasie |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/art7817175/Amnesty-International-er-en-helt-helt-hvid-organisation |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> en dat sy onwettig geld ingesamel het terwyl sy die ontbrekende insamelingspermit as vreedsame "burgerlike ongehoorsaamheid" beskryf het.<ref>{{Cite news |last=Sinnbeck |first=Peter |date=10 Junie 2020 |title=Black Lives Matter Denmark indsamler penge ulovligt: "Det er sådan, civil ulydighed ser ud!" |language=da |trans-title=Black Lives Matter Denmark samel onwettig geld in: "Dít is hoe burgerlike ongehoorsaamheid lyk!" |work=Radio4 |url=https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/ |access-date=21 Junie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030074544/https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/}}</ref> Sørensen self is gekritiseer omdat sy die beweging met haar konfronterende styl verdeel.<ref name=":3" /><ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=10 Junie 2020 |title=Bwalya Sørensen frastøder mange, men har også en anden side |language=da |trans-title=Bwalya Sørensen stoot baie mense af, maar het ook 'n ander kant |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/samfund/art7819066/Bwalya-S%C3%B8rensen-frast%C3%B8der-mange-men-har-ogs%C3%A5-en-anden-side |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> 'n Nuwe organisasie, Afro Danish Collective, is in Junie 2020 aangekondig met Roger Matthisen, 'n voormalige lid van die Folketing vir Die Alternatief, as woordvoerder. Die organisasie het soortgelyke doelwitte as Black Lives Matter Denmark, maar volg 'n gematigder benadering en tref onder meer nie by betogings onderskeid tussen mense op grond van hul velkleur nie.<ref name=":4">{{Cite news |last=Dam |first=Philip Sune |date=17 Junie 2020 |title=Ny organisation om Black Lives Matter Denmark: Lederskabet er ikke professionelt nok |language=da |trans-title=Nuwe organisasie oor Black Lives Matter Denmark: die leierskap is nie professioneel genoeg nie |work=Berlingske |url=https://www.berlingske.dk/samfund/ny-organisation-om-black-lives-matter-denmark-lederskabet-er-ikke |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref name=":5">{{Cite news |last1=Broberg |first1=Mads Bonde |last2=Jensen |first2=Kaare Kronberg |date=17 Junie 2020 |title=Black Lives Matter får en midtsøgende konkurrent |language=da |trans-title=Black Lives Matter kry 'n gematigde mededinger |work=Jyllands-Posten |url=https://jyllands-posten.dk/indland/ECE12225751/black-lives-matter-faar-en-midtsoegende-konkurrent/ |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Matthisen het gesê Afro Danish Collective is deels gestig omdat die leierskap van Black Lives Matter Denmark nie professioneel genoeg was nie.<ref name=":4" /> === Frankryk === Op 18 Julie 2020 het duisende betogers naby [[Parys]] gemarsjeer om die vierde herdenking van die dood van Adama Traoré te gedenk. Traoré, 'n swart man, is in Julie 2016 in hegtenis geneem en het flou geword nadat polisiebeamptes hom teen die grond vasgedruk het. Hy is later by 'n polisiekantoor oorlede; die omstandighede van sy dood is onduidelik.<ref name="DW-2020-07-18">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/protesters-take-to-streets-of-france-germany-over-police-brutality/a-54229367 |title=Protesters take to streets of France, Germany over police brutality |date=18 Julie 2020 |access-date=18 Julie 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> Die rassespanning het voortgeduur met onrus in 2023 ná die dood van die tiener Nahel Merzouk. === Duitsland === [[Lêer:BlackLivesMatter protest Berlin 2020-05-30 65.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Berlyn]], Duitsland, 30 Mei 2020]] Op 6 Junie 2020 het tienduisende mense regoor [[Duitsland]] byeengekom om die Black Lives Matter-beweging te steun.<ref>{{Cite web |date=6 Junie 2020 |title=George Floyd killing spurs fresh protests across Europe |url=https://www.dw.com/en/george-floyd-killing-spurs-fresh-protests-across-europe/a-53706536 |access-date=6 Junie 2020 |website=DW.COM}}</ref> Op 18 Julie 2020 het meer as 1&nbsp;500 betogers aan 'n antirassistiese optog in [[Berlyn]] deelgeneem om polisiegeweld te veroordeel.<ref name="DW-2020-07-18" /> === Japan === [[Lêer:DSC0223 (50045090466).jpg|duimnael|Betoging in Fukuoka, 21 Junie 2020]] Ná die moord op George Floyd het verskeie betogings in [[Japan]] plaasgevind, onder meer 'n betoging van 1&nbsp;000 mense in [[Osaka]] op 7 Junie 2020<ref>{{Cite web |last1=Takahashi |first1=Ryusei |last2=Johnston |first2=Eric |date=7 Junie 2020 |title=Protesters hit Tokyo and Osaka streets with rallies against racism and police brutality |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/07/national/protests-rallies-race-police-brutality-tokyo-japan/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> en 'n optog van 3&nbsp;500 mense deur die Shibuya- en Harajuku-gebiede van [[Tokio]] op 14 Junie 2020.<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Ryusei |date=14 Junie 2020 |title=Black Lives Matter spreads to Tokyo as 3,500 people march to protest racism |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/14/national/black-lives-matter-spreads-tokyo-2000-people-march-protest-racism/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> Die beweging het in die land 'n mate van teenkanting ontlok, veral op die internet,<ref>{{Cite web |last=Hillier |first=Bianca |date=September 2020 |title=BLM Tokyo tackles Japan's own issues with anti-Black racism |url=https://theworld.org/stories/2020/09/16/tokyo-protesters-show-solidarity-black-lives-matter |access-date=4 November 2020 |website=Public Radio International}}</ref> waar sommige gebruikers die tennisspeler [[Naomi Osaka]] gekritiseer het nadat sy mense aangemoedig het om by 'n Black Lives Matter-optog in die stad Osaka aan te sluit.<ref>{{Cite news |last=Denyer |first=Simon |date=Junie 2020 |title=Naomi Osaka supports Black Lives Matter, faces Japan backlash |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/japanese-tennis-player-naomi-osaka-speaks-out-for-black-lives-matter-faces-backlash/2020/06/08/f8432ca0-a92f-11ea-a43b-be9f6494a87d_story.html}}</ref> === Nieu-Seeland === [[Lêer:June 14 Auckland Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|links|opreg|Black Lives Matter-betoging op Aotea-plein, Auckland, 14 Junie 2020]] Op 1 Junie 2020 is verskeie BLM-solidariteitsbetogings in reaksie op die moord op George Floyd in verskeie Nieu-Seelandse stede gehou, waaronder [[Auckland]], [[Wellington]], [[Christchurch]], [[Dunedin]], Tauranga, Palmerston North en Hamilton.<ref>{{cite news |title=New Zealand protests live: Protester ties himself to US Embassy in Wellington |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |access-date=1 Junie 2020 |work=New Zealand Herald |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074459/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Block |first1=George |last2=Kenny |first2=Lee |last3=Flahive |first3=Brad |last4=Piper |first4=Denise |title=Black Lives Matter marches: Thousands of Kiwis peacefully protest against racism |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-protests-stand-up-against-racism |access-date=1 Junie 2020 |work=Stuff |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074643/https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-peacefully-protest-against-racism |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Miller |first=Grant |title=Dunedin crowd joins global protest |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |access-date=1 Junie 2020 |work=Otago Daily Times |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601080000/https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Black Lives Matter protest in downtown Tauranga |url=https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |access-date=1 Junie 2020 |work=SunLive |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602113739/https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die Auckland-geleentheid, wat tussen 2&nbsp;000 en 4&nbsp;000 deelnemers gelok het, is deur verskeie lede van Nieu-Seeland se Afrika-gemeenskap gereël. Die Auckland-organiseerder Mahlete Tekeste, die Afro-Amerikaanse uitlander Kainee Simone en die sportman [[Israel Adesanya]] het rassisme, massa-gevangesetting en polisiegeweld teen Afro-Amerikaners vergelyk met die oorverteenwoordiging van [[Maori's|Māori]] en Stille Oseaan-eilanders in Nieu-Seelandse gevangenisse, die omstrede proeflopies met gewapende polisiereaksiespanne, en bestaande rassisme teenoor minderhede in Nieu-Seeland, waaronder die aanvalle op moskees in Christchurch in 2019. Die hiphopkunstenaar en musiekvervaardiger Mazbou Q het ook 'n beroep op eerste minister [[Jacinda Ardern]] gedoen om geweld teen swart Amerikaners te veroordeel.<ref>{{cite news |last1=Junn |first1=Jihee |title=In pictures: The Black Lives Matter solidarity march, Auckland |url=https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |access-date=2 Junie 2020 |work=The Spinoff |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602122549/https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die linkse Groenparty, 'n lid van die Arbeidersparty-geleide koalisieregering, het ook steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek en die lot van Afro-Amerikaners met die rassisme, ongelykheid en hoër gevangesettingskoers onder die Māori- en Pasifika-gemeenskappe verbind. Die BLM-betogings in Nieu-Seeland het kritiek van adjunk-eerste minister Winston Peters ontlok omdat dit die land se COVID-19-regulasies oor sosiale afstand, wat massabyeenkomste van meer as 100 mense verbied het, oortree het.<ref>{{cite news |last1=Roy |first1=Eleanor |title=Thousands in New Zealand protest against George Floyd killing |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |access-date=2 Junie 2020 |newspaper=The Guardian |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602103643/https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> === Verenigde Koninkryk === [[Lêer:George Floyd Protest Brighton, England, UK - 49968982403.jpg|duimnael|regs|Betoging by die St. Nicholas-kerk in [[Brighton]], 3 Junie 2020]] Black Lives Matter het in die somer van 2016 as beweging in die [[Verenigde Koninkryk]] na vore getree. Duisende het op 11 Julie aan betogings teen polisierassisme in [[Manchester]] deelgeneem, en 'n groep genaamd Black Lives Matter UK (UKBLM) is ná die [[Brexit]]-referendum van 23 Junie gestig by 'n vergadering wat deur die Amerikaanse BLM-aktivis Patrisse Cullors toegespreek is.<ref name="Dray 2020">{{cite web |last=Dray |first=Sally |title=Black Liberation Movements: Then and Now |website=House of Lords Library |date=1 Oktober 2020 |url=https://lordslibrary.parliament.uk/black-liberation-movements-then-and-now/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Pidd 2016">{{cite web |last=Pidd |first=Helen |title=Thousands attend Black Lives Matter solidarity march in Manchester |website=The Guardian |date=11 Julie 2016 |url=http://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/11/black-lives-matter-solidarity-march-protest-manchester |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Grazia">{{cite web |title=2016: A Year Of Black Lives Matter In Britain |website=Grazia |first=Bridget |last=Minamore |date=Februarie 2017 |url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/2016-year-black-lives-matter-britain/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="gal-dem 2020">{{cite web |title=Everything you need to know about Black Lives Matter UK |website=gal-dem |date=25 September 2020 |url=http://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |access-date=26 Februarie 2021 |archive-date=1 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301223719/https://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |url-status=dead}}</ref> Op 6 September 2016 het BLM-betogers die London City-lughawe in [[Londen]] versper. Verskeie betogers het hulself aan mekaar vasgeketting op die lughawe se aanloopbaan.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-37283869 |title=Black Lives Matter protesters close London City Airport runway |date=6 September 2016 |work=BBC News |access-date=28 Januarie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2016/sep/06/black-lives-matter-protesters-occupy-london-city-airport-runway |title=Black Lives Matter protest stops flights at London City airport |last1=Weaver |first1=Matthew |date=6 September 2016 |last2=Grierson |first2=Jamie |newspaper=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=28 Januarie 2017}}</ref> Nege mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem. Daar was ook BLM-betogings in ander Engelse stede, waaronder [[Birmingham]] en [[Nottingham]]. Die betogings in die Verenigde Koninkryk het die vyfde herdenking van die dood van Mark Duggan gedenk.<ref>{{cite web |author=McKenzie, Sheena |url=http://www.cnn.com/2016/08/05/europe/black-lives-matter-uk-heathrow-shutdown/ |title=Black Lives Matter blocks London's Heathrow Airport |publisher=CNN |date=5 Augustus 2016}}</ref> In 2016 het poniekoerante verskeie berigte gepubliseer om BLM-aktiviste te ontbloot en in diskrediet te bring, wat daartoe gelei het dat die beweging anonimiteit aangeneem het.<ref name="gal-dem 2020" /> Op 25 Junie 2017 het BLM-ondersteuners in Stratford, Londen, betoog oor die dood van Edson Da Costa, wat in polisiebewaring gesterf het. Niemand is by die betoging in hegtenis geneem nie.<ref>{{cite news |url=http://metro.co.uk/2017/06/25/riot-police-deployed-to-justice-for-edson-protest-6734009/ |title=Riot police deployed to 'Justice for Edson' protest as fires started |last=Parker |first=Fiona |publisher=Metro |date=25 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2017/jun/25/demonstrators-confront-police-in-east-london-over-da-costa-death |title=Demonstrators confront police in east London over Da Costa death |newspaper=The Guardian |first=Kevin |last=Rawlinson |date=26 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref> Volgens Patrick Vernon is BLM se begin in die Verenigde Koninkryk in 2016 nie met respek begroet nie. Van 2018 af, ná gebeure soos die Grenfell-toringbrand en die Windrush-skandaal, is die beweging gunstiger deur swart Britte beskou, veral deur ouer swart Britte.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Joseph |date=13 Junie 2020 |title=Five factors behind the UK George Floyd protests |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/uk-52997848 |access-date=1 September 2020}}</ref> In Desember 2019 het Black Lives Matter UK saam met die koalisie Wretched of the Earth gewerk om die stemme van [[Inheemse volke|inheemse volke]] en mense van kleur wêreldwyd in die klimaatgeregtigheidsbeweging te verteenwoordig.<ref>{{Cite web |url=https://www.redpepper.org.uk/an-open-letter-to-extinction-rebellion/ |title=An open letter to Extinction Rebellion |website=Red Pepper |date=3 Mei 2019 |access-date=1 Desember 2019}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest at US Embassy, London 03.jpg|duimnael|links|Betoging buite die Amerikaanse ambassade in Londen, 7 Junie 2020]] In 2020 is betogings ter ondersteuning van die Black Lives Matter-beweging in die Verenigde State gehou. Ná die moord op George Floyd het betogings in Londen op 31 Mei op [[Trafalgarplein]], op 3 Junie in Hyde Park, op 6 Junie op Parliament Square en op 7 Junie buite die Amerikaanse ambassade plaasgevind. Soortgelyke betogings is in Manchester, [[Bristol]] en [[Cardiff]] gehou.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Thousands join UK protests over George Floyd death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52868465 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Die Britse betogings het nie net solidariteit met Amerikaanse betogers getoon nie, maar ook swart mense herdenk wat in die Verenigde Koninkryk gesterf het. Betogers het gesange aangehef, plakkate gedra en sosialemediaplasings gedeel met die name van slagoffers soos Julian Cole,<ref>{{Cite news |last=Gayle |first=Damien |date=22 Oktober 2018 |title=Police officers sacked for lying about arrest where man's neck was broken |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/oct/22/julian-cole-police-officers-face-dismissal-over-incident-in-which-student-was-paralysed |access-date=5 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Belly Mujinga,<ref>{{Cite news |date=29 Mei 2020 |title=Station worker's death 'not linked to spit attack' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52853859 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Nuno Cardoso<ref>{{Cite news |date=8 Julie 2019 |title=Student 'struck by police baton' before death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-oxfordshire-48907116 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> en Sarah Reed.<ref>{{Cite press release |title=Jury concludes unnecessary delays and failures in care contributed to death of Sarah Reed at Holloway prison |url=https://www.inquest.org.uk/sarah-reed-inquest-conclusions |access-date=5 Junie 2020 |website=Inquest |date=20 Julie 2017}}</ref> [[Lêer:Edward Colston - empty pedestal.jpg|duimnael|opreg|Die leë voetstuk van die standbeeld van Edward Colston in [[Bristol]]. Sy vorige reputasie as filantroop het sedert die 1990's toenemend onder verdenking gekom namate bewustheid van sy slawehandel gegroei het; in Junie 2020 is die standbeeld omgegooi, beklad en in die Bristol-hawe gestoot.]] Op 7 Junie het betogings in baie dorpe en stede voortgeduur.<ref name="auto2">{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/twelve-arrested-in-black-lives-matter-protest-in-central-london/ |title=Some 135 arrests made across around 200 UK Black Lives Matter protests |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Tydens 'n Black Lives Matter-betoging in [[Bristol]] is die standbeeld van Edward Colston – 'n filantroop, politikus en slawehandelaar van die laat 17de en vroeë 18de eeu – in die middestad deur betogers omgetrek, langs die pad gerol en in die Bristol-hawe gestoot.<ref>{{cite news |url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/watch-toppled-edward-colston-statue-4202068 |title=WATCH: Toppled Edward Colston statue dumped in harbour |work=Bristol Post |date=7 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> Die daad is later veroordeel deur die Britse minister van binnelandse sake, [[Priti Patel]], wat gesê het: "Hierdie baldadigheid is heeltemal onverdedigbaar."<ref name="auto1">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52973338 |title=Johnson urges peaceful struggle against racism |work=BBC News |date=9 Junie 2020}}</ref> In Londen het betogers die standbeeld van [[Winston Churchill]] op Parliament Square in Westminster vir 'n tweede keer met graffiti beklad, nadat dit 'n paar dae tevore ook beskadig is.<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Cowed and cowardly ministers must stop appeasing far-Left extremists |first=Patrick |last=O'Flynn |newspaper=The Telegraph |date=8 Junie 2020}}</ref> Swart spuitverf is oor sy naam gespuit en die woorde "was a racist" is daaronder aangebring.<ref name="auto1" /> 'n Betoger het ook probeer om die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] by die Cenotaaf, 'n gedenkteken vir Brittanje se oorlogsdooies, aan die brand te steek.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/churchill-statue-racism-british-black-lives-matter-protests/2020/06/08/33f68146-a991-11ea-9063-e69bd6520940_story.html |title=Britons cheer toppling of slave trader statue but are divided over tagging of Winston Churchill as racist |first=Karla |last=Adam |newspaper=The Washington Post |date=8 Junie 2020}}</ref> Later daardie aand het geweld tussen betogers en die polisie uitgebreek. Altesaam 49 polisiebeamptes is beseer nadat betogers bottels en vuurwerke na hulle gegooi het.<ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/police-call-for-apology-from-bosses-after-49-officers-injured-during-anti-racism-protests-12002875 |title=Police call for apology from bosses after 49 officers injured during anti-racism protests |first=Lucia |last=Binding |date=8 Junie 2020 |website=Sky News}}</ref> Oor die naweek is altesaam 135 mense deur die polisie in hegtenis geneem.<ref name="auto2" /> Die Britse eerste minister [[Boris Johnson]] het oor die gebeure gesê: "Diegene wat openbare eiendom of die polisie aanval – wat die polisiebeamptes beseer wat probeer om ons almal veilig te hou – daardie mense sal die volle mag van die wet in die gesig staar; nie net weens die leed en skade wat hulle veroorsaak nie, maar ook weens die skade wat hulle aanrig aan die saak wat hulle beweer hulle verteenwoordig."<ref>{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/johnson-protesters-must-work-peacefully-to-defeat-racism/ |title=Boris Johnson urges peaceful struggle against racism but says violent demonstrators will 'face full force of the law' |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Vreedsame betogings het op 14 Junie 2020 op Millennium Square in [[Leeds]] plaasgevind<ref>{{Cite news |date=14 Junie 2020 |title=Protest to 'voice our pain, not damage property' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53042664 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> en is deur 'n koalisie van organisasies, Black Voices Matter, gereël, waaronder Black Lives Matter Leeds.<ref>{{Cite web |title=Powerful pictures from the Black Lives Matter protest in Leeds |url=https://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/politics/15-powerful-pictures-black-lives-matter-protest-millennium-square-leeds-2884093 |access-date=22 Junie 2020 |website=www.yorkshireeveningpost.co.uk |date=14 Junie 2020}}</ref> 'n Tweede betoging is op 21 Junie op Woodhouse Moor gehou en deur Black Lives Matter Leeds gereël.<ref>{{Cite news |date=21 Junie 2020 |title=Park protest calls for end to 'systemic racism' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53127688 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> Op 28 Junie is Black Lives Matter UK gekritiseer oor 'n reeks twiets vanaf hul geverifieerde Twitter-rekening oor Israel, waaronder een wat beweer het dat "die Britse hoofstroompolitiek van die reg beroof word om Sionisme te kritiseer".<ref>{{cite news |title=Jewish groups speak out after Black Lives Matter claims politicians are 'gagged' from criticising Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-status=live |url-access=subscription |first=Gabriella |last=Swerling |newspaper=The Telegraph |access-date=29 Junie 2020 |date=28 Junie 2020}}</ref> Die [[Premier League]], wat die Black Lives Matter-logo vir die res van die 2019-20-seisoen op hul sokkertruie gedra het, het daarna gesê dat pogings deur groepe om die saak vir hul eie politieke doeleindes te kaap, heeltemal ongewens is.<ref>{{cite news |title=Premier League: Black Lives Matter campaign 'not endorsement of political movement' |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53242328 |website=BBC Sport |access-date=30 Junie 2020 |date=30 Junie 2020}}</ref> Ná aansienlike skenkings in die somer van 2020 het Black Lives Matter UK sy organisasie geformaliseer.<ref name="gal-dem 2020" /> In September 2020 het die groep sy amptelike naam na Black Liberation Movement UK verander en is dit wetlik as 'n gemeenskapsvoordeelvereniging geregistreer.<ref>{{cite news |last1=Gayle |first1=Damien |title=BLM UK gains legal status and renames as Black Liberation Movement UK |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/blm-uk-gains-legal-status-with-renaming-as-black-liberation-movement-uk |work=The Guardian |date=23 Oktober 2020}}</ref> Die groep gebruik egter steeds die naam Black Lives Matter in sy wêreldwye samewerkingspogings.<ref name="JonesTele">{{cite news |last1=Jones |first1=Amy |title='Black Lives Matter' registers as political party and could stand in local elections next year |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=27 Oktober 2020 |work=The Daily Telegraph |date=26 Oktober 2020}}</ref> In Januarie 2021 het die Black Liberation Movement sy fondse begin uitdeel aan swart geleide en antirassistiese organisasies op voetsoolvlak regoor die Verenigde Koninkryk.<ref name="Mohdin 2021">{{cite web |last=Mohdin |first=Aamna |title=Black Lives Matter UK to start funding groups from £1.2m donations |website=The Guardian |date=11 Januarie 2021 |url=http://www.theguardian.com/world/2021/jan/11/black-lives-matter-uk-to-start-funding-groups-from-12m-donations |access-date=26 Februarie 2021}}</ref> Aktiviste van 'n ander BLM-groep, Charles Gordon<ref>{{cite web |title=Devon Daley - Taking the Initiative Party - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p08v0n86 |website=BBC Sounds |access-date=27 Oktober 2020}}</ref> en Sasha Johnson, het in die somer van 2020 die Taking The Initiative Party (TTIP) gestig en aansoek gedoen om by die Kiesingskommissie as politieke party geregistreer te word; BLM UK het egter gesê: "BLM UK het geen voorneme om 'n politieke party te stig nie. Hierdie persoon of groep is nie by ons geaffilieer nie."<ref name="JonesTele" /> In September 2021 het die Britse sakeman en filantroop Ken Olisa aan Channel 4 bekend gemaak dat [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] en die Britse koningshuis Black Lives Matter steun.<ref>{{Cite web |date=9 September 2021 |title=Queen supports Black Lives Matter, says senior royal representative |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |author=PA Media |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909222548/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |archive-date=9 September 2021}}</ref> 'n Woordvoerder van Black Lives Matter UK het daarop gereageer: "Ons was verras om te verneem die koningin is 'n BLM-ondersteuner. Maar ons verwelkom enigeen wat met ons doelwit saamstem om wit oppergesag af te breek. Dade spreek natuurlik harder as woorde. Die koningin sit op 'n troon wat uit koloniale buit gemaak is. Totdat sy al die gesteelde goud en diamante uit die Statebond teruggee en herstelbetalings doen, is dit niks meer as mooi woorde nie."<ref>{{Cite web |last1=Siddique |first1=Haroon |last2=Mason |first2=Rowena |date=10 September 2021 |title=BLM gives cautious welcome to Queen's reported backing |url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910145933/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |archive-date=10 September 2021}}</ref> In Oktober 2021 het ''[[The Guardian]]'' en ''[[The Times]]'' berig dat 'n geheime polisie-eenheid in Suid-Wallis probeer het om 'n Black Lives Matter-betoger as informant te werf om verdere inligting oor regse aktiviste wat ter ondersteuning van Black Lives Matter gemarsjeer het, te verskaf.<ref>{{Cite web |date=25 Oktober 2021 |title=Recording reveals police efforts to recruit BLM activist as informant |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/25/recording-reveals-police-efforts-to-recruit-blm-activist-as-informant |access-date=26 Oktober 2021 |newspaper=The Guardian |first=Rob |last=Evans |author2=Damien Gayle}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lloyd |first=Nina |title=South Wales police 'tried to recruit Black Lives Matter mole' |newspaper=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/crime/article/south-wales-police-tried-to-recruit-black-lives-matter-mole-03sz0xvtr |date=26 Oktober 2021 |access-date=26 Oktober 2021 |issn=0140-0460}}</ref> In Februarie 2022 het die Swansea-tak van BLM aangekondig dat dit gaan sluit weens "pogings deur die polisie om lede te werf en dreigemente teen sy lede se fisieke en geestelike veiligheid deur regse aktiviste".<ref>{{Cite web |last1=Evans |first1=Rob |last2=Morris |first2=Steven |date=15 Februarie 2022 |title=British BLM group closes down after police infiltration attempt |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/feb/15/swansea-black-lives-matter-british-blm-group-closes-down-after-police-infiltration-attempt |access-date=17 Februarie 2022 |website=The Guardian}}</ref> In Julie 2024 is die Black Lives Matter UK Festival of Collective Liberation by Friends House in Londen gehou, wat deur meer as 600 aktiviste en ondersteuners bygewoon is.<ref>{{cite web |url=https://www.ukblm.org/focl/focl-2024 |title=Festival of Collective Liberation 2024 {{!}} Solidarity, Joy and Healing |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=31 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ukblm.org/festival-2024/ |title=Festival 2024 |work=Black Lives Matter |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=7 Augustus 2024 |archive-date=14 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714080228/https://ukblm.org/festival-2024/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://tribunemag.co.uk/2024/07/the-urgency-of-anti-racist-activism |title=The Urgency of Anti-Racist Activism |author=Black Lives Matter UK |magazine=Tribune |date=12 Julie 2024 |access-date=7 Augustus 2024}}</ref> === Ierland === In Mei 2026 het die dood van Yves Sakila in [[Ierland]] direkte vergelykings met die moord op George Floyd uitgelok. Yves Sakila, 'n 35-jarige man wat in die Kongo gebore is, is dood nadat sekuriteitspersoneel hom ná 'n beweerde winkeldiefstalvoorval vasgehou het. Videomateriaal van die toneel het getoon hoe minstens vyf sekuriteitsbeamptes hul hande, knieë en liggaamsgewig gebruik om Sakila se liggaam, nek en kop teen die sypaadjie vas te druk totdat hy sy bewussyn verloor het. Hy is oorlede nadat hy hospitaal toe geneem is.<ref name="r">{{Cite web |last=Humphries |first=Conor |title=Protesters condemn Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/hundreds-protest-dublin-over-death-congolese-born-man-restrained-outside-store-2026-05-21/ |date=21 Mei 2026 |access-date=23 Mei 2026}}</ref> Die voorval het openbare verontwaardiging in Dublin en aanlyn ontketen, en baie mense het dit met die moord op George Floyd in 2020 vergelyk.<ref>{{Cite news |date=22 Mei 2026 |title=Hundreds protest over Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man – video |url=https://www.theguardian.com/world/video/2026/may/22/hundreds-protest-over-irelands-george-floyd-moment-after-death-of-congolese-born-man-video |access-date=23 Mei 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Die Irish Network Against Racism het die videomateriaal "diep ontstellend" genoem en gesê dit dra die "kenmerke van 'n geval van buitensporige magsgebruik". Betogers het buite die winkel bymekaargekom waar Sakila vasgehou is. Die daaropvolgende Donderdag het politici, kunstenaars en gemeenskapslede buite die Ierse parlement betoog met die uitroep "Geregtigheid vir Yves". Verskeie politici het gereageer, onder wie die Ierse eerste minister Micheál Martin, wat gesê het: "Ek betuig my innigste simpatie aan sy familie en die breër Kongolese gemeenskap," en belowe het dat "hierdie situasie ten volle ondersoek moet word en ten volle ondersoek moet word". Yemi Adenuga, 'n woordvoerder van die Black Coalition Ireland, het gesê: "As jy na daardie video kyk, is dit letterlik soos 'n heropvoering van wat met George Floyd gebeur het."<ref name="r" /> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2016 == [[Lêer:Bernie Sanders and Black Lives Matter activists (20439394705).jpg|duimnael|[[Bernie Sanders]] en Black Lives Matter-aktiviste in Westlake Park, Seattle, 8 Augustus 2015]] === Voorverkiesings === ==== Demokrate ==== By die Netroots Nation-konferensie in Julie 2015 het dosyne Black Lives Matter-aktiviste die verhoog oorgeneem by 'n geleentheid waar Martin O'Malley en [[Bernie Sanders]] opgetree het. Aktiviste, onder wie die BLM-medestigter Patrisse Cullors, het albei kandidate om spesifieke beleidsvoorstelle gevra om sterftes in polisiebewaring aan te spreek.<ref name="aljazeera_netroots">{{cite news |last1=Resnikoff |first1=Ned |date=8 Julie 2015 |title=Black Lives Matter disrupts Martin O'Malley, Bernie Sanders event |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/18/black-lives-matter-disrupts-martin-omalley-bernie-sanders-event.html |access-date=2 Julie 2016 |work=Al Jazeera}}</ref> Die betogers het verskeie slagspreuke aangehef, waaronder "as ek in polisiebewaring sterf, brand alles af" en "Shut this crap down".<ref name="cnn.omalley">{{cite news |last1=Moody |first1=Chris |title=Democrats lose control of presidential event |url=https://edition.cnn.com/2015/07/18/politics/bernie-sanders-netroots-nation-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2015 |work=CNN |date=19 Julie 2015}}</ref><ref name="clayton" /> Die uitdrukking "Shut it down" sou later 'n gewilde frase by Black Lives Matter-betogings en op sosiale media word.<ref name="clayton" /> Nadat die konferensie-organiseerders minutelank by die betogers gepleit het, het O'Malley gereageer deur te belowe om 'n omvattende plan vir die hervorming van die strafregstelsel bekend te maak. Betogers het O'Malley later uitgejou toe hy gesê het: "Swart lewens maak saak. Wit lewens maak saak. Alle lewens maak saak."<ref name="cnn.omalley" /> O'Malley het later om verskoning gevra en gesê dit was nie sy bedoeling om die swart gemeenskap te minag nie.<ref name="cnn.omalley" /> Op 8 Augustus 2015 is 'n toespraak deur die Demokratiese presidentskandidaat en burgerregteaktivis Bernie Sanders ontwrig deur 'n groep wat later die Seattle-tak van Black Lives Matter sou stig, onder wie die medestigter Marissa Johnson.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/08/bernie-sanders-leaves-seattle-stage-after-event-disrupted-by-black-lives-matter-protesters/ |title=Protesters drove Bernie Sanders from one Seattle stage. At his next stop, 15,000 people showed |newspaper=The Washington Post |date=8 Augustus 2015}}</ref> Hulle het op die verhoog geklim, die mikrofoon by hom gevat en sy ondersteuners rassiste en wit-oppergesagvoorstanders genoem.<ref name="dbeast_BLM" /><ref>{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=6BnbwUT7lBg |title=Bernie Sanders Interrupted at Seattle Rally by Black Lives Matter Protesters |date=8 Augustus 2015 |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite news |last1=Brunner |first1=Jim |url=http://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/black-lives-matter-protesters-shut-down-bernie-sanders-rally |title=Black Lives Matter protesters shut down Bernie Sanders; later rally draws 15,000 |newspaper=The Seattle Times |access-date=9 Augustus 2015}}</ref> Sanders het daarna 'n beleidsplatform bekend gestel.<ref>{{cite web |first=Alice Miranda |last=Ollstein |title=Bernie Sanders' New Racial Justice Platform Wins Praise From Black Lives Matter Activists |url=https://thinkprogress.org/bernie-sanders-new-racial-justice-platform-wins-praise-from-black-lives-matter-activists-dca15103af0f |access-date=26 Oktober 2016 |website=Think Progress |date=10 Augustus 2015}}</ref> Nikki Stephens, wat 'n Facebook-blad genaamd "Black Lives Matter: Seattle" bedryf het, het by Sanders se ondersteuners om verskoning gevra en gesê hierdie optrede strook nie met haar begrip van BLM nie. Lede van die Seattle-tak het daarna boodskappe aan haar gestuur wat sy as dreigend beskryf het, en sy was genoodsaak om haar groep se naam na "Black in Seattle" te verander. Die stigters van Black Lives Matter het gesê hulle het nie om verskoning gevra nie.<ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Renee |title=Black Lives Matter dismisses criticism over Sanders disruption |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/8/11/black-lives-matter-dismisses-criticism-disruption.html |publisher=Al Jazeera |access-date=12 Augustus 2015}}</ref> In Augustus 2015 het die Demokratiese Nasionale Komitee (DNC) 'n besluit aanvaar wat Black Lives Matter steun.<ref name="seitz">{{cite web |last1=Seitz-Wald |first1=Alex |title=DNC passes resolution supporting Black Lives Matter |date=28 Augustus 2015 |url=https://www.msnbc.com/msnbc/dnc-passes-resolution-supporting-black-lives-matter |publisher=MSNBC |access-date=1 November 2015}}</ref> Tydens die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat is die presidentskandidate gevra of swart lewens saak maak, en of alle lewens saak maak.<ref name="reena">{{cite web |last1=Flores |first1=Reena |title=Democratic debate: Do black lives matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/democratic-debate-do-black-lives-matter/ |work=CBS News |date=13 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Bernie Sanders het geantwoord: "Swart lewens maak saak."<ref name="reena" /> Martin O'Malley het gesê: "Swart lewens maak saak," en dat die "beweging 'n baie, baie geldige en ernstige punt maak, naamlik dat ons as nasie die lewens van swart mense, van mense van kleur, onderskat het".<ref name="carimah">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=How The Democratic Presidential Candidates Responded To The Black Lives Matter Question |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/14/3712146/black-lives-matter-debate |website=Think Progress |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Hillary Clinton]] het op haar beurt op die hervorming van die strafregstelsel aangedring en gesê: "Ons het 'n nuwe New Deal vir gemeenskappe van kleur nodig."<ref name="vega">{{cite web |last1=Vega |first1=Tanzina |title=Did Hillary and Bernie connect with black voters? |url=https://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016120938/http://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter/ |url-status=dead |archive-date=16 Oktober 2015 |work=CNN |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Jim Webb het daarenteen geantwoord: "As die president van die Verenigde State maak elke lewe in hierdie land saak."<ref name="reena" /> Clinton is nie direk dieselfde vraag gevra nie, maar wel: "Wat sou u vir Afro-Amerikaners in hierdie land doen wat president Obama nie kon doen nie?"<ref name="res">{{cite news |last1=Resnick |first1=Gideon |title=Everyone but Jim Webb Says Black Lives Matter |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/14/every-dem-but-webb-black-lives-matter.html |work=The Daily Beast |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Clinton het reeds voorheen met verteenwoordigers van Black Lives Matter vergader en het 'n benadering beklemtoon wat sy as pragmaties beskryf het: "Kyk, ek glo nie 'n mens verander harte nie. Ek glo 'n mens verander wette." Sonder beleidsverandering, het sy gevoel, "sal ons oor tien jaar weer hier wees en dieselfde gesprek voer".<ref>{{cite web |title=Hillary Clinton's brutal frankness to Black Lives Matter reveals her approach to politics |url=https://www.vox.com/2015/8/19/9174077/hillary-clinton-black-lives-matter |website=Vox |date=19 Augustus 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2015 het Clinton die frase "all lives matter" gebruik in 'n toespraak oor die geleenthede van jong mense van kleur, wat teenkanting ontlok het en die vermoede laat ontstaan het dat sy die boodskap van "Black Lives Matter" verkeerd verstaan.<ref>{{Cite web |title=Hillary Clinton's 3-Word Misstep: 'All Lives Matter' |website=NPR |date=24 Junie 2015 |url=https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2015/06/24/417112956/hillary-clintons-three-word-gaffe-all-lives-matter |access-date=16 Februarie 2016 |last1=Keith |first1=Tamara |last2=Kelly |first2=Amita}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/politics/first-draft/2015/06/24/hillary-clintons-all-lives-matter-remark-stirs-backlash/ |title=Hillary Clinton's 'All Lives Matter' Remark Stirs Backlash |first=Alan |last=Rappeport |work=The New York Times |date=24 Junie 2015 |access-date=25 Oktober 2016}}</ref> 'n Week ná die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat in Las Vegas het BLM 'n petisie geloods wat op die DNC en sy voorsitter Debbie Wasserman Schultz gemik was en meer debatte geëis het, "spesifiek 'n presidensiële debat met 'n #BlackLivesMatter-tema".<ref>{{Cite press release |title=The #BlackLivesMatter Network Urges the Democratic National Committee to host a #BlackLivesMatter Themed Presidential Debate |date=20 Oktober 2015 |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/503942139777036 |publisher=#BlackLivesMatter Organization |access-date=23 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=We Demand a Black Lives Matter Presidential Debate |url=http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223 |website=salsa4.salsalabs.com |access-date=31 Oktober 2015 |archive-date=26 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826032526/http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223}}</ref> Die petisie het binne 24 uur ná die bekendstelling meer as 10&nbsp;000 handtekeninge ontvang<ref name="lkk">{{Cite press release |title=Press statement on DNC response |website=facebook.com/BlackLivesMatter |publisher=Black Lives Matter network |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/504518409719409 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> en het teen 27 Oktober 2015 meer as 33&nbsp;000 handtekeninge gehad.<ref>{{cite web |title=Mobile Uploads – Black Lives Matter |url=https://www.facebook.com/BlackLivesMatter/photos/a.294807204023865.1073741829.180212755483311/505639689607281/?type=3&permPage=1 |website=www.facebook.com/BlackLivesMatter |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die DNC het gesê dit sal presidentskandidate toelaat om 'n presidensiële dorpsvergadering by te woon wat deur aktiviste gereël word, maar dat dit nie nog 'n debat by sy amptelike program sal voeg nie.<ref name="jk">{{Cite news |title=DNC and RNC won't add a debate, but give their blessings to Black Lives Matter presidential town hall |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/10/21/dnc-gives-blessing-to-black-lives-matter-presidential-town-hall-but-wont-add-debate/ |newspaper=The Washington Post |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |issn=0190-8286 |first=Wesley |last=Lowery}}</ref> Die organisasie het daarop 'n persverklaring op sy Facebook-blad geplaas waarin gesê word dat "ons, ná oorlegpleging met ons takke, ons gemeenskappe, bondgenote en ondersteuners, onomwonde bly dat 'n presidensiële dorpsvergadering met steun van die DNC nie voldoende reageer op die kwessies wat ons lede geopper het nie", en het bly aandring op 'n volwaardige bykomende debat.<ref name="lkk" /> Ná die eerste debat, in Oktober 2015, is 'n toespraak deur Hillary Clinton oor die hervorming van die strafregstelsel en ras by die Atlanta University Center deur BLM-aktiviste onderbreek.<ref name="merica">{{cite news |last1=Merica |first1=Dan |title=Hillary Clinton protested by Black Lives Matter |url=http://www.cnn.com/2015/10/30/politics/hillary-clinton-black-lives-matter/ |work=CNN |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Februarie 2016 het twee Black Lives Matter-aktiviste by 'n privaat fondsinsameling vir Clinton betoog oor uitsprake wat sy in 1996 gemaak het toe sy na jong mense as "superroofdiere" verwys het. Een van die aktiviste wou hê Clinton moes om verskoning vra vir "massa-gevangesetting" weens haar steun vir die misdaadwet van 1994 wat haar man, die destydse president Bill Clinton, ingestel het.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2016/02/25/politics/hillary-clinton-black-lives-matter-whichhillary/index.html |title=Black Lives Matter protesters confront Clinton at a fundraiser |access-date=21 Oktober 2016 |publisher=CNN |first=Eugene |last=Scott |date=25 Februarie 2016}}</ref> ==== Republikeine ==== Republikeinse kandidate was meestal krities oor BLM. In Augustus 2015 het Ben Carson, die enigste Afro-Amerikaner wat vir die Republikeinse nominasie meegeding het, die beweging "verspot" genoem.<ref name="lerner">{{cite web |last1=Lerner |first1=Kira |title=Ben Carson Says The 'Black Lives Matter' Movement Is 'Silly' |url=https://thinkprogress.org/ben-carson-says-the-black-lives-matter-movement-is-silly-c0e3f4602796 |date=1 Augustus 2015 |website=Think Progress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> Carson het ook gesê BLM behoort vir alle swart lewens om te gee, nie net vir 'n paar nie.<ref name="vanessa">{{cite news |last1=Williams |first1=Vanessa |date=21 November 2015 |title=Carson: Activists should advocate for 'all black lives, not just a few' |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/11/21/carson-activists-should-advocates-for-all-black-lives-not-just-a-few |access-date=26 November 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> In die eerste Republikeinse presidentsdebat, wat in Cleveland gehou is, het een vraag na Black Lives Matter verwys.<ref name="alice">{{cite web |last1=Ollstein |first1=Alice |date=6 Augustus 2015 |title=GOP Debate Spends Less Than A Minute On Police Violence And Black Lives Matter |url=http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021054715/http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |website=Think Progress}}</ref> In antwoord daarop het Scott Walker vir behoorlike opleiding van wetstoepassers gepleit<ref name="alice" /> en die beweging blameer vir groeiende antipolisiegevoelens,<ref>{{cite web |title=Scott Walker suggested it's more dangerous to be a cop today. It's actually much safer. |url=https://www.vox.com/2015/9/3/9254991/scott-walker-police |website=Vox |date=3 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> terwyl [[Marco Rubio]] die eerste kandidaat was wat openlik met die beweging se standpunt gesimpatiseer het.<ref>{{cite web |title=Marco Rubio shows other Republicans how to respond to Black Lives Matter |url=https://www.vox.com/2015/9/30/9427919/marco-rubio-black-lives-matter |website=Vox |date=30 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Augustus 2015 het aktiviste wat "Black Lives Matter" geskreeu het, die Las Vegas-byeenkoms van die Republikeinse presidentskandidaat Jeb Bush onderbreek.<ref>{{cite news |last1=Frasier |first1=Jordan |date=13 Augustus 2015 |title='Black Lives Matter' Activists Interrupt Jeb Bush Rally |url=http://www.nbcnews.com/politics/2016-election/black-lives-matter-activists-interrupt-jeb-bush-rally-n409066 |access-date=13 Augustus 2015 |work=NBC News}}</ref> Terwyl Bush vroeg vertrek het, het sommige van sy ondersteuners op die betogers gereageer deur "white lives matter" of "all lives matter" te skreeu.<ref>{{cite news |last1=O'Keefe |first1=Ed |title='Black Lives Matter' activists, Jeb Bush meet face-to-face |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/13/black-lives-matter-activists-jeb-bush-meet-face-to-face |access-date=13 Augustus 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> Verskeie konserwatiewe kommentators het die beweging 'n "haatgroep" genoem.<ref>{{cite web |title=Here Are The Conservative Pundits Branding Black Lives Matter A 'Hate Group' |website=Media Matters for America |date=2 September 2015 |url=http://mediamatters.org/research/2015/09/02/here-are-the-conservative-pundits-branding-blac/205337 |access-date=16 September 2015}}</ref> Die kandidaat [[Chris Christie]], goewerneur van New Jersey, het president [[Barack Obama]] gekritiseer omdat hy BLM steun, en beweer die beweging roep op tot die moord op polisiebeamptes.<ref name="cbs">{{cite web |last1=Miller |first1=Jake |title=Why did Chris Christie go after Black Lives Matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/why-did-chris-christie-go-after-black-lives-matter-election-2016 |work=CBS News |date=28 Oktober 2015 |access-date=30 Oktober 2015}}</ref> Christie se uitlating is deur die New Jersey-takke van die NAACP en die ACLU veroordeel.<ref name="akner">{{cite web |last1=Brodesser-Akner |first1=Claude |title=Christie's Black Lives 'murder' comments bashed by NAACP, ACLU |url=http://www.nj.com/politics/index.ssf/2015/10/christies_murder_comments_bashed_by_naacp_aclu.html |website=The Star-Ledger |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> BLM-aktiviste het ook 'n beroep op die Republikeinse Nasionale Komitee (RNC) gedoen om 'n presidentsdebat oor rassegeregtigheid te hou.<ref name="geraghty">{{cite web |last1=Geraghty |first1=Jim |title=Black Lives Matter Makes a Good Case for Hosting a Democratic Debate |url=http://www.nationalreview.com/corner/426114/black-lives-matter-makes-good-case-hosting-democratic-debate-jim-geraghty |work=National Review |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die RNC het egter geweier om sy debatprogram te wysig en het eweneens 'n dorpsvergadering of forum gesteun.<ref name="jk" /> In November 2015 is 'n BLM-betoger by 'n saamtrek van [[Donald Trump]] in Birmingham, Alabama, fisiek aangerand. Trump het daarop gereageer: "Miskien moes hy opgefoeter gewees het, want dit wat hy gedoen het, was absoluut walglik."<ref name="diamond">{{cite web |last1=Diamond |first1=Jeremy |title=Trump on protester: 'Maybe he should have been roughed up' |url=http://www.cnn.com/2015/11/22/politics/donald-trump-black-lives-matter-protester-confrontation |work=CNN |date=22 November 2015 |access-date=26 November 2015}}</ref> Trump het voorheen gedreig om enige Black Lives Matter-betogers te bestry as hulle sou probeer om by een van sy byeenkomste te praat.<ref>{{cite web |last1=Legum |first1=Judd |title=Trump Vows To Beat Up Black Lives Matter Protesters If They Try To Speak At His Campaign Events |url=https://thinkprogress.org/trump-vows-to-beat-up-black-lives-matter-protesters-if-they-try-to-speak-at-his-campaign-events-deaac9b8d006 |date=11 Augustus 2015 |website=ThinkProgress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> In Maart 2016 het Black Lives Matter gehelp om die betoging by Trump se Chicago-saamtrek te reël wat hom gedwing het om die geleentheid te kanselleer.<ref name="Participan">{{cite news |last1=Linthicum |first1=Kate |title=How black, Latino and Muslim college students organized to stop Trump's rally in Chicago |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-trump-protesters-20160312-story.html |access-date=13 Maart 2016 |work=Los Angeles Times |date=12 Maart 2016}}</ref><ref name="CassidyProtestMovement">{{cite news |last1=Cassidy |first1=John |title=The Chicago Anti-Trump Protest Was Only the Beginning |url=https://www.newyorker.com/news/john-cassidy/the-chicago-anti-trump-protest-was-only-the-beginning |magazine=The New Yorker |date=13 Maart 2016}}</ref> Vier mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem en aangekla: twee is "aangekla van ernstige aanranding op 'n polisiebeampte en weerstand teen inhegtenisneming", een is "op twee klagte van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla", en die vierde "is op een klag van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla".<ref name="RhodesArrests">{{cite news |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=4 charged in clashes after canceled Trump rally at UIC |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html |access-date=14 Maart 2016 |work=Chicago Tribune |date=13 Maart 2016 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422071018/https://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html}}</ref> 'n Verslaggewer van CBS was onder dié wat buite die saamtrek in hegtenis geneem is. Hy is aangekla van weerstand teen inhegtenisneming.<ref>{{cite web |last1=Calderon |first1=Michael |title=CBS News Reporter Sopan Deb Arrested While Covering Donald Trump Rally |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/sopan-deb-detained-trump-rally_us_56e3fb1de4b0860f99d931a2 |date=13 Maart 2016 |work=HuffPost |access-date=14 Maart 2016}}</ref> === Algemene verkiesing === 'n Groep genaamd Mothers of the Movement, wat die moeders van Michael Brown, Sandra Bland, Eric Garner en ander moeders insluit wie se "ongewapende Afro-Amerikaanse kinders deur wetstoepassers of weens vuurwapengeweld gedood is",<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2016/07/26/politics/mothers-movement-dnc-hillary-clinton/index.html |title='Mothers of the Movement' makes case for Hillary Clinton |first=Eric |last=Bradner |author2=Eugene Scott |work=CNN |date=27 Julie 2016 |access-date=29 Julie 2016}}</ref> het die Demokratiese Nasionale Konvensie van 2016 op 26 Julie toegespreek.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/US/mothers-movement-speak-democratic-national-convention-speech/story?id=40882052 |title=Mothers of the Movement to Speak at Democratic National Convention |date=27 Julie 2016 |first=Katie |last=Kindelan |work=ABC News |access-date=29 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vox.com/2016/7/26/12291274/democratic-convention-police-violence-mothers-of-the-movement |title=This moment at the DNC shows Democrats have embraced Black Lives Matter |first=German |last=Lopez |date=27 Julie 2016 |publisher=Vox |access-date=29 Julie 2016}}</ref> Oor die eerste van die presidentsdebatte tussen Hillary Clinton en Donald Trump het sommige media Clinton se verwysings na implisiete vooroordeel en sistemiese rassisme<ref>{{cite news |last1=Stockman |first1=Farah |title=The Subtle Phrases Hillary Clinton Uses to Sway Black Voters |url=https://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930122047/http://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-date=30 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2 Oktober 2016 |work=The New York Times |date=29 September 2016}}</ref> beskryf as "die taal van die Black Lives Matter-beweging",<ref>{{cite news |last1=Karni |first1=Annie |title=Hillary's high stakes mission to Charlotte |url=https://www.politico.com/story/2016/10/in-charlotte-clinton-claims-obamas-mission-229009 |access-date=2 Oktober 2016 |work=Politico |date=1 Oktober 2016}}</ref> terwyl ander uitgewys het dat nóg Clinton nóg Trump die woorde "Black Lives Matter" gebruik het.<ref>{{cite news |last1=Racine |first1=Hope |title=The #BlackLivesMatter Discussion At The First Debate Omitted 3 Crucial Words |url=https://www.bustle.com/articles/186273-the-blacklivesmatter-discussion-at-the-first-debate-omitted-3-crucial-words |access-date=2 Oktober 2016 |work=Bustle |date=September 2016}}</ref> In 'n meningsartikel in die ''Washington Post'' het DeRay Mckesson Hillary Clinton onderskryf omdat haar "platform oor rassegeregtigheid sterk is". Hy het gesê stem alleen is nie die enigste manier om "transformerende verandering" teweeg te bring nie: "Ek het my hele lewe lank gestem, en ek is steeds in die strate van St. Louis en Baltimore met traangas bestook. Ek het my hele lewe lank gestem, en daardie stemme het nie die moordenaars van Sandra Bland, Freddie Gray of Michael Brown skuldig bevind nie."<ref>{{Cite news |last=Mckesson |first=DeRay |date=26 Oktober 2016 |title=DeRay Mckesson: Why I'm voting for Hillary Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/10/26/deray-mckesson-why-im-voting-for-hillary-clinton/ |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/black-lives-matter-leader-deray-mckesson-endorses-hillary-clinton/ |title=Black Lives Matter activist DeRay Mckesson endorses Hillary Clinton |first=Emily Tess |last=Katz |date=26 Oktober 2016 |website=www.cbsnews.com}}</ref> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2024 == In Julie 2024 het die Black Lives Matter Global Network Foundation 'n verklaring uitgereik waarin die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] se besluit gekritiseer word om [[Kamala Harris]] sonder 'n voorverkiesing as presidentskandidaat te benoem. Die organisasie het die proses beskryf as die "salwing" van Harris as kandidaat sonder 'n openbare stemming.<ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter Statement on Kamala Harris Securing Enough Delegates to Become Democratic Nominee |url=https://blacklivesmatter.com/black-lives-matter-statement-on-kamala-harris-securing-enough-delegates-to-become-democratic-nominee/ |access-date=26 Julie 2024 |website=Black Lives Matter |date=23 Julie 2024}}</ref><ref name=":15">{{Cite news |last=Rahman |first=Khaleda |date=24 Julie 2024 |title=Black Lives Matter Denounces Kamala Harris Appointment in US Presidential Election |url=https://www.newsweek.com/black-lives-matter-denounces-kamala-harris-appointment-us-presidential-election-1929430 |access-date=10 Oktober 2024 |newspaper=Newsweek}}</ref> Die organisasie het aangevoer dat die aanstelling van Harris as Demokratiese kandidaat sonder 'n voorverkiesing demokratiese beginsels ondermyn en gesê so 'n stap "sou die moderne Demokratiese Party 'n party van skynheiliges maak".<ref>{{Cite news |last=Breuninger |first=Kevin |date=25 Julie 2024 |title=Black Lives Matter does not want Harris 'anointment' to nomination, calls for vote |url=https://www.bostonherald.com/2024/07/25/black-lives-matter-does-not-want-harris-anointment-to-nomination-calls-for-vote/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Boston Herald}}</ref> BLM het die Demokratiese Nasionale Komitee gevra om 'n virtuele voorverkiesing te hou sodat kiesers aan die nominasieproses kan deelneem.<ref>{{Cite news |date=23 Julie 2024 |title=Black Lives Matter demands DNC host virtual primary |url=https://www.reuters.com/world/us/black-lives-matter-demands-dnc-host-virtual-primary-2024-07-23/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Reuters}}</ref> BLM se standpunt het gesprekke oor deursigtigheid en demokratiese betrokkenheid binne die Demokratiese Party voor die presidentsverkiesing van 2024 ontlok.<ref name=":15" /> Die organisasie het sy oproep om 'n meer oop proses herhaal en kommer uitgespreek oor die moontlike gebrek aan verteenwoordiging en aanspreeklikheid in die nominasieprosedure.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Thomas Chatterton |date=Augustus 2024 |title=Black Lives Matter's Stance on Kamala Harris |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2024/08/black-lives-matter-stance-kamala-harris/679311/ |access-date=10 Oktober 2024 |website=The Atlantic}}</ref> == Reaksies en nalatenskap == Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter het deurgaans en aansienlik volgens ras en politieke affiliasie verskil.<ref name=":9">{{Cite web |title=Black Lives Matter |url=https://www.britannica.com/topic/Black-Lives-Matter/Subsequent-protests-George-Floyd-Ahmaud-Arbery-and-Breonna-Taylor |access-date=21 Junie 2022 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="PBS-Marist">{{cite web |url=https://www.dropbox.com/s/j64c02ub48aipja/PBS-NEWSHOUR-MARIST-POLL-SEP2015.pdf |title=PBS NewsHour/Marist Poll Summary of National Findings |date=September 2015 |publisher=Marist College Institute for Public Opinion |access-date=28 Desember 2020 |pages=7-8}}</ref> 'n Meerderheid Amerikaners het die beweging tot 2018 afgekeur, waarna dit breër steun begin geniet het. Black Lives Matter se gewildheid het in die somer van 2020 sy hoogtepunt bereik, toe 'n peiling deur die Pew-navorsingsentrum bevind het dat 60% van wit, 77% van Hispanic, 75% van Asiatiese en 86% van Afro-Amerikaanse respondente BLM sterk of ietwat gesteun het.<ref name="pew">{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |author2=Juliana Menasce Horowitz |author3=Monica Anderson |date=12 Junie 2020 |title=Majorities Across Racial, Ethnic Groups Express Support for the Black Lives Matter Movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/ |access-date=16 Julie 2020 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project}}</ref> Teen September van dieselfde jaar het die gewildheid egter aansienlik gedaal: nog 'n peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat die algehele steun onder alle Amerikaanse volwassenes met 12 persentasiepunte tot 55% gedaal het, en dat 45% van wittes, 66% van Hispanics en 69% van Asiate dit nou goedgekeur het.<ref name="Pew 2020">{{Cite web |date=16 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter has decreased since June but remains strong among Black Americans |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/09/16/support-for-black-lives-matter-has-decreased-since-june-but-remains-strong-among-black-americans/ |access-date=20 November 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes, op 87%.<ref name="Pew 2020" /> 'n Peiling deur Politico en Morning Consult in September 2020, sowel as 'n Civiqs-peiling in November 2021, het ook dalende steun vir die beweging aangetoon.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Brenda |date=16 November 2021 |title=Support for Black Lives Matter declining, poll finds |url=https://thegrio.com/2021/11/16/support-for-black-lives-matter-declining-poll-finds/ |website=TheGrio}}</ref><ref>{{cite web |last=Wise |first=Justin |date=2 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter dips 9 points since June: poll |url=https://thehill.com/homenews/514749-support-for-black-lives-matter-off-9-points-since-june-poll/ |website=The Hill}}</ref> 'n YouGov-peiling van 2022 het dalende steun vir BLM onder Afro-Amerikaners gevind.<ref name=":12">{{Cite web |last=Rahman |first=Khaleda |date=19 Mei 2022 |title=Support for Black Lives Matter plummets among African Americans: poll |url=https://www.newsweek.com/support-black-lives-matter-plummets-among-african-americans-poll-1708122 |access-date=22 Mei 2022 |website=Newsweek}}</ref> 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum in April 2023 het bevind dat slegs 51% van Amerikaners die BLM-beweging steun, terwyl 46% daarteen gekant was. In dieselfde peiling het 81% van Afro-Amerikaners gesê hulle steun die beweging steeds.<ref name=":11" /> 'n Harvard/Harris-peiling in Mei 2024 het getoon dat slegs 45% van Amerikaners 'n gunstige mening oor BLM gehad het.<ref name=":16" /> Die frase "All Lives Matter" het as reaksie op die Black Lives Matter-beweging ontstaan, maar is gekritiseer omdat dit die boodskap van "Black Lives Matter" afmaak of verkeerd verstaan.<ref name="USAToday2016-07-13">{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2016/07/13/why-saying-all-lives-matter-opposite-black-lives-matter/87025190/ |title=#AllLivesMatter hashtag is racist, critics say |first=Ashley |last=May |date=13 Julie 2016 |work=USA Today |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref name="sing">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=Obama Explains The Problem With 'All Lives Matter' |work=ThinkProgress |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |access-date=6 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805033903/http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |archive-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, is die hutsmerk Blue Lives Matter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police">{{cite news |title='Blue Lives Matter' trends after officers shot |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-31853299 |access-date=27 Julie 2015 |publisher=BBC}}</ref> 'n Paar burgerregteleiers verskil van die taktieke wat Black Lives Matter-aktiviste gebruik.<ref name="angel2">{{cite web |last1=Jennings |first1=Angel |title=Longtime L.A. civil rights leaders dismayed by in-your-face tactics of new crop of activists |url=https://www.latimes.com/local/california/la-me-black-lives-matter-20151030-story.html |date=30 Oktober 2015 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="Reynolds">{{Cite news |title=I was a civil rights activist in the 1960s. But it's hard for me to get behind Black Lives Matter. |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/08/24/i-was-a-civil-rights-activist-in-the-1960s-but-its-hard-for-me-to-get-behind-black-lives-matter |newspaper=The Washington Post |date=24 Augustus 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0190-8286 |first=Barbara |last=Reynolds}}</ref> Daar het ook in die openbaar en in akademiese kringe 'n breë debat oor die beweging se struktuur en taktiek ontstaan.<ref name="Cambridge" /> Terwyl die oorgrote meerderheid Demokrate steun vir Black Lives Matter uitgespreek het, het min Republikeine dit gedoen. President Donald Trump was 'n uitgesproke kritikus van Black Lives Matter en het na voorvalle van geweld en plundering by sommige Black Lives Matter-betogings verwys. Hy het die betogings ook gebruik om 'n retoriek van wet en orde te bevorder en hom op die griewe van sommige wit mense beroep. Joe Biden, wat in die presidentsverkiesing van 2020 teen Trump gestaan het, het Black Lives Matter gesteun.<ref name=":9" /> In die weke ná die moord op George Floyd het baie korporasies hul steun vir die beweging uitgespreek deur te skenk en beleidsveranderinge in ooreenstemming met die groep se waardes deur te voer.<ref>{{Cite news |last=Paul |first=Kari |date=12 Julie 2020 |title=Real change or symbolism? What Silicon Valley is – and isn't – doing to support Black Lives Matter |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/jul/11/tech-companies-black-lives-matter-activism-facebook-google |access-date=14 Julie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === "All Lives Matter" === [[Lêer:Rally Against the Immigration Ban (31797745824).jpg|duimnael|'n Plakkaat met "Wat het van 'All Lives Matter' geword?" by 'n betoging teen Donald Trump, 29 Januarie 2017]] Die frase "All Lives Matter" het kort nadat die Black Lives Matter-beweging nasionale aandag getrek het, as reaksie daarop ontstaan.<ref name="sing" /><ref>{{cite web |url=https://www.thewrap.com/what-is-all-lives-matter-a-short-explainer/ |title=What Is 'All Lives Matter'? A Short Explainer |first=J. Clara |last=Chan |date=13 Julie 2016 |website=TheWrap |access-date=18 Oktober 2016}}</ref> Verskeie bekendes het All Lives Matter gesteun, onder wie senator Tim Scott.<ref>{{cite news |last1=Scott |first1=Eugene |title=Tim Scott defends use of 'all lives matter' |url=http://www.cnn.com/2015/09/03/politics/tim-scott-all-lives-matter/ |work=CNN |date=3 September 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Die Amerikaanse-voetbalspeler Richard Sherman steun die All Lives Matter-boodskap en het gesê: "Ek staan by wat ek gesê het: All Lives Matter, en ons is mense."<ref>{{cite web |last1=Samuel |first1=Ebenezer |title=Seahawks cornerback Richard Sherman explains why he stands by that All Lives Matter |url=https://www.nydailynews.com/sports/football/richard-sherman-explains-stands-lives-matter-article-1.2728272 |work=Daily News |date=27 Julie 2016 |location=New York |access-date=6 Augustus 2016}}</ref> Volgens 'n telefoonpeiling in Augustus 2015 het 78% van waarskynlike Amerikaanse kiesers gesê die stelling "all lives matter" is die naaste aan hul eie siening, vergeleke met "black lives matter" of nie een van die twee nie. Slegs 11% het gesê die stelling "black lives matter" is die naaste aan hul siening, en 9% het gesê nie een van die twee stellings weerspieël hul eie standpunt nie.<ref>{{cite web |url=http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/general_politics/august_2015/black_lives_matter_or_all_lives_matter |title=Black Lives Matter Or All Lives Matter? |date=20 Augustus 2015 |publisher=Rasmussen Reports |access-date=14 Julie 2016}}</ref> Volgens professor David Theo Goldberg weerspieël "All Lives Matter" 'n houding van "rasse-afwysing, wegkyk en ontkenning".<ref>{{Cite web |title=Why 'Black Lives Matter' Because All Lives Don't Matter in America |url=https://www.huffingtonpost.com/david-theo-goldberg/why-black-lives-matter_b_8191424.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=25 September 2015 |last=Goldberg |first=David Theo}}</ref> Professor Charles "Chip" Linscott het gesê "All Lives Matter" bevorder die "uitwissing van strukturele anti-swart rassisme en swart maatskaplike dood in die naam van formele en ideologiese gelykheid en 'n na-rassige kleurblindheid".<ref name="ALDM" /> Die medestigter Alicia Garza het op kritiek oor die beweging se eksklusiwiteit gereageer deur te skryf: "#BlackLivesMatter beteken nie jou lewe is onbelangrik nie – dit beteken dat swart lewens, wat as waardeloos binne [[wit oppergesag]] beskou word, belangrik is vir jou bevryding."<ref>{{cite web |title=A Herstory of the #BlackLivesMatter Movement by Alicia Garza |url=http://www.thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |website=thefeministwire.com |access-date=2 Oktober 2015 |archive-date=30 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530170051/https://thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |url-status=dead}}</ref> President [[Barack Obama]] het hom oor die debat tussen Black Lives Matter en All Lives Matter uitgelaat.<ref name="CBS">{{cite web |title=President Obama defends Black Lives Matter movement |url=http://www.cbsnews.com/news/president-barack-obama-defends-black-lives-matter-movement |work=CBS News |date=23 Oktober 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Obama het gesê: "Ek dink die rede waarom die organiseerders die frase Black Lives Matter gebruik het, was nie omdat hulle wou suggereer dat niemand anders se lewens saak maak nie ... wat hulle eerder wou sê, is dat daar 'n spesifieke probleem in die Afro-Amerikaanse gemeenskap is wat nie in ander gemeenskappe voorkom nie." Hy het ook gesê "dit is 'n geldige kwessie wat ons moet aanspreek".<ref name="tactics" /> === "Blue Lives Matter" === Blue Lives Matter is 'n teenbeweging in die Verenigde State wat wetstoepassers ondersteun en bepleit dat mense wat vervolg en skuldig bevind word aan die moord op wetstoepassers, onder haatmisdaadwetgewing gevonnis word.<ref name=":9" /><ref>{{cite news |url=http://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10 |title=FBI says US police deaths spiked 61% in 2016 |publisher=Business Insider |agency=Reuters |date=16 Oktober 2017 |first=Sarah N. |last=Lynch |access-date=2 Julie 2020 |archive-date=29 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093016/https://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10}}</ref> Dit het ontstaan as reaksie op Black Lives Matter ná die moord op die New Yorkse polisiebeamptes Rafael Ramos en Wenjian Liu in [[Brooklyn]], New York, op 20 Desember 2014.<ref name="DempseyForst2018">{{cite book |author1=John S. Dempsey |author2=Linda S. Forst |author3=Steven B. Carter |title=An Introduction to Policing |url=https://books.google.com/books?id=K69EDwAAQBAJ |date=1 Januarie 2018 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-337-55875-4 |page=34}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, en as reaksie op BLM, is die hutsmerk #BlueLivesMatter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police" /> Blue Lives Matter het daarna 'n propolisiebeweging in die Verenigde State geword wat uitgebrei het ná die moord op vyf polisiebeamptes deur 'n skerpskutter in Dallas, Texas, wat polisieskietvoorvalle teen swart mense as sy motief aangevoer het.<ref>{{Cite news |last1=Scheyder |first1=Ernest |last2=Thevenot |first2=Bryan |date=11 Julie 2016 |title=Blue Lives Matter: Dallas protesters embrace the force that took bullets for them |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-police-dallas/blue-lives-matter-dallas-protesters-embrace-the-force-that-took-bullets-for-them-idUSKCN0ZR0X4}}</ref><ref>{{Cite news |author=KPCC staff with Frank Stoltze |date=8 Julie 2016 |title=Dallas attacks represent 'schism' in America, LAPD chief says |work=KPCC |url=https://archive.kpcc.org/news/2016/07/08/62433/lapd-mourns-loss-of-dallas-officers-keeps-low-prof/}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Holland |first1=Jesse J. |last2=Haines Whack |first2=Errin |date=12 Junie 2016 |title=Divide between Black, Blue movements widens after shootings |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/7cefe6234f5c4c0ba98ed2a02aebf28e}}</ref> Die beweging, wat deur die ACLU en ander gekritiseer is, het 'n deelstaatswet in Louisiana geïnspireer wat dit 'n haatmisdaad gemaak het om polisiebeamptes, brandweermanne en nooddienspersoneel te teiken.<ref name="huffPoLou">{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/entry/blue-lives-matter-law-lousiana_us_588653dde4b0e3a7356ae3ae |title=Louisiana Police Chief Shows Why The State's 'Blue Lives Matter' Law Is So Dangerous |first=Julia |last=Craven |work=HuffPost |date=23 Januarie 2017}}</ref><ref name=":0" /> Die beweging is skerp gekritiseer ná die bestorming van die Capitool in 2021, toe pro-Trump-oproermakers gesien is hoe hulle steun vir die beweging betoon en sommige selfs Blue Lives Matter-vlae na die betoging gebring het. Baie mense het die beweging skynheilig genoem, aangesien mense in die skare polisiebeamptes by die Capitool aangerand het. Een swart polisiebeampte van die Capitool, Harry Dunn, het beskryf hoe hy met 'n Blue Lives Matter-vlag geslaan is terwyl oproermakers rasseskeldname op hom geskreeu het.<ref>{{cite news |last1=Boggs |first1=Justin |title=Capitol Officer: They beat law enforcement with 'Blue Lives Matter' flags |url=https://www.thedenverchannel.com/news/national/capitol-officer-they-beat-law-enforcement-with-blue-lives-matter-flags |access-date=25 April 2021 |work=The Denver Channel |date=22 Februarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Witte |first=Brian |date=5 Januarie 2024 |title=Harry Dunn, officer who defended the US Capitol on Jan. 6, is running for Congress in Maryland |url=https://apnews.com/article/capitol-police-officer-jan-6-congress-harry-dunn-730a44a881057b2054242d415e57172d |work=Associated Press}}</ref> Dit het sommige laat aanvoer dat Blue Lives Matter eerder oor die onderdrukking van minderhede gaan as oor die ondersteuning van wetstoepassing.<ref>{{cite news |last1=Ackerman |first1=Spencer |title=Why the 'Blue Lives Matter' Thugs Were So Quick to Kill a Cop |url=https://www.thedailybeast.com/why-the-blue-lives-matter-thugs-were-so-quick-to-kill-a-cop-at-the-capitol-riots |access-date=25 April 2021 |work=The Daily Beast |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blow |first1=Charles |title=Blue Lives Matter is Over |url=https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |access-date=25 April 2021 |work=The New York Times |date=14 Februarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Attiah |first1=Karen |title=Opinion: The impeachment videos put the hypocrisy of Blue Lives Matter on full display |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/02/11/impeachment-videos-put-hypocrisy-blue-lives-matter-full-display/ |access-date=25 April 2021 |newspaper=The Washington Post |date=11 Februarie 2021}}</ref> === "White Lives Matter" === White Lives Matter is 'n aktivistegroep wat in reaksie op Black Lives Matter gestig is. In Augustus 2016 het die Southern Poverty Law Center "White Lives Matter" by sy lys van haatgroepe gevoeg.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/08/31/us/white-lives-matter-has-been-declared-a-hate-group.html |title=White Lives Matter Has Been Declared a Hate Group |first=Liam |last=Stack |date=30 Augustus 2016 |work=The New York Times |access-date=1 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/08/31/splc-the-much-cited-designator-of-hate-groups-explains-why-white-lives-matter-is-one/ |title=Why SPLC says White Lives Matter is a hate group but Black Lives Matter is not |first=Katie |last=Mettler |date=31 Augustus 2016 |newspaper=The Washington Post |access-date=1 September 2016}}</ref> Die groep is ook in die [[Verenigde Koninkryk]] aktief.<ref>{{cite news |title=First UK 'White Lives Matter' Margate March Sees Tiny Turnout |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/white-lives-matter-margate_uk_580b8ccae4b0fce107d0dd1c |access-date=23 Oktober 2016 |work=HuffPost |date=22 Oktober 2016}}</ref> Die slagspreuk "White Lives Matter" is deur alt-regse betogers met fakkels tydens die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, in 2017 geskreeu. Op 28 Oktober 2017 het talle "White Lives Matter"-byeenkomste in [[Tennessee]] uitgebreek. Veral in Shelbyville het betogers hul beweging geregverdig as reaksie op die toenemende getal immigrante en vlugtelinge in Midde-Tennessee.<ref>{{Cite web |last=Stanglin |first=Doug |date=28 Oktober 2017 |title='White Lives Matter' rallies: Opponents outnumber white nationalists at Tennessee shout fests |url=https://www.usatoday.com/story/news/2017/10/28/2-tennessee-towns-brace-white-nationalist-rallies-counter-protests/809645001/ |access-date=10 Maart 2018 |website=USA Today}}</ref> "White Lives Matter"-bewegings was ook in die Europese sokker teenwoordig, met gevalle waar sulke baniere by stadions in [[Tsjeggië]], [[Oekraïne]], [[Hongarye]], [[Nederland]] en die Verenigde Koninkryk opgehang is.<ref>{{Cite web |date=Junie 2020 |title=White Lives Matter banners 'take racism to a new level' after Burnley plane stunt |url=https://www.dw.com/en/white-lives-matter-banners-take-racism-to-a-new-level-after-burnley-plane-stunt/a-53916597 |access-date=3 November 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> White Lives Matter is ook deur wit nasionaliste bevorder.<ref name=":9" /> === Disinformasie === Die Anti-Defamation League berig oor talle pogings om [[disinformasie]] oor BLM te versprei. As voorbeeld noem dit plasings van medio Junie 2020 "met 'n plakker wat mense aansê om 'n wit mens met die eerste aanskoue dood te maak", wat op Facebook en Twitter versprei het. "Die plakker het die hutsmerke #BlackLivesMatter en #Antifa bevat." Op Telegram het 'n "wit-oppergesagkanaal lede aangemoedig om die propaganda te versprei".<ref>{{Cite web |title=Disinformation: Propaganda advocating for violence against white people using hashtags associated with Black Lives Matter and antifa |url=https://www.adl.org/disinformation-propaganda-advocating-for-violence-against-white-people-using-hashtags-associated |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> 'n Ander disinformasieveldtog, wat in Junie 2020 op [[4chan]] ontstaan het, het ten doel gehad om die hutsmerke #AllWhitesAreNazis (#AWAN) op Twitter te laat optrend. "Organiseerders het gehoop om hutsmerke soos #BlackLivesMatter en #BLM te kaap met 'n groot aantal twiets – oënskynlik van swart aktiviste se rekeninge – wat die #AWAN-hutsmerk bevat." Volgens die Anti-Defamation League het die veldtog se ondersteuners gehoop om spanning te saai en wit-oppergesagsgesinde versnellingsdenke te bevorder.<ref>{{Cite web |title=Disinformation: #AllWhitesAreNazis and #AWAN |url=https://www.adl.org/disinformation-allwhitesarenazis-and-awan |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref><ref>{{Cite web |title=White Supremacists Embrace 'Accelerationism' |url=https://www.adl.org/blog/white-supremacists-embrace-accelerationism |date=16 April 2019 |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> Konserwatiewe kommentators soos Ryan Fournier en Candace Owens het valslik beweer dat ActBlue skenkings wat vir Black Lives Matter bedoel is, na Demokratiese kandidate herlei, en sommige het selfs beweer die organisasie is 'n geldwassery-swendelary.<ref>{{cite web |last=Loiaconi |first=Stephen |title=As Black Lives Matter donations surge, some want to know where the money goes |url=https://abc6onyourside.com/news/nation-world/as-black-lives-matter-donations-surge-some-want-to-know-where-the-money-goes |website=WSYX |access-date=17 Junie 2020 |date=15 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Goforth |first=Claire |title=No, Black Lives Matter is not funneling donations to Democrats |url=https://www.dailydot.com/debug/conservatives-spread-rumors-black-lives-matter/ |access-date=12 Januarie 2021 |work=The Daily Dot |date=16 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Funke |first=Daniel |title=Conservative pundits share false claim about Black Lives Matter, ActBlue |url=https://www.politifact.com/factchecks/2020/jun/12/ryan-fournier/conservative-pundits-share-false-claim-about-black/ |website=PolitiFact |publisher=Poynter Institute |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Kaplan |first=Alex |title=A debunked conspiracy theory about Black Lives Matter, ActBlue, and Democrats can be traced to far-right message boards |url=https://www.mediamatters.org/fake-news/debunked-conspiracy-theory-about-black-lives-matter-actblue-and-democrats-can-be-traced |website=Media Matters for America |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref> Volgens akademici was Russiese agente wat met die Internet Research Agency verbind word, betrokke by 'n volgehoue veldtog om die Black Lives Matter-beweging terselfdertyd te bevorder en teen te staan. In sommige gevalle het Russiese agente antagonisme en geweld teenoor BLM-lede aangemoedig.<ref name="acev">{{cite journal |last=Aceves |first=W. J. |year=2018 |title=Virtual Hatred: How Russia Tried to Start a Race War in the United States |journal=Michigan Journal of Race & Law |volume=24 |page=177}}</ref> ==== Vals manifes ==== In Junie 2020 het 'n onbekende party 'n webwerf by BLMManifesto.com geskep wat voorgegee het dit is die manifes van die BLM-beweging. Die teks boots 'n Italiaanse fascistiese manifes van 1919 na, aangepas om by rasse-onreg te pas. Volgens Snopes lyk dit of die webwerf daarop gemik is om die BLM-beweging in diskrediet te bring.<ref>{{Cite web |last=MacGuill |first=Dan |date=17 September 2020 |title=Fake 'BLM Manifesto' Is Taken From Italian Fascism Document |url=https://www.snopes.com/news/2020/09/17/fake-blm-manifesto-fascist/ |access-date=31 Oktober 2024 |website=Snopes |language=en}}</ref> === Statistieke === Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter verskil aansienlik volgens ras. Volgens 'n peiling oor rasseverhoudinge in September 2015 stem byna twee derdes van Afro-Amerikaners grootliks met Black Lives Matter saam, terwyl 30% van swart Amerikaners en 37% van wit Amerikaners geen mening oor Black Lives Matter het nie.<ref name="PBS-Marist" /> Van die wit mense wat ondervra is, het 41% gedink Black Lives Matter bepleit geweld, en 59% van wittes het gedink Black Lives Matter lei die aandag af van die werklike kwessies rondom rassediskriminasie. Ter vergelyking het 82% van die swart mense wat ondervra is, gedink Black Lives Matter is 'n geweldlose beweging, en 26% van swart mense het gedink Black Lives Matter lei die aandag van die werklike kwessies af. Op die vraag of "Black Lives Matter" hoofsaaklik 'n beweging of hoofsaaklik 'n slagspreuk is, het 46% van wittes en 67% van swartes gemeen dit is hoofsaaklik 'n beweging.<ref name="PBS-Marist" /><ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/poll-reveals-white-america-views-black-lives-matter-movement-distraction |title=Poll Reveals that White America Views Black Lives Matter Movement as a Distraction |first=Kenrya |last=Rankin |date=22 September 2015 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Nasionaal verteenwoordigende internetopname deur die Center for the Study of Diversity and Democracy aan die Northwestern-universiteit het bevind dat 82% van Afro-Amerikaners glo die beweging is ten minste matig doeltreffend om sy gestelde doelwitte te bereik, hoewel 64% van die respondente geglo het die beweging sou doeltreffender wees met 'n meer gesentraliseerde leierskapstruktuur.<ref name="Cambridge" /> 'n Peiling in Junie 2016 het bevind dat 65% van swart Amerikaanse volwassenes Black Lives Matter steun, teenoor 40% van wit Amerikaanse volwassenes. Nege-en-vyftig persent van swart Amerikaners het gedink Black Lives Matter sal "op die lang duur doeltreffend wees om swartes te help om gelykheid te bereik", teenoor 34% van wit Amerikaners.<ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/report-youll-never-guess-how-many-white-people-say-they-support-blacklivesmatter |title=You'll Never Guess How Many White People Say They Support #BlackLivesMatter |first=Kenrya |last=Rankin |date=28 Junie 2016 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/2016/06/27/on-views-of-race-and-inequality-blacks-and-whites-are-worlds-apart/ |title=On Views of Race and Inequality, Blacks and Whites Are Worlds Apart |date=27 Junie 2016 |publisher=Pew Research Center |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Harvard-Harris-opname van 2017 het bevind dat 35% van wittes en 83% van swartes 'n gunstige mening oor die beweging het.<ref>{{cite news |last1=Easley |first1=Jonathan |title=Poll: 57 percent have negative view of Black Lives Matter movement |url=https://thehill.com/homenews/campaign/344985-poll-57-percent-have-negative-view-of-black-lives-matter-movement/ |newspaper=The Hill |access-date=18 Augustus 2017 |date=2 Augustus 2017}}</ref> Volgens 'n ontleding deur ''[[The Guardian]]'' van statistiek wat deur die US Crisis Monitor ingesamel is, het "Amerikaanse wetstoepassingsagentskappe gedurende die grootste deel van 2020 traangas, pepersproei, rubberkoeëls en pakslae in 'n veel hoër persentasie van gevalle by Black Lives Matter-betogings gebruik as by pro-Trump- of ander regse betogings",<ref name="USCM 2020">{{Cite news |last=Beckett |first=Lois |date=14 Januarie 2021 |title=US police three times as likely to use force against leftwing protesters, data finds |url=http://www.theguardian.com/us-news/2021/jan/13/us-police-use-of-force-protests-black-lives-matter-far-right |access-date=14 Januarie 2021 |work=The Guardian}}</ref> ongeag of die betoging gewelddadig of vreedsaam was. Die ontleding merk ook op dat "die oorgrote meerderheid van die duisende betogings regoor die Verenigde State in die afgelope jaar vreedsaam was en [...] die meeste betogings deur sowel links as regs nie met enige gewelddadige reaksie deur wetstoepassers begroet is nie".<ref name="USCM 2020" /> ==== 2020 ==== [[Lêer:BLM IMG 7663 (50095618132).jpg|duimnael|'n BLM-betoging in [[Ohio]], Julie 2020]] Met die heroplewing van Black Lives Matter in nasionale hoofopskrifte te midde van wêreldwye betogings, het die beweging in 2020 groter steun geniet.<ref>{{cite web |last1=Druke |first1=Galen |last2=Malone |first2=Clare |last3=Bacon Jr. |first3=Perry |last4=Silver |first4=Nate |date=15 Junie 2020 |title=Public Opinion Of The Black Lives Matter Movement Has Shifted. What Happens Next? |url=https://web.archive.org/web/20200617234737/https://fivethirtyeight.com/features/politics-podcast-views-of-black-lives-matter-have-shifted-what-happens-next/ |work=FiveThirtyEight Politics |access-date=19 Junie 2020}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last1=Cohn |first1=Nate |last2=Quealy |first2=Kevin |date=10 Junie 2020 |title=How Public Opinion Has Moved on Black Lives Matter |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/06/10/upshot/black-lives-matter-attitudes.html |work=The New York Times |access-date=19 Junie 2020}}</ref> Hoewel hulle van verskillende vertrekpunte af begin het, het "allerlei kiesers skerp in die rigting van steun vir die beweging beweeg" binne net die twee weke tussen laat Mei en vroeg Junie – "net soveel as in die voorafgaande twee jaar", aldus ''The Upshot'' van ''The New York Times''.<ref name=":2" /> Die Pew-navorsingsentrum het berig dat "die meeste Amerikaners steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek het" gedurende hierdie tydperk.<ref>{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |last2=Horowitz |first2=Juliana Menasce |last3=Anderson |first3=Monica |date=12 Junie 2020 |title=Most Americans express support for the Black Lives Matter movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116064940/https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |archive-date=16 Januarie 2021}}</ref> Volgens Terrance Woodbury, 'n navorser van houdings onder jong volwassenes, "het die beweging ontwikkel van swart mense teen die polisie tot jong mense teen rassisme".<ref name="cnn 2020-06-23">{{Cite web |last=Brownstein |first=Ronald |date=23 Junie 2020 |title=The BLM protests preview the politics of a diversifying America |url=https://www.cnn.com/2020/06/23/politics/black-lives-matter-support-impact/index.html |access-date=14 Julie 2020 |website=CNN}}</ref> 'n Aanlynopname onder 18- tot 34-jariges deur die Global Strategy Group het breë steun onder die deelnemers gevind, behalwe onder dié wat hulself as pro-[[Donald Trump|Trump]]-Republikeine geïdentifiseer het.<ref>{{Cite web |title=Research |url=https://nextgenamerica.org/research/ |access-date=14 Julie 2020 |website=NextGen America |archive-date=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117131335/https://nextgenamerica.org/research/}}</ref><ref name="cnn 2020-06-23" /> Ayọ Tometi vermoed dat die groter steun die gevolg was van ekonomiese onsekerheid en minagting vir die Amerikaanse regering se hantering van die COVID-19-pandemie.<ref name=":8">{{Cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |date=3 Junie 2020 |title=A Black Lives Matter Co-Founder Explains Why This Time Is Different |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/a-black-lives-matter-co-founder-explains-why-this-time-is-different |access-date=14 Julie 2020 |magazine=The New Yorker}}</ref> Die betogings wat Black Lives Matter deur die somer gelei het, het uiteindelik tot een van die grootste bewegings in die Amerikaanse geskiedenis ontwikkel.<ref name="Hart">{{cite news |last1=Hart |first1=Gabby |title=Black Lives Matter protests mark historic civil rights movement, UNLV professor says |url=https://news3lv.com/news/local/black-lives-matter-protests-mark-historic-civil-rights-movement-unlv-professor-says |access-date=20 Junie 2020 |publisher=NBC News Las Vegas |date=11 Junie 2020}}</ref><ref name="nytimes 2020-07-03" /> Die beweging se momentum en gewildheid het egter begin afneem. 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat steun vir Black Lives Matter teen September met 12 persentasiepunte tot 55% van alle Amerikaanse volwassenes gedaal het, met 'n netto negatiewe goedkeuringsyfer onder wit Amerikaners en 'n beduidende afname in gewildheid onder Hispanic Amerikaners.<ref name="Pew 2020" /> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes (1% hoër as in Junie, op 87%).<ref name="Pew 2020" /> === Benoeming vir die Nobelprys vir Vrede === Black Lives Matter is in Januarie 2021 vir die [[Nobelprys vir Vrede]] benoem. Die benoeming is deur die Noorse aktivis en parlementslid Petter Eide ingedien. Die prys is uiteindelik aan die joernaliste [[Maria Ressa]] en Dmitri Muratov toegeken.<ref>{{cite news |last1=Goillandeau |first1=Martin |last2=Elassar |first2=Alaa |title=The Black Lives Matter movement has been nominated for the Nobel Peace Prize |url=https://www.cnn.com/2021/02/01/us/black-lives-matter-movement-nobel-peace-prize-trnd/index.html |access-date=4 Februarie 2022 |work=cnn.com |publisher=CNN |date=1 Februarie 2021}}</ref> == Kritiek == === Ideologie === Sommige konserwatiewes, soos Mike Gonzalez van die Heritage Foundation,<ref>{{Cite web |title=BLM: A New Marxist Revolution |url=https://www.heritage.org/blm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720210312/https://www.heritage.org/blm |url-status=unfit |archive-date=20 Julie 2021 |access-date=1 Februarie 2024 |website=The Heritage Foundation |language=en}}</ref> het Black Lives Matter daarvan beskuldig dat dit 'n [[Marxisme|Marxistiese]] beweging is, op grond van 'n opmerking deur een van die medestigters dat sy en 'n ander medestigter "opgeleide Marxiste" is. PolitiFact het egter opgemerk dat "Black Lives Matter tot 'n nasionale antirassistiese beweging gegroei het wat breë steun onder Amerikaners geniet, van wie min hulself as Marxiste sou beskryf".<ref>{{Cite news |last=Kertscher |first=Tom |date=21 Julie 2020 |title=Is Black Lives Matter a Marxist movement? |work=PolitiFact |url=https://www.politifact.com/article/2020/jul/21/black-lives-matter-marxist-movement/ |access-date=18 Julie 2022}}</ref> Die kultuurkritikus Fredrik deBoer plaas die blaam vir die vermeende mislukkings van BLM as sosiale beweging op "idee-skeppende" individue en instellings.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=D8gyaXiQG4M |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? {{!}} 5 Things Podcast |website=USA Today |date=4 September 2023 |first=Dana |last=Taylor |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.wbur.org/onpoint/2023/10/17/how-elites-captured-the-social-justice-movement |title=How elites captured the social justice movement |first=Daniel |last=Ackerman |author2=Meghna Chakrabarti |website=On Point |publisher=WBUR |date=17 Oktober 2023}}</ref> Op 10 Oktober 2023 het die Chicago-tak van BLM teenkanting ontlok nadat dit 'n foto van 'n valskermsweeftuig en 'n Palestynse vlag op sosiale media geplaas het. Die plasing is daarna verwyder.<ref>{{Cite news |last=Prann |first=Elizabeth |date=11 Oktober 2023 |title=Groups facing backlash over pro-Palestinian rallies |url=https://www.newsnationnow.com/world/war-in-israel/groups-backlash-pro-palestinian-rallies/ |access-date=9 Februarie 2026 |work=Newsnation}}</ref> === Taktiek === Sommige swart burgerregteleiers, soos Cecil "Chip" Murray, Najee Ali en Earl Ofari Hutchinson, het BLM as oneerbiedig en ondoeltreffend gekritiseer. Ali het beweer: "Al wat hulle kan doen, is om te ontwrig en lawaai te maak."<ref name="angel2" /> Die ekonoom Glenn Loury, wat die grondslag van die beweging steun, het die teenreaksie teen "wit politici wat All Lives Matter sê" en die klaarblyklike polariserende uitwerking van die beweging gekritiseer.<ref name="clayton" /> In sy boek ''The Once and Future Liberal'' (2017) kritiseer Mark Lilla Black Lives Matter as deel van sy breër linkse kritiek op identiteitspolitiek. Hoewel hy met hul doelwitte saamstem, het hy hul retoriek "'n handboekvoorbeeld van hoe om nié solidariteit te bou nie" genoem en aangevoer dat die veldtog mense vervreem met sy negatiewe houding teenoor die Amerikaanse samelewing en wetstoepassing, en met sy oorheersende taktiek. Hy het hulle ook ongunstig vergelyk met die leiers van die burgerregtebeweging, wat "bewustelik 'n beroep gedoen het op wat ons deel" in plaas daarvan om verskille van ras en ander identiteite te beklemtoon.<ref>{{cite book |last=Lilla |first=Mark |title=The Once and Future Liberal: After Identity Politics |year=2017 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06269743-1}}</ref><ref name=":14">{{cite news |last=Conroy |first=J. Oliver |date=10 Februarie 2021 |title=Mark Lilla: The Liberal Who Counts More Enemies on the Left Than the Right |url=https://www.theguardian.com/media/2017/dec/21/mark-lilla-identity-politics-liberals |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Lilla is op sy beurt gekritiseer vir "troltery vermom as geleerdheid" en daarvoor dat hy "wit oppergesag weer respektabel maak".<ref name=":14" /> === Akademiese vryheid === Sommige akademici, onder wie John McWhorter,<ref name="McWhorter 2020">{{cite web |last=McWhorter |first=John |title=Academics Are Really, Really Worried About Their Freedom |website=The Atlantic |date=1 September 2020 |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2020/09/academics-are-really-really-worried-about-their-freedom/615724/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> John Ellis,<ref name="Ellis 2020 p.">{{cite book |last=Ellis |first=John |title=The breakdown of higher education: how it happened, the damage it does, and what can be done |publisher=Encounter Books |publication-place=New York |year=2020 |isbn=978-1-64177-088-0 |oclc=1137194406}}</ref> Marybeth Gasman<ref>{{Cite web |url=https://academeblog.org/2020/09/01/academic-freedom-free-speech-and-the-syllabus/ |title=Academic Freedom, Free Speech, and the Syllabus |first=Marybeth |last=Gasman |date=1 September 2020}}</ref> en Glenn Loury,<ref>{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/a-challenger-of-the-woke-company-policy-11594405846 |title=Opinion: A Challenger of the Woke 'Company Policy' |first=Tunku |last=Varadarajan |newspaper=The Wall Street Journal |date=10 Julie 2020}}</ref> het sommige Black Lives Matter-aktiviste daarvan beskuldig dat hulle spraak stilmaak en akademiese vryheid onderdruk.<ref name="Harris 2020">{{cite web |last=Harris |first=Samantha |title=Princeton faculty petition threatens free speech, academic freedom |website=FIRE |date=8 Julie 2020 |url=https://www.thefire.org/princeton-faculty-petition-threatens-free-speech-academic-freedom/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Hulle beweer die gevolg is selfsensuur, minder akademiese ondersoek en navorsingsvooroordeel.<ref name="Scholars at Harvard">{{cite web |title=Student Protests and Academic Freedom in an Age of #blacklivesmatter |website=Scholars at Harvard |url=https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |access-date=28 Desember 2020 |archive-date=7 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307101951/https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |url-status=dead}}</ref><ref name="Chotiner">{{cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |title=Thomas Chatterton Williams on Race, Identity, and 'Cancel Culture' |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/thomas-chatterton-williams-on-race-identity-and-cancel-culture |date=22 Julie 2020 |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="Harris 2020" /> Kritici beweer akademici is huiwerig om hulle teen onderdrukking uit te spreek uit vrees vir vergelding.<ref name="Zimmerman 2020">{{cite web |last=Zimmerman |first=Jonathan |title=Faculty should support the academic freedom of colleagues who buck conventional wisdom |website=Inside Higher Ed |date=22 Junie 2020 |url=https://www.insidehighered.com/views/2020/06/22/faculty-should-support-academic-freedom-colleagues-who-buck-conventional-wisdom |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="McGowan p.">{{cite book |last=McGowan |first=Mary Kate |title=Oxford Scholarship Online |chapter=On Political Correctness, Microaggressions, and Silencing in the Academy |publisher=Oxford University Press |date=22 November 2018 |volume=1 |doi=10.1093/oso/9780198791508.003.0008}}</ref><ref name="McWhorter 2020" /> Veral hoëprofiel-akademici het hulle teen die gebruik van "diversiteitsverklarings" by toelating-, aanstellings- en ampstermynbesluite uitgespreek, onder wie Jeffrey Flier, dekaan van die Harvard Medical School,<ref name="CHE 2019">{{cite news |title=Against Diversity Statements |website=Chronicle of Higher Education |first=Jeffrey |last=Flier |date=3 Januarie 2019 |url=https://www.chronicle.com/article/against-diversity-statements/ |access-date=29 Desember 2020}}</ref><ref name="Inside Higher Ed 2018">{{cite web |title=Former Harvard dean's tweet against required faculty diversity statements sets off debate |website=Inside Higher Ed |date=12 November 2018 |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/11/12/former-harvard-deans-tweet-against-required-faculty-diversity-statements-sets-debate |first=Colleen |last=Flaherty |access-date=29 Desember 2020}}</ref> en Abigail Thompson, ondervoorsitter van die American Mathematical Society. Thompson het dit met die lojaliteitseed van die McCarthy-era vergelyk.<ref>{{cite web |url=https://www.ams.org/journals/notices/201911/rnoti-p1778.pdf |title=A Word from... |last=Thompson |first=Abigail |date=2019 |website=www.ams.org |access-date=11 Januarie 2021}}</ref><ref name="Zimmerman 2020" /> Waar skole staatsbefondsing ontvang, het akademici Black Lives Matter-beloftes as ongrondwetlik gekritiseer.<ref name="Blackman 2020">{{cite web |last=Blackman |first=Josh |title=University of Southern Maine Asks Students and Faculty to Sign 'Black Lives Matter Statement and Antiracism Pledge' |website=Reason.com |date=7 Augustus 2020 |url=https://reason.com/volokh/2020/08/07/university-of-southern-maine-asks-students-and-faculty-to-sign-black-lives-matter-statement-and-antiracism-pledge/ |access-date=7 Januarie 2021}}</ref> === Sienings oor wetstoepassing === [[Lêer:Ferguson Day 6, Picture 45.png|duimnael|Ferguson, Missouri, 17 Augustus 2014]] Sommige kritici beskuldig Black Lives Matter daarvan dat dit antipolisie is en geweld teen die polisie goedkeur.<ref name=":9" /><ref>{{Cite news |title=Can Black Lives Matter and Police Lives Matter coexist? |url=https://www.csmonitor.com/USA/USA-Update/2015/0913/Can-Black-Lives-Matter-and-Police-Lives-Matter-coexist-video |newspaper=The Christian Science Monitor |date=13 September 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0882-7729 |first=Jessica |last=Mendoza}}</ref> Sersant Demetrick Pennie van die Dallas-polisiedepartement het in September 2016 'n onsuksesvolle regsgeding teen Black Lives Matter aanhangig gemaak waarin die groep daarvan beskuldig is dat dit 'n "rasse-oorlog" aanhits.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/09/21/black-dallas-police-officer-sues-black-lives-matter-on-behalf-of-christians-jews-and-caucasians-others/ |title=Black Dallas police officer sues Black Lives Matter on behalf of 'Christians, Jews and Caucasians,' others |newspaper=The Washington Post |date=21 September 2016 |first=Travis M. |last=Andrews}}</ref><ref>{{cite news |url=https://apnews.com/9d879c426ce845b9958c11e81846fe65 |title=Can Black Lives Matter be sued? Activist's attorney says no |date=14 Junie 2017 |first=Michael |last=Kunzelman |work=Associated Press}}</ref> Marsjeerders met 'n BLM-banier is op video vasgelê terwyl hulle by die Minnesota-staatskou skandeer: "Varke in 'n kombers, braai hulle soos spek." Polisiegroepe beweer die gesang moedig die dood van polisiebeamptes aan. Die organiseerder van die betoging het daardie vertolking betwis: "Wat ons sê, is dat as swart mense wat polisiebeamptes doodmaak gaan braai, ons wil hê polisiebeamptes moet dieselfde behandeling kry as wat ons as burgerlikes kry wanneer ons beamptes doodmaak."<ref>{{cite web |title=Black Lives Matter chant threatening to officers, police say |author=Gottfried, Mara H. |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28733664/black-lives-matter-chant-disgusting-st-paul-police |website=St. Paul Pioneer Press |date=31 Augustus 2015 |access-date=22 September 2015}}</ref> === Losstaan van minderbevoorregte gemeenskappe === Sommige swart gemeenskapsleiers het hulle teen die beweging uitgespreek omdat dit volgens hulle losstaan van die mense wat dit beweer dit verteenwoordig.<ref name="The New York Times 2020">{{cite web |title=Who Opposes Defunding the N.Y.P.D.? These Black Lawmakers |newspaper=The New York Times |first=Jeffery C. |last=Mays |date=10 Augustus 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810073003/https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-date=10 Augustus 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Die New Yorkse stadsraadslid I. Daneek Miller, mede-voorsitter van die raad se Swart, Latino- en Asiatiese Koukus, het hom in Augustus 2020 teen begrotingsnoeiings verset en gesê: "Swart mense wil net soos almal anders veilig wees ... ons kan nie toelaat dat mense van buite ons gemeenskap vir ons oor swart lewens preek nie."<ref>{{cite web |title=$1 Billion Is Shifted From NYPD in a Budget That Pleases No One |first=Dana |last=Rubinstein |author2=Jeffery C. Mays |newspaper=The New York Times |date=30 Junie 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630235006/https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-date=30 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Vanessa Gibson van die Bronx se 16de raadsdistrik het gesê: "My werkersklasmense, my huiseienaars, my huurders, my bure – hulle skree en gil nie daar buite nie, want hulle moet werk."<ref name="Cuza 2020">{{cite web |last=Cuza |first=Bobby |title=Black Council Members Push Back Against Protester Budget Criticism |website=Spectrum News NY1 |date=1 Julie 2020 |url=https://www.ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2020/07/02/council-members-allege-outside-agitation |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Burgemeester Ras Baraka van Newark, New Jersey, het die eis om die polisie te ontfinansier 'n "bourgeois-liberale" oplossing vir rassisme genoem.<ref name="The New York Times 2020" /> === Onvoldoende fokus op vroue === Vroue binne die Black Lives Matter-beweging, onder wie die professor en burgerregtevoorstander Treva B. Lindsey, voer aan dat BLM swart vroue se ervarings ten gunste van swart mans se ervarings afgeskeep het. Daar is byvoorbeeld meer betogings gereël oor die dood van Michael Brown en Trayvon Martin as oor die dood van Pamela Turner, Kayla Moore of Rekia Boyd.<ref name="Lindsey">{{Cite journal |last=Lindsey |first=Treva B. |date=2015 |title=Post-Ferguson: A "Herstorical" Approach to Black Violability |url=https://muse.jhu.edu/article/829278 |journal=Feminist Studies |volume=41 |issue=1 |page=232 |doi=10.15767/feministstudies.41.1.232 |url-access=subscription}}</ref> Say Her Name is in reaksie hierop gestig om spesifiek op die dood van swart vroue aan die hande van die polisie te fokus en hul name in die Black Lives Matter-betogings te laat hoor. Die gestelde doel is om 'n vollediger, maar nie mededingende, weergawe van die breër Black Lives Matter-beweging te bied.<ref>{{cite web |last=Workneh |first=Lilly |date=21 Mei 2015 |title=#SayHerName: Black Women And Girls Matter, Too |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/05/21/black-women-matter_n_7363064.html |work=HuffPost |access-date=24 November 2016}}</ref><ref name="Crenshaw">{{Cite web |url=https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf |title=Say Her Name: Resisting Police Brutality against Black Women |publisher=African American Policy Forum |access-date=26 November 2016 |archive-date=24 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204757/https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf}}</ref> === Wanbestuur van fondse === Bewerings van wanbestuur van fondse deur die organisasie Black Lives Matter Global Network Foundation is geopper nadat fondse gebruik is om 'n huis van $6&nbsp;miljoen in die suide van Kalifornië te koop wat as fasiliteit vir 'n genootskap vir swart kunstenaars sou dien.<ref>{{Cite web |date=12 April 2022 |title=Black Lives Matter leaders condemn allegations of mismanaged funds |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/black-lives-matter-leaders-condemn-allegations-mismanaged-funds-rcna23882 |first=Char |last=Adams |access-date=18 Oktober 2023 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |date=17 Mei 2022 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter has $42 million in assets |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-race-ethnicity-philanthropy-black-lives-matter-5bc4772e029da522036f8ad2a02990aa |access-date=18 Oktober 2023 |website=AP News |language=en}}</ref> Die eiendom het ses slaapkamers, 'n opnamestudio en 'n swembad gehad.<ref name=":13" /> === Gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en vermiste persone === Sedert sy stigting word die Black Lives Matter-beweging aansienlik gekritiseer oor sy gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en sake van vermiste persone. Sommige navorsers het byvoorbeeld bevestig dat moorde op swart slagoffers buite verhouding dikwels onopgelos bly.<ref>{{Cite web |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/08/instead-of-defund-the-police-solve-all-murders/619672/ |title=Criminal-Justice Reformers Chose the Wrong Slogan |first=Conor |last=Friedersdorf |date=8 Augustus 2021 |website=The Atlantic}}</ref> Families van slagoffers het BLM-leiers in die openbaar verwyt: een moeder het geskryf dat BLM-lede vir haar gesê het dat die uitlig van vermoorde swart kinders die beweging se boodskap sou "verwater".<ref>{{Cite news |last=Bennett-Stone |first=Sylvia |date=30 Junie 2021 |title=Parents of Murdered Children Deserve Answers from BLM Leaders |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/parents-murdered-children-deserve-answers-blm-leaders-opinion-1604851 |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Volgens FBI-statistiek is 40% van vermiste persone in die Verenigde State mense van kleur. Kyle Pope, 'n redakteur en navorser van die ''Columbia Journalism Review'', het 'n gebrek aan mediabelangstelling in hierdie misdade opgemerk.<ref>{{Cite web |last=Franklin |first=Jonathan |date=5 Desember 2022 |title=Racial bias affects media coverage of missing people. A new tool illustrates how |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/12/05/1137193397/missing-persons-of-color-news-coverage-disparities |access-date=23 November 2023}}</ref> Een media-ontleding het bevind dat swart kinders 33% van die sake van vermiste kinders uitmaak, maar net 7% van die mediadekking kry – 'n wanverhouding wat akademici aan die sogenaamde "vermiste wit vrou-sindroom" toeskryf.<ref>{{Cite news |last=Kearney |first=Julia |title=America's Black Children are Missing at Disproportionately High Rates, and How the Amber Alert is at Fault |work=Elon University |url=https://www.elon.edu/u/academics/first-year-writing/writing-contest/journal/julia-kearney/ |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Derrica en Natalie Wilson het in 2008 die Black and Missing Foundation begin, 'n niewinsorganisasie wat onopgeloste moorde op swart mense regoor die land wil oplos. In 'n onderhoud in 2021 het hulle gesê sowel wetstoepassers as nasionale media-instellings sien onopgeloste moorde op swart mense buite verhouding oor die hoof.<ref>{{Cite news |last=St. Martin |first=Emily |date=30 September 2021 |title=182,448 Black People Went Missing in the U.S. Last Year — These Sisters Are Working to Find Them |work=InStyle |url=https://www.instyle.com/politics-social-issues/black-and-missing-foundation-interview |access-date=23 November 2023}}</ref> == Sien ook == * [[Rassisme in die Verenigde State]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * {{cite journal |last1=Bonilla |first1=Tabitha |last2=Tillery Jr |first2=Alvin B. |title=Which Identity Frames Boost Support for and Mobilization in the #BlackLivesMatter Movement? An Experimental Test |journal=American Political Science Review |date=November 2020 |volume=114 |issue=4 |pages=947-962 |doi=10.1017/S0003055420000544 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/which-identity-frames-boost-support-for-and-mobilization-in-the-blacklivesmatter-movement-an-experimental-test/AD0E73AF21C32FE03F1C0897456CC5C5 |language=en |issn=0003-0554 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last1=Clayton |first1=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the civil rights movement: A comparative analysis of two social movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |issn=0021-9347 |doi=10.1177/0021934718764099}} * {{cite magazine |title=The Matter of Black Lives |last1=Cobb |first1=Jelani |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |ref=none}} * {{cite news |last1=Cole |first1=Teju |title=The Superhero Photographs of the Black Lives Matter Movement |url=https://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727125858/http://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-date=27 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |work=The New York Times Magazine |date=26 Julie 2016 |ref=none}} * {{cite journal |last1=Hayward |first1=Clarissa Rile |title=Disruption: What Is It Good For? |journal=The Journal of Politics |date=April 2020 |volume=82 |issue=2 |pages=448-459 |doi=10.1086/706766 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/706766 |language=en |issn=0022-3816 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last=Hooker |first=Juliet |date=2016 |title=Black Lives Matter and the Paradoxes of U.S. Black Politics: From Democratic Sacrifice to Democratic Repair |journal=Political Theory |volume=44 |issue=4 |pages=448-469 |issn=0090-5917 |doi=10.1177/0090591716640314}} * {{cite book |last=Lebron |first=Christopher J. |title=The Making of Black Lives Matter: A Brief History of An Idea |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2017 |isbn=978-0-19-060134-8 |url=https://global.oup.com/academic/product/the-making-of-black-lives-matter-9780190601348}} * {{cite web |first=Lisa L. |last=Miller |title=Black Activists Don't Ignore Crime |date=5 Augustus 2016 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806032543/http://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-date=6 Augustus 2016 |url-access=subscription |url-status=live |ref=none}} * {{cite journal |last1=Ming Francis |first1=Megan |last2=Wright-Rigueur |first2=Leah |title=Black Lives Matter in Historical Perspective |journal=Annual Review of Law and Social Science |volume=17 |issue=1 |date=13 Oktober 2021 |issn=1550-3585 |doi=10.1146/annurev-lawsocsci-122120-100052 |doi-access=free |pages=441-458}} * {{cite magazine |url=https://www.wired.com/2015/10/how-black-lives-matter-uses-social-media-to-fight-the-power/ |title=Social Media Helps Black Lives Matter Fight the Power |first=Bijan |last=Stephen |date=November 2015 |magazine=Wired |ref=none}} * {{cite magazine |url=https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |title=I'm a GOP Delegate and I Wore a 'Black Lives Matter' Shirt to the RNC |first=Melissa |last=Stevens |date=28 Julie 2016 |magazine=Time |ref=none |access-date=17 November 2024 |archive-date=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203233341/https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |url-status=dead}} * {{cite journal |last1=Tillery Jr |first1=Alvin B. |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity, and Politics |date=September 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-race-ethnicity-and-politics/article/what-kind-of-movement-is-black-lives-matter-the-view-from-twitter/375801268123BCA397284EFBE36C9F4E |language=en |issn=2056-6085}} * {{cite journal |last1=Towler |first1=Christopher C. |last2=Crawford |first2=Nyron N. |last3=Bennett |first3=Robert A. |title=Shut Up and Play: Black Athletes, Protest Politics, and Black Political Action |date=2020 |journal=Perspectives on Politics |volume=18 |issue=1 |pages=111-127 |issn=1537-5927 |doi=10.1017/S1537592719002597 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Woodly |first=Deva R. |title=Reckoning: Black Lives Matter and the Democratic Necessity of Social Movements |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2022 |isbn=978-0-19-760395-6 |url=https://global.oup.com/academic/product/reckoning-9780197603956}} === Bibliografieë === * {{cite web |title=#BlackLivesMatter: A Longform Reading List |year=2014 |url=http://www.autostraddle.com/blacklivesmatter-the-longform-reading-list-265454/ |first=Marie Lyn |last=Bernard |work=Autostraddle |location=VSA |ref=none}} * {{cite web |title=The complete summer reading syllabus on Black Lives Matter |first=Selina |last=Cheng |date=Julie 2016 |url=http://qz.com/728658/heres-what-librarians-recommend-reading-on-blm/ |work=Quartz |ref=none}} * {{cite web |title=Listen, Learn, Participate: A #BlackLivesMatter Resource Series |year=2014 |url=http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series |author=Oakland Public Library |location=Kalifornië |ref=none |access-date=15 September 2016 |archive-date=16 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043052/http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series}} * {{cite web |title=Black Lives Matter Reference Guide |date=Julie 2016 |first=Malcolm |last=Teller |work=Medium |url=https://medium.com/malcolm-teller/black-lives-matter-a-collection-of-syllabi-6497460b9668 |ref=none}} == Eksterne skakels == * [https://blacklivesmatter.com/ Amptelike webwerf] van die Black Lives Matter Global Network Foundation * [https://web.archive.org/web/20141226205743/https://www.elephrame.com/textbook/protests Lys van 1&nbsp;007 Black Lives Matter-betogings] * [http://www.joincampaignzero.org/ Campaign Zero to end police violence] * {{cite web |title=Read This: #BlackLivesMatter Reads for Teens |url=https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |publisher=Hennepin County Library |location=Minnesota |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921203253/https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |archive-date=21 September 2016}} (bibliografie) * {{cite web |title=#blacklivesmatter |date=28 Desember 2016 |url=http://www.yalsa.ala.org/thehub/tag/blacklivesmatter/ |publisher=Young Adult Library Services Association}} (bibliografie) * [https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml Chicago Black Lives Matter Protest Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125205203/https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml |date=25 Januarie 2021}} by die Newberry-biblioteek {{Normdata}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Protes]] [[Kategorie:Aktivisme]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Slagspreuke]] [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] i6qqnfdtnv2vp7fa8ykhp8yqxusaepv 2970812 2970811 2026-09-26T00:01:20Z Pynappel 70858 2970812 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Sosiale beweging wat in die Verenigde State ontstaan het}} {{Inligtingskas gebeurtenis | title = Black Lives Matter | image = Blmblm cropped.svg | caption = Die logo en vlag wat dikwels in die Black Lives Matter-beweging gebruik word | also_known_as = Black Lives Matter-beweging; BLM | cause = Rassediskriminasie en polisiegeweld teen swart mense in die Verenigde State | motive = Antirassisme | location = Internasionaal, hoofsaaklik in die Verenigde State | date = 2013 tot hede }} '''Black Lives Matter''' ('''BLM'''; Engels vir "swart lewens maak saak") is 'n gedesentraliseerde politieke en [[sosiale media|sosiale]] beweging wat daarop gemik is om die [[rassisme]], [[diskriminasie]] en rasse-ongelykheid wat [[Swart mense|swart mense]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ervaar, onder die aandag te bring en antirassisme te bevorder.<ref name="Smith 2021">{{cite book |last1=Smith |first1=Robert |title=Encyclopedia of African-American Politics, Third Edition |date=2021 |publisher=Facts on File |location=New York |isbn=978-1-4381-9939-9 |pages=122-126 |chapter=Black Lives Matter}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/09/04/the-blm-movement-what-if-anything-changed-5-things-podcast/70760021007/ |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? 5 Things podcast |first=Dana |last=Taylor |website=USA TODAY}}</ref> Die beweging se hoofbekommernisse is polisiegeweld en rassegemotiveerde geweld teen swart mense.<ref>{{Cite news |date=12 Junie 2021 |title=What is Black Lives Matter and what are the aims? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/explainers-53337780 |access-date=31 Desember 2021}}</ref><ref>{{cite web |last=Friedersdorf |first=Conor |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/08/drawing-distinctions-antifa-the-alt-right-and-black-lives-matter/538320/ |title=How to Distinguish Between Antifa, White Supremacists, and Black Lives Matter |website=The Atlantic |date=31 Augustus 2017}}</ref><ref>{{cite web |access-date=22 Augustus 2020 |title=Black Lives Matter |url=https://www.newsweek.com/topic/black-lives-matter |website=Newsweek}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Chloe |last1=Banks |title=Disciplining Black activism: post-racial rhetoric, public memory and decorum in news media framing of the Black Lives Matter movement |journal=Continuum |date=2 November 2018 |issn=1030-4312 |pages=709-720 |volume=32 |issue=6 |doi=10.1080/10304312.2018.1525920 |s2cid=150199510}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Fabio |last1=Rojas |title=Moving beyond the rhetoric: a comment on Szetela's critique of the Black Lives Matter movement |journal=Ethnic and Racial Studies |date=20 Junie 2020 |issn=0141-9870 |pages=1407-1413 |volume=43 |issue=8 |doi=10.1080/01419870.2020.1718725 |s2cid=213636514}}</ref> Die beweging het ontstaan as reaksie op onder meer die dood van Trayvon Martin, Michael Brown, Eric Garner en Rekia Boyd. BLM en verwante organisasies pleit gewoonlik vir uiteenlopende beleidsveranderinge wat met swart bevryding<ref>{{cite web |last=Roberts |first=Frank |date=13 Julie 2018 |title=How Black Lives Matter Changed the Way Americans Fight for Freedom |url=https://www.aclu.org/blog/racial-justice/race-and-criminal-justice/how-black-lives-matter-changed-way-americans-fight |access-date=15 Junie 2020 |publisher=American Civil Liberties Union}}</ref> en die hervorming van die strafregstelsel verband hou. Hoewel daar organisasies is wat hulself "Black Lives Matter" noem, soos die Black Lives Matter Global Network Foundation, dateer die breër beweging van vroeër af en is dit 'n gedesentraliseerde netwerk sonder 'n formele hiërargie.<ref>{{cite news |url=https://www.thedailybeast.com/who-really-runs-blacklivesmatter |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |first1=Ben |last1=Collins |first2=Tim |last2=Mak |date=15 Augustus 2015 |newspaper=The Daily Beast |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en [[Kanada]].<ref name="Smith 2021" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" self is nie deur enige groep as handelsmerk geregistreer nie.<ref>{{cite web |url=https://www.chicagotribune.com/lifestyles/ct-life-cb-black-lives-matter-chicago-20200903-xh75kbw5nfdk5joudlsgb2viwq-story.html |title=What you need to know about Black Lives Matter in 10 questions |first1=Lauren |last1=Leazenby |first2=Milan |last2=Polk |date=3 September 2020 |work=Chicago Tribune |access-date=4 November 2020}}</ref> In 2013 het die aktiviste en vriendinne Alicia Garza, Patrisse Cullors en Ayọ Tometi die [[hutsmerk]] #BlackLivesMatter op sosiale media geskep ná die vryspraak van George Zimmerman in die noodlottige skietvoorval waarin die Afro-Amerikaanse tiener Trayvon Martin gesterf het. Die beweging het landwyd bekendheid verwerf met straatbetogings ná die dood van twee verdere Afro-Amerikaners in 2014: Michael Brown – wat tot betogings en onrus in Ferguson, Missouri, gelei het – en Eric Garner in New York.<ref name="guardian 2015-07-19">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/19/blacklivesmatter-birth-civil-rights-movement |title=#BlackLivesMatter: the birth of a new civil rights movement |first=Elizabeth |last=Day |date=19 Julie 2015 |work=The Guardian |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/how-the-black-lives-matter-movement-changed-america-one-year-later/ |title=Black Lives Matter: How the events in Ferguson sparked a movement in America |first=Shannon |last=Luibrand |date=7 Augustus 2015 |work=CBS News |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedert die Ferguson-betogings het deelnemers aan die beweging betoog oor die dood van talle ander Afro-Amerikaners weens polisieoptrede of in polisiebewaring. Die beweging het internasionale aandag getrek tydens wêreldwye betogings in 2020 ná die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]].<ref>{{Cite news |last1=Eligon |first1=John |last2=Arango |first2=Tim |last3=Dewan |first3=Shaila |last4=Bogel-Burroughes |first4=Nicholas |date=20 April 2021 |title=Derek Chauvin Verdict Brings a Rare Rebuke of Police Misconduct |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/04/20/us/george-floyd-chauvin-verdict.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Junie 2020 |title=Protesters around the world rally for George Floyd and against police brutality |work=France24 |url=https://www.france24.com/en/20200607-protesters-on-four-continents-support-george-floyd-black-lives-matter |access-date=16 Junie 2020}}</ref> Na raming het 15 tot 26&nbsp;miljoen mense aan Black Lives Matter-betogings in die Verenigde State deelgeneem, wat dit een van die grootste protesbewegings in die land se geskiedenis maak.<ref name="nytimes 2020-07-03">{{Cite news |last1=Buchanan |first1=Larry |last2=Bui |first2=Quoctrung |last3=Patel |first3=Jugal K. |date=3 Julie 2020 |title=Black Lives Matter May Be the Largest Movement in U.S. History |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/07/03/us/george-floyd-protests-crowd-size.html |access-date=3 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Die oorgrote meerderheid BLM-betogings in 2020 was vreedsaam,<ref>Bronne: *{{cite magazine |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=93% of Black Lives Matter Protests Have Been Peaceful, New Report Finds |url=https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |magazine=Time |date=5 September 2020 |access-date=24 Desember 2021 |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011617/https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ |url-status=dead}} *{{cite news |last1=Udoma |first1=Ebong |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/news/2020-10-19/uconn-study-at-least-96-of-black-lives-matter-protests-were-peaceful |date=19 Oktober 2020 |publisher=WSHU-FM}} *{{cite news |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |date=16 Oktober 2020 |author1=Erica Chenoweth |author2=Jeremy Pressman}} *{{cite news |title='A fanciful reality': Trump claims Black Lives Matter protests are violent, but the majority are peaceful |url=https://www.usatoday.com/in-depth/news/nation/2020/10/24/trump-claims-blm-protests-violent-but-majority-peaceful/3640564001/ |work=USA Today |date=24 Oktober 2020 |author1=Grace Hauck |author2=Trevor Hughes |author3=Omar Abdel-Baqui |author4=Ricardo Torres |author5=Hayes Gardner}} *{{cite news |last1=Watson |first1=Julie |title=Comparison between Capitol siege, BLM protests is denounced |url=https://apnews.com/article/donald-trump-capitol-siege-race-and-ethnicity-violence-racial-injustice-afd7dc2165f355a3e6dc4e9418019eb5 |publisher=Associated Press |date=14 Januarie 2021}} *{{cite news |last1=Corley |first1=Cheryl |title=Black Lives Matter Fights Disinformation To Keep The Movement Strong |url=https://www.npr.org/2021/05/25/999841030/black-lives-matter-fights-disinformation-to-keep-the-movement-strong |publisher=National Public Radio |date=25 Mei 2021}}</ref> maar BLM-betogings van laat Mei tot vroeg Junie 2020 het in die meeste groot stede in onluste en plundering ontaard.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=George Floyd death: Widespread unrest as curfews defied across US |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=25 Julie 2025 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Warren |first=Katie |last2=Hadden |first2=Joey |title=How all 50 states are responding to the George Floyd protests, from imposing curfews to calling in the National Guard |url=https://www.businessinsider.com/us-states-response-george-floyd-protests-curfews-national-guard-2020-6 |access-date=25 Julie 2025 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=AP tally: Arrests at widespread US protests hit 10,000 |url=https://apnews.com/article/american-protests-us-news-arrests-minnesota-burglary-bb2404f9b13c8b53b94c73f818f6a0b7 |access-date=25 Julie 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> Steun vir Black Lives Matter het die afgelope jare gewissel. In 2020 het 67% van Amerikaanse volwassenes steun vir BLM uitgespreek; teen 2024 het dit tot 45% gedaal.<ref name=":11">{{Cite web |first=Juliana Menasce |last=Horowitz |author2=Kiley Hurst |author3=Dana Braga |date=14 Junie 2023 |title=Support for the Black Lives Matter Movement Has Dropped Considerably From Its Peak in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2023/06/14/support-for-the-black-lives-matter-movement-has-dropped-considerably-from-its-peak-in-2020/ |access-date=4 Julie 2023 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project |language=en-US}}</ref><ref name=":16">{{Cite web |last=Bowman |first=Karlyn |title=Public Attitudes On The Police And Black Lives Matter |url=https://www.forbes.com/sites/bowmanmarsico/2024/05/22/public-attitudes-on-the-police-and-black-lives-matter/ |access-date=25 Julie 2025 |website=Forbes |language=en}}</ref> Steun onder nie-wit mense het egter sterk gebly: in 2023 het 81% van Afro-Amerikaners, 61% van Hispanics en 63% van Asiatiese Amerikaners steun vir Black Lives Matter uitgespreek.<ref name=":11" /> == Struktuur en organisasie == === Desentralisasie === Die uitdrukking "Black Lives Matter" kan verwys na 'n [[hutsmerk]] op [[X (sosiale netwerk)|X]] (voorheen Twitter), 'n slagspreuk, 'n sosiale beweging, 'n politieke aksiekomitee<ref>{{cite news |last1=Ross |first1=Janell |title=Black Lives Matter launches a political action committee. But it's not an easy fit. |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2015/10/27/black-lives-matter-goes-official-with-a-political-action-committee-but-its-not-an-easy-fit/?arc404=true |access-date=23 Augustus 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref> of 'n los verbond van groepe wat vir rassegeregtigheid veg. As beweging werk Black Lives Matter op voetsoolvlak en is dit gedesentraliseerd; leiers beklemtoon die belang van plaaslike organisering bo nasionale leierskap.<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Ryan W. |title=Black Lives Matter: A primer on what it is and what it stands for |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2016/07/11/black-lives-matter-what-what-stands/86963292/ |access-date=13 Julie 2016 |work=USA Today |date=12 Julie 2016}}</ref><ref name="clayton">{{cite journal |last=Clayton |first=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the Civil Rights Movement: A Comparative Analysis of Two Social Movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |doi=10.1177/0021934718764099 |s2cid=148805128}}</ref> Die struktuur verskil van dié van vroeëre swart bewegings, soos die [[burgerregte]]beweging van die 1950's en 1960's. Hierdie verskille is al in die vakliteratuur bespreek.<ref name="Cambridge">{{Cite journal |last=Tillery |first=Alvin B. |date=September 2019 |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity and Politics |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |issn=2056-6085 |doi-access=free}}</ref> Die aktivis DeRay Mckesson het opgemerk dat die beweging "almal insluit wat openlik verklaar dat swart lewens saak maak en hul tyd en energie dienooreenkomstig bestee".<ref name="tags_BLM">{{cite web |last1=Freelon |first1=Deen |last2=McIlwain |first2=Charlton D. |last3=Clark |first3=Meredith D. |title=Beyond the Hashtags |url=http://cmsimpact.org/resource/beyond-hashtags-ferguson-blacklivesmatter-online-struggle-offline-justice/ |date=29 Februarie 2016 |publisher=Center for Media and Social Impact |type=PDF |page=9 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Patrisse Cullors, Alicia Garza en Ayọ Tometi het die Black Lives Matter-netwerk in 2013 gestig. Garza het die netwerk beskryf as 'n aanlynplatform wat aktiviste van 'n gedeelde stel beginsels en doelwitte moes voorsien. Plaaslike Black Lives Matter-takke word gevra om hulle tot die organisasie se leidende beginsels te verbind, maar hulle is outonoom<ref name="Smith 2021" />{{rp|124}} en werk sonder 'n sentrale struktuur of hiërargie. Garza het gesê die netwerk stel nie daarin belang om "te polisieer wie deel van die beweging is en wie nie" nie.<ref name="ITT_BLM">{{cite news |last1=Fletcher |first1=Bill Jr. |title=From Hashtag to Strategy: The Growing Pains of Black Lives Matter |url=http://inthesetimes.com/article/18394/from-hashtag-to-strategy-the-growing-pains-of-black-lives-matter |access-date=13 Julie 2016 |work=In These Times |date=25 September 2015}}</ref><ref name="NY_BLM">{{cite news |last1=Cobb |first1=Jelani |title=The Matter of Black Lives |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |access-date=13 Julie 2016 |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016}}</ref> Teen 2021 was daar sowat 40 takke in die Verenigde State en Kanada.{{r|Smith 2021|p=124}} Dit het tot verwarring in sowel die media as aktivistekringe gelei, aangesien optrede of uitsprake van individuele takke of lede dikwels aan "Black Lives Matter" as geheel toegeskryf word.<ref name="dbeast_BLM">{{cite news |last1=Collins |first1=Ben |title=Who Really Runs #BlackLivesMatter? |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/08/15/who-really-runs-blacklivesmatter.html |access-date=13 Julie 2016 |work=The Daily Beast |date=15 Augustus 2015}}</ref><ref name="CJR_BLM">{{cite news |last1=Bernard |first1=Jephie |title=Black Lives Matter: the movement, the organization, and how journalists get it wrong |url=https://www.cjr.org/analysis/black_lives_matter_the_movement_the_organization_and_how_journalists_get_it_wrong.php |access-date=13 Julie 2016 |journal=Columbia Journalism Review |date=1 April 2016}}</ref> Matt Pearce het in die ''[[Los Angeles Times]]'' geskryf dat "die woorde as 'n politieke strydkreet kan dien of na die aktivisteorganisasie kan verwys. Of dit kan die vaag toegepaste etiket wees wat gebruik word om 'n wye reeks betogings en gesprekke oor rasse-ongelykheid te beskryf."<ref name="LAT_BLM">{{cite news |last1=Pearce |first1=Matt |title=Why the term 'Black Lives Matter' can be so confusing |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-black-lives-matter-explainer-20151020-story.html |access-date=13 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=20 Oktober 2015}}</ref> By minstens een geleentheid het iemand wat as besturende direkteur van die BLM Global Network voorgestel is, 'n verklaring namens daardie organisasie uitgereik.<ref>{{cite press release |url=https://blacklivesmatter.com/for-immediate-release-statement-by-kailee-scales-managing-director-of-blm-global-network/ |title=For Immediate Release, Statement by Kailee Scales, Managing Director of BLM Global Network |date=25 Junie 2020 |publisher=blacklivesmatter.com}}</ref> === Breër beweging === Terselfdertyd het 'n breër beweging met verskeie ander organisasies en aktiviste onder die vaandel van "Black Lives Matter" ontstaan.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://medium.com/@patrissemariecullorsbrignac/we-didn-t-start-a-movement-we-started-a-network-90f9b5717668 |title=We didn't start a movement. We started a network. |last=Cullors-Brignac |first=Patrisse Marie |date=23 Februarie 2016 |publisher=Medium |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/why-its-dangerous-lump-all-black-activists-under-black-lives-matter-banner |title=Why It's Dangerous to Lump All Black Activists Under the 'Black Lives Matter' Banner |last=Naasel |first=Kenrya Rankin |date=20 Julie 2016 |work=ColorLines |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Johnetta Elzie, DeRay Mckesson, Brittany Packnett en Samuel Sinyangwe het in 2015 Campaign Zero begin, wat beleidshervormings wou bevorder om polisiegeweld te beëindig. Die veldtog het 'n tienpuntplan vir polisiëringshervorming vrygestel met aanbevelings soos die beëindiging van gebroke-vensters-polisiëring, groter gemeenskapstoesig oor polisiedepartemente en strenger riglyne vir magsgebruik.<ref name="NYT_campaignzero">{{cite news |last1=Maloney |first1=Alli |title=When police turn violent, activists Brittany Packnett and Johnetta Elzie push back |url=http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |access-date=18 Desember 2016 |agency=Women in the World |work=The New York Times |date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219043331/http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2015/09/29/when-police-turn-violent-activists-brittany-packnett-and-johnetta-elzie-push-back/ |archive-date=19 Desember 2016}}</ref> Die ''[[The New York Times|New York Times]]''-verslaggewer John Eligon het geskryf dat sommige aktiviste bekommerd was dat die veldtog te veel op wetgewende oplossings vir polisiegeweld gefokus het.<ref name="NYtimes_campaignzero">{{cite news |last1=Eligon |first1=John |title=One Slogan, Many Methods: Black Lives Matter Enters Politics |url=https://www.nytimes.com/2015/11/19/us/one-slogan-many-methods-black-lives-matter-enters-politics.html |access-date=12 Julie 2016 |work=The New York Times |date=18 November 2015}}</ref> Black Lives Matter spreek ook steun uit vir uiteenlopende bewegings en sake buiten polisiegeweld, waaronder [[LGBT|LGBTQ]]-aktivisme, [[feminisme]] en immigrasie.<ref>{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=Introduction: #BlackLivesMatter and the Mediatic Lives of a Movement |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=75-80 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.04 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.04 |s2cid=157642074 |issn=1536-3155}}</ref> ==== Movement for Black Lives ==== [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552673186).jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul, Minnesota, 20 September 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|duimnael|alt=Betogers lê op spoorlyne met 'n "Black Lives Matter"-banier|'n Black Lives Matter-lê-in op spoorlyne tydens 'n betoging teen polisiegeweld in Saint Paul, Minnesota (20 September 2015)]] Die Movement for Black Lives (M4BL) is 'n koalisie van meer as 50 groepe wat die belange van swart gemeenskappe regoor die Verenigde State verteenwoordig.<ref name="Newkirk">{{cite web |last=Newkirk |first=Vann R. II |date=3 Augustus 2016 |title=The Permanence of Black Lives Matter |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/08/movement-black-lives-platform/494309/ |work=The Atlantic}}</ref> Lede sluit die Black Lives Matter-netwerk, die National Conference of Black Lawyers en die Ella Baker Center for Human Rights in.<ref name="about2017">{{cite web |title=About Us – The Movement for Black Lives |url=https://policy.m4bl.org/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120213/https://policy.m4bl.org/about/ |archive-date=2 Mei 2019 |access-date=4 Augustus 2016 |website=Movement for Black Lives |publisher=policy.m4bl.org}}</ref> Die koalisie, wat deur groepe soos Color of Change, Race Forward, die Brooklyn Movement Center, PolicyLink, Million Women March Cleveland en ONE DC onderskryf word,<ref>{{Cite journal |last=Arnold |first=Eric K. |date=2017 |title=The BLM Effect: Hashtags, History and Race |journal=Race, Poverty & the Environment |volume=21 |issue=2 |pages=8-15 |issn=1532-2874 |jstor=44687751}}</ref> ontvang kommunikasie- en taktiese ondersteuning van 'n organisasie genaamd Blackbird.<ref>{{Cite news |last=Ransby |first=Barbara |date=21 Oktober 2017 |title=Opinion {{!}} Black Lives Matter Is Democracy in Action |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/10/21/opinion/sunday/black-lives-matter-leadership.html |access-date=25 April 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná die moord op George Floyd het M4BL die BREATHE Act vrygestel, wat op omvattende wetgewende veranderinge rondom polisiëring aangedring het. Die beleidswetsontwerp het onder meer gevra dat fondse van polisiëring onttrek en direk in gemeenskapshulpbronne en alternatiewe noodreaksiemodelle belê word.<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=7 Julie 2020 |title=Movement for Black Lives Seeks Sweeping Legislative Changes |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/07/07/us/ap-us-black-lives-matter-legislation.html |access-date=8 Julie 2020 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Jessica |title=The Genius of Resilience: Toward a New, Black National Convention |url=https://www.theroot.com/the-genius-of-resilience-toward-a-new-black-national-1844367817 |access-date=18 Julie 2020 |website=The Root |date=14 Julie 2020}}</ref> Die beweging het op 24 Julie 2015 die eerste keer by die Cleveland State University byeengekom, waar tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 aktiviste aan oop gesprekke en betogings deelgeneem het. Die konferensie in Cleveland, Ohio, het aanvanklik probeer om "maniere te beraam waarop die Movement for Black Lives die wetstoepassing op nasionale vlak vir hul optrede aanspreeklik kan hou".<ref name="about2017" /><ref name="cleveland2015">{{Cite news |last=Morice |first=Jane |date=25 Julie 2015 |title=Thousands of 'freedom fighters' in Cleveland for first national Black Lives Matter conference |work=cleveland.com |url=https://www.cleveland.com/metro/index.ssf/2015/07/thousands_of_freedom_fighters.html |access-date=7 Maart 2017}}</ref><ref name="bernard2017">{{Cite news |last=Bernard |first=Tanya Lucia |date=7 Augustus 2015 |title=The Movement for Black Lives Convening: An Offering of Love |work=The Root |url=http://www.theroot.com/the-movement-for-black-lives-convening-an-offering-of-1790860722 |access-date=7 Maart 2017}}</ref> Die konferensie het egter tot die vorming van 'n veel groter sosiale beweging gelei. Aan die einde van die driedaagse konferensie, op 26 Julie, het die Movement for Black Lives 'n jaarlange "proses begin om plaaslike en nasionale groepe byeen te bring om 'n verenigde front te skep".<ref name="about2017" /> Hierdie proses het uiteindelik gelei tot 'n organisatoriese platform wat die doelwitte, eise en beleide uiteensit wat die Movement for Black Lives steun om die "bevryding" van swart gemeenskappe in Amerika te bewerkstellig.<ref name="about2017" /> Die Ford Foundation het in 2016 planne aangekondig om M4BL oor 'n tydperk van ses jaar te befonds en het met ander vennote die Black-led Movement Fund gestig.<ref name="Ford Foundation">{{cite web |title=Why black lives matter to philanthropy |first1=Brook |last1=Kelly-Green |last2=Yasui |first2=Luna |website=fordfoundation.org |url=https://www.fordfoundation.org/ideas/equals-change-blog/posts/why-black-lives-matter-to-philanthropy/ |date=19 Julie 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |first=Ellen |last=McGirt |title=Who Is Funding Black Lives Matter: Ford Foundation |url=https://fortune.com/2016/08/08/funding-black-lives-matter-ford/ |date=9 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020 |website=Fortune}}</ref><ref>{{cite web |title=Ford Motors Funds Black Lives Matter |url=https://www.snopes.com/fact-check/ford-motors-funds-black-lives-matter/ |first=Kim |last=LaCapria |website=snopes.com |date=26 September 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Die bedrag wat die Ford Foundation en die ander skenkers aan M4BL geskenk het, is in 2016 deur ''The Washington Times'' as $100&nbsp;miljoen aangegee; nog $33&nbsp;miljoen is na berig word deur die Open Society Foundations aan M4BL geskenk.<ref>{{cite news |last1=Richardson |first1=Valerie |title=Black Lives Matter cashes in with $100 million from liberal foundations |url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/aug/16/black-lives-matter-cashes-100-million-liberal-foun/ |work=The Washington Times |date=16 Augustus 2016 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Did George Soros Fund Ferguson Protests and Black Lives Matter? |first=David |last=Mikkelson |url=https://www.snopes.com/fact-check/riot-act/ |website=snopes.com |date=22 Januarie 2015 |access-date=30 Junie 2020}}</ref> In 2016 het M4BL gevra vir minder gevangesetting in die Verenigde State, herstelbetalings vir die skade wat met [[slawerny]] verband hou, en meer onlangs ook spesifieke remedies vir diskriminerende leningspraktyke in behuising, onderwysbeleid, massa-gevangesetting en voedselonsekerheid.<ref>{{Cite web |last=McGirt |first=Ellen |date=8 Augustus 2016 |title=raceAhead: Why Ford Foundation Is Underwriting Black Lives Matter |url=https://fortune.com/2016/08/08/raceahead-why-ford-foundation-is-underwriting-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2020 |website=Fortune}}</ref> Dit het ook gevra vir 'n einde aan massatoesig, belegging in openbare onderwys eerder as in gevangenisse, en gemeenskapsbeheer oor die polisie: inwoners van gemeenskappe van kleur moes die mag kry om polisiebeamptes aan te stel en te ontslaan, dagvaardings uit te reik, oor dissiplinêre gevolge te besluit en beheer uit te oefen oor stadsbesteding aan die polisie.<ref>{{Cite news |date=2 Augustus 2016 |title=Slavery reparations sought in first Black Lives Matter agenda |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-politics-race-idUSKCN10C3E1 |access-date=3 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 Augustus 2016 |title=Black Lives Matter Releases Policy Demands, Includes Reparations And Abolishing The Death Penalty |url=https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |access-date=3 Junie 2020 |website=The Center for Popular Democracy |archive-date=3 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603014218/https://populardemocracy.org/news-and-publications/black-lives-matter-releases-policy-demands-includes-reparations-and-abolishing |url-status=dead}}</ref> === Befondsing === ''Politico'' het in 2015 berig dat die Democracy Alliance, 'n groepering skenkers van die Demokratiese Party, van plan was om leiers van verskeie groepe wat die Black Lives Matter-beweging onderskryf, te ontmoet.<ref name="Vogel & Wheaton">{{cite news |last1=Vogel |first1=Kenneth P. |last2=Wheaton |first2=Sarah |date=13 November 2015 |title=Major donors consider funding Black Lives Matter |url=https://www.politico.com/story/2015/11/major-donors-consider-funding-black-lives-matter-215814 |work=Politico |access-date=30 Junie 2020}}</ref> Volgens ''Politico'' het Solidaire, die skenkerskoalisie wat op "bewegingsbou" fokus en deur Leah Hunt-Hendrix, 'n erfgenaam van 'n Texaanse olievermoë en lid van die Democracy Alliance, gelei word, teen 2015 reeds meer as $200&nbsp;000 aan die BLM-beweging geskenk.<ref name="Vogel & Wheaton" /> Volgens ''[[The Economist]]'' het skenkings aan sake wat met Black Lives Matter verband hou, tussen Mei 2020 en Desember 2020 $10,6&nbsp;miljard beloop.<ref>{{cite news |title=Six months after mass protests began, what is the future of BLM? |url=https://www.economist.com/united-states/2020/12/12/six-months-after-mass-protests-began-what-is-the-future-of-blm |date=10 Desember 2020 |access-date=18 Desember 2020 |newspaper=The Economist}}</ref> Die Black Lives Matter Global Network Foundation, een van die hooforganisasies wat organisering en mobilisering koördineer, het berig dat dit in 2020 $90&nbsp;miljoen ingesamel het, met inbegrip van 'n groot aantal individuele aanlynskenkings teen 'n gemiddeld van $30,76 elk.<ref>{{Cite web |date=20 April 2021 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter opens up about its finances |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-90-million-finances-8a80cad199f54c0c4b9e74283d27366f |access-date=26 Mei 2021 |website=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite news |title=2020 Impact Report - Black Lives Matter |work=Black Lives Matter |url=https://blacklivesmatter.com/2020-impact-report/ |access-date=26 Mei 2021}}</ref> === Strategieë en taktiek === Black Lives Matter het aanvanklik verskeie sosialemediaplatforms gebruik – onder meer hutsmerkaktivisme – om vinnig duisende mense te bereik.<ref name="herbert">{{cite web |last1=Ruffin II |first1=Herbert G. |title=Black Lives Matter: The Growth of a New Social Justice Movement |date=23 Augustus 2015 |url=http://www.blackpast.org/perspectives/black-lives-matter-growth-new-social-justice-movement |publisher=BlackPast.org |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Sedertdien het Black Lives Matter 'n verskeidenheid taktieke aangewend.<ref>{{cite web |url=https://www.voanews.com/a/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |title=Frustration Lies Behind 'Black Lives Matter' |first=Molly |last=McKitterick |date=12 Augustus 2015 |publisher=VOA |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119135921/http://www.voanews.com/content/frustration-lies-behind-black-lives-matter/2915526.html |archive-date=19 November 2015 |url-status=live}}</ref> Black Lives Matter-betogings was oorweldigend vreedsaam; wanneer geweld wel voorkom, word dit dikwels deur teenbetogers gepleeg.<ref>{{cite news |first1=Erica |last1=Chenoweth |first2=Jeremy |last2=Pressman |access-date=23 Oktober 2020 |title=This summer's Black Lives Matter protesters were overwhelmingly peaceful, our research finds |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/10/16/this-summers-black-lives-matter-protesters-were-overwhelming-peaceful-our-research-finds/ |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite web |first1=Ebong |last1=Udoma |access-date=23 Oktober 2020 |title=UConn Study: At Least 96% of Black Lives Matter Protests Were Peaceful |url=https://www.wshu.org/post/uconn-study-least-96-black-lives-matter-protests-were-peaceful |website=www.wshu.org |date=19 Oktober 2020}}</ref><ref name="nbcThug">{{cite web |access-date=23 Oktober 2020 |title=False 'thug' narratives have long been used to discredit movements |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/not-accident-false-thug-narratives-have-long-been-used-discredit-n1240509 |website=NBC News |date=27 September 2020}}</ref> Ten spyte hiervan probeer teenstanders die beweging dikwels as gewelddadig voorstel.<ref name="nbcThug" /><ref>{{cite web |first1=Nicquel Terry |last1=Ellis |date=13 Oktober 2020 |access-date=23 Oktober 2020 |title='Stand back and stand by': Rhetoric some call racist has marked Trump's entire presidency |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2020/10/13/hate-speech-common-theme-trumps-presidency/5873238002/ |website=USA Today}}</ref> === Internet en sosiale media === {{Multibeeld |direction = horizontal |align = center |perrow = 2 |total_width = 310 |image1 = BlackLivesMatter hastag table.png |image2 = BlackLivesMatter hastag table2.png |footer = Ontleding van die gebruik van die hutsmerk #BlackLivesMatter op Twitter ná groot nuusgebeure }} Die American Dialect Society het #BlackLivesMatter in 2014 as hul woord van die jaar gekies.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2015/01/johnson-words-year-0 |title=Johnson: Words of the year (#BlackLivesMatter) |newspaper=The Economist |author=R.L.G. |date=15 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/blogs/lexicon_valley/2015/01/29/is_a_hashtag_a_word_the_case_of_blacklivesmatter.html |title=Is a hashtag a word? The case of #BlackLivesMatter |work=Slate |first=Gretchen |last=McCulloch |date=29 Januarie 2015 |access-date=18 Desember 2016}}</ref> ''Yes! Magazine'' het #BlackLivesMatter as een van die twaalf hutsmerke gekies wat die wêreld in 2014 verander het.<ref>{{cite news |last1=Weedston |first1=Lindsey |title=12 Hashtags That Changed the World in 2014 |url=http://www.yesmagazine.org/people-power/12-hashtags-that-changed-the-world-in-2014 |access-date=24 Oktober 2015 |work=Yes! Magazine |date=19 Desember 2014}}</ref> Van Julie 2013 tot 1 Mei 2018 is die hutsmerk "#BlackLivesMatter" meer as 30&nbsp;miljoen keer getwiet, 'n gemiddeld van 17&nbsp;002 keer per dag.<ref name="PEW 2">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Toor |first2=Skye |last3=Raine |first3=Lee |last4=Smith |first4=Aaron |date=11 Julie 2018 |title=2. An analysis of #BlackLivesMatter and other Twitter hashtags related to political or social issues |url=https://www.pewresearch.org/internet/2018/07/11/an-analysis-of-blacklivesmatter-and-other-twitter-hashtags-related-to-political-or-social-issues/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Teen 10 Junie 2020 is dit sowat 47,8&nbsp;miljoen keer getwiet,<ref name=":7">{{Cite web |last1=Anderson |first1=Monica |last2=Barthel |first2=Michael |last3=Perrin |first3=Andrew |last4=Vogels |first4=Emily A. |date=10 Junie 2020 |title=#BlackLivesMatter surges on Twitter after George Floyd's death |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/06/10/blacklivesmatter-surges-on-twitter-after-george-floyds-death/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> met die tydperk van 7 tot 17 Julie 2016 as die hoogtepunt, teen byna 500&nbsp;000 twiets per dag.<ref name="PEW 2" /> In dieselfde tydperk was daar ook 'n toename in twiets wat die hutsmerke "#BlackLivesMatter" en "#Alleviate" gebruik het.<ref name="PEW 2" /> Op 28 Mei 2020 was daar byna 8,8&nbsp;miljoen twiets met die hutsmerk, en die gemiddeld het tot 3,7&nbsp;miljoen per dag gestyg.<ref name=":7" /> Ná die skietvoorval waarin polisiebeamptes in Dallas in 2016 gedood is, het die aanlyntoon van die beweging negatiewer geword: 39% van die twiets wat die hutsmerk #BlackLivesMatter gebruik het, het teenkanting teen die beweging uitgespreek.<ref name="PEW 4">{{Cite web |last=Anderson |first=Monica |date=15 Augustus 2016 |title=4. Major recent events bring #BlackLivesMatter back to the forefront as the tone shifts overnight |url=https://www.pewresearch.org/internet/2016/08/15/major-recent-events-bring-blacklivesmatter-back-to-the-forefront-as-the-tone-shifts-overnight/ |access-date=14 Julie 2020 |website=Pew Research Center: Internet, Science & Tech}}</ref> Byna die helfte van die teenstanders het die groep aan geweld verbind, en baie het die groep as terroriste beskryf.<ref name="PEW 4" /> Khadijah White, 'n professor aan die Rutgers-universiteit, voer aan dat BLM 'n nuwe era van swart studentebewegings ingelui het. Die gemak waarmee omstanders aangrypende video's van polisiegeweld kan opneem en op sosiale media kan plaas, het aktivisme regoor die wêreld aangevuur.<ref>{{cite journal |last=White |first=Khadijah |title=Black Lives on Campuses Matter: The Rise of the New Black Student Movement |url=https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |journal=Soundings |issue=63 |date=2016 |volume=63 |pages=86-97 |access-date=18 Desember 2016 |doi=10.3898/136266216819377002 |archive-date=20 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185249/https://www.lwbooks.co.uk/soundings/63/black-lives-matter |url-access=subscription}}</ref> Die gebruik van die hutsmerk het die aandag van hooggeplaaste politici getrek en hulle soms aangespoor om die beweging te steun.<ref name="Cambridge" /> Op [[Wikipedia]] is 'n WikiProjek wat aan die dekking van die Black Lives Matter-beweging gewy is, in Junie 2020 geskep.<ref>{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |title=How Wikipedia Became a Battleground for Racial Justice |url=https://slate.com/technology/2020/06/wikipedia-george-floyd-neutrality.html |access-date=16 Junie 2020 |work=Slate |date=9 Junie 2020}}</ref> In 2020 het gebruikers van die gewilde toepassing [[TikTok]] opgemerk dat die toepassing blykbaar plasings oor BLM of onlangse polisiemoorde op swart mense met 'n skadu-verbod tref. TikTok het om verskoning gevra en die situasie aan 'n tegniese fout toegeskryf.<ref>{{Cite web |last=Molina |first=Brett |title=TikTok apologizes after claims it blocked #BlackLivesMatter, George Floyd posts |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2020/06/02/tiktok-apologizes-after-claims-blocked-george-floyd-posts/3122296001/ |date=2 Junie 2020 |access-date=1 Maart 2021 |website=USA Today}}</ref> === Direkte aksie === [[Lêer:Protesters with signs in Ferguson.jpg|duimnael|links|'n "Hands up!"-plakkaat by 'n betoging in Ferguson, Augustus 2014]] BLM gebruik oor die algemeen direkte-aksietaktieke wat mense ongemaklik genoeg maak dat hulle die kwessie moet aanspreek.<ref name="tactics">{{cite episode |first1=Bryan |last1=Tucker |first2=Stephen |last2=Hegg |title=Tactics of Black Lives Matter |date=22 Oktober 2015 |url=http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |series=IN Close |number=216 |station=KCTS-TV |access-date=18 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102024356/http://kcts9.org/programs/in-close/tactics-black-lives-matter |archive-date=2 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Olagbaju |first1=Folabi |last2=Bloch |first2=Nadine |date=29 Junie 2020 |title=The creativity fuelling the struggle to defund the police |url=https://commonslibrary.org/the-creativity-fuelling-the-struggle-to-defund-the-police/#Direct_action |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> BLM bou mag op deur betogings en saamtrekke.<ref name="maddow">{{cite web |title='Black Lives Matter' builds power through protest |url=https://www.msnbc.com/rachel-maddow/watch/-black-lives-matter--presses-equality-demands-501828675508 |date=10 Augustus 2015 |work=The Rachel Maddow Show |access-date=18 Desember 2016}}</ref> BLM het ook lê-in-betogings gehou, onder meer tydens die Twin Cities-marathon van 2015.<ref name="mara">{{cite web |last1=Gottfried |first1=Mara H. |last2=Eccher |first2=Marino |date=3 Oktober 2015 |title=Black Lives Matter's Twin Cities Marathon protest peaceful |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28919683/black-lives-matter-protest-at-twin-cities-marathon |work=St. Paul Pioneer Press |access-date=18 Desember 2016}}</ref> [[Lêer:OaklandBLM-4174.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Oakland]], Kalifornië, Desember 2014]] Politieke slagspreuke wat tydens betogings gebruik word, sluit in die gelyknamige "Black Lives Matter", "Hands up, don't shoot" ("Hande op, moenie skiet nie") – 'n verwysing na Michael Brown wat later in twyfel getrek is<ref>{{Cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/opa/press-releases/attachments/2015/03/04/doj_report_on_shooting_of_michael_brown_1.pdf |title=Department of Justice Report Regarding the Criminal Investigation into the Shooting Death of Michael Brown by Ferguson, Missouri Police Officer Darren Wilson |date=4 Maart 2015 |publisher=U.S. Department of Justice |access-date=18 Desember 2016}}</ref> – "I can't breathe" ("Ek kan nie asemhaal nie")<ref>{{Cite web |title='I Can't Breathe': Eric Garner's Last Words Symbolize Our Predicament |url=https://www.huffingtonpost.com/grace-jisun-kim/i-cant-breathe-eric-garne_b_6341634.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=18 Desember 2014 |last1=Kim |first1=Grace Ji-Sun |last2=Jackson |first2=Jesse}}</ref><ref>{{Cite magazine |title=The Linguistic Power of the Protest Phrase 'I Can't Breathe' |url=https://www.wired.com/2014/12/ben-zimmer-on-i-cant-breathe |magazine=Wired |access-date=18 November 2015 |date=15 Desember 2014 |last=Zimmer |first=Ben}}</ref> (met verwysing na Eric Garner en later George Floyd), "White silence is violence" ("Wit stilte is geweld"),<ref>{{Cite news |title=Protesting racial injustice while white |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/12/11/protesting-racial-injustice-while-white |newspaper=The Washington Post |date=11 Desember 2014 |access-date=18 November 2015 |first=Abby |last=Phillip}}</ref> "No justice, no peace" ("Geen geregtigheid, geen vrede nie")<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-minneapolis-police-protests-britain/no-justice-no-peace-tens-of-thousands-in-london-protest-death-of-floyd-idUSKBN23A1XS |author=Michael Holden & Dylan Martinez |title='No justice, no peace': Tens of thousands in London protest death of Floyd |work=Reuters |date=2 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title='No Justice, No Peace': Black Lives Matter & Bernie Sanders |url=http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders |website=Sociology in Focus |access-date=18 November 2015 |last=Palmer |first=Nathan |date=19 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128200047/http://sociologyinfocus.com/2015/08/no-justice-no-peace-black-lives-matter-bernie-sanders/ |archive-date=28 Januarie 2017 |url-status=usurped}}</ref> en "Is my son next?" ("Is my seun volgende?").<ref>{{cite news |title=Protest against police violence, vigil for reconciliation held in Memphis |url=http://www.commercialappeal.com/news/protest-against-police-violence-begins-in-south-memphis-372841dd-ddf7-69a3-e053-0100007f2095-386078911.html |newspaper=The Commercial Appeal |date=8 Julie 2016 |access-date=11 Julie 2016 |last1=Fretland |first1=Katie |last2=Connolly |first2=Daniel}}</ref> Volgens 'n studie uit 2018 "vind Black Lives Matter-betogings eerder plaas in plekke waar meer swart mense voorheen deur die polisie gedood is".<ref>{{Cite journal |last1=Williamson |first1=Vanessa |last2=Trump |first2=Kris-Stella |last3=Einstein |first3=Katherine Levine |year=2018 |title=Black Lives Matter: Evidence that Police-Caused Deaths Predict Protest Activity |journal=Perspectives on Politics |volume=16 |issue=2 |pages=400-415 |doi=10.1017/S1537592717004273 |issn=1537-5927 |doi-access=free}}</ref> === Media, musiek en ander kulturele invloed === Sedert die begin van die Black Lives Matter-beweging in 2013, met die hutsmerk #BlackLivesMatter,<ref name="guardian 2015-07-19" /> is die beweging in film, lied, televisie, letterkunde en die visuele kunste uitgebeeld en gedokumenteer. Verskeie media-instellings bied materiaal aan wat met rasse-onreg en die Black Lives Matter-beweging verband hou. Boeke, romans en TV-programme daaroor het in 2020 in gewildheid toegeneem.<ref>{{Cite web |last=Al-Heeti |first=Abrar |title=Black Lives Matter: Netflix movies, TV shows and books that touch on systemic racism |url=https://www.cnet.com/news/black-lives-matter-movies-tv-shows-and-books-on-systemic-racism/ |access-date=10 Junie 2020 |website=CNET}}</ref> Liedjies soos [[Michael Jackson]] se "They Don't Care About Us" en Kendrick Lamar se "Alright" is dikwels as strydkreet by betogings gebruik.<ref>{{Cite news |url=https://www.baltimoresun.com/2014/12/09/messenger-king-michael-jackson-and-the-politics-of-blacklivesmatter/ |title=Messenger King: Michael Jackson and the politics of #BlackLivesMatter |first=D. B. |last=Anderson |newspaper=Baltimore Sun}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2015/08/black_lives_matter_protesters_chant_kendrick_lamar_s_alright_what_makes.html |title=Has Kendrick Lamar Recorded the New Black National Anthem? |last=Harris |first=Aisha |date=3 Augustus 2015 |newspaper=Slate |access-date=6 Mei 2016}}</ref> Die kort dokumentêre film ''Bars4Justice'' bevat kort verskynings deur verskeie aktiviste en kunstenaars wat by die Black Lives Matter-beweging betrokke is. Die film is amptelik vir die 24ste jaarlikse Pan African Film Festival gekies. ''Stay Woke: The Black Lives Matter Movement'' is 'n Amerikaanse dokumentêre televisiefilm uit 2016 oor die Black Lives Matter-beweging, met Jesse Williams in die hoofrol.<ref name="HP">{{cite web |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/jesse-williams-stay-woke-documentary-black-lives-matter_us_5739516ee4b077d4d6f3688a |title=Jesse Williams Wants You To 'Stay Woke' In New Film On Black Lives Matter |date=16 Mei 2016 |first=Lilly |last=Workneh |access-date=18 Desember 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.essence.com/2016/05/16/jesse-williams-chronicles-black-lives-matter-movement-powerful-documentary |work=Essence |date=16 Mei 2016 |title=Jesse Williams Chronicles 'Black Lives Matter' Movement in Powerful Documentary |first=Toni |last=Akindele |access-date=18 Desember 2016}}</ref> Die Februarie 2015-uitgawe van die tydskrif ''Essence'', asook die omslag daarvan, is aan Black Lives Matter gewy.<ref>{{cite web |last1=Callahan |first1=Yesha |title=Essence Dedicates February Cover to No. BlackLivesMatter |work=The Root |url=http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |date=8 Januarie 2015 |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224000123/http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2015/01/essence_dedicates_february_cover_to_blacklivesmatter.html |archive-date=24 Desember 2015}}</ref> In Desember 2015 was BLM 'n aanspraakmaker op die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se toekenning vir Persoon van die Jaar en het vierde van die agt kandidate geëindig.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2015/12/09/europe/time-person-of-the-year-merkel/index.html |title=Time magazine names German leader Angela Merkel its Person of the Year |work=CNN |date=9 Desember 2015 |access-date=9 Desember 2015 |author1=Botelho, Greg |author2=Tim Hume}}</ref> [[Lêer:In Space, We Can Hear Your Screams (49986786312).jpg|duimnael|Black Lives Matter Plaza in [[Washington, D.C.]], soos op 8 Junie 2020 uit die ruimte gesien]] 'n Aantal stede het muurskilderye met "Black Lives Matter" in groot letters op hul strate geverf, onder meer [[Washington, D.C.]], [[Dallas]], [[Denver]], Charlotte, [[Seattle]], [[Brooklyn]], [[Los Angeles]] en Birmingham in [[Alabama]].<ref name="Wilson">{{Cite news |last=Wilson |first=Mark |date=18 Junie 2020 |title=Can art change the world? Inside the debate raging over Black Lives Matter murals |url=https://www.fastcompany.com/90517437/can-art-change-the-world-inside-the-debate-raging-over-black-lives-matter-murals |access-date=18 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 Junie 2020 |title="Black Lives Matter" street painting project underway in Birmingham |work=WVTM 13 |url=https://www.wvtm13.com/article/portion-of-birmingham-street-blocked-for-black-lives-matter-street-art/32886880 |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Op 9 Mei 2016 is Delrish Moss as die eerste Afro-Amerikaanse polisiehoof in Ferguson, Missouri, ingesweer. Hy het erken dat hy voor uitdagings te staan kom soos die diversifisering van die polisiemag, die verbetering van gemeenskapsverhoudinge en die aanspreek van die kwessies wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref>{{cite news |title=New Ferguson Police Chief Sworn In |url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/05/09/us/ap-us-killings-by-police-ferguson-the-latest.html |work=The New York Times |date=9 Mei 2016}}</ref> == Bewerings van buitensporige magsgebruik deur die polisie == Volgens 'n studie van die Bureau of Justice Statistics oor die tydperk 2002 tot 2011 was "swartes (2,8%) onder diegene wat met die polisie in aanraking gekom het, meer geneig as wittes (1,0%) en Hispanics (1,4%) om die dreigement of gebruik van nie-dodelike geweld as buitensporig te ervaar".<ref>{{Cite web |date=November 2015 |title=Police Use of Nonfatal Force, 2002-11 |url=https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/punf0211_sum.pdf |website=Bureau of Justice Statistics}}</ref> Volgens ''[[The Washington Post]]'' het polisiebeamptes in 2019 altesaam 1&nbsp;001 mense in die Verenigde State doodgeskiet. Ongeveer die helfte van hulle was wit en 'n kwart swart, wat beteken die sterftesyfer vir swart Amerikaners (31 noodlottige skietvoorvalle per miljoen) was meer as twee keer so hoog as dié vir wit Amerikaners (13 per miljoen).<ref name=":1">{{Cite news |title=Fatal Force: Police shootings database |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/investigations/police-shootings-database/ |access-date=19 Junie 2020 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=People shot to death by U.S. police, by race 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/585152/people-shot-to-death-by-us-police-by-race/ |access-date=19 Junie 2020 |website=Statista}}</ref> ''The Washington Post'' tel ook 13 ongewapende swart Amerikaners wat in 2019 deur die polisie doodgeskiet is.<ref>{{Cite web |last=Stellino |first=Molly |title=Fact check: Police killed more unarmed Black men in 2019 than conservative activist claimed |url=https://www.usatoday.com/story/news/factcheck/2020/06/23/fact-check-how-many-unarmed-black-men-did-police-kill-2019/5322455002/ |access-date=27 Augustus 2020 |website=USA Today}}</ref> 'n Studie van 2015 deur Cody Ross van UC Davis het "beduidende vooroordeel in die doodmaak van ongewapende swart Amerikaners in vergelyking met ongewapende wit Amerikaners" deur die polisie gevind. Volgens die studie het ongewapende Afro-Amerikaners 3,49 keer soveel kans gehad om geskiet te word as ongewapende wittes, hoewel die risiko in sommige jurisdiksies tot 20 keer hoër kon wees. Die studie het bevind dat 2,79 keer meer gewapende swartes as ongewapende swartes geskiet is. Dit het ook bevind dat die rassevooroordeel wat op distriksvlak in polisieskietvoorvalle opgeteken is, nie deur verskille in plaaslike misdaadsyfers verklaar kan word nie.<ref>{{Cite journal |title=A Multi-Level Bayesian Analysis of Racial Bias in Police Shootings at the County-Level in the United States, 2011-2014 |first=Cody T. |last=Ross |date=5 November 2015 |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=11 |article-number=e0141854 |doi=10.1371/journal.pone.0141854 |pmid=26540108 |pmc=4634878 |bibcode=2015PLoSO..1041854R |doi-access=free}}</ref> 'n Studie van 2019 deur Cesario ''et al.'', gepubliseer in ''Social Psychological and Personality Science'', het bevind dat daar ná aanpassing vir misdaad "geen sistematiese bewyse van anti-swart ongelykhede in noodlottige skietvoorvalle, noodlottige skietvoorvalle met ongewapende burgers, of noodlottige skietvoorvalle waarin onskadelike voorwerpe verkeerd geïdentifiseer is", was nie.<ref>{{cite journal |title=Is There Evidence of Racial Disparity in Police Use of Deadly Force? Analyses of Officer-Involved Fatal Shootings in 2015-2016 |journal=Social Psychological and Personality Science |url=https://www.researchgate.net/publication/325752754 |access-date=9 Julie 2020}}</ref> 'n Studie van 2020 deur Cody Ross ''et al.'' kritiseer egter die data-ontleding wat in die Cesario-studie gebruik is. Met dieselfde datastel vir polisieskietvoorvalle in 2015 en 2016 kom Ross ''et al.'' tot die gevolgtrekking dat daar wel beduidende rassevooroordeel is in polisieskietvoorvalle waarby ongewapende swart verdagtes betrokke is. Hierdie vooroordeel kom nie voor wanneer verdagtes gewapen is nie.<ref>{{cite journal |title=Racial Disparities in Police Use of Deadly Force Against Unarmed Individuals Persist After Appropriately Benchmarking Shooting Data on Violent Crime Rates |journal=Social Psychological and Personality Science |year=2020 |doi=10.1177/1948550620916071 |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |volume=12 |issue=3 |pages=323-332 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0006-9525-8 |hdl-access=free}}</ref> [[Lêer:Police killings in the USA in 2018.svg|duimnael|250px|regs|Kaart van die koerse van polisiemoorde per deelstaat in die Verenigde State in 2018]] 'n Studie deur die Harvard-ekonoom Roland Fryer het bevind dat swartes en Hispanics 50% meer geneig was om nie-dodelike geweld in polisie-interaksies te ervaar, maar dat daar by skietvoorvalle waarby beamptes betrokke was "geen rasseverskille was nie, nie in die rou data nie en ook nie wanneer kontekstuele faktore in ag geneem word nie".<ref>{{Cite journal |last=Fryer |first=Roland |title=An Empirical Analysis of Racial Differences in Police Use of Force |url=https://scholar.harvard.edu/fryer/publications/empirical-analysis-racial-differences-police-use-force |journal=Journal of Political Economy}}</ref> 'n Studie van 2019 in ''PNAS'' het tot die gevolgtrekking gekom dat swart mense eintlik minder geneig was as wit mense om deur die polisie gedood te word, gemeet aan die sterftesyfers in polisie-ontmoetings.<ref>{{Cite journal |last1=Johnson |first1=David J. |last2=Tress |first2=Trevor |last3=Burkel |first3=Nicole |last4=Taylor |first4=Carley |last5=Cesario |first5=Joseph |date=6 Augustus 2019 |title=Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=32 |pages=15877-15882 |doi=10.1073/pnas.1903856116 |issn=0027-8424 |pmid=31332014 |pmc=6689929 |bibcode=2019PNAS..11615877J |doi-access=free}}</ref> Die outeurs het die artikel later teruggetrek: hoewel "ons data en statistiese benadering geskik was om te ondersoek of beamptes se eienskappe verband hou met die ras van burgers wat noodlottig deur die polisie geskiet word", is die artikel "aangehaal as steun vir die idee dat daar geen rassevooroordele in noodlottige skietvoorvalle of in polisiëring in die algemeen is nie", terwyl hul ontledings in werklikheid "ontoereikend is om rasseongelykhede in die waarskynlikheid om geskiet te word, aan te spreek".<ref name="JohnsonRetract">{{cite journal |vauthors=Johnson DJ, Tress T, Burkel N, Taylor C, Cesario J |title=Retraction for Johnson et al., Officer characteristics and racial disparities in fatal officer-involved shootings |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |date=28 Julie 2020 |volume=117 |issue=30 |page=18130 |doi=10.1073/pnas.2014148117 |pmid=32651282 |pmc=7395485 |bibcode=2020PNAS..11718130. |doi-access=free}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat sulke gevolgtrekkings foutief is weens Simpson se paradoks.<ref name="Cody2018">{{cite journal |last1=Ross |first1=Cody T. |last2=Winterhalder |first2=Bruce |last3=McElreath |first3=Richard |date=5 Junie 2018 |title=Resolution of apparent paradoxes in the race-specific frequency of use-of-force by police |journal=Humanit Soc Sci Commun |volume=4 |issue=1 |pages=1-9 |article-number=61 |doi=10.1057/s41599-018-0110-z |issn=2055-1045 |doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0005-3D87-F |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=11 Junie 2020 |first=Aubrey |last=Clayton |title=The statistical paradox of police killings |newspaper=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2020/06/11/opinion/statistical-paradox-police-killings/ |access-date=9 Julie 2020}}</ref> Volgens die artikel was dit wel waar dat wit mense meer geneig was om in 'n polisie-ontmoeting gedood te word, maar swart mense is in die geheel steeds gediskrimineer omdat hulle weens strukturele rassisme meer geneig was om met die polisie te doen te kry.<ref name="Cody2018" /> Hulle word eerder vir geringer oortredings of glad geen oortreding voorgekeer. Wit mense het daarenteen selde met die polisie te doen, en dan dikwels weens ernstiger misdade soos skietvoorvalle, waar die polisie meer geneig is om geweld te gebruik. Dieselfde artikel het ook die bevindings van Ross en Fryer bevestig en tot die gevolgtrekking gekom dat die algehele sterftesyfer 'n veel nuttiger maatstaf is as die sterftesyfer per ontmoeting.<ref name="Cody2018" /> === Buitensporige polisiëring van Black Lives Matter-byeenkomste === Black Lives Matter-betogers word self soms blootgestel aan juis die soort buitensporige polisiëring waarteen hulle betoog. Benewens die polisie is in Mei 2020 altesaam 43&nbsp;350 soldate landwyd teen Black Lives Matter-betogers ontplooi.<ref name="2021-01-10-nbc">{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/who-decides-when-there-are-helicopters-experts-weigh-national-guard-n1253599 |title=Experts weigh in on National Guard monitoring protests |website=NBC News |date=10 Januarie 2021}}</ref> Militêre waarnemingsvliegtuie is teen latere Black Lives Matter-betogings ingespan.<ref name="2021-01-10-nbc" /> Waarnemers, onder wie die Amerikaanse president [[Joe Biden]], het opgemerk dat gewelddadige regse byeenkomste – waaronder die bestorming van die Capitool in 2021 – 'n kleiner en passiewer polisie-teenwoordigheid gelok het as vreedsame Black Lives Matter-betogings.<ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/biden-slams-capitol-rioters-domestic-terrorists-don-t-dare-call-n1253335 |title='Don't dare call them protesters': Biden slams Capitol rioters as 'domestic terrorists' |website=NBC News |date=7 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/capitol-police-response-rioters-draws-claims-racist-double-standards-n1253363 |title=Capitol Police response to rioters draws claims of racist double standards |website=NBC News |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/01/07/us/capitol-trump-mob-black-lives-matter.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |title=Racial Double Standard of Capitol Police Draws Outcry |first=John |last=Eligon |newspaper=The New York Times |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/07/capitol-hill-trump-rioters-race-power |title=Look at the Capitol Hill rioters. Now imagine if they had been black |first=Derecka |last=Purnell |date=7 Januarie 2021 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/congress-storming-black-lives-matter-22983dc91d16bf949efbb60cdda4495d |title=Race double standard clear in rioters' Capitol insurrection |date=7 Januarie 2021 |website=AP NEWS}}</ref> In November 2015 is 'n polisiebeampte in Oregon van straatdiens onthef nadat hy op sosiale media geskryf het dat hy "hierdie gekke sal moet oppas", met verwysing na 'n beplande BLM-byeenkoms.<ref name="larimer">{{cite news |last1=Larimer |first1=Sarah |title=Officer reassigned after calling Black Lives Matter protesters 'fools' in tweet |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/25/officer-reassigned-after-calling-black-lives-matter-protesters-fools-in-tweet/ |newspaper=The Washington Post |access-date=26 November 2015}}</ref> Volgens 'n verslag wat die Movement for Black Lives in Augustus 2021 vrygestel het, het die federale regering van die Verenigde State Black Lives Matter-betogers in die somer van 2020 doelbewus geteiken om die Black Lives Matter-beweging te ontwrig en te ontmoedig. Volgens die verslag "bevestig die empiriese data en bevindings in hierdie verslag grootliks wat swart organiseerders lankal intellektueel, intuïtief en uit ervaring weet oor die federale regering se ongelyke polisiëring en vervolging van rassegeregtigheidsbetogings en verwante aktiwiteite".<ref>{{Cite web |date=19 Augustus 2021 |title=Feds targeted BLM protesters in attempt to disrupt movement, report says |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |url-status=live |access-date=17 November 2021 |website=NBC News |publisher=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819183714/https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/feds-targeted-blm-protesters-attempt-disrupt-movement-report-says-rcna1717 |archive-date=19 Augustus 2021}}</ref> == Tydlyn van noemenswaardige gebeure en betogings in die Verenigde State == === 2014 === [[Lêer:Black Lives Matter Black Friday (15902086996).jpg|duimnael|'n Black Lives Matter-betoger by Macy's Herald Square, November 2014]] [[Lêer:Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging by Herald Square, Manhattan, November 2014]] In 2014 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Dontre Hamilton, Eric Garner, John Crawford III, Michael Brown, Ezell Ford, Laquan McDonald, Akai Gurley, Tamir Rice, Antonio Martin en Jerame Reid.<ref name="library of congress">{{Cite web |title=Black Lives Matter (BLM) |url=https://www.loc.gov/item/lcwaN0016241/ |access-date=2 Julie 2020 |website=Library of Congress}}</ref> In Julie is Eric Garner in New York oorlede nadat 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement hom tydens 'n inhegtenisneming in 'n verbode wurggreep vasgehou het. Garner se dood word genoem as een van verskeie polisiemoorde op Afro-Amerikaners wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody">{{cite web |last=Williams |first=Yohuru |date=29 April 2015 |title=You're Nobody 'Till Somebody Kills You: Baltimore, Freddie Gray and the Problem of History |url=https://www.huffingtonpost.com/yohuru-williams/youre-nobody-till-somebod_b_7167028.html |work=HuffPost |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Oor die Arbeidsdagnaweek in Augustus het Black Lives Matter 'n "Freedom Ride" gereël wat meer as 500 Afro-Amerikaners van regoor die Verenigde State na Ferguson, Missouri, gebring het om die werk van plaaslike organisasies te ondersteun.<ref>{{cite web |url=http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |title=Get on the Bus: Inside the Black Lives Matter 'Freedom Ride' to Ferguson |work=ColorLines |date=5 September 2014 |last=Solomon |first=Akiba |access-date=21 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223101712/http://colorlines.com/archives/2014/09/get_on_the_bus_inside_the_black_life_matters_freedom_ride.html |archive-date=23 Februarie 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/04/never-forget-ferguson-justice-for-michael-brown |title=5 ways to never forget Ferguson – and deliver real justice for Michael Brown |work=The Guardian |date=4 September 2014 |first1=Darnell L. |last1=Moore |first2=Patrisse |last2=Cullors |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die beweging het voortgegaan om by die Ferguson-betogings ná die dood van Michael Brown betrokke te wees.<ref>{{cite news |last=Thrasher |first=Steven W. |date=13 Maart 2015 |title=What next for Black Lives Matter in Ferguson after city's police shooting? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2015/mar/13/black-lives-matter-ferguson-police-shooting |newspaper=The Guardian |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die betogings het soms tot botsings met plaaslike en deelstaatspolisiedepartemente gelei, wat gewoonlik gewapend gereageer het. Op 'n stadium is die Nasionale Garde ontbied en is 'n noodtoestand afgekondig.<ref name="clayton" /> Ook in Augustus het beamptes van die polisiedepartement van [[Los Angeles]] vir Ezell Ford doodgeskiet; BLM het tot in 2015 in Los Angeles oor sy dood betoog.<ref name="grad">{{cite news |last1=Grad |first1=Shelby |date=20 Oktober 2015 |title=How Black Lives Matter became a thorn in the side of L.A. leaders |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-how-black-lives-matter-became-a-thorn-in-the-side-for-l-a-leaders-story-so-far-20151020-htmlstory.html |newspaper=Los Angeles Times |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In November het 'n beampte van die New Yorkse polisiedepartement die 28-jarige Afro-Amerikaanse man Akai Gurley doodgeskiet. Black Lives Matter het later in New York oor Gurley se dood betoog.<ref>{{cite web |last=Prupis |first=Nadia |date=10 Februarie 2015 |title=NYPD Officer Indicted in Shooting of Akai Gurley: Reports |url=http://www.commondreams.org/news/2015/02/10/nypd-officer-indicted-shooting-akai-gurley-reports |publisher=Common Dreams |access-date=21 Desember 2016}}</ref> In [[Oakland]], Kalifornië, is veertien Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem nadat hulle 'n Bay Area Rapid Transit-trein meer as 'n uur lank op Swart Vrydag, een van die grootste inkopiedae van die jaar, tot stilstand gebring het. Die betoging, gelei deur BLM-medestigter Alicia Garza, is gereël in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson nie oor die dood van Michael Brown aan te kla nie.<ref>{{cite news |last1=Serna |first1=Josef |title=Bay Area train service restored after Ferguson protest shutdown |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-bart-protest-20141128-story.html |access-date=7 Julie 2016 |work=Los Angeles Times |date=28 November 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=14 Ferguson Activists Arrested After Demonstration Shuts Down Transbay BART |url=http://sanfrancisco.cbslocal.com/2014/11/28/blackoutblackfriday-activists-shut-down-west-oakland-bart-station-major-delays-michael-brown-ferguson-transbay-tube/ |access-date=21 Desember 2016 |publisher=CBS San Francisco |date=28 November 2014}}</ref> Ook in November is Tamir Rice, 'n 12-jarige Afro-Amerikaanse seun, deur 'n polisiebeampte in Cleveland doodgeskiet. Rice se dood word ook genoem as een van die gebeure wat die Black Lives Matter-beweging aangevuur het.<ref name="nobody" /><ref name="vice 2015-04-10">{{cite web |last1=Fields |first1=Liz |title=After Walter Scott Killing, Black Lives Matter Movement Calls For Citizen Oversight of Police |url=https://www.vice.com/en/article/after-walter-scott-killing-black-lives-matter-movement-calls-for-citizen-oversight-of-police/ |website=Vice News |date=10 April 2015 |access-date=26 Mei 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest, Mall of America, December 2014.jpg|duimnael|links|'n Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in die rotonde van die Mall of America in Bloomington, Minnesota, Desember 2014]] In Desember het twee- tot drieduisend mense by die Mall of America in Bloomington, [[Minnesota]], bymekaargekom om te betoog teen die dood van ongewapende swart mans deur die polisie.<ref name="reinan">{{cite web |last1=Reinan |first1=John |date=4 Julie 2015 |title=Black Lives Matter protesters question 'intertwined' relationship between Mall of America and Bloomington. |url=http://www.startribune.com/black-lives-matter-protesters-question-intertwined-relationship-between-mall-of-america-and-bloomington/311587741/ |work=Star Tribune |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die polisie by die winkelsentrum was met oproertoerusting en bomsnuffelhonde toegerus; minstens twintig betogers is in hegtenis geneem.<ref name="Brumfield">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2014/12/21/us/mall-of-america-black-lives-protest |title=Protesters' chants of 'Black Lives Matter' echo at megamall; at least 20 arrested |work=CNN |date=21 Desember 2014 |access-date=21 Desember 2014 |author=Brumfield, Ben}}</ref><ref name="ALDM">{{Cite journal |last=Linscott |first=Charles "Chip" P. |date=2017 |title=All Lives (Don't) Matter: The Internet Meets Afro-Pessimism and Black Optimism |journal=Black Camera |volume=8 |issue=2 |pages=104-119 |doi=10.2979/blackcamera.8.2.06 |jstor=10.2979/blackcamera.8.2.06 |s2cid=148586329 |issn=1536-3155}}</ref> Die bestuur het gesê hulle is "uiters teleurgesteld dat die organiseerders van die Black Lives Matter-betoging besluit het om ons uitgesproke beleid en herhaalde herinneringe te ignoreer dat politieke betogings en demonstrasies nie op die eiendom van die Mall of America toegelaat word nie".<ref name="Brumfield" /> In [[Milwaukee]], [[Wisconsin]], het BLM betoog oor die polisie se doodmaak van Dontre Hamilton, wat in April gesterf het.<ref>{{cite web |last1=Seigle |first1=Max |date=14 Desember 2014 |title=Many participate in 'Black Lives Matter' rally downtown |url=http://www.wisn.com/news/many-participate-in-black-lives-matter-rally-downtown/30233084 |publisher=WISN-TV |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Black Lives Matter het ook oor die dood van John Crawford III betoog.<ref>{{cite web |last1=Wallace |first1=Lewis |date=30 Maart 2015 |title=Dayton 'Black Lives Matter' protesters to appear in court today |url=http://www.wksu.org/news/story/42439 |publisher=WKSU |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Die moord op Renisha McBride is eweneens deur Black Lives Matter betoog.<ref>{{cite web |last1=Anderson |first1=Michelle D. |date=13 Desember 2014 |title=Muskegon-area churches to participate in 'Black Lives Matter' movement on Sunday |url=http://www.mlive.com/news/muskegon/index.ssf/2014/12/muskegon-area_churches_to_part.html |work=Muskegon Chronicle |access-date=21 Desember 2016}}</ref> Ook in Desember is 'n protesoptog in Berkeley, Kalifornië, gehou in reaksie op die grootjurie se besluit om Darren Wilson op geen aanklag oor die dood van Michael Brown te vervolg nie. Betogers en joernaliste wat aan daardie byeenkoms deelgeneem het, het in 2015 'n regsgeding aanhangig gemaak waarin hulle "ongrondwetlike polisie-aanvalle" op deelnemers beweer het.<ref name="skinner">{{cite news |last1=Skinner |first1=Curtis |date=24 November 2015 |title=Black Lives Matter protesters sue over treatment by California police |work=Yahoo! News |agency=Reuters |url=https://news.yahoo.com/black-lives-matter-protesters-sue-over-treatment-california-030106780.html |access-date=21 Desember 2016}}</ref> 'n Week ná die Michael Brown-uitspraak is twee polisiebeamptes in New York deur Ismaaiyl Brinsley doodgeskiet, wat gesê het hy wil polisiebeamptes doodmaak as vergelding vir die dood van Garner en Brown. Black Lives Matter het die skietery veroordeel, hoewel sommige regse media die groep daarmee probeer verbind het; die president van die Patrolman's Benevolent Association het beweer dat daar "bloed aan die hande kleef van dié wat onder die dekmantel van betogings geweld op straat aangehits het".<ref name="clayton" /> 'n Konserwatiewe televisiekommentator het ook probeer om Black Lives Matter te verbind met betogers wat by die "Millions March" in Desember, wat deur ander groepe gereël is, geskreeu het dat hulle "dooie polisiemanne" wil sien.<ref name="clayton" /> === 2015 === [[Lêer:Don't forget Freddie Gray.jpg|duimnael|'n Betoger vestig die aandag op die dood van Freddie Gray in [[Baltimore]], April 2015]] In 2015 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Charley Leundeu Keunang, Tony Robinson, Anthony Hill, Meagan Hockaday, Eric Harris, Walter Scott, Freddie Gray, William Chapman, Jonathan Sanders, Sandra Bland, Samuel DuBose, Jeremy McDole, Corey Jones en Jamar Clark, sowel as Dylann Roof se moord op die nege kerkgangers in Charleston.<ref name="library of congress" /><ref>{{Cite book |last1=Ford |first1=Lynne E. |url=https://books.google.com/books?id=S9i5DQAAQBAJ |title=American Government and Politics Today, 2017-2018 Edition |last2=Bardes |first2=Barbara A. |last3=Schmidt |first3=Steffen W. |last4=Shelley |first4=Mack C. |publisher=Cengage Learning |year=2017 |isbn=978-1-337-09322-4 |location=Boston |pages=172-173}}</ref> In Maart het BLM by die kantoor van die Chicago-burgemeester Rahm Emanuel betoog en hervormings binne die Chicago-polisiedepartement geëis.<ref>{{cite news |last1=Wisniewski |first1=Mary |title=Three arrested as Chicago protesters demand police reforms |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |work=Reuters |date=24 Maart 2015 |access-date=9 November 2015 |archive-date=10 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010172155/http://www.reuters.com/article/2015/03/24/us-usa-chicago-police-protest-idUSKBN0MK27M20150324 |url-status=live}}</ref> Charley Leundeu Keunang, 'n 43-jarige Kameroense burger, is deur beamptes van die Los Angeles-polisiedepartement doodgeskiet. Die polisie het veertien mense ná BLM-betogings in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |last1=Rocha |first1=Veronica |title=LAPD arrests 14 protesters after #BlackLivesMatter demonstration |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-14-police-protesters-arrested-20150415-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 April 2015 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In April het Black Lives Matter regoor die Verenigde State betoog oor die dood van Freddie Gray, wat ook die Baltimore-betogings van 2015 ingesluit het.<ref>{{cite web |last1=Hagen |first1=Sarah |title=Peaceful 'Black Lives Matter' protest in Tampa |url=http://www.wtsp.com/story/news/2015/05/02/peaceful-black-lives-matter-protest-in-tampa/26782995/ |publisher=10 News |access-date=8 November 2015}}</ref><ref name="norfleet">{{cite web |last1=Norfleet |first1=Nicole |title=Twin Cities students walk out of schools to join Black Lives Matter protest |url=http://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |website=Star Tribune |date=2 Mei 2015 |access-date=8 November 2015 |archive-date=22 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022101430/https://www.startribune.com/twin-cities-students-walk-out-to-join-black-lives-matter-protest/302163771/ |url-status=dead}}</ref> Die Nasionale Garde is ontbied.<ref name="clayton" /> Ná die dood van Walter Scott in North Charleston, [[Suid-Carolina]], het Black Lives Matter oor Scott se dood betoog en burgerlike toesig oor die polisie geëis.<ref name="vice 2015-04-10" /> In Mei was 'n BLM-betoging in [[San Francisco]] deel van 'n landwye betoging, SayHerName, teen die polisie se doodmaak van swart vroue en meisies, waaronder Meagan Hockaday, Aiyana Jones en Rekia Boyd.<ref name="naked">{{cite news |title=Naked protesters gather in San Francisco for 'Black Lives Matter' |url=https://www.usatoday.com/story/news/2015/05/21/black-lives-matter-naked-protest-san-francisco/27742833 |newspaper=USA Today |access-date=26 Mei 2015 |last1=Mandaro |first1=Laura |last2=Guynn |first2=Jessica}}</ref> In Cleveland, [[Ohio]], het BLM betoog nadat 'n beampte in die verhoor oor die dood van Timothy Russell en Malissa Williams onskuldig bevind is.<ref name="CNN0526">{{cite news |last1=Ellis |first1=Ralph |last2=McLaughlin |first2=Elliott |title=Cleveland protesters appear in court |url=http://www.cnn.com/2015/05/25/us/cleveland-police-verdict-reaction/index.html |access-date=26 Mei 2015 |work=CNN |date=25 Mei 2015}}</ref> In Madison, Wisconsin, het BLM betoog nadat die beampte nie oor die dood van Tony Robinson aangekla is nie.<ref>{{cite news |last1=Spicuzza |first1=Mary |last2=Glauber |first2=Bill |title=Madison DA decides no charges warranted in Robinson shooting |url=http://www.jsonline.com/news/crime/303390891.html |newspaper=Milwaukee Journal Sentinel |access-date=26 Mei 2015}}</ref> In Junie, ná Dylann Roof se skietery in 'n histories swart kerk in Charleston, Suid-Carolina, het BLM-lede regoor die land dae lank gemarsjeer, betoog en waak gehou.<ref name="zukic">{{cite web |last1=Zukic |first1=Rialda |title=Hundreds march in solidarity in Charleston after church shooting |date=21 Junie 2015 |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/hundreds-protest-hold-vigil-charleston-shooting |publisher=PBS Newshour |access-date=31 Oktober 2015}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kettmann |first1=Kayla |title=UC Berkeley's Black Student Union holds vigil, protest for Charleston victims |url=http://www.dailycal.org/2015/06/19/black-student-union-holds-vigil-protest-for-charleston-victims |work=Daily Californian |date=19 Junie 2015 |publisher=dailycal.org}}</ref> BLM was deel van 'n vredesoptog op die Arthur Ravenel jr.-brug in Suid-Carolina.<ref name="abc4">{{cite web |title=Organizers says 20,000 joined Bridge to Peace march on Ravenel Bridge |date=21 Junie 2015 |url=http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |publisher=abcnews4.com |access-date=2 November 2015 |archive-date=13 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013080019/http://www.abcnews4.com/story/29372529/watch-bridge-to-peace-event-live-on-abcnews-4-or-stream-it-live |url-status=dead}}</ref> Ná die Charleston-skietery is 'n aantal gedenktekens vir die Konfederale State van Amerika met "Black Lives Matter" beklad of andersins beskadig.<ref>{{cite web |title=Robert E. Lee Monument In VA. Vandalized With 'Black Lives Matter' |date=Julie 2015 |url=http://abc7chicago.com/news/robert-e-lee-monument-in-va-vandalized-with-black-lives-matter/820850/ |publisher=ABC 7 |access-date=2 November 2015}}</ref><ref name="duda">{{cite web |title='Black Lives Matter' spray painted on New Orleans monument |date=29 Junie 2015 |url=http://www.fox8live.com/story/29430719/black-lives-matter-spray-painted-on-new-orleans-monument |publisher=Fox 8 |access-date=2 November 2015}}</ref> Sowat 800 mense het in McKinney, [[Texas]], betoog nadat 'n video vrygestel is waarin 'n beampte 'n meisie by 'n swembadpartytjie met sy knieë teen die grond vasdruk.<ref>{{cite news |title=McKinney video: Protest over Texas pool party policing |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-33059484 |newspaper=BBC News |date=9 Junie 2015 |access-date=8 November 2015}}</ref> In Julie het BLM-aktiviste regoor die Verenigde State begin betoog oor die dood van Sandra Bland, 'n Afro-Amerikaanse vrou wat na bewering opgehang in 'n tronksel in Waller County, Texas, gevind is.<ref name="bland">{{cite web |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=More Sandra Bland footage released; protest held in downtown Chicago |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ct-sandra-bland-marijuana-20150728-story.html |work=Chicago Tribune |date=29 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="sun">{{cite news |title=Groups in Texas hold vigil, protest in jail death of Sandra Bland |url=http://www.torontosun.com/2015/07/27/groups-in-texas-hold-vigil-protest-in-jail-death-of-sandra-bland |newspaper=Toronto Sun |date=27 Julie 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Cincinnati]], Ohio, het BLM saamgetrek en betoog oor die dood van Samuel DuBose nadat hy deur 'n polisiebeampte van die Universiteit van Cincinnati doodgeskiet is.<ref name="wlwt">{{cite web |last1=Fuller |first1=Courtis |title=Black Lives Matter stages rally after murder indictment against UC officer |date=30 Julie 2015 |url=http://www.wlwt.com/news/black-lives-matter-hold-rally-after-charges-filed-against-uc-officer-ray-tensing/34427260 |publisher=wlwt.com |access-date=1 November 2015}}</ref> In Newark, [[New Jersey]], het meer as duisend BLM-aktiviste teen polisiegeweld, rasse-onreg en ekonomiese ongelykheid gemarsjeer.<ref>{{cite web |url=https://www.greenleft.org.au/content/united-states-thousands-march-against-racism-police-brutality-new-jersey |title=United States: Thousands march against racism, police brutality in New Jersey |date=7 Augustus 2015 |first=Monica |last=Moorehead |work=Green Left Weekly |access-date=15 Desember 2016}}</ref> Ook in Julie het BLM betoog oor die dood van Jonathan Sanders, wat gesterf het terwyl hy deur die polisie in [[Mississippi]] in hegtenis geneem is.<ref>{{cite web |last1=Chin |first1=Alan |title=Another reason to question whether black lives matter in Mississippi |date=28 Julie 2015 |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728114748/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/28/another-reason-to-question-whether-black-lives-matter-in-mississippi/ |archive-date=28 Julie 2015 |work=Reuters |access-date=23 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last1=Dodrill |first1=Tara |title=Mississippi Town Protests Death of Black Man by White Cop |date=20 Julie 2015 |url=http://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop/ |publisher=Inquisitir |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=31 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531150206/https://www.inquisitr.com/2267240/jonathan-sanders-mississippi-town-protests-death-of-black-man-by-white-cop |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:1 Year Commemoration of the Murder of Michael Brown, the Ferguson Rebellion, & the Black Lives Matter uprising. (20426285322).jpg|duimnael|opreg=1.5|Herdenking van die eerste jaar sedert die dood van Michael Brown en die Ferguson-onrus by die Barclays Center in [[Brooklyn]], New York, Augustus 2015]] In Augustus het BLM-organiseerders 'n byeenkoms in Washington, D.C., gehou om 'n einde aan geweld teen [[transgender]]vroue te eis.<ref name="stein">{{cite news |last1=Stein |first1=Perry |title=Black Lives Matter organizers hold rally in D.C. for black trans women |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/08/25/black-lives-matter-organizers-hold-rally-in-d-c-for-black-trans-women/ |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In Charlotte, [[Noord-Carolina]], het BLM betoog en lê-in-betogings gehou nadat 'n regter die verhoor nietig verklaar het van 'n wit Charlotte-polisiebeampte wat die ongewapende swart man Jonathan Ferrell doodgeskiet het.<ref name="kerrick">{{cite web |title=2 arrested after Kerrick trial protests take violent turn |work=WCNC |url=http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |publisher=wcnc.com |access-date=1 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104145943/http://www.wcnc.com/story/news/local/randall-kerrick-trial/2015/08/21/kerrick-trial-protesters-blocking-4th-street/32137825/ |archive-date=4 November 2015}}</ref> In [[Philadelphia]], [[Pennsilvanië]], het [[Janelle Monáe]], Jidenna en ander BLM-aktiviste deur Noord-Philadelphia gemarsjeer om aandag op polisiegeweld en Black Lives Matter te vestig.<ref name="chang">{{cite web |last1=Chang |first1=David |title=Janelle Monae, Jidenna March Through Philly |date=12 Augustus 2015 |url=http://www.nbcphiladelphia.com/news/local/Janelle-Monae-Jidenna-North-Philadelphia-Protest-Black-Lives-Matter-321611372.html |publisher=NBC Philadelphia |access-date=1 November 2015}}</ref> Rondom 9 Augustus, die eerste herdenking van Michael Brown se dood, het BLM in St. Louis en regoor die land saamgetrek, waak gehou en gemarsjeer.<ref name="brownann">{{cite news |title=Ferguson protesters, police gather on West Florissant Avenue; state of emergency declared in county |url=https://www.stltoday.com/news/local/crime-and-courts/ferguson-protesters-police-gather-on-west-florissant-avenue-state-of/article_7564c9cb-cc89-58cb-8787-4aaa91bcccaa.html |newspaper=St. Louis Post-Dispatch |access-date=1 November 2015}}</ref><ref name="simone">{{cite web |last1=Wilson |first1=Simone |title=Hundreds of #BlackLivesMatter Protesters March on Downtown Brooklyn |date=9 Augustus 2015 |url=http://patch.com/new-york/fortgreene/breaking-hundreds-blacklivesmatter-protesters-march-downtown-brooklyn |publisher=patch.com |access-date=1 November 2015}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21552438456).jpg|duimnael|links|Black Lives Matter-betoging teen polisiegeweld in St. Paul by die Metro Green Line, September 2015]] In September het meer as vyfhonderd BLM-betogers in Austin, Texas, teen polisiegeweld saamgetrek, en verskeie het kortliks protesbaniere op Interstate 35 gedra.<ref name="chron">{{cite web |last1=Baddour |first1=Dylan |title=Black Lives Matter protest shut down by police in Austin, Texas |url=http://www.chron.com/news/houston-texas/article/Black-Lives-Matter-protest-shut-down-by-police-in-6527316.php |work=Houston Chronicle |date=24 September 2015 |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Baltimore]], [[Maryland]], het BLM-aktiviste gemarsjeer en betoog toe die verhore in die Freddie Gray-polisiegeweldsaak begin het.<ref name="hedg">{{cite news |last1=Hedgpeth |first1=Dana |title=Views from Baltimore as protesters rally in Freddie Gray case |url=https://www.washingtonpost.com/news/local/wp/2015/09/02/views-from-baltimore-as-protesters-rally-in-freddie-gray-case |newspaper=The Washington Post |access-date=1 November 2015}}</ref> In [[Sacramento]], [[Kalifornië]], het sowat agthonderd BLM-betogers saamgetrek ter ondersteuning van 'n wetsontwerp in die Kaliforniese Senaat wat polisietoesig sou verskerp.<ref name="sac">{{cite news |last1=Pedroncelli |first1=Rich |title=Black Lives Matter protesters rally to back Senate bill increasing police oversight |url=http://www.ocregister.com/articles/police-680656-bill-protesters.html |publisher=ocregister.com |agency=Associated Press |access-date=1 November 2015}}</ref> BLM het ook betoog oor die dood van Jeremy McDole.<ref>{{cite web |last=Jaeger |first=Kyle |url=http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |title=Jeremy McDole Was Shot and Killed by Delaware Police |work=Attn |date=24 September 2015 |access-date=10 November 2015 |archive-date=30 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030062418/http://www.attn.com/stories/3306/jeremy-mcdole-shooting |url-status=dead}}</ref> In Oktober is Black Lives Matter-aktiviste in hegtenis geneem tydens 'n betoging by 'n konferensie van polisiehoofde in [[Chicago]].<ref name="morris">{{cite news |last1=Walk-Morris |first1=Tatiana |title=Black Lives Matter activists arrested during protest of police chiefs conference |url=http://www.chicagoreader.com/Bleader/archives/2015/10/26/black-lives-matter-activists-arrested-during-protest-of-police-chiefs-conference |newspaper=Chicago Reader |access-date=28 Oktober 2015}}</ref> "Rise Up October" het met die Black Lives Matter-veldtog oorvleuel en verskeie betogings meegebring.<ref name="shaker">{{cite web |last1=Shaker |first1=Nadeen |title="This injustice has taken genocidal proportions": Why Cornel West and Carl Dix are rising up against police brutality |url=http://www.salon.com/2015/10/21/this_injustice_has_taken_genocidal_proportions_why_cornel_west_and_carl_dix_are_rising_up_against_police_brutality/ |work=Salon |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Quentin Tarantino]] en Cornel West, wat aan "Rise Up October" deelgeneem het, het polisiegeweld veroordeel.<ref name="democ">{{cite web |title=Voices of Rise Up October: Quentin Tarantino, Cornel West, Victims' Families Decry Police Violence |url=http://www.democracynow.org/2015/10/26/voices_of_rise_up_october_quentin |publisher=Democracy Now |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Lêer:Justice for Jamar Response Action (22627979078).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Jamar Clark, Minneapolis, Minnesota, November 2015]] [[Lêer:Black Lives Matter Sign - Minneapolis Protest (22632545857).jpg|duimnael|'n Aktivis hou 'n "Black Lives Matter"-plakkaat op buite die Minneapolis-polisie se vierde presink ná die dood van Jamar Clark op 15 November 2015]] In November het BLM-aktiviste betoog nadat Jamar Clark deur die Minneapolis-polisiedepartement geskiet is.<ref>{{cite web |title=51 arrested in protests after black man shot by Minneapolis police |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2015/11/16/minneapolis-police-shooting/75859132 |work=USA Today |access-date=18 November 2015}}</ref> 'n Deurlopende betoging is by die Minneapolis-polisie se vierde presink gereël. Tydens die kampbetoging het betogers en buitestanders met die polisie gebots, die stasie beskadig en probeer om met 'n voertuig daarteen vas te ry.<ref>{{cite web |last=Forliti |first=Amy |title=Minneapolis police, protesters clash at 4th Precinct |website=Saint Paul Pioneer Press |location=Saint Paul |date=19 November 2015 |url=http://www.twincities.com/2015/11/19/minneapolis-police-protesters-clash-at-4th-precinct/ |access-date=11 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Keller |first=Bill |title=SUV rams 4th Precinct gate, 2 arrested for Jamar Clark vandalism |website=Fox 9 News |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.fox9.com/news/51959667-story |access-date=11 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707040023/http://www.fox9.com/news/51959667-story |archive-date=7 Julie 2016}}</ref> Later in dieselfde maand is 'n optog ter ere van Jamar Clark gereël, van die vierde presink tot in die middestad van Minneapolis. Ná die optog het 'n groep mans met vuurwapens en liggaamspantsers<ref name="startribune 2014-11-24">{{cite web |last=Smith |first=Mary Lynn |title=Five people were shot near Black Lives Matter protest site |website=Star Tribune |location=Minneapolis |date=24 November 2015 |url=http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121421/http://www.startribune.com/several-people-were-shot-near-black-lives-matter-protest-site/353121881/ |url-status=dead}}</ref> opgedaag en die betogers met rasseskeldname begin toesnou, volgens 'n woordvoerder van Black Lives Matter. Nadat betogers die gewapende mans gevra het om te loop, het die mans die vuur geopen en vyf betogers geskiet.<ref name="startribune 2014-11-24" /><ref name="Silverstein 2015">{{cite web |last=Silverstein |first=Jason |title=Five people shot at Minneapolis Black Lives Matter protest |website=Daily News |location=New York |date=24 November 2015 |url=http://www.nydailynews.com/news/national/shot-minneapolis-police-protest-article-1.2444905 |access-date=21 Desember 2015}}</ref> Al die beserings het hospitalisasie vereis, maar was nie lewensgevaarlik nie. Die mans het gevlug, maar is later gevind en in hegtenis geneem. Die drie mans wat gearresteer is, was jonk en wit, en waarnemers het hulle as [[wit oppergesag]]voorstanders beskryf.<ref name="Washington Post 2015">{{cite news |title=Two men arrested in shooting of Black Lives Matter protesters in Minneapolis |newspaper=The Washington Post |date=24 November 2015 |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/11/24/five-people-shot-near-minneapolis-protest-cops-searching-for-3-white-male-suspects |access-date=21 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |title=3 men in custody, 1 released in Minneapolis 4th Precinct protest shooting |first1=Libor |last1=Jany |first2=David |last2=Chanen |date=25 November 2015 |work=Star Tribune |access-date=11 Julie 2016 |archive-date=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708121420/http://www.startribune.com/police-searching-for-suspects-who-fired-into-crowd-at-blm-protest-outside-4th-precinct/353154811/ |url-status=dead}}</ref> In Februarie 2017 is een van die gearresteerdes, Allen Scarsella, op 'n dosyn aanklagte van aanranding en oproer in verband met die skietery skuldig bevind. Deels op grond van maande se rassistiese boodskappe wat Scarsella voor die skietery aan sy vriende gestuur het, het die regter sy verdediging se argument dat hy "naïef" was, verwerp en hom in April 2017 tot 15 jaar van 'n moontlike maksimum van 20 jaar gevonnis.<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/minnesota-man-gets-15-years-for-shooting-5-black-lives-matter-protesters/ |title=Minnesota Man Gets 15 Years for Shooting 5 Black Lives Matter Protesters |date=27 April 2017 |work=CBS News |access-date=30 April 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theroot.com/man-gets-15-years-for-shooting-5-blm-activists-protesti-1794769476 |title=Man Gets 15 Years for Shooting 5 BLM Activists Protesting Police Shooting Death of Jamar Clark |first=Angela |last=Helm |date=29 April 2017 |work=The Root |access-date=30 April 2017}}</ref> Vanaf November 2015 het BLM betoog oor die moord op Laquan McDonald en die bedanking van talle Chicago-amptenare geëis weens die skietvoorval en die hantering daarvan. McDonald is 16 keer deur die Chicago-polisiebeampte Jason Van Dyke geskiet.<ref>{{cite web |last1=Lopez |first1=German |title=The Chicago police shooting of Laquan McDonald, explained |date=25 November 2015 |url=https://www.vox.com/explainers/2015/11/24/9796704/laquan-mcdonald-police-shooting-chicago |publisher=Vox |access-date=23 Julie 2016}}</ref> === 2016 === In 2016 het Black Lives Matter betoog oor die dood van talle Afro-Amerikaners weens polisieoptrede, onder meer dié van Bruce Kelley jr., Alton Sterling, Philando Castile, Joseph Mann, Abdirahman Abdi, Paul O'Neal, Korryn Gaines, Sylville Smith, Terence Crutcher, Keith Lamont Scott, Alfred Olango en Deborah Danner. In Januarie het honderde BLM-betogers in San Francisco gemarsjeer teen die dood van Mario Woods, wat op 2 Desember 2015 deur beamptes van die San Francisco-polisie doodgeskiet is. Die optog is tydens 'n Super Bowl-geleentheid gehou.<ref>{{cite web |author=O, Janet |url=http://abc7news.com/news/hundreds-march-in-sf-to-protest-sfpds-fatal-shooting-of-mario-woods/1180634/ |title=Hundreds March In SF To Protest SFPD's Fatal Shooting Of Mario Woods |publisher=ABC7 |date=30 Januarie 2016 |access-date=10 Julie 2016}}</ref> BLM het regoor die land betogings, gemeenskapsvergaderings, leersessies en direkte aksies gehou met die doel om "die radikale nalatenskap van [[Martin Luther King jr.]] terug te eis".<ref>{{cite web |last1=Saxon-Parrish |first1=Shani |title=The Movement for Black Lives Is Urging You to No. ReclaimMLK This Weekend |url=http://www.colorlines.com/articles/movement-black-lives-urging-you-reclaimmlk-weekend |publisher=Colorlines |date=15 Januarie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Februarie is Abdullahi Omar Mohamed, 'n 17-jarige Somaliese vlugteling, deur die polisie van [[Salt Lake City]], [[Utah]], geskiet en gewond ná 'n beweerde konfrontasie met 'n ander persoon. Die skietvoorval het tot BLM-betogings gelei.<ref>{{cite web |last1=Alberty |first1=Erin |author2=Michael McFall |title=Police investigate SLC shooting; protesters flood downtown streets |url=http://www.sltrib.com/home/3596397-155/slc-police-investigation-continues-in-wake |work=Salt Lake Tribune |date=2 Maart 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> In Junie het lede van BLM en Color of Change betoog teen die skuldigbevinding en vonnisoplegging van Jasmine Richards in Kalifornië weens 'n voorval in 2015 waarin sy probeer verhoed het dat 'n polisiebeampte 'n ander vrou in hegtenis neem. Richards is skuldig bevind aan die "poging om 'n persoon onwettig uit die wettige bewaring van 'n vredesbeampte te neem" – 'n aanklag wat die deelstaat se strafkode tot twee maande voor die voorval as "lynching" bestempel het.<ref>{{cite web |last1=Pena |first1=Marina |title=Hundreds protest sentencing of Black Lives Matter activist in Pasadena |url=https://www.pasadenastarnews.com/2016/06/07/hundreds-protest-sentencing-of-black-lives-matter-activist-in-pasadena/ |work=Pasadena Star News |date=7 Junie 2016 |access-date=23 Julie 2016}}</ref> Op 5 Julie is Alton Sterling, 'n 37-jarige swart man, verskeie kere op kort afstand geskiet terwyl twee wit beamptes van die Baton Rouge-polisiedepartement hom in [[Baton Rouge]], [[Louisiana]], teen die grond vasgedruk het. Op die aand van 5 Julie het meer as 100 betogers in Baton Rouge "no justice, no peace" geskreeu, vuurwerke afgeskiet en 'n kruising versper om oor Sterling se dood te betoog.<ref name="brennan">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/national/la-cops-shoot-kill-man-selling-music-baton-rouge-store-article-1.2700548 |title=Alton Sterling shot, killed by Louisiana cops during struggle after he was selling music outside Baton Rouge store |last=Brennan |first=Christopher |date=5 Julie 2016 |newspaper=Daily News |location=New York |access-date=5 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie het Black Lives Matter 'n kerswaak in Baton Rouge gehou, met die uitroep "Ons het Baton Rouge lief" en oproepe om geregtigheid.<ref>{{cite news |url=https://abcnews.go.com/US/black-lives-matter-holds-vigil-alton-sterling-baton/story?id=40391901 |title=Baton Rouge Police Shooting: Alton Sterling's Aunt Says She Wants 'Justice' at Vigil |first=Julia |last=Jacobo |date=6 Julie 2016 |work=ABC News |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 6 Julie is Philando Castile deur Jeronimo Yanez, 'n polisiebeampte van St. Anthony, Minnesota, doodgeskiet nadat hy in Falcon Heights, 'n voorstad van St. Paul, voorgekeer is. Castile het 'n motor bestuur met sy meisie en haar vierjarige dogter as passasiers toe Yanez en 'n ander beampte hom voorgekeer het.<ref name="Chappell">{{cite news |first1=Bill |last1=Chappell |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/07/07/485066807/police-stop-ends-in-black-mans-death-aftermath-is-livestreamed-online-video |title=Police Stop Ends in Black Man's Death; Aftermath Is Live-Streamed on Facebook |publisher=NPR |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Volgens sy meisie het Castile, nadat hy om sy lisensie en registrasie gevra is, vir die beampte gesê dat hy 'n lisensie het om 'n wapen te dra en dat daar een in die motor is.<ref name="BBCCastileDeath">{{cite news |title=Philando Castile death: Aftermath of police shooting streamed live |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36732908 |date=7 Julie 2016 |work=BBC News |access-date=7 Julie 2016}}</ref> Sy het gesê: "Die beampte het gesê moenie beweeg nie. Terwyl hy sy hande weer opgesteek het, het die beampte hom vier of vyf keer in die arm geskiet."<ref name="PheiferPeck">{{cite news |first1=Pat |last1=Pheifer |first2=Claude |last2=Peck |url=http://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |title=Aftermath of fatal Falcon Heights officer-involved shooting captured on video |work=Star Tribune |date=7 Julie 2016 |access-date=7 Julie 2016 |archive-date=10 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210085324/https://www.startribune.com/aftermath-of-officer-involved-shooting-captured-on-phone-video/385789251/ |url-status=dead}}</ref> Sy het onmiddellik ná die skietvoorval 'n video regstreeks op [[Facebook]] uitgesaai. Ná Castile se dood het BLM regoor Minnesota en die Verenigde State betoog.<ref>{{cite magazine |last1=Sanburn |first1=Josh |title=Black Lives Matter Leader Condemns Violence at St. Paul Protest |url=https://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |magazine=Time |date=10 Julie 2016 |access-date=23 Julie 2016 |archive-date=17 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160717163206/http://time.com/4400330/st-paul-protests-philando-castile-black-lives-matter/ |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Protest march in response to the Philando Castile shooting (28084964251).jpg|duimnael|Protesoptog in reaksie op die dood van Philando Castile, St. Paul, Minnesota, 7 Julie 2016]] Op 7 Julie is 'n BLM-betoging in [[Dallas]], Texas, gehou om te protesteer oor die dood van Alton Sterling en Philando Castile. Aan die einde van die vreedsame betoging het Micah Xavier Johnson uit 'n lokval die vuur geopen, vyf polisiebeamptes doodgeskiet en sewe ander beamptes en twee burgerlikes gewond. Die skutter is daarna met 'n bom wat deur 'n robot afgelewer is, gedood.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/07/08/like-a-little-war-snipers-shoot-11-police-officers-during-dallas-protest-march-killing-five/ |last1=Achenbach |first1=Joel |author2=William Wan |author3=Mark Berman |author4=Moriah Balingit |title=Five Dallas police officers were killed by a lone attacker, authorities say |newspaper=The Washington Post |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Voor sy dood het Johnson volgens die polisie gesê dat "hy ontsteld was oor Black Lives Matter" en dat "hy wit mense wou doodmaak, veral wit beamptes".<ref name="Bromwich">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708125031/http://www.nytimes.com/2016/07/09/us/dallas-police-shooting.html |archive-date=8 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |title=Dallas Shooting Suspect, Micah Johnson, 'Upset at White People' |first1=Manny |last1=Fernandez |author3=Jonah Engel Bromwich |author2=Richard Pérez-Peña |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Texaanse luitenant-goewerneur Dan Patrick en ander konserwatiewe wetgewers het die Black Lives Matter-beweging vir die skietery blameer.<ref>{{Cite web |url=https://www.texastribune.org/2016/07/08/lt-gov-dan-patrick-blames-black-lives-matter-prote/ |title=Dan Patrick Blames Black Lives Matter Movement for Dallas Shooting |last=Mekelburg |first=Madlin |date=8 Julie 2016 |website=The Texas Tribune |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://video.foxnews.com/v/5027952148001/texas-lt-gov-patrick-on-dallas-ambush-this-has-to-end/ |title=Texas Lt. Gov. Patrick on Dallas ambush: 'This has to end' |date=8 Julie 2016 |publisher=Fox News Channel |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Die Black Lives Matter-netwerk het 'n verklaring uitgereik waarin die skietery veroordeel word.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbsnews.com/news/dallas-shooting-black-lives-matter-leaders-respond/ |title=Black Lives Matter condemns Dallas, pushes forward with protests |work=CBS News |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.latimes.com/politics/la-na-dallas-protest-impact-20160708-snap-story.html |title=Dallas police shootings could create unwelcome tensions for Black Lives Matter movement and its allies |last1=Kaleem |first1=Jaweed |author2=Evan Halper |work=Los Angeles Times |date=8 Julie 2016 |access-date=9 Julie 2016}}</ref> Op 8 Julie is meer as 100 mense by Black Lives Matter-betogings regoor die Verenigde State in hegtenis geneem.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/blacklivesmatter-protest-rochester-police-arrest-74-demonstration-n606416 |title=More Than 100 Arrested at Baton Rouge, Rochester Black Lives Matter Protests |first1=F. Brinley |last1=Bruton |first2=Kurt |last2=Chirbas |last3=Associated Press |date=9 Julie 2016 |work=NBC News |access-date=14 Julie 2016}}</ref> [[Lêer:Sit-in during San Francisco July 2016 rally against police violence - 3.jpg|duimnael|Betoging in reaksie op die dood van Alton Sterling, San Francisco, Kalifornië, 8 Julie 2016]] In die eerste helfte van Julie was daar minstens 112 betogings in 88 Amerikaanse stede.<ref>{{cite news |last1=Lee |first1=Jasmine C. |author2=Iaryna Mykhyalshyn |author3=Rudy Omri |author4=Anjali Singhvi |title=At Least 88 Cities Have Had Protests in the Past 13 Days Over Police Killings of Blacks |url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/07/16/us/protesting-police-shootings-of-blacks.html |newspaper=The New York Times |date=16 Julie 2016}}</ref> Op 13 Julie het die basketbalsterre LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul en Dwyane Wade die ESPY-toekennings van 2016 met 'n Black Lives Matter-boodskap geopen.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Lily |title=LeBron James, Carmelo Anthony, Chris Paul and Dwyane Wade Open 2016 ESPYs With Powerful Black Lives Matter Message |url=http://www.eonline.com/news/779880/lebron-james-carmelo-anthony-chris-paul-and-dwyane-wade-open-2016-espys-with-powerful-black-lives-matter-message |publisher=E! |date=13 Julie 2016 |access-date=27 Julie 2016}}</ref> Op 26 Julie het Black Lives Matter 'n betoging in Austin, Texas, gehou om die derde herdenking van die dood van Larry Jackson jr. te gedenk.<ref name="march">{{cite web |url=http://kxan.com/2016/07/26/black-lives-matter-marks-anniversary-of-larry-jackson-jr-s-death/ |title=Black Lives Matter marks anniversary of Larry Jackson, Jr.'s death |date=26 Julie 2016 |access-date=7 Desember 2016 |publisher=KXAN |author=Ricke, Claire}}</ref> Op 28 Julie het beamptes van die Chicago-polisiedepartement Paul O'Neal ná 'n motorjaagtog in die rug geskiet en gedood.<ref>{{cite news |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-man-shot-by-police-identified-20160729-story.html |title=3rd cop loses police powers; autopsy shows man shot in South Shore died from wound to back |author1=Crepeau, Megan |author2=Marwa Eltagouri |author3=Patricia Callahan |author4=Annie Sweeney |work=Chicago Tribune |date=30 Julie 2016 |access-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval het honderde mense in Chicago, [[Illinois]], gemarsjeer.<ref name="DNA">{{cite web |last1=Nitkn |first1=Alex |title=Hundreds Block Downtown Streets To Protest Police Killing Of Paul O'Neal |url=https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |publisher=DNA Info |access-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190029/https://www.dnainfo.com/chicago/20160807/downtown/paul-oneal-killing-spurs-hundreds-march-through-downtown |archive-date=23 September 2016}}</ref> In Randallstown, Maryland, naby Baltimore, het polisiebeamptes op 1 Augustus Korryn Gaines, 'n 23-jarige swart Amerikaanse vrou, doodgeskiet en ook haar seun gewond.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/aug/02/korryn-gaines-black-woman-killed-by-police-son-injured |title=Black woman shot dead by police during alleged standoff while holding son |first=Jamiles |last=Lartey |date=2 Augustus 2016 |work=The Guardian}}</ref> Daar is in Baltimore oor Gaines se dood betoog.<ref>{{cite web |url=https://www.baltimoresun.com/2016/08/15/maryland-fop-conference-opens-to-protests-in-baltimore/ |title=Maryland FOP conference opens to protests in Baltimore |first=Colin |last=Campbell |work=The Baltimore Sun |date=15 Augustus 2016}}</ref> In Augustus het Black Lives Matter in [[Pittsburgh]], Pennsilvanië, betoog oor die dood van Bruce Kelley jr., wat die vorige Januarie geskiet is nadat hy 'n polisiehond doodgesteek het terwyl hy van die polisie probeer wegkom het.<ref>{{cite web |last=Morrow |first=Christian |title=Black Lives Matter rally highlights Kelley Jr. shooting |url=http://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |work=Pittsburgh Courier |date=28 Julie 2016 |access-date=2 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204058/https://newpittsburghcourieronline.com/2016/07/28/black-lives-matter-rally-highlights-kelley-jr-shooting/ |archive-date=27 Januarie 2017}}</ref> Ook in Augustus het verskeie professionele sportlui aan betogings tydens die volkslied begin deelneem. Die betogings het in die National Football League (NFL) begin nadat Colin Kaepernick van die San Francisco 49ers tydens die [[volkslied]] gesit het, in plaas van die gebruiklike om te staan, voor sy span se derde voorseisoenwedstryd van 2016.<ref name="SB">{{cite web |last1=Sandritter |first1=Mark |title=A timeline of Colin Kaepernick's national anthem protest and the NFL players who joined him |date=11 September 2016 |url=https://www.sbnation.com/2016/9/11/12869726/colin-kaepernick-national-anthem-protest-seahawks-brandon-marshall-nfl |publisher=SB Nation |access-date=20 September 2016}}</ref> In 'n onderhoud ná die wedstryd het hy sy standpunt so verduidelik: "Ek gaan nie opstaan om trots te wys in die vlag van 'n land wat swart mense onderdruk nie. Vir my is dit groter as voetbal, en dit sou selfsugtig van my wees om die ander kant toe te kyk. Daar is lyke in die straat en mense wat betaalde verlof kry en met moord wegkom."<ref name="wyche">{{cite web |publisher=National Football League |url=https://www.nfl.com/news/colin-kaepernick-explains-why-he-sat-during-national-anthem-0ap3000000691077 |title=Colin Kaepernick explains why he sat during national anthem |first=Steve |last=Wyche |date=27 Augustus 2016 |access-date=27 Augustus 2016}}</ref> Die betoging is wyd vertolk as solidariteit met die Black Lives Matter-beweging.<ref>{{cite news |last1=Allen |first1=Nick |title=Colin Kaepernick: NFL Black Lives Matter protests recall rebellious spirit of 1960s sporting greats |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/09/18/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter-protests-recall-rebellio/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=4 Oktober 2016 |work=The Daily Telegraph |date=18 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Katch |first1=Danny |last2=Zirin |first2=Dave |title=From the Raised Fist to the Bended Knee |url=https://www.jacobinmag.com/2016/09/colin-kaepernick-nfl-black-lives-matter/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=Jacobin |date=25 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Johnson |first1=Jason |title=Colin Kaepernick Shows #BlackLivesMatter Even When His Career May Not |url=http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |access-date=4 Oktober 2016 |work=theroot.com |date=29 Augustus 2016 |archive-date=3 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003205120/http://www.theroot.com/articles/culture/2016/08/colin-kaepernick-shows-blacklivesmatter-even-when-his-career-may-not/ |url-status=dead}}</ref> Die betogings het gemengde reaksies uitgelok en het sedertdien na ander Amerikaanse sportligas versprei. In September het BLM betoog oor die dood van Terence Crutcher, wat in [[Tulsa]], [[Oklahoma]], deur polisiebeamptes geskiet is, en Keith Lamont Scott in Charlotte, Noord-Carolina.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2016/09/21/us/charlotte-police-shooting/index.html |title=One person shot during violent Charlotte protest; officer hurt |website=CNN |date=21 September 2016}}</ref><ref name="NYDaily">{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/crime/video-released-fatal-police-shooting-unarmed-oklahoma-man-article-1.2798435 |title=Video released in fatal police shooting of unarmed Oklahoma man Terence Crutcher |work=Daily News |location=New York |date=19 September 2016 |access-date=19 September 2016 |author=Salinger, Tobias}}</ref> ''The Charlotte Observer'' het berig: "Die betogers het begin saamdrom toe die nag geval het, ure ná die skietvoorval. Hulle het plakkate gedra met leuses soos 'Stop Killing Us' en 'Black Lives Matter', en hulle het 'No justice, no peace' geskreeu. Die toneel was soms chaoties en gespanne, met waterbottels en klippe wat na die polisielinies gegooi is, maar baie betogers het tot vrede opgeroep en hul mede-betogers gesmeek om nie gewelddadig op te tree nie."<ref name="ObserverAftermath16">{{cite news |author1=Marusak, Joe |author2=Ely Portillo |author3=Mark Price |author4=Adam Bell |title=Charlotte faces aftermath of protests ignited by fatal police shooting; 16 officers injured |url=http://www.charlotteobserver.com/news/local/crime/article103009432.html |newspaper=The Charlotte Observer |date=20 September 2016}}</ref> Verskeie aande se betogings is in September en Oktober in El Cajon, Kalifornië, gehou ná die dood van Alfred Olango.<ref>{{cite news |last1=Chokshi |first1=Niraj |last2=Bromwich |first2=Jonah Engel |title=Demonstrators Protest Fatal Police Shooting of a Black Man in El Cajon, Calif. |url=https://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928074404/http://www.nytimes.com/2016/09/29/us/shooting-el-cajon-police.html |archive-date=28 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=24 Desember 2016 |work=The New York Times |date=28 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tometi |first1=Opal |last2=Lipscombe |first2=Carl |title=What the Shooting of Alfred Olango Says About the State of Black Refugees in the U.S. |url=https://time.com/4531836/black-immigrants/ |access-date=24 Desember 2016 |magazine=Time |date=18 Oktober 2016 |archive-date=24 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224233751/http://time.com/4531836/black-immigrants/ |url-status=dead}}</ref> === 2017 === Tydens Swart Geskiedenismaand in 2017 is 'n maandlange "Black Lives Matter"-kunsuitstalling deur drie kunstenaars van Richmond, [[Virginia]], by die First Unitarian Universalist Church of Richmond in die Byrd Park-gebied van die stad aangebied. Die uitstalling het meer as 30 uiteenlopende multikulturele kunstenaars vertoon rondom 'n tema oor rassegelykheid en geregtigheid.<ref>{{cite web |last1=Lord |first1=Jo |title=Art Gallery: "Black Lives Matter" art show at First Unitarian Universalist Church |url=http://www.richmond.com/entertainment/art/art-gallery-black-lives-matter-art-show-at-first-unitarian/article_baaa0708-6091-5e5c-95b8-e072e4acf82d.html |website=Richmond Times-Dispatch |access-date=23 Februarie 2017 |page=E4 |date=23 Februarie 2017}}</ref> In dieselfde maand het die James Branch Cabell-biblioteek van die Virginia Commonwealth University (VCU) 'n maandlange program van geleenthede oor Afro-Amerikaanse geskiedenis aangebied<ref>{{Cite web |url=https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black |title=Black History Month at VCU aims to spark dialogue, celebrate black excellence |first=Brian |last=McNeill |website=news.vcu.edu |date=29 Januarie 2016 |access-date=9 Junie 2020 |archive-date=9 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609200920/https://news.vcu.edu//article/Black_History_Month_at_VCU_aims_to_spark_dialogue_celebrate_black}}</ref> en foto's van die kerk se "Black Lives Matter"-uitstalling op sy buitelugskerm vertoon.<ref>{{cite web |url=http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |title=Sue Robinson |access-date=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228172455/http://wp.vcu.edu/cabellscreen/author/srobinson26/ |archive-date=28 Februarie 2017}}</ref> Die VCU-program het ook ingesluit: die Real Life-filmreeks ''The Angry Heart: The Impact of Racism on Heart Disease among African-Americans''; die 14de jaarlikse VCU Libraries-lesing oor Swart Geskiedenismaand deur die spotprenttekenaar Keith Knight; 'n gesprek deur Lawrence Ross, skrywer van ''Blackballed: The Black and White Politics of Race on America's Campuses'', oor die verband tussen sy boek en die "Black Lives Matter"-beweging; en 'n bespreking deur dr. Velma P. Scantlebury, die eerste swart vroulike oorplantingschirurg in die Verenigde State, oor "Health Equity in Kidney Transplantation: Experiences from a surgeon's perspective". Black Lives Matter het betoog oor die dood van Jocques Clemmons, wat op 10 Februarie 2017 in [[Nashville]], [[Tennessee]], plaasgevind het.<ref name="thetennesseanclemmonsfamily">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana |last2=Tamburin |first2=Adam |last3=Wadhwani |first3=Anita |title=Jocques Clemmons' family, community leaders call for officer's firing |url=http://www.tennessean.com/story/news/2017/05/11/community-reaction-no-prosecution-nashville-officer-involved-shooting/318462001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=11 Mei 2017}}</ref> Op 12 Mei 2017, 'n dag nadat Glenn Funk, die distriksaanklaer van Davidson County, besluit het om nie die polisiebeampte Joshua Lippert te vervolg nie, het die Nashville-tak van BLM 'n betoging gehou wat van naby die kampus van die Vanderbilt-universiteit tot by die woning van die Nashville-burgemeester Megan Barry gestrek het.<ref name="tennesseanjusticedemonstratesoutside">{{cite news |last1=Sawyer |first1=Ariana Maia |title=Justice for Jocques Coalition demonstrates outside Nashville mayor's home |url=http://www.tennessean.com/story/news/local/2017/05/12/justice-jocques-coalition-hold-silent-protest-after-no-charges-brought-against-officer/320433001/ |access-date=14 Mei 2017 |work=The Tennessean |date=12 Mei 2017}}</ref><ref name="wkrnsilentmarchforjocques">{{cite news |title=Silent march for Jocques Clemmons ends at Nashville mayor's home |url=http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/ |access-date=14 Mei 2017 |publisher=WKRN-TV |date=12 Mei 2017 |archive-date=16 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516170726/http://wkrn.com/2017/05/12/silent-protest-for-jocques-clemmons-marches-to-nashville-mayors-house/}}</ref> Op 27 September het studente wat met Black Lives Matter geassosieer word, by die College of William & Mary betoog by 'n geleentheid van die American Civil Liberties Union (ACLU), omdat die ACLU geveg het vir die reg om die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, te hou.<ref>{{cite web |url=http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html |title=William and Mary students protest ACLU speaker, white supremacy |first=Wesley |last=Wright |work=The Virginia Gazette |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017 |archive-date=22 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022035719/http://www.vagazette.com/news/va-vg-aclu-protest-1007-story.html}}</ref> William & Mary se rektor, Taylor Reveley, het met 'n verklaring gereageer waarin hy die kollege se verbintenis tot oop debat verdedig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.insidehighered.com/quicktakes/2017/10/05/aclu-speaker-shouted-down-william-mary |title=ACLU Speaker Shouted Down at William & Mary |last=Bauer-Wolf |first=Jeremy |date=5 Oktober 2017 |work=Inside Higher Ed |access-date=8 Oktober 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.insidehighered.com/news/2017/10/06/william-mary-students-who-shut-down-aclu-event-broke-conduct-code |title=Free speech advocate silenced |first=Jeremy |last=Bauer-Wolf |work=Inside Higher Ed |date=6 Oktober 2017 |access-date=21 Oktober 2017}}</ref> === 2018 === In Februarie en Maart 2018 het die First Unitarian Church of Richmond in Richmond, Virginia, as deel van sy fokus op sosiale geregtigheid sy ''Second Annual Black Lives Matter Art Exhibition'' aangebied.<ref>{{cite web |title=Second Annual Black Lives Matter Art Show |url=https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |website=Style Weekly |access-date=5 Maart 2018 |archive-date=6 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306023206/https://www.styleweekly.com/richmond/second-annual-black-lives-matter-art-show/Event?oid=6768779 |url-status=dead}}</ref> Kunswerke uit die uitstalling is op vasgestelde tye op die groot buiteskerm by die Virginia Commonwealth University se Cabell-biblioteek vertoon. Kunstenaars wat aan die uitstalling deelgeneem het, is genooi om hul werk te bespreek terwyl dit tydens 'n aandforum in 'n klein amfiteater by VCU se Hibbs Hall vertoon is. Hulle is ook genooi om daarna by 'n plaaslike vertoning van die 1961-verwerking van die film ''A Raisin in the Sun'' uit te stal. In April het CNN berig dat die grootste Facebook-rekening wat voorgegee het om deel van die "Black Lives Matter"-beweging te wees, 'n swendelary was wat aan 'n wit man in Australië gekoppel is. Die rekening, met 700&nbsp;000 volgelinge, is verbind aan fondsinsamelings wat $100&nbsp;000 of meer ingesamel het, na bewering vir Amerikaanse Black Lives Matter-doelwitte; volgens CNN is 'n deel van die geld egter na Australiese bankrekeninge oorbetaal. Facebook het die betrokke blad opgeskort.<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Donie |title=The biggest Black Lives Matter page on Facebook is fake |url=https://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180409222055/http://money.cnn.com/2018/04/09/technology/fake-black-lives-matter-facebook-page/index.html |url-status=dead |archive-date=9 April 2018 |access-date=10 April 2018 |work=CNNMoney |year=2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=McGowan |first1=Michael |title=Fake Black Lives Matter Facebook page run by Australian union official – report |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/apr/10/fake-black-lives-matter-facebook-page-run-by-australian-union-official-report |access-date=10 April 2018 |work=The Guardian |date=10 April 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Australian union official linked to fake Black Lives Matter page suspended |url=http://www.abc.net.au/news/2018-04-10/fake-black-lives-matter-facebook-page-linked-to-australian-nuw/9636362 |access-date=10 April 2018 |work=ABC News (Australia) |date=10 April 2018}}</ref> === 2020 === Op 23 Februarie 2020 is Ahmaud Arbery, 'n ongewapende 25-jarige swart Amerikaanse man, vermoor terwyl hy in Glynn County, [[Georgia]], gedraf het.<ref>{{Cite web |last=Bonvillian |first=Crystal |title=Ahmaud Arbery: Video emerges of black jogger killed by 2 white men; case heads to grand jury |url=https://www.fox23.com/news/trending/video-emerges-black-jogger-chased-shot-dead-by-2-white-men-case-will-go-grand-jury/EXGDU3DAIJEHXAXW6DAYVRW6EQ/ |date=6 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=KOKI}}</ref> Arbery is deur drie wit inwoners in twee voertuie agternagesit en gekonfronteer, onder wie 'n pa en seun wat gewapen was.<ref>{{Cite news |last=Fausset |first=Richard |date=4 Junie 2020 |title=What We Know About the Shooting Death of Ahmaud Arbery |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/article/ahmaud-arbery-shooting-georgia.html |access-date=16 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Al drie mans is op nege aanklagte, waaronder moord, aangekla.<ref>{{cite news |last1=Fausset |first1=Richard |title=Suspects in Ahmaud Arbery's Killing Are Indicted on Murder Charges |url=https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625005712/https://www.nytimes.com/2020/06/24/us/ahmaud-arbery-shooting-murder-indictment.html |archive-date=25 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=26 Junie 2020 |work=The New York Times |date=24 Junie 2020}}</ref> Op 13 Maart het polisiebeamptes in Louisville die woonsteldeur van die 26-jarige swart Amerikaner Breonna Taylor afgebreek om 'n lasbrief uit te voer wat hulle toegelaat het om sonder waarskuwing binne te gaan, weens vermoedens oor dwelms. Nadat haar kêrel 'n polisiebeampte in die been geskiet het,<ref>{{cite news |title=Experts: Report shows officer was shot by Breonna Taylor's boyfriend, not by friendly fire |url=https://eu.courier-journal.com/story/news/local/breonna-taylor/2020/10/08/breonna-taylor-report-shows-officer-shot-kenneth-walker-experts-say/5914804002/ |first=Andrew |last=Wolfson |newspaper=Louisville Courier Journal |access-date=22 November 2021 |date=8 Oktober 2020}}</ref> het die polisie verskeie skote afgevuur wat tot haar dood gelei het. Haar kêrel het 911 gebel en gesê: "Iemand het die deur ingeskop en my meisie geskiet."<ref>{{Cite web |title='Somebody shot my girlfriend': 911 call in police shooting |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/shot-girlfriend-911-call-police-shooting-70940401 |first=Dylan |last=Lovan |date=29 Mei 2020 |access-date=16 Junie 2020 |website=ABC News}}</ref> Betogings met 'n oproep om polisiehervorming is in Louisville gehou.<ref>{{Cite news |last=Wood |first=Josh |date=6 Junie 2020 |title='She should be with us': Louisville protesters remember Breonna Taylor |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/jun/06/breonna-taylor-louisville-protest-george-floyd |access-date=16 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> ==== George Floyd-betogings ==== [[Lêer:George Floyd protests in Washington DC, Lafayette Square.jpg|duimnael|George Floyd-betogings by Lafayette Square, Washington, D.C., 30 Mei 2020]] Aan die einde van Mei is meer as 450 groot betogings,<ref>{{Cite magazine |title=George Floyd Protests Rage in Cities Across the U.S. |url=https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531045039/https://time.com/5845584/george-floyd-protests-cities/ |archive-date=31 Mei 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref><ref>{{Cite web |title=Map: Protests and rallies for George Floyd spread across the country |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/map-protests-rallies-george-floyd-spread-across-country-n1220976 |first=Jiachuan |last=Wu |author2=Nigel Chiwaya |author3=Savannah Smith |date=1 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref> aangevuur deur 'n reeks rassegelaaide gebeure, in stede en dorpe regoor die Verenigde State en op drie vastelande gehou.<ref>{{Cite magazine |first=Rick |last=Rycroft |author2=Frank Jordans |date=6 Junie 2020 |title=Thousands Protest Across 3 Continents to Honor George Floyd and Support the Black Lives Matter Movement |url=https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606172156/https://time.com/5849493/black-lives-matter-george-floyd-protest-worldwide/ |archive-date=6 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |magazine=Time}}</ref> Die breekpunt was hoofsaaklik die moord op [[George Floyd]] deur die Minneapolis-polisiebeampte [[Derek Chauvin]],<ref>{{Cite web |title=George Floyd protests spread nationwide: Live updates |url=https://www.cnn.com/us/live-news/george-floyd-protest-updates-05-28-20/index.html |author1=Melissa Macaya |author2=Mike Hayes |author3=Fernando Alfonso III |author4=Daniella Diaz |author5=Jessie Yeung |author6=Steve George |author7=Ivana Kottasová |author8=Nick Thompson |date=28 Mei 2020 |website=CNN |access-date=30 Mei 2020}}</ref> wat uiteindelik van moord in die tweede graad aangekla is nadat 'n video versprei het waarin Chauvin byna nege minute lank op Floyd se nek kniel terwyl Floyd om sy lewe smeek en herhaal: "I can't breathe."<ref>{{Cite web |title=Charges against Derek Chauvin suggest George Floyd's death was unintended |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/charges-against-officer-suggest-george-floyd-s-death-unintended-n1224731 |first=Danny |last=Cevallos |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=NBC News}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Tiefenthäler |first2=Ainara |last3=Triebert |first3=Christiaan |last4=Jordan |first4=Drew |last5=Willis |first5=Haley |last6=Stein |first6=Robin |date=31 Mei 2020 |title=8 Minutes and 46 Seconds: How George Floyd Was Killed in Police Custody |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601040003/https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=7 Junie 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Ná betogers se eise om verdere vervolgings is drie ander beamptes aangekla van medepligtigheid aan moord in die tweede graad.<ref>{{Cite web |last=Waldrop |first=Theresa |title=The charges against the four officers involved in George Floyd's death, explained |url=https://www.cnn.com/2020/06/04/us/george-floyd-officers-charges-explained/index.html |date=5 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[Lêer:North America Protests 8 JUN 2020.jpg|duimnael|Betogings in Mei 2020 ná George Floyd se dood]] [[Lêer:Black Lives Matter, Washington National Cathedral, 10June2020.jpg|duimnael|links|opreg|"Black Lives Matter" op die fasade van die Washington National Cathedral, 10 Junie 2020]] Black Lives Matter het van 30 Mei af byeenkomste in die Verenigde State en wêreldwyd gereël,<ref>{{Cite web |first=Benazir |last=Wehelie |author2=Amy Woodyatt |title='I can't breathe': Hundreds lie down in protest |url=https://www.cnn.com/2020/06/03/world/gallery/george-floyd-lie-down-intl-scli/index.html |date=4 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter rally for George Floyd on Saturday at Marion Square |url=https://abcnews4.com/news/local/black-lives-matter-rally-for-george-floyd-saturday-at-marion-square |last=Fortier-Bensen |first=Tony |date=29 Mei 2020 |website=WCIV |access-date=30 Mei 2020}}</ref> waar betogers Floyd se laaste oomblikke uitgebeeld het deur in strate en op brûe te gaan lê en "I can't breathe" te skreeu, terwyl ander in hul duisende gemarsjeer het met plakkate soos "Sê vir jou broer in blou, moenie skiet nie", "Wie bel jy wanneer die moordenaar 'n kenteken dra?" en "Geregtigheid vir George Floyd".<ref>{{Cite web |date=4 Junie 2020 |title=Photos: The signs and art of the George Floyd protests |url=https://www.mercurynews.com/photos-the-signs-and-art-of-the-george-floyd-protests |access-date=7 Junie 2020 |website=The Mercury News}}</ref> Hoewel die betogings wêreldwyd was en deur verskeie ongeaffilieerde organisasies ondersteun is, word die Black Lives Matter-beweging onlosmaaklik daaraan verbind.<ref>{{Cite web |author2=Christina Maxouris |first=Dakin |last=Andone |author3=Josh Campbell |title=Minneapolis City Council members intend to defund and dismantle the city's police department |url=https://www.cnn.com/2020/06/07/us/george-floyd-protests-sunday/index.html |access-date=7 Junie 2020 |date=8 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> Black Lives Matter het gevra dat die polisie "ontfinansier" word, 'n slagspreuk met uiteenlopende vertolkings wat wissel van die algehele afskaffing van die polisie tot die onttrekking van fondse uit polisie en gevangenisse ten gunste van maatskaplike dienste in gemeenskappe van kleur.<ref>{{Cite web |first=Scottie |last=Andrew |title=There's a growing call to defund the police. Here's what it means |url=https://www.cnn.com/2020/06/06/us/what-is-defund-police-trnd/index.html |date=17 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020 |website=CNN}}</ref> [[NPR]] het in 2020 berig dat die Washington, D.C.-tak van Black Lives Matter geëis het dat die polisie ontfinansier word, dat die bou van nuwe gevangenisse gestaak word, dat sekswerk gedekriminaliseer word, dat polisie uit skole verwyder word, dat betogers kwytgeskeld word en dat kontantborgtog in [[Maryland]] afgeskaf word.<ref>{{Cite web |last1=Austermuhle |first1=Martin |last2=Cardoza |first2=Kavitha |date=9 Junie 2020 |title=Here's What Black Lives Matter D.C. Is Calling For, And Where The City Stands |url=https://www.npr.org/local/305/2020/06/09/872859084/here-s-what-black-lives-matter-d-c-is-calling-for-and-where-the-city-stands |access-date=9 Augustus 2020 |website=NPR}}</ref> [[Lêer:DSC 0008 (50283939071).jpg|duimnael|regs|Al Sharpton het op 28 Augustus 2020 die Commitment March in Washington, D.C., gelei]] Op 5 Junie het die burgemeester van Washington, D.C., Muriel Bowser, aangekondig dat 'n deel van die straat buite die [[Withuis]] amptelik na Black Lives Matter Plaza herdoop is, kompleet met 'n straatnaambord.<ref>{{cite news |last=Wu |first=Nicholas |title=DC Renames Street near White House 'Black Lives Matter Plaza' to Honor George Floyd Protests |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |date=5 Junie 2020 |website=USA Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605162259/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2020/06/05/black-lives-matter-mural-painted-near-white-house-mayors-behest/3153364001/ |archive-date=5 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Op 7 Junie, te midde van die wêreldwye George Floyd-betogings en Black Lives Matter se oproep om die polisie te ontfinansier, het die stadsraad van Minneapolis gestem om "sy polisiedepartement te ontbind" en die fondse na maatskaplike programme in gemeenskappe van kleur te verskuif. Die stadsraadsvoorsitter Lisa Bender het gesê: "Ons pogings tot geleidelike hervorming het misluk. Punt." Die raadstemming het gevolg nadat die openbare skole van Minneapolis, die Universiteit van Minnesota en Minneapolis Parks and Recreation hul bande met die Minneapolis-polisiedepartement verbreek het.<ref>{{Cite web |last=Solender |first=Andrew |title=Minneapolis Votes To Disband Police Department |url=https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/06/07/minneapolis-votes-to-disband-police-department/ |date=7 Junie 2020 |access-date=8 Junie 2020 |website=Forbes}}</ref> Teen die einde van 2020 is ongeveer $8&nbsp;miljoen van die stad se polisiebegroting van $179&nbsp;miljoen na loodsprogramme vir geweldsvoorkoming herverdeel, wat beskou is as juis die soort geleidelike hervorming wat aktiviste en politici vroeër afgekeur het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210134239/https://www.nytimes.com/2020/12/10/us/minneapolis-police-funding.html |archive-date=10 Desember 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=Minneapolis City Council Votes to Remove $8 Million From Police Budget |first1=Jenny |last1=Gross |first2=John |last2=Eligon |newspaper=The New York Times |date=10 Desember 2020}}</ref> Op 20 Julie het duisende werkers regoor die Verenigde State tydens die Strike for Black Lives, wat deels deur Black Lives Matter gereël is, uit hul werkplekke gestap om aandag op sistemiese rassisme ná Floyd se dood te vestig.<ref>{{Cite web |last=Jacobson |first=Don |date=20 Julie 2020 |title=National 'Strike for Black Lives' to fight racism, low wages |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2020/07/20/National-Strike-for-Black-Lives-to-fight-racism-low-wages/7281595239459/ |access-date=22 Julie 2020 |website=United Press International |publisher=News World Communications}}</ref> Van 26 Mei tot 22 Augustus was daar meer as 7&nbsp;750 BLM-verwante betogings op meer as 2&nbsp;240 plekke regoor die Verenigde State.<ref>{{Cite web |date=3 September 2020 |title=Demonstrations & Political Violence in America: New Data for Summer 2020 |url=https://acleddata.com/2020/09/03/demonstrations-political-violence-in-america-new-data-for-summer-2020/ |access-date=5 September 2020 |website=ACLED}}</ref> Hoewel die meerderheid betogings vreedsaam was,<ref>{{Cite news |last=Lovett |first=Ian |date=4 Junie 2020 |title=1992 Los Angeles Riots: How the George Floyd Protests Are Different |language=en-US |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/how-george-floyd-protests-in-los-angeles-differ-from-1992-riots-11591263005 |url-access=subscription |access-date=7 Junie 2020 |issn=0099-9660}}</ref> het sommige in onluste, plundering<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Widespread unrest as curfews defied across US |language=en-GB |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52865206 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> en straatgevegte met die polisie en teenbetogers ontaard. Teen die einde van Junie 2020 is minstens 14&nbsp;000 mense in hegtenis geneem.<ref name="olson">{{cite news |title=Antifa, Boogaloo boys, white nationalists: Which extremists showed up to the US Black Lives Matter protests? |first=Emily |last=Olson |website=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=27 Junie 2020 |url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-28/antifa-boogaloo-extremists-at-us-floyd-protests/12388260 |access-date=30 Junie 2020}}</ref><ref name="11000 arrested">{{Cite web |last=Pham |first=Scott |date=2 Junie 2020 |title=Police Arrested More Than 11,000 People At Protests Across The US |url=https://www.buzzfeednews.com/article/scottpham/floyd-protests-number-of-police-arrests |website=BuzzFeed News}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 Junie 2020 |title=Associated Press tally shows at least 9,300 people arrested in protests since killing of George Floyd |url=https://apnews.com/c51f66bd298157c52520ef56026e4857 |access-date=3 Junie 2020 |work=Associated Press}}</ref> Teen Junie 2020 het meer as 19 mense in verband met die onrus gesterf. Brandstigting, [[vandalisme]] en plundering tussen 26 Mei en 8 Junie het landwyd ongeveer 1 tot 2&nbsp;miljard dollar se versekerde skade veroorsaak – die grootste aangetekende skade weens burgerlike onrus in die Amerikaanse geskiedenis, meer as die vorige rekord wat tydens die Los Angeles-onluste van 1992 gestel is.<ref name="Kingson-2020">{{Cite web |last=Kingson |first=Jennifer A. |date=16 September 2020 |title=Exclusive: $1 billion-plus riot damage is most expensive in insurance history |url=https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html |access-date=10 Oktober 2020 |website=Axios |language=en |archive-date=13 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213110721/https://www.axios.com/riots-cost-property-damage-276c9bcc-a455-4067-b06a-66f9db4cea9c.html}}</ref><ref name="Riot damage">{{Cite web |title=Vandalism, looting after Floyd's death sparks at least $1 billion in damages: report |url=https://thehill.com/homenews/news/516742-vandalism-looting-after-floyd-death-sparks-at-least-1-billion-in-damages-report |first=Kaelan |last=Deese |work=The Hill |date=17 September 2020 |access-date=9 Oktober 2020}}</ref> === 2021 === Op 20 April 2021 het 'n jurie van ses wit mense en ses nie-wit mense Chauvin skuldig bevind op drie aanklagte: onopsetlike moord in die tweede graad, moord in die derde graad en strafbare manslag in die tweede graad.<ref>{{Cite web |author-first1=Quint |author-last1=Forgey |author-first2=Nolan D. |author-last2=McCaskill |title=Celebration is laced with warnings after Derek Chauvin conviction |url=https://www.politico.com/news/2021/04/20/derek-chauvin-trial-verdict-george-floyd-483535 |access-date=21 Junie 2022 |website=POLITICO |date=20 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Xiong |first1=Chao |last2=Walsh |first2=Paul |last3=Olson |first3=Rochelle |title=Derek Chauvin cuffed after murder, manslaughter convictions in death of George Floyd |url=https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |access-date=21 Junie 2022 |website=Star Tribune |date=21 April 2021 |archive-date=26 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326062239/https://www.startribune.com/derek-chauvin-cuffed-after-murder-manslaughter-convictions-in-death-of-george-floyd/600047825/ |url-status=dead}}</ref> === 2022 === In [[Illinois]] het Olivia Butts 'n veldtog gelei om die afskaffing van kontantborgtog vir 2023 deur te voer onder 'n nuwe wet bekend as die SAFE-T Act.<ref>{{cite web |url=https://www.wglt.org/local-news/2022-02-19/advocates-prepare-to-defend-elimination-of-cash-bail-before-it-even-arrives |title=Advocates prepare to defend elimination of cash bail, before it even arrives |last=Stahly Jr. |work=WGLT.org |first=Jim |date=19 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022}}</ref> As gevolg van pogings om dagga in 2021 te wettig, is die skuldigbevinding van die Black Lives Matter-aktivis Lexis Figuereo in New York uitgewis.<ref>{{Cite web |url=https://dailygazette.com/2022/01/22/marijuana-possession-cases-set-to-be-expunged-as-courts-sift-through-thousands-of-records/ |title=Marijuana possession cases set to be expunged as courts sift through thousands of records |website=dailygazette.com |date=22 Januarie 2022}}</ref> === 2023 === 'n Waak is gehou vir Keenan Anderson, wat deur 'n polisiebeampte van die Los Angeles-polisiedepartement gedood is. Anderson was 'n neef van die Black Lives Matter-medestigter Patrisse Cullors.<ref>{{cite web |author=Smith, Erika D. |url=https://www.latimes.com/california/story/2023-01-16/mlk-day-keenan-anderson-black-lives-matter-vigil-lapd-police-brutality |title=Column: MLK had a dream about ending police brutality. In L.A., we're clearly still dreaming |website=Los Angeles Times |date=16 Januarie 2023}}</ref> Die vrystelling van kameramateriaal oor die dood van Tyre Nichols in Januarie 2023 het tot betogings in Memphis gelei. Al Sharpton van die National Action Network het hom hieroor uitgelaat toe die liggaamskameramateriaal vrygestel is.<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/crime/tyre-nichols-death-rev-al-sharpton-vows-fight-any-color-cops-commit-crimes |title=Tyre Nichols death: Rev. Al Sharpton vows to fight 'any color' police who commit crimes |first=Heather |last=Hunter |date=28 Januarie 2023 |website=Washington Examiner}}</ref> 'n Uitspraak van die hooggeregshof van [[Alabama]] verhoed steeds dat die meeste polisieliggaamskameramateriaal openbaar gemaak word, waaronder dié wat verband hou met Joseph Pettaway, wat in 2018 doodgebloei het nadat 'n polisiehond hom gebyt het.<ref name="al-tenn-6-apr-23">{{cite news |last1=Sharp |first1=John |url=https://www.al.com/news/2023/04/tennessee-handling-of-body-cam-footage-sparks-renewed-attention-on-issue-in-alabama.html |title=Tennessee handling of body cam footage sparks renewed attention in Alabama |access-date=8 Januarie 2024 |work=al.com |publisher=Advance Local Media LLC |date=6 April 2023 |language=en}}</ref><ref name="al-alabama-dog-17-dec-22">{{cite news |last1=Remkus |first1=Ashley |url=https://www.al.com/news/2022/12/judge-blocks-release-of-video-of-deadly-police-dog-attack-in-alabama-says-cannot-be-unseen.html |title=Judge blocks release of video of deadly police dog attack in Alabama, says 'cannot be unseen' |website=al.com |publisher=Advance Local Media LLC. |access-date=8 Januarie 2024 |language=en |date=17 Desember 2022}}</ref> In Desember 2022 het regter Jerusha Adams weer eens die vrystelling van videomateriaal oor Pettaway se dood verbied.<ref name="al-alabama-dog-17-dec-22" /> === 2025 === [[Lêer:2025-03-10 Black Lives Matter Plaza removal Washington DC 13-38-02 1.jpg|duimnael|Werkspanne begin die Black Lives Matter Plaza-installasie verwyder]] In Maart 2025 het Andrew Clyde, 'n Republikeinse lid van die Huis van Verteenwoordigers uit Georgia, 'n wetsontwerp ingedien wat sekere federale befondsing aan [[Washington, D.C.]], sou weerhou tensy Black Lives Matter Plaza na "Liberty Plaza" herdoop word, die muurskildery verwyder word en die stad alle verwysings na "Black Lives Matter" uit enige amptelike publikasies verwyder. Op 10 Maart 2025 het stadswerkers die installasie begin verwyder; burgemeester Bowser het gesê die verwydering is die gevolg van dreigemente van sowel president [[Donald Trump]] as die Republikeins-beheerde Kongres. Sy het gesê: "Die muurskildery het miljoene mense geïnspireer en ons stad deur 'n pynlike tydperk gehelp, maar nou kan ons dit nie bekostig om deur betekenislose kongresinmenging afgelei te word nie. Die verwoestende uitwerking van die federale werksnoeiings moet ons grootste bekommernis wees." Daar is gesê die plein sou nuwe kuns van studente en kunstenaars ontvang as deel van Washington se America 250-muurskilderyprojek.<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Christopher |date=4 Maart 2025 |title=Black Lives Matter Plaza to be redesigned as part of new DC mural project |url=https://www.fox5dc.com/news/black-lives-matter-plaza-be-redesigned-part-new-dc-mural-project |access-date=13 Maart 2025 |website=FOX 5 DC |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Juliana |date=8 Maart 2025 |title=D.C.'s Black Lives Matter mural will be erased. Look back at the iconic street painting |url=https://www.npr.org/2025/03/08/nx-s1-5321872/dc-black-lives-matter-street-mural-history |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Archie |first=Ayana |date=10 Maart 2025 |title=City crews have begun removing the 'Black Lives Matter' street mural in D.C. |url=https://www.npr.org/2025/03/10/nx-s1-5323911/black-lives-matter-mural-washington-dc |access-date=13 Maart 2025 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Khalil |first=Ashraf |date=4 Maart 2025 |title=Washington, DC, to remove 'Black Lives Matter' painting from street near White House, mayor says |url=https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |access-date=5 Maart 2025 |newspaper=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305184419/https://apnews.com/article/black-lives-matter-mural-washington-dc-c2be76ef2c8af68050788a374c439063 |archive-date=5 Maart 2025}}</ref> == Internasionale beweging == Ná die dood van Freddie Gray in Baltimore, Maryland, in 2015 het swart aktiviste wêreldwyd hul hervormingspogings op Black Lives Matter en die [[Arabiese Lente]] geskoei.<ref name="herbert" /><ref>{{cite web |last1=McKenzie |first1=Sheena |title=Black Lives Matter protests spread to Europe |date=11 Julie 2016 |url=http://www.cnn.com/2016/07/11/europe/black-lives-matter-protests-europe/ |work=CNN |access-date=7 Augustus 2016}}</ref> Hierdie internasionale beweging is die "Swart Lente" genoem.<ref>{{cite web |last1=Beydoun |first1=Khaled |title=Baltimore and the emergence of a Black Spring |url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/05/baltimore-emergence-black-spring-150504123031263.html |publisher=Al Jazeera |access-date=11 November 2015}}</ref><ref name="common">{{cite web |last1=Khan |first1=Janaya |title=Black Lives Matter Has Become a Global Movement |url=http://www.commondreams.org/views/2015/08/09/black-lives-matter-has-become-global-movement |publisher=Common Dreams |access-date=11 November 2015}}</ref> Bande is ook gesmee met soortgelyke internasionale pogings soos die Dalit-regtebeweging.<ref>{{Cite web |title=From Black Lives Matter, activists for India's discriminated Dalits learn tactics to press for dignity |url=https://theworld.org/stories/2015/11/07/dalit-lives-matter-activists-india-say-us-tour |website=Public Radio International |access-date=18 November 2015 |date=8 November 2015 |last=Paul |first=Sonia}}</ref> === Australië === [[Lêer:Brisbane Anti-Racism Protest - 6 June 2020 - AndrewMercer - DSC05521.jpg|duimnael|Betoging in Brisbane, 6 Junie 2020]] Ná die dood van Ms Dhu in polisiebewaring in Augustus 2014 het betogings dikwels na die BLM-beweging verwys.<ref>{{cite journal |last1=Klippmark |first1=Pauline |last2=Crawley |first2=Karen |title=Justice for Ms Dhu: Accounting for Indigenous Deaths in Custody in Australia |journal=Social & Legal Studies |date=16 Oktober 2017 |volume=27 |issue=6 |pages=1-21 |doi=10.1177/0964663917734415 |s2cid=149347019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Blue |first1=Ethan |title=Seeing Ms. Dhu: inquest, conquest, and (in)visibility in black women's deaths in custody |journal=Settler Colonial Studies |date=27 September 2016 |volume=7 |issue=3 |pages=299-320 |doi=10.1080/2201473X.2016.1229294 |s2cid=151897929}}</ref> In Julie 2016 is 'n BLM-byeenkoms in Melbourne, [[Australië]], gereël wat deur 3&nbsp;500 mense bygewoon is.<ref>{{Cite web |last=Commons Librarian |date=29 Junie 2020 |title=Australian Black Lives Matter Rallies |url=https://commonslibrary.org/australian-black-lives-matter-rallies/ |access-date=15 September 2024 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> Die betoging het ook die mishandeling van inheemse Australiërs deur die Australiese polisie en regering beklemtoon.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/triplej/programs/hack/black-lives-matter-australian-protests/7635708 |title=#BlackLivesMatter hits Australia |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=17 Julie 2016}}</ref> In Mei 2017 is die Sydney-vredesprys aan Black Lives Matter toegeken. Die prys "vereer 'n genomineerde wat 'vrede met geregtigheid', menseregte en geweldloosheid bevorder het".<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/may/23/black-lives-matter-awarded-2017-sydney-peace-prize |title=Black Lives Matter awarded 2017 Sydney peace prize |last=Wahlquist |first=Calla |date=22 Mei 2017 |work=The Guardian |access-date=23 Mei 2017 |issn=0261-3077}}</ref> Vroeg in Junie 2020, kort ná die George Floyd-betogings in die Verenigde State, het betogings in Australië plaasgevind, waarvan baie op die plaaslike kwessie van Aboriginal-sterftes in aanhouding, rassisme in Australië en ander onregte teenoor inheemse Australiërs gefokus het.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2020/jun/06/aboriginal-deaths-in-custody-434-have-died-since-1991-new-data-shows |title=Aboriginal deaths in custody: 434 have died since 1991, new data shows |first1=Lorena |last1=Allam |first2=Calla |last2=Wahlquist |first3=Nick |last3=Evershed |date=5 Junie 2020 |website=The Guardian |access-date=18 Junie 2020}}</ref> Die krieketspeler Michael Holding het Australië, sowel as Engeland, gekritiseer omdat hulle geweier het om tydens [[krieket]]wedstryde ter ondersteuning van Black Lives Matter te kniel.<ref>{{Cite web |date=11 September 2020 |title=Michael Holding blasts England, Australia for not kneeling in support of Black Lives Matter |url=https://www.dnaindia.com/cricket/report-michael-holding-blasts-england-australia-for-not-kneeling-in-support-of-black-lives-matter-2842394 |access-date=11 September 2020 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter: Michael Holding slams England, Australia for not taking a knee |url=https://www.freepressjournal.in/sports/cricket/black-lives-matter-michael-holding-slams-england-australia-for-not-taking-a-knee |access-date=11 September 2020 |website=Free Press Journal}}</ref> === Brasilië === Swart mense in [[Brasilië]] ly onder ekonomiese marginalisering, staatsgeweld, diskriminasie en 'n laer lewensverwagting.<ref name=":10">{{Cite web |last=Brown |first=Ashley |date=23 Maart 2021 |title=Vidas Negras Importam: The Black Lives Matter Movement in Brazil |url=https://www.panoramas.pitt.edu/news-and-politics/vidas-negras-importam-black-lives-matter-movement-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=Panoramas}}</ref> In Junie 2020 is twee swart kinders in Brasilië oorlede: die vyfjarige Miguel Otávio Santana da Silva en die veertienjarige João Pedro Matos Pinto.<ref name=":10" /> Miguel Otávio Santana da Silva was onder die toesig van sy ma se wit werkgewer toe hy van die balkon van 'n gebou geval het.<ref name=":10" /> João Pedro Matos Pinto is in [[Rio de Janeiro]] deur die polisie in die rug geskiet tydens 'n klopjag waarin die polisie sewentig skote afgevuur het.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web |last=Phillips |first=Tom |date=3 Junie 2020 |title=Black lives shattered: outrage as boy, 14, is Brazil police's latest victim |url=http://www.theguardian.com/world/2020/jun/03/brazil-black-lives-police-teenager |access-date=28 Maart 2021 |website=The Guardian}}</ref> Hy is in dieselfde week as George Floyd gedood.<ref>{{Cite web |last=Damase |first=Laura |date=31 Desember 2020 |title=Amid racial injustice, Black Lives Matter movement gains momentum in Brazil |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/reporters/20201231-amid-racial-injustice-black-lives-matter-movement-gains-momentum-in-brazil |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> Hul dood het tot betogings in stede regoor die land gelei.<ref name=":10" /> Die slagspreuk "Black Lives Matter" is in [[Portugees]] as "Vidas Negras Importam" vertaal.<ref name=":10" /> Die betogings het deur 2020 voortgeduur en is aan die einde van die jaar hernu nadat sekuriteitswagte by 'n supermark die 40-jarige sweiser João Alberto Silveira Freitas in [[Porto Alegre]] doodgeslaan het.<ref>{{Cite web |last=Ogunkeye |first=Erin |date=21 November 2020 |title=Protests erupt in Brazil after supermarket security guards beat Black man to death |url=https://www.france24.com/en/americas/20201121-protests-erupt-in-brazil-after-supermarket-security-guards-beat-black-man-to-death |access-date=28 Maart 2021 |website=France 24}}</ref> === Kanada === [[Lêer:Black Lives Matter, Anti-racism rally at Vancouver Art Gallery (49958359766).jpg|duimnael|Betoging in [[Vancouver]], 31 Mei 2020]] In Julie 2015 het BLM-betogers Allen Road in [[Toronto]], [[Ontario]], gesluit uit protes teen die dood van twee swart mans in die metropolitaanse gebied – Andrew Loku en Jermaine Carby – aan die hande van die polisie.<ref name="adam">{{cite web |last1=Miller |first1=Adam |title=Black Lives Matter protesters shut down section of Allen Expressway |url=http://globalnews.ca/news/2134082/hundreds-protest-deaths-of-jermaine-carby-and-andrew-loku-in-toronto/ |website=globalnews.ca |publisher=Global News |access-date=1 November 2015}}</ref> In September het BLM-aktiviste strate in Toronto gesluit en polisiegeweld en solidariteit met "gemarginaliseerde swart lewens" as rede daarvoor aangevoer. Black Lives Matter was 'n prominente deel van die Take Back the Night-geleentheid in Toronto.<ref name="donato">{{cite web |last1=Donato |first1=Al |title=Black Lives Matter Takes Back The Night And Shuts Down Downtown Toronto |url=http://www.huffingtonpost.ca/2015/09/28/black-lives-matter-toronto_n_8209932.html |work=Huff Post |date=28 September 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2016 is Black Lives Matter deur Pride Toronto as die eregroep in daardie jaar se Pride-optog gekies. Tydens die optog het hulle 'n sitbetoging gehou wat die optog sowat 'n halfuur lank tot stilstand gebring het.<ref>{{cite news |title=Black Lives Matter versus Pride Toronto |url=https://nowtoronto.com/news/black-lives-matter-versus-pride-toronto/ |work=Now |date=12 Julie 2016}}</ref> Hulle het verskeie eise gestel oor hoe Pride sy verhouding met [[LGBT|LGBTQ]]-nie-wit mense moet aanpas, onder meer stabiele befondsing en 'n geskikte lokaal vir die gevestigde Blockorama-geleentheid, groter diversiteit onder die organisasie se personeel en vrywilligers, en dat beamptes van die Toronto-polisiediens verbied word om in uniform in die optog te stap.<ref>{{cite web |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/09/20/pride-toronto-apologizes-to-black-lives-matter-over-parade-protest.html |title=An Apologetic Pride Toronto gets rejected |last=Goffin |first=Peter |website=Toronto Star |date=20 September 2016 |access-date=20 September 2016}}</ref> Pride se uitvoerende direkteur Mathieu Chantelois het BLM se eiselys onderteken, maar later gesê hy het dit net onderteken om die sitbetoging te beëindig en die optog aan die gang te kry, en dat hy nie ingestem het om die eise na te kom nie.<ref name="cp24">{{cite web |title=Pride organizer says he has not agreed to exclude police floats from parade |url=http://www.cp24.com/news/pride-organizer-says-he-has-not-agreed-to-exclude-police-floats-from-parade-1.2971974 |publisher=CP24 |date=4 Julie 2016}}</ref> Laat in Augustus 2016 het die Toronto-tak buite die Special Investigations Unit in Mississauga betoog na aanleiding van die dood van Abdirahman Abdi, wat tydens 'n inhegtenisneming in [[Ottawa]] gesterf het.<ref>{{cite web |work=Toronto Star |url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/24/black-lives-matter-protesters-picket-siu-headquarters.html |title=Black Lives Matter protesters hit SIU headquarters |date=24 Augustus 2016}}</ref> In 2020 het die dood van Regis Korchinski-Paquet en die dood van D'Andre Campbell in [[Kanada]] BLM-betogings ontketen waarin geëis is dat polisiedienste se befondsing gestaak word.<ref name=":6">{{Cite web |last=Oyeniran |first=Channon |date=16 Desember 2020 |title=Black Lives Matter-Canada |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/black-lives-matter-canada |access-date=13 Mei 2021 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nasser |first=Shanifa |date=11 Junie 2020 |title=Police officer who fatally shot D'Andre Campbell not providing interview, notes to police watchdog |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/d-andre-campbell-black-police-1.5607750 |access-date=14 Mei 2021}}</ref> Teen Desember 2020 was daar vyf Kanadese BLM-takke: in Toronto, [[Vancouver]], die Waterloo-streek, [[Edmonton]] en New Brunswick.<ref name=":6" /> Die ander swaartepunt van die Black Lives Matter-beweging in Kanada is die aanspreek van kwessies, rassisme en ander onregte wat inheemse Kanadese in die gesig staar.<ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/diversity-summit-promotes-anti-racism-1.5627085 |title=Black Lives Matter, racism against Indigenous Canadians backdrop for N.L. diversity summit |website=CBC |date=25 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/ |title=Black Lives Matter protests also affect Indigenous people |first=Julianna |last=Maggrah |website=Prince Albert Daily Herald |date=8 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030132519/https://paherald.sk.ca/2020/06/08/black-lives-matter-protests-also-affect-indigenous-people/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/question-answer-sandy-hudson-black-lives-matter-defund-police-1.5613280 |title=Q&A: Founder of Black Lives Matter in Canada explains the call to defund police |first=Alicia |last=Bridges |website=CBC |date=16 Junie 2020 |access-date=1 Julie 2020}}</ref> === Denemarke === [[Lêer:Black Lives Matter Denmark demonstration in Christiansborg Slotsplads.jpg|duimnael|Betoging op Christiansborg Slotsplads, [[Kopenhagen]], 7 Junie 2020]] In [[Denemarke]] is 'n organisasie genaamd Black Lives Matter Denmark in 2016 gestig deur Bwalya Sørensen, 'n vrou van [[Zambië]] wat op 19-jarige ouderdom na Denemarke gekom het. Die organisasie draai om Sørensen en fokus hoofsaaklik op afgekeurde asielsoekers en buitelandse misdadigers wat tot uitsetting uit Denemarke gevonnis is.<ref name=":3">{{Cite news |last1=Wang |first1=Laura Friis |last2=Drivsholm |first2=Louise Schou |date=11 Junie 2020 |title=En ny shitstorm har skabt forvirring om, hvad Black Lives Matter Denmark står for – historien om bevægelsen begynder i 2016 |language=da |trans-title='n Nuwe storm het verwarring geskep oor waarvoor Black Lives Matter Denmark staan – die geskiedenis van die beweging begin in 2016 |work=Information |url=https://www.information.dk/indland/2020/06/ny-shitstorm-skabt-forvirring-black-lives-matter-denmark-staar-historien-bevaegelsen-begynder-2016 |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Die verband met die Amerikaanse organisasie is onduidelik, maar Sørensen het gesê iemand in die Verenigde State het haar aangemoedig om 'n Deense tak te begin, en dat die Amerikaanse medestigter Ayọ Tometi haar in 2017 besoek het.<ref name=":5" /> In Junie 2020, ná die moord op George Floyd, het Black Lives Matter Denmark 'n betoging in [[Kopenhagen]] gehou wat 15&nbsp;000 deelnemers gelok het. Ná die betoging het die organisasie, en veral Sørensen, heelwat kritiek ontlok omdat die reëls mense volgens etnisiteit geskei het: by die betoging kon net swart mense voor loop, en wit mense mog nie aan sekere gesange deelneem nie.<ref>{{Cite news |last=Hagemann-Nielsen |first=Frederik |date=10 Junie 2020 |title=Kritikken hagler ned over Black Lives Matter-talskvinde: Bevægelsen bliver forplumret med hendes budskaber |language=da |trans-title=Kritiek reën neer op Black Lives Matter-woordvoerder: die beweging word deur haar boodskappe vertroebel |work=DR |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/kritikken-hagler-ned-over-black-lives-matter-talskvinde-bevaegelsen-bliver |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Macaraig |first=Ayee |date=15 Junie 2020 |title=Criticism raining down on BLM Denmark spokesperson |work=The Copenhagen Post |url=http://cphpost.dk/?p=114821 |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Ander omstredenhede sluit in dat Sørensen geweier het om saam met [[Amnestie Internasionaal]] 'n betoging aan te bied omdat hul werknemers wit was,<ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=9 Junie 2020 |title=Black Lives Matter i Danmark i voldsomt angreb: Amnesty International er en helt, helt hvid organisation |language=da |trans-title=Black Lives Matter in Denemarke val aan: Amnestie Internasionaal is 'n heeltemal wit organisasie |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/art7817175/Amnesty-International-er-en-helt-helt-hvid-organisation |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> en dat sy onwettig geld ingesamel het terwyl sy die ontbrekende insamelingspermit as vreedsame "burgerlike ongehoorsaamheid" beskryf het.<ref>{{Cite news |last=Sinnbeck |first=Peter |date=10 Junie 2020 |title=Black Lives Matter Denmark indsamler penge ulovligt: "Det er sådan, civil ulydighed ser ud!" |language=da |trans-title=Black Lives Matter Denmark samel onwettig geld in: "Dít is hoe burgerlike ongehoorsaamheid lyk!" |work=Radio4 |url=https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/ |access-date=21 Junie 2020 |archive-date=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030074544/https://www.radio4.dk/black-lives-matter-denmark-indsamler-penge-ulovligt-det-er-saadan-civil-ulydighed-ser-ud/}}</ref> Sørensen self is gekritiseer omdat sy die beweging met haar konfronterende styl verdeel.<ref name=":3" /><ref>{{Cite news |last=Bostrup |first=Jens |date=10 Junie 2020 |title=Bwalya Sørensen frastøder mange, men har også en anden side |language=da |trans-title=Bwalya Sørensen stoot baie mense af, maar het ook 'n ander kant |work=Politiken |url=https://politiken.dk/indland/samfund/art7819066/Bwalya-S%C3%B8rensen-frast%C3%B8der-mange-men-har-ogs%C3%A5-en-anden-side |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> 'n Nuwe organisasie, Afro Danish Collective, is in Junie 2020 aangekondig met Roger Matthisen, 'n voormalige lid van die Folketing vir Die Alternatief, as woordvoerder. Die organisasie het soortgelyke doelwitte as Black Lives Matter Denmark, maar volg 'n gematigder benadering en tref onder meer nie by betogings onderskeid tussen mense op grond van hul velkleur nie.<ref name=":4">{{Cite news |last=Dam |first=Philip Sune |date=17 Junie 2020 |title=Ny organisation om Black Lives Matter Denmark: Lederskabet er ikke professionelt nok |language=da |trans-title=Nuwe organisasie oor Black Lives Matter Denmark: die leierskap is nie professioneel genoeg nie |work=Berlingske |url=https://www.berlingske.dk/samfund/ny-organisation-om-black-lives-matter-denmark-lederskabet-er-ikke |access-date=21 Junie 2020}}</ref><ref name=":5">{{Cite news |last1=Broberg |first1=Mads Bonde |last2=Jensen |first2=Kaare Kronberg |date=17 Junie 2020 |title=Black Lives Matter får en midtsøgende konkurrent |language=da |trans-title=Black Lives Matter kry 'n gematigde mededinger |work=Jyllands-Posten |url=https://jyllands-posten.dk/indland/ECE12225751/black-lives-matter-faar-en-midtsoegende-konkurrent/ |url-access=subscription |access-date=21 Junie 2020}}</ref> Matthisen het gesê Afro Danish Collective is deels gestig omdat die leierskap van Black Lives Matter Denmark nie professioneel genoeg was nie.<ref name=":4" /> === Frankryk === Op 18 Julie 2020 het duisende betogers naby [[Parys]] gemarsjeer om die vierde herdenking van die dood van Adama Traoré te gedenk. Traoré, 'n swart man, is in Julie 2016 in hegtenis geneem en het flou geword nadat polisiebeamptes hom teen die grond vasgedruk het. Hy is later by 'n polisiekantoor oorlede; die omstandighede van sy dood is onduidelik.<ref name="DW-2020-07-18">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/protesters-take-to-streets-of-france-germany-over-police-brutality/a-54229367 |title=Protesters take to streets of France, Germany over police brutality |date=18 Julie 2020 |access-date=18 Julie 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> Die rassespanning het voortgeduur met onrus in 2023 ná die dood van die tiener Nahel Merzouk. === Duitsland === [[Lêer:BlackLivesMatter protest Berlin 2020-05-30 65.jpg|duimnael|Black Lives Matter-betoging in [[Berlyn]], Duitsland, 30 Mei 2020]] Op 6 Junie 2020 het tienduisende mense regoor [[Duitsland]] byeengekom om die Black Lives Matter-beweging te steun.<ref>{{Cite web |date=6 Junie 2020 |title=George Floyd killing spurs fresh protests across Europe |url=https://www.dw.com/en/george-floyd-killing-spurs-fresh-protests-across-europe/a-53706536 |access-date=6 Junie 2020 |website=DW.COM}}</ref> Op 18 Julie 2020 het meer as 1&nbsp;500 betogers aan 'n antirassistiese optog in [[Berlyn]] deelgeneem om polisiegeweld te veroordeel.<ref name="DW-2020-07-18" /> === Japan === [[Lêer:DSC0223 (50045090466).jpg|duimnael|Betoging in Fukuoka, 21 Junie 2020]] Ná die moord op George Floyd het verskeie betogings in [[Japan]] plaasgevind, onder meer 'n betoging van 1&nbsp;000 mense in [[Osaka]] op 7 Junie 2020<ref>{{Cite web |last1=Takahashi |first1=Ryusei |last2=Johnston |first2=Eric |date=7 Junie 2020 |title=Protesters hit Tokyo and Osaka streets with rallies against racism and police brutality |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/07/national/protests-rallies-race-police-brutality-tokyo-japan/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> en 'n optog van 3&nbsp;500 mense deur die Shibuya- en Harajuku-gebiede van [[Tokio]] op 14 Junie 2020.<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Ryusei |date=14 Junie 2020 |title=Black Lives Matter spreads to Tokyo as 3,500 people march to protest racism |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/14/national/black-lives-matter-spreads-tokyo-2000-people-march-protest-racism/ |access-date=15 Junie 2020 |website=The Japan Times}}</ref> Die beweging het in die land 'n mate van teenkanting ontlok, veral op die internet,<ref>{{Cite web |last=Hillier |first=Bianca |date=September 2020 |title=BLM Tokyo tackles Japan's own issues with anti-Black racism |url=https://theworld.org/stories/2020/09/16/tokyo-protesters-show-solidarity-black-lives-matter |access-date=4 November 2020 |website=Public Radio International}}</ref> waar sommige gebruikers die tennisspeler [[Naomi Osaka]] gekritiseer het nadat sy mense aangemoedig het om by 'n Black Lives Matter-optog in die stad Osaka aan te sluit.<ref>{{Cite news |last=Denyer |first=Simon |date=Junie 2020 |title=Naomi Osaka supports Black Lives Matter, faces Japan backlash |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/japanese-tennis-player-naomi-osaka-speaks-out-for-black-lives-matter-faces-backlash/2020/06/08/f8432ca0-a92f-11ea-a43b-be9f6494a87d_story.html}}</ref> === Nieu-Seeland === [[Lêer:June 14 Auckland Black Lives Matter protest.jpg|duimnael|links|opreg|Black Lives Matter-betoging op Aotea-plein, Auckland, 14 Junie 2020]] Op 1 Junie 2020 is verskeie BLM-solidariteitsbetogings in reaksie op die moord op George Floyd in verskeie Nieu-Seelandse stede gehou, waaronder [[Auckland]], [[Wellington]], [[Christchurch]], [[Dunedin]], Tauranga, Palmerston North en Hamilton.<ref>{{cite news |title=New Zealand protests live: Protester ties himself to US Embassy in Wellington |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |access-date=1 Junie 2020 |work=New Zealand Herald |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074459/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?objectid=12336288 |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Block |first1=George |last2=Kenny |first2=Lee |last3=Flahive |first3=Brad |last4=Piper |first4=Denise |title=Black Lives Matter marches: Thousands of Kiwis peacefully protest against racism |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-protests-stand-up-against-racism |access-date=1 Junie 2020 |work=Stuff |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601074643/https://www.stuff.co.nz/national/politics/300025024/black-lives-matter-marches-thousands-of-kiwis-peacefully-protest-against-racism |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Miller |first=Grant |title=Dunedin crowd joins global protest |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |access-date=1 Junie 2020 |work=Otago Daily Times |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601080000/https://www.odt.co.nz/news/dunedin/dunedin-crowd-joins-global-protest |archive-date=1 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Black Lives Matter protest in downtown Tauranga |url=https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |access-date=1 Junie 2020 |work=SunLive |date=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602113739/https://www.sunlive.co.nz/news/243932-black-lives-matter-protest-downtown-tauranga.html |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die Auckland-geleentheid, wat tussen 2&nbsp;000 en 4&nbsp;000 deelnemers gelok het, is deur verskeie lede van Nieu-Seeland se Afrika-gemeenskap gereël. Die Auckland-organiseerder Mahlete Tekeste, die Afro-Amerikaanse uitlander Kainee Simone en die sportman [[Israel Adesanya]] het rassisme, massa-gevangesetting en polisiegeweld teen Afro-Amerikaners vergelyk met die oorverteenwoordiging van [[Maori's|Māori]] en Stille Oseaan-eilanders in Nieu-Seelandse gevangenisse, die omstrede proeflopies met gewapende polisiereaksiespanne, en bestaande rassisme teenoor minderhede in Nieu-Seeland, waaronder die aanvalle op moskees in Christchurch in 2019. Die hiphopkunstenaar en musiekvervaardiger Mazbou Q het ook 'n beroep op eerste minister [[Jacinda Ardern]] gedoen om geweld teen swart Amerikaners te veroordeel.<ref>{{cite news |last1=Junn |first1=Jihee |title=In pictures: The Black Lives Matter solidarity march, Auckland |url=https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |access-date=2 Junie 2020 |work=The Spinoff |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602122549/https://thespinoff.co.nz/society/02-06-2020/in-pictures-the-black-lives-matter-solidarity-march-auckland/ |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> Die linkse Groenparty, 'n lid van die Arbeidersparty-geleide koalisieregering, het ook steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek en die lot van Afro-Amerikaners met die rassisme, ongelykheid en hoër gevangesettingskoers onder die Māori- en Pasifika-gemeenskappe verbind. Die BLM-betogings in Nieu-Seeland het kritiek van adjunk-eerste minister Winston Peters ontlok omdat dit die land se COVID-19-regulasies oor sosiale afstand, wat massabyeenkomste van meer as 100 mense verbied het, oortree het.<ref>{{cite news |last1=Roy |first1=Eleanor |title=Thousands in New Zealand protest against George Floyd killing |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |access-date=2 Junie 2020 |newspaper=The Guardian |date=2 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602103643/https://www.theguardian.com/world/2020/jun/01/thousands-in-new-zealand-protest-against-george-floyd-killing |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live}}</ref> === Verenigde Koninkryk === [[Lêer:George Floyd Protest Brighton, England, UK - 49968982403.jpg|duimnael|regs|Betoging by die St. Nicholas-kerk in [[Brighton]], 3 Junie 2020]] Black Lives Matter het in die somer van 2016 as beweging in die [[Verenigde Koninkryk]] na vore getree. Duisende het op 11 Julie aan betogings teen polisierassisme in [[Manchester]] deelgeneem, en 'n groep genaamd Black Lives Matter UK (UKBLM) is ná die [[Brexit]]-referendum van 23 Junie gestig by 'n vergadering wat deur die Amerikaanse BLM-aktivis Patrisse Cullors toegespreek is.<ref name="Dray 2020">{{cite web |last=Dray |first=Sally |title=Black Liberation Movements: Then and Now |website=House of Lords Library |date=1 Oktober 2020 |url=https://lordslibrary.parliament.uk/black-liberation-movements-then-and-now/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Pidd 2016">{{cite web |last=Pidd |first=Helen |title=Thousands attend Black Lives Matter solidarity march in Manchester |website=The Guardian |date=11 Julie 2016 |url=http://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/11/black-lives-matter-solidarity-march-protest-manchester |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="Grazia">{{cite web |title=2016: A Year Of Black Lives Matter In Britain |website=Grazia |first=Bridget |last=Minamore |date=Februarie 2017 |url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/2016-year-black-lives-matter-britain/ |access-date=26 Februarie 2021}}</ref><ref name="gal-dem 2020">{{cite web |title=Everything you need to know about Black Lives Matter UK |website=gal-dem |date=25 September 2020 |url=http://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |access-date=26 Februarie 2021 |archive-date=1 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301223719/https://gal-dem.com/everything-you-need-to-know-about-black-lives-matter-uk/ |url-status=dead}}</ref> Op 6 September 2016 het BLM-betogers die London City-lughawe in [[Londen]] versper. Verskeie betogers het hulself aan mekaar vasgeketting op die lughawe se aanloopbaan.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-37283869 |title=Black Lives Matter protesters close London City Airport runway |date=6 September 2016 |work=BBC News |access-date=28 Januarie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2016/sep/06/black-lives-matter-protesters-occupy-london-city-airport-runway |title=Black Lives Matter protest stops flights at London City airport |last1=Weaver |first1=Matthew |date=6 September 2016 |last2=Grierson |first2=Jamie |newspaper=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=28 Januarie 2017}}</ref> Nege mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem. Daar was ook BLM-betogings in ander Engelse stede, waaronder [[Birmingham]] en [[Nottingham]]. Die betogings in die Verenigde Koninkryk het die vyfde herdenking van die dood van Mark Duggan gedenk.<ref>{{cite web |author=McKenzie, Sheena |url=http://www.cnn.com/2016/08/05/europe/black-lives-matter-uk-heathrow-shutdown/ |title=Black Lives Matter blocks London's Heathrow Airport |publisher=CNN |date=5 Augustus 2016}}</ref> In 2016 het poniekoerante verskeie berigte gepubliseer om BLM-aktiviste te ontbloot en in diskrediet te bring, wat daartoe gelei het dat die beweging anonimiteit aangeneem het.<ref name="gal-dem 2020" /> Op 25 Junie 2017 het BLM-ondersteuners in Stratford, Londen, betoog oor die dood van Edson Da Costa, wat in polisiebewaring gesterf het. Niemand is by die betoging in hegtenis geneem nie.<ref>{{cite news |url=http://metro.co.uk/2017/06/25/riot-police-deployed-to-justice-for-edson-protest-6734009/ |title=Riot police deployed to 'Justice for Edson' protest as fires started |last=Parker |first=Fiona |publisher=Metro |date=25 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2017/jun/25/demonstrators-confront-police-in-east-london-over-da-costa-death |title=Demonstrators confront police in east London over Da Costa death |newspaper=The Guardian |first=Kevin |last=Rawlinson |date=26 Junie 2017 |access-date=29 Junie 2017}}</ref> Volgens Patrick Vernon is BLM se begin in die Verenigde Koninkryk in 2016 nie met respek begroet nie. Van 2018 af, ná gebeure soos die Grenfell-toringbrand en die Windrush-skandaal, is die beweging gunstiger deur swart Britte beskou, veral deur ouer swart Britte.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Joseph |date=13 Junie 2020 |title=Five factors behind the UK George Floyd protests |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/uk-52997848 |access-date=1 September 2020}}</ref> In Desember 2019 het Black Lives Matter UK saam met die koalisie Wretched of the Earth gewerk om die stemme van [[Inheemse volke|inheemse volke]] en nie-wit mense wêreldwyd in die klimaatgeregtigheidsbeweging te verteenwoordig.<ref>{{Cite web |url=https://www.redpepper.org.uk/an-open-letter-to-extinction-rebellion/ |title=An open letter to Extinction Rebellion |website=Red Pepper |date=3 Mei 2019 |access-date=1 Desember 2019}}</ref> [[Lêer:Black Lives Matter protest at US Embassy, London 03.jpg|duimnael|links|Betoging buite die Amerikaanse ambassade in Londen, 7 Junie 2020]] In 2020 is betogings ter ondersteuning van die Black Lives Matter-beweging in die Verenigde State gehou. Ná die moord op George Floyd het betogings in Londen op 31 Mei op [[Trafalgarplein]], op 3 Junie in Hyde Park, op 6 Junie op Parliament Square en op 7 Junie buite die Amerikaanse ambassade plaasgevind. Soortgelyke betogings is in Manchester, [[Bristol]] en [[Cardiff]] gehou.<ref>{{Cite news |date=31 Mei 2020 |title=Thousands join UK protests over George Floyd death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52868465 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Die Britse betogings het nie net solidariteit met Amerikaanse betogers getoon nie, maar ook swart mense herdenk wat in die Verenigde Koninkryk gesterf het. Betogers het gesange aangehef, plakkate gedra en sosialemediaplasings gedeel met die name van slagoffers soos Julian Cole,<ref>{{Cite news |last=Gayle |first=Damien |date=22 Oktober 2018 |title=Police officers sacked for lying about arrest where man's neck was broken |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/oct/22/julian-cole-police-officers-face-dismissal-over-incident-in-which-student-was-paralysed |access-date=5 Junie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Belly Mujinga,<ref>{{Cite news |date=29 Mei 2020 |title=Station worker's death 'not linked to spit attack' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-52853859 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> Nuno Cardoso<ref>{{Cite news |date=8 Julie 2019 |title=Student 'struck by police baton' before death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-oxfordshire-48907116 |access-date=5 Junie 2020}}</ref> en Sarah Reed.<ref>{{Cite press release |title=Jury concludes unnecessary delays and failures in care contributed to death of Sarah Reed at Holloway prison |url=https://www.inquest.org.uk/sarah-reed-inquest-conclusions |access-date=5 Junie 2020 |website=Inquest |date=20 Julie 2017}}</ref> [[Lêer:Edward Colston - empty pedestal.jpg|duimnael|opreg|Die leë voetstuk van die standbeeld van Edward Colston in [[Bristol]]. Sy vorige reputasie as filantroop het sedert die 1990's toenemend onder verdenking gekom namate bewustheid van sy slawehandel gegroei het; in Junie 2020 is die standbeeld omgegooi, beklad en in die Bristol-hawe gestoot.]] Op 7 Junie het betogings in baie dorpe en stede voortgeduur.<ref name="auto2">{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/twelve-arrested-in-black-lives-matter-protest-in-central-london/ |title=Some 135 arrests made across around 200 UK Black Lives Matter protests |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Tydens 'n Black Lives Matter-betoging in [[Bristol]] is die standbeeld van Edward Colston – 'n filantroop, politikus en slawehandelaar van die laat 17de en vroeë 18de eeu – in die middestad deur betogers omgetrek, langs die pad gerol en in die Bristol-hawe gestoot.<ref>{{cite news |url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/watch-toppled-edward-colston-statue-4202068 |title=WATCH: Toppled Edward Colston statue dumped in harbour |work=Bristol Post |date=7 Junie 2020 |access-date=7 Junie 2020}}</ref> Die daad is later veroordeel deur die Britse minister van binnelandse sake, [[Priti Patel]], wat gesê het: "Hierdie baldadigheid is heeltemal onverdedigbaar."<ref name="auto1">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52973338 |title=Johnson urges peaceful struggle against racism |work=BBC News |date=9 Junie 2020}}</ref> In Londen het betogers die standbeeld van [[Winston Churchill]] op Parliament Square in Westminster vir 'n tweede keer met graffiti beklad, nadat dit 'n paar dae tevore ook beskadig is.<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/06/08/cowed-cowardly-ministers-must-stop-appeasing-far-left-extremists/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Cowed and cowardly ministers must stop appeasing far-Left extremists |first=Patrick |last=O'Flynn |newspaper=The Telegraph |date=8 Junie 2020}}</ref> Swart spuitverf is oor sy naam gespuit en die woorde "was a racist" is daaronder aangebring.<ref name="auto1" /> 'n Betoger het ook probeer om die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] by die Cenotaaf, 'n gedenkteken vir Brittanje se oorlogsdooies, aan die brand te steek.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/churchill-statue-racism-british-black-lives-matter-protests/2020/06/08/33f68146-a991-11ea-9063-e69bd6520940_story.html |title=Britons cheer toppling of slave trader statue but are divided over tagging of Winston Churchill as racist |first=Karla |last=Adam |newspaper=The Washington Post |date=8 Junie 2020}}</ref> Later daardie aand het geweld tussen betogers en die polisie uitgebreek. Altesaam 49 polisiebeamptes is beseer nadat betogers bottels en vuurwerke na hulle gegooi het.<ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/police-call-for-apology-from-bosses-after-49-officers-injured-during-anti-racism-protests-12002875 |title=Police call for apology from bosses after 49 officers injured during anti-racism protests |first=Lucia |last=Binding |date=8 Junie 2020 |website=Sky News}}</ref> Oor die naweek is altesaam 135 mense deur die polisie in hegtenis geneem.<ref name="auto2" /> Die Britse eerste minister [[Boris Johnson]] het oor die gebeure gesê: "Diegene wat openbare eiendom of die polisie aanval – wat die polisiebeamptes beseer wat probeer om ons almal veilig te hou – daardie mense sal die volle mag van die wet in die gesig staar; nie net weens die leed en skade wat hulle veroorsaak nie, maar ook weens die skade wat hulle aanrig aan die saak wat hulle beweer hulle verteenwoordig."<ref>{{Cite web |url=https://www.itv.com/news/2020-06-08/johnson-protesters-must-work-peacefully-to-defeat-racism/ |title=Boris Johnson urges peaceful struggle against racism but says violent demonstrators will 'face full force of the law' |website=ITV News |date=8 Junie 2020}}</ref> Vreedsame betogings het op 14 Junie 2020 op Millennium Square in [[Leeds]] plaasgevind<ref>{{Cite news |date=14 Junie 2020 |title=Protest to 'voice our pain, not damage property' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53042664 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> en is deur 'n koalisie van organisasies, Black Voices Matter, gereël, waaronder Black Lives Matter Leeds.<ref>{{Cite web |title=Powerful pictures from the Black Lives Matter protest in Leeds |url=https://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/politics/15-powerful-pictures-black-lives-matter-protest-millennium-square-leeds-2884093 |access-date=22 Junie 2020 |website=www.yorkshireeveningpost.co.uk |date=14 Junie 2020}}</ref> 'n Tweede betoging is op 21 Junie op Woodhouse Moor gehou en deur Black Lives Matter Leeds gereël.<ref>{{Cite news |date=21 Junie 2020 |title=Park protest calls for end to 'systemic racism' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-leeds-53127688 |access-date=22 Junie 2020}}</ref> Op 28 Junie is Black Lives Matter UK gekritiseer oor 'n reeks twiets vanaf hul geverifieerde Twitter-rekening oor Israel, waaronder een wat beweer het dat "die Britse hoofstroompolitiek van die reg beroof word om Sionisme te kritiseer".<ref>{{cite news |title=Jewish groups speak out after Black Lives Matter claims politicians are 'gagged' from criticising Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2020/06/28/jewish-groups-speak-black-lives-matter-claims-politicians-gagged/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-status=live |url-access=subscription |first=Gabriella |last=Swerling |newspaper=The Telegraph |access-date=29 Junie 2020 |date=28 Junie 2020}}</ref> Die [[Premier League]], wat die Black Lives Matter-logo vir die res van die 2019-20-seisoen op hul sokkertruie gedra het, het daarna gesê dat pogings deur groepe om die saak vir hul eie politieke doeleindes te kaap, heeltemal ongewens is.<ref>{{cite news |title=Premier League: Black Lives Matter campaign 'not endorsement of political movement' |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53242328 |website=BBC Sport |access-date=30 Junie 2020 |date=30 Junie 2020}}</ref> Ná aansienlike skenkings in die somer van 2020 het Black Lives Matter UK sy organisasie geformaliseer.<ref name="gal-dem 2020" /> In September 2020 het die groep sy amptelike naam na Black Liberation Movement UK verander en is dit wetlik as 'n gemeenskapsvoordeelvereniging geregistreer.<ref>{{cite news |last1=Gayle |first1=Damien |title=BLM UK gains legal status and renames as Black Liberation Movement UK |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/blm-uk-gains-legal-status-with-renaming-as-black-liberation-movement-uk |work=The Guardian |date=23 Oktober 2020}}</ref> Die groep gebruik egter steeds die naam Black Lives Matter in sy wêreldwye samewerkingspogings.<ref name="JonesTele">{{cite news |last1=Jones |first1=Amy |title='Black Lives Matter' registers as political party and could stand in local elections next year |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/politics/2020/10/26/black-lives-matter-registers-political-party-could-stand-local/ |archive-date=10 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=27 Oktober 2020 |work=The Daily Telegraph |date=26 Oktober 2020}}</ref> In Januarie 2021 het die Black Liberation Movement sy fondse begin uitdeel aan swart geleide en antirassistiese organisasies op voetsoolvlak regoor die Verenigde Koninkryk.<ref name="Mohdin 2021">{{cite web |last=Mohdin |first=Aamna |title=Black Lives Matter UK to start funding groups from £1.2m donations |website=The Guardian |date=11 Januarie 2021 |url=http://www.theguardian.com/world/2021/jan/11/black-lives-matter-uk-to-start-funding-groups-from-12m-donations |access-date=26 Februarie 2021}}</ref> Aktiviste van 'n ander BLM-groep, Charles Gordon<ref>{{cite web |title=Devon Daley - Taking the Initiative Party - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p08v0n86 |website=BBC Sounds |access-date=27 Oktober 2020}}</ref> en Sasha Johnson, het in die somer van 2020 die Taking The Initiative Party (TTIP) gestig en aansoek gedoen om by die Kiesingskommissie as politieke party geregistreer te word; BLM UK het egter gesê: "BLM UK het geen voorneme om 'n politieke party te stig nie. Hierdie persoon of groep is nie by ons geaffilieer nie."<ref name="JonesTele" /> In September 2021 het die Britse sakeman en filantroop Ken Olisa aan Channel 4 bekend gemaak dat [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] en die Britse koningshuis Black Lives Matter steun.<ref>{{Cite web |date=9 September 2021 |title=Queen supports Black Lives Matter, says senior royal representative |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |author=PA Media |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909222548/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/sep/09/queen-supports-black-lives-matter-says-senior-royal-representative |archive-date=9 September 2021}}</ref> 'n Woordvoerder van Black Lives Matter UK het daarop gereageer: "Ons was verras om te verneem die koningin is 'n BLM-ondersteuner. Maar ons verwelkom enigeen wat met ons doelwit saamstem om wit oppergesag af te breek. Dade spreek natuurlik harder as woorde. Die koningin sit op 'n troon wat uit koloniale buit gemaak is. Totdat sy al die gesteelde goud en diamante uit die Statebond teruggee en herstelbetalings doen, is dit niks meer as mooi woorde nie."<ref>{{Cite web |last1=Siddique |first1=Haroon |last2=Mason |first2=Rowena |date=10 September 2021 |title=BLM gives cautious welcome to Queen's reported backing |url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |url-status=live |access-date=11 September 2021 |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910145933/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/10/blm-gives-cautious-welcome-to-queens-reported-backing |archive-date=10 September 2021}}</ref> In Oktober 2021 het ''[[The Guardian]]'' en ''[[The Times]]'' berig dat 'n geheime polisie-eenheid in Suid-Wallis probeer het om 'n Black Lives Matter-betoger as informant te werf om verdere inligting oor regse aktiviste wat ter ondersteuning van Black Lives Matter gemarsjeer het, te verskaf.<ref>{{Cite web |date=25 Oktober 2021 |title=Recording reveals police efforts to recruit BLM activist as informant |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/25/recording-reveals-police-efforts-to-recruit-blm-activist-as-informant |access-date=26 Oktober 2021 |newspaper=The Guardian |first=Rob |last=Evans |author2=Damien Gayle}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lloyd |first=Nina |title=South Wales police 'tried to recruit Black Lives Matter mole' |newspaper=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/crime/article/south-wales-police-tried-to-recruit-black-lives-matter-mole-03sz0xvtr |date=26 Oktober 2021 |access-date=26 Oktober 2021 |issn=0140-0460}}</ref> In Februarie 2022 het die Swansea-tak van BLM aangekondig dat dit gaan sluit weens "pogings deur die polisie om lede te werf en dreigemente teen sy lede se fisieke en geestelike veiligheid deur regse aktiviste".<ref>{{Cite web |last1=Evans |first1=Rob |last2=Morris |first2=Steven |date=15 Februarie 2022 |title=British BLM group closes down after police infiltration attempt |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/feb/15/swansea-black-lives-matter-british-blm-group-closes-down-after-police-infiltration-attempt |access-date=17 Februarie 2022 |website=The Guardian}}</ref> In Julie 2024 is die Black Lives Matter UK Festival of Collective Liberation by Friends House in Londen gehou, wat deur meer as 600 aktiviste en ondersteuners bygewoon is.<ref>{{cite web |url=https://www.ukblm.org/focl/focl-2024 |title=Festival of Collective Liberation 2024 {{!}} Solidarity, Joy and Healing |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=31 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ukblm.org/festival-2024/ |title=Festival 2024 |work=Black Lives Matter |publisher=Black Lives Matter UK |access-date=7 Augustus 2024 |archive-date=14 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714080228/https://ukblm.org/festival-2024/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://tribunemag.co.uk/2024/07/the-urgency-of-anti-racist-activism |title=The Urgency of Anti-Racist Activism |author=Black Lives Matter UK |magazine=Tribune |date=12 Julie 2024 |access-date=7 Augustus 2024}}</ref> === Ierland === In Mei 2026 het die dood van Yves Sakila in [[Ierland]] direkte vergelykings met die moord op George Floyd uitgelok. Yves Sakila, 'n 35-jarige man wat in die Kongo gebore is, is dood nadat sekuriteitspersoneel hom ná 'n beweerde winkeldiefstalvoorval vasgehou het. Videomateriaal van die toneel het getoon hoe minstens vyf sekuriteitsbeamptes hul hande, knieë en liggaamsgewig gebruik om Sakila se liggaam, nek en kop teen die sypaadjie vas te druk totdat hy sy bewussyn verloor het. Hy is oorlede nadat hy hospitaal toe geneem is.<ref name="r">{{Cite web |last=Humphries |first=Conor |title=Protesters condemn Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/hundreds-protest-dublin-over-death-congolese-born-man-restrained-outside-store-2026-05-21/ |date=21 Mei 2026 |access-date=23 Mei 2026}}</ref> Die voorval het openbare verontwaardiging in Dublin en aanlyn ontketen, en baie mense het dit met die moord op George Floyd in 2020 vergelyk.<ref>{{Cite news |date=22 Mei 2026 |title=Hundreds protest over Ireland's 'George Floyd moment' after death of Congolese-born man – video |url=https://www.theguardian.com/world/video/2026/may/22/hundreds-protest-over-irelands-george-floyd-moment-after-death-of-congolese-born-man-video |access-date=23 Mei 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Die Irish Network Against Racism het die videomateriaal "diep ontstellend" genoem en gesê dit dra die "kenmerke van 'n geval van buitensporige magsgebruik". Betogers het buite die winkel bymekaargekom waar Sakila vasgehou is. Die daaropvolgende Donderdag het politici, kunstenaars en gemeenskapslede buite die Ierse parlement betoog met die uitroep "Geregtigheid vir Yves". Verskeie politici het gereageer, onder wie die Ierse eerste minister Micheál Martin, wat gesê het: "Ek betuig my innigste simpatie aan sy familie en die breër Kongolese gemeenskap," en belowe het dat "hierdie situasie ten volle ondersoek moet word en ten volle ondersoek moet word". Yemi Adenuga, 'n woordvoerder van die Black Coalition Ireland, het gesê: "As jy na daardie video kyk, is dit letterlik soos 'n heropvoering van wat met George Floyd gebeur het."<ref name="r" /> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2016 == [[Lêer:Bernie Sanders and Black Lives Matter activists (20439394705).jpg|duimnael|[[Bernie Sanders]] en Black Lives Matter-aktiviste in Westlake Park, Seattle, 8 Augustus 2015]] === Voorverkiesings === ==== Demokrate ==== By die Netroots Nation-konferensie in Julie 2015 het dosyne Black Lives Matter-aktiviste die verhoog oorgeneem by 'n geleentheid waar Martin O'Malley en [[Bernie Sanders]] opgetree het. Aktiviste, onder wie die BLM-medestigter Patrisse Cullors, het albei kandidate om spesifieke beleidsvoorstelle gevra om sterftes in polisiebewaring aan te spreek.<ref name="aljazeera_netroots">{{cite news |last1=Resnikoff |first1=Ned |date=8 Julie 2015 |title=Black Lives Matter disrupts Martin O'Malley, Bernie Sanders event |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/18/black-lives-matter-disrupts-martin-omalley-bernie-sanders-event.html |access-date=2 Julie 2016 |work=Al Jazeera}}</ref> Die betogers het verskeie slagspreuke aangehef, waaronder "as ek in polisiebewaring sterf, brand alles af" en "Shut this crap down".<ref name="cnn.omalley">{{cite news |last1=Moody |first1=Chris |title=Democrats lose control of presidential event |url=https://edition.cnn.com/2015/07/18/politics/bernie-sanders-netroots-nation-black-lives-matter/ |access-date=12 Augustus 2015 |work=CNN |date=19 Julie 2015}}</ref><ref name="clayton" /> Die uitdrukking "Shut it down" sou later 'n gewilde frase by Black Lives Matter-betogings en op sosiale media word.<ref name="clayton" /> Nadat die konferensie-organiseerders minutelank by die betogers gepleit het, het O'Malley gereageer deur te belowe om 'n omvattende plan vir die hervorming van die strafregstelsel bekend te maak. Betogers het O'Malley later uitgejou toe hy gesê het: "Swart lewens maak saak. Wit lewens maak saak. Alle lewens maak saak."<ref name="cnn.omalley" /> O'Malley het later om verskoning gevra en gesê dit was nie sy bedoeling om die swart gemeenskap te minag nie.<ref name="cnn.omalley" /> Op 8 Augustus 2015 is 'n toespraak deur die Demokratiese presidentskandidaat en burgerregteaktivis Bernie Sanders ontwrig deur 'n groep wat later die Seattle-tak van Black Lives Matter sou stig, onder wie die medestigter Marissa Johnson.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/08/bernie-sanders-leaves-seattle-stage-after-event-disrupted-by-black-lives-matter-protesters/ |title=Protesters drove Bernie Sanders from one Seattle stage. At his next stop, 15,000 people showed |newspaper=The Washington Post |date=8 Augustus 2015}}</ref> Hulle het op die verhoog geklim, die mikrofoon by hom gevat en sy ondersteuners rassiste en wit-oppergesagvoorstanders genoem.<ref name="dbeast_BLM" /><ref>{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=6BnbwUT7lBg |title=Bernie Sanders Interrupted at Seattle Rally by Black Lives Matter Protesters |date=8 Augustus 2015 |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite news |last1=Brunner |first1=Jim |url=http://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/black-lives-matter-protesters-shut-down-bernie-sanders-rally |title=Black Lives Matter protesters shut down Bernie Sanders; later rally draws 15,000 |newspaper=The Seattle Times |access-date=9 Augustus 2015}}</ref> Sanders het daarna 'n beleidsplatform bekend gestel.<ref>{{cite web |first=Alice Miranda |last=Ollstein |title=Bernie Sanders' New Racial Justice Platform Wins Praise From Black Lives Matter Activists |url=https://thinkprogress.org/bernie-sanders-new-racial-justice-platform-wins-praise-from-black-lives-matter-activists-dca15103af0f |access-date=26 Oktober 2016 |website=Think Progress |date=10 Augustus 2015}}</ref> Nikki Stephens, wat 'n Facebook-blad genaamd "Black Lives Matter: Seattle" bedryf het, het by Sanders se ondersteuners om verskoning gevra en gesê hierdie optrede strook nie met haar begrip van BLM nie. Lede van die Seattle-tak het daarna boodskappe aan haar gestuur wat sy as dreigend beskryf het, en sy was genoodsaak om haar groep se naam na "Black in Seattle" te verander. Die stigters van Black Lives Matter het gesê hulle het nie om verskoning gevra nie.<ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Renee |title=Black Lives Matter dismisses criticism over Sanders disruption |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/8/11/black-lives-matter-dismisses-criticism-disruption.html |publisher=Al Jazeera |access-date=12 Augustus 2015}}</ref> In Augustus 2015 het die Demokratiese Nasionale Komitee (DNC) 'n besluit aanvaar wat Black Lives Matter steun.<ref name="seitz">{{cite web |last1=Seitz-Wald |first1=Alex |title=DNC passes resolution supporting Black Lives Matter |date=28 Augustus 2015 |url=https://www.msnbc.com/msnbc/dnc-passes-resolution-supporting-black-lives-matter |publisher=MSNBC |access-date=1 November 2015}}</ref> Tydens die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat is die presidentskandidate gevra of swart lewens saak maak, en of alle lewens saak maak.<ref name="reena">{{cite web |last1=Flores |first1=Reena |title=Democratic debate: Do black lives matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/democratic-debate-do-black-lives-matter/ |work=CBS News |date=13 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Bernie Sanders het geantwoord: "Swart lewens maak saak."<ref name="reena" /> Martin O'Malley het gesê: "Swart lewens maak saak," en dat die "beweging 'n baie, baie geldige en ernstige punt maak, naamlik dat ons as nasie die lewens van swart mense, van nie-wit mense, onderskat het".<ref name="carimah">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=How The Democratic Presidential Candidates Responded To The Black Lives Matter Question |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/14/3712146/black-lives-matter-debate |website=Think Progress |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> [[Hillary Clinton]] het op haar beurt op die hervorming van die strafregstelsel aangedring en gesê: "Ons het 'n nuwe New Deal vir gemeenskappe van kleur nodig."<ref name="vega">{{cite web |last1=Vega |first1=Tanzina |title=Did Hillary and Bernie connect with black voters? |url=https://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016120938/http://money.cnn.com/2015/10/14/news/economy/hillary-bernie-black-lives-matter/ |url-status=dead |archive-date=16 Oktober 2015 |work=CNN |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Jim Webb het daarenteen geantwoord: "As die president van die Verenigde State maak elke lewe in hierdie land saak."<ref name="reena" /> Clinton is nie direk dieselfde vraag gevra nie, maar wel: "Wat sou u vir Afro-Amerikaners in hierdie land doen wat president Obama nie kon doen nie?"<ref name="res">{{cite news |last1=Resnick |first1=Gideon |title=Everyone but Jim Webb Says Black Lives Matter |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/14/every-dem-but-webb-black-lives-matter.html |work=The Daily Beast |date=14 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Clinton het reeds voorheen met verteenwoordigers van Black Lives Matter vergader en het 'n benadering beklemtoon wat sy as pragmaties beskryf het: "Kyk, ek glo nie 'n mens verander harte nie. Ek glo 'n mens verander wette." Sonder beleidsverandering, het sy gevoel, "sal ons oor tien jaar weer hier wees en dieselfde gesprek voer".<ref>{{cite web |title=Hillary Clinton's brutal frankness to Black Lives Matter reveals her approach to politics |url=https://www.vox.com/2015/8/19/9174077/hillary-clinton-black-lives-matter |website=Vox |date=19 Augustus 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Junie 2015 het Clinton die frase "all lives matter" gebruik in 'n toespraak oor die geleenthede van jong nie-wit mense, wat teenkanting ontlok het en die vermoede laat ontstaan het dat sy die boodskap van "Black Lives Matter" verkeerd verstaan.<ref>{{Cite web |title=Hillary Clinton's 3-Word Misstep: 'All Lives Matter' |website=NPR |date=24 Junie 2015 |url=https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2015/06/24/417112956/hillary-clintons-three-word-gaffe-all-lives-matter |access-date=16 Februarie 2016 |last1=Keith |first1=Tamara |last2=Kelly |first2=Amita}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/politics/first-draft/2015/06/24/hillary-clintons-all-lives-matter-remark-stirs-backlash/ |title=Hillary Clinton's 'All Lives Matter' Remark Stirs Backlash |first=Alan |last=Rappeport |work=The New York Times |date=24 Junie 2015 |access-date=25 Oktober 2016}}</ref> 'n Week ná die eerste Demokratiese voorverkiesingsdebat in Las Vegas het BLM 'n petisie geloods wat op die DNC en sy voorsitter Debbie Wasserman Schultz gemik was en meer debatte geëis het, "spesifiek 'n presidensiële debat met 'n #BlackLivesMatter-tema".<ref>{{Cite press release |title=The #BlackLivesMatter Network Urges the Democratic National Committee to host a #BlackLivesMatter Themed Presidential Debate |date=20 Oktober 2015 |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/503942139777036 |publisher=#BlackLivesMatter Organization |access-date=23 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=We Demand a Black Lives Matter Presidential Debate |url=http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223 |website=salsa4.salsalabs.com |access-date=31 Oktober 2015 |archive-date=26 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826032526/http://salsa4.salsalabs.com/o/51386/c/284/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=16223}}</ref> Die petisie het binne 24 uur ná die bekendstelling meer as 10&nbsp;000 handtekeninge ontvang<ref name="lkk">{{Cite press release |title=Press statement on DNC response |website=facebook.com/BlackLivesMatter |publisher=Black Lives Matter network |url=https://m.facebook.com/BlackLivesMatter/posts/504518409719409 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> en het teen 27 Oktober 2015 meer as 33&nbsp;000 handtekeninge gehad.<ref>{{cite web |title=Mobile Uploads – Black Lives Matter |url=https://www.facebook.com/BlackLivesMatter/photos/a.294807204023865.1073741829.180212755483311/505639689607281/?type=3&permPage=1 |website=www.facebook.com/BlackLivesMatter |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die DNC het gesê dit sal presidentskandidate toelaat om 'n presidensiële dorpsvergadering by te woon wat deur aktiviste gereël word, maar dat dit nie nog 'n debat by sy amptelike program sal voeg nie.<ref name="jk">{{Cite news |title=DNC and RNC won't add a debate, but give their blessings to Black Lives Matter presidential town hall |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/10/21/dnc-gives-blessing-to-black-lives-matter-presidential-town-hall-but-wont-add-debate/ |newspaper=The Washington Post |date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |issn=0190-8286 |first=Wesley |last=Lowery}}</ref> Die organisasie het daarop 'n persverklaring op sy Facebook-blad geplaas waarin gesê word dat "ons, ná oorlegpleging met ons takke, ons gemeenskappe, bondgenote en ondersteuners, onomwonde bly dat 'n presidensiële dorpsvergadering met steun van die DNC nie voldoende reageer op die kwessies wat ons lede geopper het nie", en het bly aandring op 'n volwaardige bykomende debat.<ref name="lkk" /> Ná die eerste debat, in Oktober 2015, is 'n toespraak deur Hillary Clinton oor die hervorming van die strafregstelsel en ras by die Atlanta University Center deur BLM-aktiviste onderbreek.<ref name="merica">{{cite news |last1=Merica |first1=Dan |title=Hillary Clinton protested by Black Lives Matter |url=http://www.cnn.com/2015/10/30/politics/hillary-clinton-black-lives-matter/ |work=CNN |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> In Februarie 2016 het twee Black Lives Matter-aktiviste by 'n privaat fondsinsameling vir Clinton betoog oor uitsprake wat sy in 1996 gemaak het toe sy na jong mense as "superroofdiere" verwys het. Een van die aktiviste wou hê Clinton moes om verskoning vra vir "massa-gevangesetting" weens haar steun vir die misdaadwet van 1994 wat haar man, die destydse president Bill Clinton, ingestel het.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2016/02/25/politics/hillary-clinton-black-lives-matter-whichhillary/index.html |title=Black Lives Matter protesters confront Clinton at a fundraiser |access-date=21 Oktober 2016 |publisher=CNN |first=Eugene |last=Scott |date=25 Februarie 2016}}</ref> ==== Republikeine ==== Republikeinse kandidate was meestal krities oor BLM. In Augustus 2015 het Ben Carson, die enigste Afro-Amerikaner wat vir die Republikeinse nominasie meegeding het, die beweging "verspot" genoem.<ref name="lerner">{{cite web |last1=Lerner |first1=Kira |title=Ben Carson Says The 'Black Lives Matter' Movement Is 'Silly' |url=https://thinkprogress.org/ben-carson-says-the-black-lives-matter-movement-is-silly-c0e3f4602796 |date=1 Augustus 2015 |website=Think Progress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> Carson het ook gesê BLM behoort vir alle swart lewens om te gee, nie net vir 'n paar nie.<ref name="vanessa">{{cite news |last1=Williams |first1=Vanessa |date=21 November 2015 |title=Carson: Activists should advocate for 'all black lives, not just a few' |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/11/21/carson-activists-should-advocates-for-all-black-lives-not-just-a-few |access-date=26 November 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> In die eerste Republikeinse presidentsdebat, wat in Cleveland gehou is, het een vraag na Black Lives Matter verwys.<ref name="alice">{{cite web |last1=Ollstein |first1=Alice |date=6 Augustus 2015 |title=GOP Debate Spends Less Than A Minute On Police Violence And Black Lives Matter |url=http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021054715/http://thinkprogress.org/politics/2015/08/06/3689058/gop-debate-spends-less-than-a-minute-on-police-violence-and-black-lives-matter/ |archive-date=21 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015 |website=Think Progress}}</ref> In antwoord daarop het Scott Walker vir behoorlike opleiding van wetstoepassers gepleit<ref name="alice" /> en die beweging blameer vir groeiende antipolisiegevoelens,<ref>{{cite web |title=Scott Walker suggested it's more dangerous to be a cop today. It's actually much safer. |url=https://www.vox.com/2015/9/3/9254991/scott-walker-police |website=Vox |date=3 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> terwyl [[Marco Rubio]] die eerste kandidaat was wat openlik met die beweging se standpunt gesimpatiseer het.<ref>{{cite web |title=Marco Rubio shows other Republicans how to respond to Black Lives Matter |url=https://www.vox.com/2015/9/30/9427919/marco-rubio-black-lives-matter |website=Vox |date=30 September 2015 |access-date=2 Oktober 2015}}</ref> In Augustus 2015 het aktiviste wat "Black Lives Matter" geskreeu het, die Las Vegas-byeenkoms van die Republikeinse presidentskandidaat Jeb Bush onderbreek.<ref>{{cite news |last1=Frasier |first1=Jordan |date=13 Augustus 2015 |title='Black Lives Matter' Activists Interrupt Jeb Bush Rally |url=http://www.nbcnews.com/politics/2016-election/black-lives-matter-activists-interrupt-jeb-bush-rally-n409066 |access-date=13 Augustus 2015 |work=NBC News}}</ref> Terwyl Bush vroeg vertrek het, het sommige van sy ondersteuners op die betogers gereageer deur "white lives matter" of "all lives matter" te skreeu.<ref>{{cite news |last1=O'Keefe |first1=Ed |title='Black Lives Matter' activists, Jeb Bush meet face-to-face |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/08/13/black-lives-matter-activists-jeb-bush-meet-face-to-face |access-date=13 Augustus 2015 |newspaper=The Washington Post}}</ref> Verskeie konserwatiewe kommentators het die beweging 'n "haatgroep" genoem.<ref>{{cite web |title=Here Are The Conservative Pundits Branding Black Lives Matter A 'Hate Group' |website=Media Matters for America |date=2 September 2015 |url=http://mediamatters.org/research/2015/09/02/here-are-the-conservative-pundits-branding-blac/205337 |access-date=16 September 2015}}</ref> Die kandidaat [[Chris Christie]], goewerneur van New Jersey, het president [[Barack Obama]] gekritiseer omdat hy BLM steun, en beweer die beweging roep op tot die moord op polisiebeamptes.<ref name="cbs">{{cite web |last1=Miller |first1=Jake |title=Why did Chris Christie go after Black Lives Matter? |url=http://www.cbsnews.com/news/why-did-chris-christie-go-after-black-lives-matter-election-2016 |work=CBS News |date=28 Oktober 2015 |access-date=30 Oktober 2015}}</ref> Christie se uitlating is deur die New Jersey-takke van die NAACP en die ACLU veroordeel.<ref name="akner">{{cite web |last1=Brodesser-Akner |first1=Claude |title=Christie's Black Lives 'murder' comments bashed by NAACP, ACLU |url=http://www.nj.com/politics/index.ssf/2015/10/christies_murder_comments_bashed_by_naacp_aclu.html |website=The Star-Ledger |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> BLM-aktiviste het ook 'n beroep op die Republikeinse Nasionale Komitee (RNC) gedoen om 'n presidentsdebat oor rassegeregtigheid te hou.<ref name="geraghty">{{cite web |last1=Geraghty |first1=Jim |title=Black Lives Matter Makes a Good Case for Hosting a Democratic Debate |url=http://www.nationalreview.com/corner/426114/black-lives-matter-makes-good-case-hosting-democratic-debate-jim-geraghty |work=National Review |date=27 Oktober 2015 |access-date=31 Oktober 2015}}</ref> Die RNC het egter geweier om sy debatprogram te wysig en het eweneens 'n dorpsvergadering of forum gesteun.<ref name="jk" /> In November 2015 is 'n BLM-betoger by 'n saamtrek van [[Donald Trump]] in Birmingham, Alabama, fisiek aangerand. Trump het daarop gereageer: "Miskien moes hy opgefoeter gewees het, want dit wat hy gedoen het, was absoluut walglik."<ref name="diamond">{{cite web |last1=Diamond |first1=Jeremy |title=Trump on protester: 'Maybe he should have been roughed up' |url=http://www.cnn.com/2015/11/22/politics/donald-trump-black-lives-matter-protester-confrontation |work=CNN |date=22 November 2015 |access-date=26 November 2015}}</ref> Trump het voorheen gedreig om enige Black Lives Matter-betogers te bestry as hulle sou probeer om by een van sy byeenkomste te praat.<ref>{{cite web |last1=Legum |first1=Judd |title=Trump Vows To Beat Up Black Lives Matter Protesters If They Try To Speak At His Campaign Events |url=https://thinkprogress.org/trump-vows-to-beat-up-black-lives-matter-protesters-if-they-try-to-speak-at-his-campaign-events-deaac9b8d006 |date=11 Augustus 2015 |website=ThinkProgress |access-date=26 Oktober 2016}}</ref> In Maart 2016 het Black Lives Matter gehelp om die betoging by Trump se Chicago-saamtrek te reël wat hom gedwing het om die geleentheid te kanselleer.<ref name="Participan">{{cite news |last1=Linthicum |first1=Kate |title=How black, Latino and Muslim college students organized to stop Trump's rally in Chicago |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-trump-protesters-20160312-story.html |access-date=13 Maart 2016 |work=Los Angeles Times |date=12 Maart 2016}}</ref><ref name="CassidyProtestMovement">{{cite news |last1=Cassidy |first1=John |title=The Chicago Anti-Trump Protest Was Only the Beginning |url=https://www.newyorker.com/news/john-cassidy/the-chicago-anti-trump-protest-was-only-the-beginning |magazine=The New Yorker |date=13 Maart 2016}}</ref> Vier mense is in verband met die voorval in hegtenis geneem en aangekla: twee is "aangekla van ernstige aanranding op 'n polisiebeampte en weerstand teen inhegtenisneming", een is "op twee klagte van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla", en die vierde "is op een klag van weerstand teen en belemmering van 'n vredesbeampte aangekla".<ref name="RhodesArrests">{{cite news |last1=Rhodes |first1=Dawn |title=4 charged in clashes after canceled Trump rally at UIC |url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html |access-date=14 Maart 2016 |work=Chicago Tribune |date=13 Maart 2016 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422071018/https://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/ct-4-charged-in-clashes-after-canceled-trump-rally-at-uic-20160312-story.html}}</ref> 'n Verslaggewer van CBS was onder dié wat buite die saamtrek in hegtenis geneem is. Hy is aangekla van weerstand teen inhegtenisneming.<ref>{{cite web |last1=Calderon |first1=Michael |title=CBS News Reporter Sopan Deb Arrested While Covering Donald Trump Rally |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/sopan-deb-detained-trump-rally_us_56e3fb1de4b0860f99d931a2 |date=13 Maart 2016 |work=HuffPost |access-date=14 Maart 2016}}</ref> === Algemene verkiesing === 'n Groep genaamd Mothers of the Movement, wat die moeders van Michael Brown, Sandra Bland, Eric Garner en ander moeders insluit wie se "ongewapende Afro-Amerikaanse kinders deur wetstoepassers of weens vuurwapengeweld gedood is",<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2016/07/26/politics/mothers-movement-dnc-hillary-clinton/index.html |title='Mothers of the Movement' makes case for Hillary Clinton |first=Eric |last=Bradner |author2=Eugene Scott |work=CNN |date=27 Julie 2016 |access-date=29 Julie 2016}}</ref> het die Demokratiese Nasionale Konvensie van 2016 op 26 Julie toegespreek.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/US/mothers-movement-speak-democratic-national-convention-speech/story?id=40882052 |title=Mothers of the Movement to Speak at Democratic National Convention |date=27 Julie 2016 |first=Katie |last=Kindelan |work=ABC News |access-date=29 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vox.com/2016/7/26/12291274/democratic-convention-police-violence-mothers-of-the-movement |title=This moment at the DNC shows Democrats have embraced Black Lives Matter |first=German |last=Lopez |date=27 Julie 2016 |publisher=Vox |access-date=29 Julie 2016}}</ref> Oor die eerste van die presidentsdebatte tussen Hillary Clinton en Donald Trump het sommige media Clinton se verwysings na implisiete vooroordeel en sistemiese rassisme<ref>{{cite news |last1=Stockman |first1=Farah |title=The Subtle Phrases Hillary Clinton Uses to Sway Black Voters |url=https://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930122047/http://www.nytimes.com/2016/09/30/us/politics/hillary-clinton-black-voters.html |archive-date=30 September 2016 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2 Oktober 2016 |work=The New York Times |date=29 September 2016}}</ref> beskryf as "die taal van die Black Lives Matter-beweging",<ref>{{cite news |last1=Karni |first1=Annie |title=Hillary's high stakes mission to Charlotte |url=https://www.politico.com/story/2016/10/in-charlotte-clinton-claims-obamas-mission-229009 |access-date=2 Oktober 2016 |work=Politico |date=1 Oktober 2016}}</ref> terwyl ander uitgewys het dat nóg Clinton nóg Trump die woorde "Black Lives Matter" gebruik het.<ref>{{cite news |last1=Racine |first1=Hope |title=The #BlackLivesMatter Discussion At The First Debate Omitted 3 Crucial Words |url=https://www.bustle.com/articles/186273-the-blacklivesmatter-discussion-at-the-first-debate-omitted-3-crucial-words |access-date=2 Oktober 2016 |work=Bustle |date=September 2016}}</ref> In 'n meningsartikel in die ''Washington Post'' het DeRay Mckesson Hillary Clinton onderskryf omdat haar "platform oor rassegeregtigheid sterk is". Hy het gesê stem alleen is nie die enigste manier om "transformerende verandering" teweeg te bring nie: "Ek het my hele lewe lank gestem, en ek is steeds in die strate van St. Louis en Baltimore met traangas bestook. Ek het my hele lewe lank gestem, en daardie stemme het nie die moordenaars van Sandra Bland, Freddie Gray of Michael Brown skuldig bevind nie."<ref>{{Cite news |last=Mckesson |first=DeRay |date=26 Oktober 2016 |title=DeRay Mckesson: Why I'm voting for Hillary Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/10/26/deray-mckesson-why-im-voting-for-hillary-clinton/ |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/black-lives-matter-leader-deray-mckesson-endorses-hillary-clinton/ |title=Black Lives Matter activist DeRay Mckesson endorses Hillary Clinton |first=Emily Tess |last=Katz |date=26 Oktober 2016 |website=www.cbsnews.com}}</ref> == Amerikaanse presidentsverkiesing van 2024 == In Julie 2024 het die Black Lives Matter Global Network Foundation 'n verklaring uitgereik waarin die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] se besluit gekritiseer word om [[Kamala Harris]] sonder 'n voorverkiesing as presidentskandidaat te benoem. Die organisasie het die proses beskryf as die "salwing" van Harris as kandidaat sonder 'n openbare stemming.<ref>{{Cite web |title=Black Lives Matter Statement on Kamala Harris Securing Enough Delegates to Become Democratic Nominee |url=https://blacklivesmatter.com/black-lives-matter-statement-on-kamala-harris-securing-enough-delegates-to-become-democratic-nominee/ |access-date=26 Julie 2024 |website=Black Lives Matter |date=23 Julie 2024}}</ref><ref name=":15">{{Cite news |last=Rahman |first=Khaleda |date=24 Julie 2024 |title=Black Lives Matter Denounces Kamala Harris Appointment in US Presidential Election |url=https://www.newsweek.com/black-lives-matter-denounces-kamala-harris-appointment-us-presidential-election-1929430 |access-date=10 Oktober 2024 |newspaper=Newsweek}}</ref> Die organisasie het aangevoer dat die aanstelling van Harris as Demokratiese kandidaat sonder 'n voorverkiesing demokratiese beginsels ondermyn en gesê so 'n stap "sou die moderne Demokratiese Party 'n party van skynheiliges maak".<ref>{{Cite news |last=Breuninger |first=Kevin |date=25 Julie 2024 |title=Black Lives Matter does not want Harris 'anointment' to nomination, calls for vote |url=https://www.bostonherald.com/2024/07/25/black-lives-matter-does-not-want-harris-anointment-to-nomination-calls-for-vote/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Boston Herald}}</ref> BLM het die Demokratiese Nasionale Komitee gevra om 'n virtuele voorverkiesing te hou sodat kiesers aan die nominasieproses kan deelneem.<ref>{{Cite news |date=23 Julie 2024 |title=Black Lives Matter demands DNC host virtual primary |url=https://www.reuters.com/world/us/black-lives-matter-demands-dnc-host-virtual-primary-2024-07-23/ |access-date=26 Julie 2024 |newspaper=Reuters}}</ref> BLM se standpunt het gesprekke oor deursigtigheid en demokratiese betrokkenheid binne die Demokratiese Party voor die presidentsverkiesing van 2024 ontlok.<ref name=":15" /> Die organisasie het sy oproep om 'n meer oop proses herhaal en kommer uitgespreek oor die moontlike gebrek aan verteenwoordiging en aanspreeklikheid in die nominasieprosedure.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Thomas Chatterton |date=Augustus 2024 |title=Black Lives Matter's Stance on Kamala Harris |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2024/08/black-lives-matter-stance-kamala-harris/679311/ |access-date=10 Oktober 2024 |website=The Atlantic}}</ref> == Reaksies en nalatenskap == Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter het deurgaans en aansienlik volgens ras en politieke affiliasie verskil.<ref name=":9">{{Cite web |title=Black Lives Matter |url=https://www.britannica.com/topic/Black-Lives-Matter/Subsequent-protests-George-Floyd-Ahmaud-Arbery-and-Breonna-Taylor |access-date=21 Junie 2022 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="PBS-Marist">{{cite web |url=https://www.dropbox.com/s/j64c02ub48aipja/PBS-NEWSHOUR-MARIST-POLL-SEP2015.pdf |title=PBS NewsHour/Marist Poll Summary of National Findings |date=September 2015 |publisher=Marist College Institute for Public Opinion |access-date=28 Desember 2020 |pages=7-8}}</ref> 'n Meerderheid Amerikaners het die beweging tot 2018 afgekeur, waarna dit breër steun begin geniet het. Black Lives Matter se gewildheid het in die somer van 2020 sy hoogtepunt bereik, toe 'n peiling deur die Pew-navorsingsentrum bevind het dat 60% van wit, 77% van Hispanic, 75% van Asiatiese en 86% van Afro-Amerikaanse respondente BLM sterk of ietwat gesteun het.<ref name="pew">{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |author2=Juliana Menasce Horowitz |author3=Monica Anderson |date=12 Junie 2020 |title=Majorities Across Racial, Ethnic Groups Express Support for the Black Lives Matter Movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/ |access-date=16 Julie 2020 |website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project}}</ref> Teen September van dieselfde jaar het die gewildheid egter aansienlik gedaal: nog 'n peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat die algehele steun onder alle Amerikaanse volwassenes met 12 persentasiepunte tot 55% gedaal het, en dat 45% van wittes, 66% van Hispanics en 69% van Asiate dit nou goedgekeur het.<ref name="Pew 2020">{{Cite web |date=16 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter has decreased since June but remains strong among Black Americans |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/09/16/support-for-black-lives-matter-has-decreased-since-june-but-remains-strong-among-black-americans/ |access-date=20 November 2020 |website=Pew Research Center}}</ref> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes, op 87%.<ref name="Pew 2020" /> 'n Peiling deur Politico en Morning Consult in September 2020, sowel as 'n Civiqs-peiling in November 2021, het ook dalende steun vir die beweging aangetoon.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Brenda |date=16 November 2021 |title=Support for Black Lives Matter declining, poll finds |url=https://thegrio.com/2021/11/16/support-for-black-lives-matter-declining-poll-finds/ |website=TheGrio}}</ref><ref>{{cite web |last=Wise |first=Justin |date=2 September 2020 |title=Support for Black Lives Matter dips 9 points since June: poll |url=https://thehill.com/homenews/514749-support-for-black-lives-matter-off-9-points-since-june-poll/ |website=The Hill}}</ref> 'n YouGov-peiling van 2022 het dalende steun vir BLM onder Afro-Amerikaners gevind.<ref name=":12">{{Cite web |last=Rahman |first=Khaleda |date=19 Mei 2022 |title=Support for Black Lives Matter plummets among African Americans: poll |url=https://www.newsweek.com/support-black-lives-matter-plummets-among-african-americans-poll-1708122 |access-date=22 Mei 2022 |website=Newsweek}}</ref> 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum in April 2023 het bevind dat slegs 51% van Amerikaners die BLM-beweging steun, terwyl 46% daarteen gekant was. In dieselfde peiling het 81% van Afro-Amerikaners gesê hulle steun die beweging steeds.<ref name=":11" /> 'n Harvard/Harris-peiling in Mei 2024 het getoon dat slegs 45% van Amerikaners 'n gunstige mening oor BLM gehad het.<ref name=":16" /> Die frase "All Lives Matter" het as reaksie op die Black Lives Matter-beweging ontstaan, maar is gekritiseer omdat dit die boodskap van "Black Lives Matter" afmaak of verkeerd verstaan.<ref name="USAToday2016-07-13">{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2016/07/13/why-saying-all-lives-matter-opposite-black-lives-matter/87025190/ |title=#AllLivesMatter hashtag is racist, critics say |first=Ashley |last=May |date=13 Julie 2016 |work=USA Today |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref name="sing">{{cite web |last1=Townes |first1=Carimah |title=Obama Explains The Problem With 'All Lives Matter' |work=ThinkProgress |url=http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |access-date=6 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805033903/http://thinkprogress.org/justice/2015/10/22/3715332/obama-explains-the-problem-with-all-lives-matter/ |archive-date=5 Augustus 2016}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, is die hutsmerk Blue Lives Matter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police">{{cite news |title='Blue Lives Matter' trends after officers shot |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-31853299 |access-date=27 Julie 2015 |publisher=BBC}}</ref> 'n Paar burgerregteleiers verskil van die taktieke wat Black Lives Matter-aktiviste gebruik.<ref name="angel2">{{cite web |last1=Jennings |first1=Angel |title=Longtime L.A. civil rights leaders dismayed by in-your-face tactics of new crop of activists |url=https://www.latimes.com/local/california/la-me-black-lives-matter-20151030-story.html |date=30 Oktober 2015 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="Reynolds">{{Cite news |title=I was a civil rights activist in the 1960s. But it's hard for me to get behind Black Lives Matter. |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/08/24/i-was-a-civil-rights-activist-in-the-1960s-but-its-hard-for-me-to-get-behind-black-lives-matter |newspaper=The Washington Post |date=24 Augustus 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0190-8286 |first=Barbara |last=Reynolds}}</ref> Daar het ook in die openbaar en in akademiese kringe 'n breë debat oor die beweging se struktuur en taktiek ontstaan.<ref name="Cambridge" /> Terwyl die oorgrote meerderheid Demokrate steun vir Black Lives Matter uitgespreek het, het min Republikeine dit gedoen. President Donald Trump was 'n uitgesproke kritikus van Black Lives Matter en het na voorvalle van geweld en plundering by sommige Black Lives Matter-betogings verwys. Hy het die betogings ook gebruik om 'n retoriek van wet en orde te bevorder en hom op die griewe van sommige wit mense beroep. Joe Biden, wat in die presidentsverkiesing van 2020 teen Trump gestaan het, het Black Lives Matter gesteun.<ref name=":9" /> In die weke ná die moord op George Floyd het baie korporasies hul steun vir die beweging uitgespreek deur te skenk en beleidsveranderinge in ooreenstemming met die groep se waardes deur te voer.<ref>{{Cite news |last=Paul |first=Kari |date=12 Julie 2020 |title=Real change or symbolism? What Silicon Valley is – and isn't – doing to support Black Lives Matter |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/jul/11/tech-companies-black-lives-matter-activism-facebook-google |access-date=14 Julie 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === "All Lives Matter" === [[Lêer:Rally Against the Immigration Ban (31797745824).jpg|duimnael|'n Plakkaat met "Wat het van 'All Lives Matter' geword?" by 'n betoging teen Donald Trump, 29 Januarie 2017]] Die frase "All Lives Matter" het kort nadat die Black Lives Matter-beweging nasionale aandag getrek het, as reaksie daarop ontstaan.<ref name="sing" /><ref>{{cite web |url=https://www.thewrap.com/what-is-all-lives-matter-a-short-explainer/ |title=What Is 'All Lives Matter'? A Short Explainer |first=J. Clara |last=Chan |date=13 Julie 2016 |website=TheWrap |access-date=18 Oktober 2016}}</ref> Verskeie bekendes het All Lives Matter gesteun, onder wie senator Tim Scott.<ref>{{cite news |last1=Scott |first1=Eugene |title=Tim Scott defends use of 'all lives matter' |url=http://www.cnn.com/2015/09/03/politics/tim-scott-all-lives-matter/ |work=CNN |date=3 September 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Die Amerikaanse-voetbalspeler Richard Sherman steun die All Lives Matter-boodskap en het gesê: "Ek staan by wat ek gesê het: All Lives Matter, en ons is mense."<ref>{{cite web |last1=Samuel |first1=Ebenezer |title=Seahawks cornerback Richard Sherman explains why he stands by that All Lives Matter |url=https://www.nydailynews.com/sports/football/richard-sherman-explains-stands-lives-matter-article-1.2728272 |work=Daily News |date=27 Julie 2016 |location=New York |access-date=6 Augustus 2016}}</ref> Volgens 'n telefoonpeiling in Augustus 2015 het 78% van waarskynlike Amerikaanse kiesers gesê die stelling "all lives matter" is die naaste aan hul eie siening, vergeleke met "black lives matter" of nie een van die twee nie. Slegs 11% het gesê die stelling "black lives matter" is die naaste aan hul siening, en 9% het gesê nie een van die twee stellings weerspieël hul eie standpunt nie.<ref>{{cite web |url=http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/general_politics/august_2015/black_lives_matter_or_all_lives_matter |title=Black Lives Matter Or All Lives Matter? |date=20 Augustus 2015 |publisher=Rasmussen Reports |access-date=14 Julie 2016}}</ref> Volgens professor David Theo Goldberg weerspieël "All Lives Matter" 'n houding van "rasse-afwysing, wegkyk en ontkenning".<ref>{{Cite web |title=Why 'Black Lives Matter' Because All Lives Don't Matter in America |url=https://www.huffingtonpost.com/david-theo-goldberg/why-black-lives-matter_b_8191424.html |website=HuffPost |access-date=18 November 2015 |date=25 September 2015 |last=Goldberg |first=David Theo}}</ref> Professor Charles "Chip" Linscott het gesê "All Lives Matter" bevorder die "uitwissing van strukturele anti-swart rassisme en swart maatskaplike dood in die naam van formele en ideologiese gelykheid en 'n na-rassige kleurblindheid".<ref name="ALDM" /> Die medestigter Alicia Garza het op kritiek oor die beweging se eksklusiwiteit gereageer deur te skryf: "#BlackLivesMatter beteken nie jou lewe is onbelangrik nie – dit beteken dat swart lewens, wat as waardeloos binne [[wit oppergesag]] beskou word, belangrik is vir jou bevryding."<ref>{{cite web |title=A Herstory of the #BlackLivesMatter Movement by Alicia Garza |url=http://www.thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |website=thefeministwire.com |access-date=2 Oktober 2015 |archive-date=30 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530170051/https://thefeministwire.com/2014/10/blacklivesmatter-2/ |url-status=dead}}</ref> President [[Barack Obama]] het hom oor die debat tussen Black Lives Matter en All Lives Matter uitgelaat.<ref name="CBS">{{cite web |title=President Obama defends Black Lives Matter movement |url=http://www.cbsnews.com/news/president-barack-obama-defends-black-lives-matter-movement |work=CBS News |date=23 Oktober 2015 |access-date=24 Oktober 2015}}</ref> Obama het gesê: "Ek dink die rede waarom die organiseerders die frase Black Lives Matter gebruik het, was nie omdat hulle wou suggereer dat niemand anders se lewens saak maak nie ... wat hulle eerder wou sê, is dat daar 'n spesifieke probleem in die Afro-Amerikaanse gemeenskap is wat nie in ander gemeenskappe voorkom nie." Hy het ook gesê "dit is 'n geldige kwessie wat ons moet aanspreek".<ref name="tactics" /> === "Blue Lives Matter" === Blue Lives Matter is 'n teenbeweging in die Verenigde State wat wetstoepassers ondersteun en bepleit dat mense wat vervolg en skuldig bevind word aan die moord op wetstoepassers, onder haatmisdaadwetgewing gevonnis word.<ref name=":9" /><ref>{{cite news |url=http://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10 |title=FBI says US police deaths spiked 61% in 2016 |publisher=Business Insider |agency=Reuters |date=16 Oktober 2017 |first=Sarah N. |last=Lynch |access-date=2 Julie 2020 |archive-date=29 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729093016/https://www.businessinsider.com/r-us-police-deaths-on-duty-spiked-in-2016-fbi-2017-10}}</ref> Dit het ontstaan as reaksie op Black Lives Matter ná die moord op die New Yorkse polisiebeamptes Rafael Ramos en Wenjian Liu in [[Brooklyn]], New York, op 20 Desember 2014.<ref name="DempseyForst2018">{{cite book |author1=John S. Dempsey |author2=Linda S. Forst |author3=Steven B. Carter |title=An Introduction to Policing |url=https://books.google.com/books?id=K69EDwAAQBAJ |date=1 Januarie 2018 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-337-55875-4 |page=34}}</ref> Ná die skietvoorval waarin twee polisiebeamptes in Ferguson geskiet is, en as reaksie op BLM, is die hutsmerk #BlueLivesMatter deur ondersteuners van die polisie geskep.<ref name="police" /> Blue Lives Matter het daarna 'n propolisiebeweging in die Verenigde State geword wat uitgebrei het ná die moord op vyf polisiebeamptes deur 'n skerpskutter in Dallas, Texas, wat polisieskietvoorvalle teen swart mense as sy motief aangevoer het.<ref>{{Cite news |last1=Scheyder |first1=Ernest |last2=Thevenot |first2=Bryan |date=11 Julie 2016 |title=Blue Lives Matter: Dallas protesters embrace the force that took bullets for them |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-police-dallas/blue-lives-matter-dallas-protesters-embrace-the-force-that-took-bullets-for-them-idUSKCN0ZR0X4}}</ref><ref>{{Cite news |author=KPCC staff with Frank Stoltze |date=8 Julie 2016 |title=Dallas attacks represent 'schism' in America, LAPD chief says |work=KPCC |url=https://archive.kpcc.org/news/2016/07/08/62433/lapd-mourns-loss-of-dallas-officers-keeps-low-prof/}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Holland |first1=Jesse J. |last2=Haines Whack |first2=Errin |date=12 Junie 2016 |title=Divide between Black, Blue movements widens after shootings |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/7cefe6234f5c4c0ba98ed2a02aebf28e}}</ref> Die beweging, wat deur die ACLU en ander gekritiseer is, het 'n deelstaatswet in Louisiana geïnspireer wat dit 'n haatmisdaad gemaak het om polisiebeamptes, brandweermanne en nooddienspersoneel te teiken.<ref name="huffPoLou">{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/entry/blue-lives-matter-law-lousiana_us_588653dde4b0e3a7356ae3ae |title=Louisiana Police Chief Shows Why The State's 'Blue Lives Matter' Law Is So Dangerous |first=Julia |last=Craven |work=HuffPost |date=23 Januarie 2017}}</ref><ref name=":0" /> Die beweging is skerp gekritiseer ná die bestorming van die Capitool in 2021, toe pro-Trump-oproermakers gesien is hoe hulle steun vir die beweging betoon en sommige selfs Blue Lives Matter-vlae na die betoging gebring het. Baie mense het die beweging skynheilig genoem, aangesien mense in die skare polisiebeamptes by die Capitool aangerand het. Een swart polisiebeampte van die Capitool, Harry Dunn, het beskryf hoe hy met 'n Blue Lives Matter-vlag geslaan is terwyl oproermakers rasseskeldname op hom geskreeu het.<ref>{{cite news |last1=Boggs |first1=Justin |title=Capitol Officer: They beat law enforcement with 'Blue Lives Matter' flags |url=https://www.thedenverchannel.com/news/national/capitol-officer-they-beat-law-enforcement-with-blue-lives-matter-flags |access-date=25 April 2021 |work=The Denver Channel |date=22 Februarie 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Witte |first=Brian |date=5 Januarie 2024 |title=Harry Dunn, officer who defended the US Capitol on Jan. 6, is running for Congress in Maryland |url=https://apnews.com/article/capitol-police-officer-jan-6-congress-harry-dunn-730a44a881057b2054242d415e57172d |work=Associated Press}}</ref> Dit het sommige laat aanvoer dat Blue Lives Matter eerder oor die onderdrukking van minderhede gaan as oor die ondersteuning van wetstoepassing.<ref>{{cite news |last1=Ackerman |first1=Spencer |title=Why the 'Blue Lives Matter' Thugs Were So Quick to Kill a Cop |url=https://www.thedailybeast.com/why-the-blue-lives-matter-thugs-were-so-quick-to-kill-a-cop-at-the-capitol-riots |access-date=25 April 2021 |work=The Daily Beast |date=8 Januarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blow |first1=Charles |title=Blue Lives Matter is Over |url=https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/02/14/opinion/blue-lives-matter-trump-impeachment.html |archive-date=28 Desember 2021 |url-access=limited |access-date=25 April 2021 |work=The New York Times |date=14 Februarie 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Attiah |first1=Karen |title=Opinion: The impeachment videos put the hypocrisy of Blue Lives Matter on full display |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/02/11/impeachment-videos-put-hypocrisy-blue-lives-matter-full-display/ |access-date=25 April 2021 |newspaper=The Washington Post |date=11 Februarie 2021}}</ref> === "White Lives Matter" === White Lives Matter is 'n aktivistegroep wat in reaksie op Black Lives Matter gestig is. In Augustus 2016 het die Southern Poverty Law Center "White Lives Matter" by sy lys van haatgroepe gevoeg.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/08/31/us/white-lives-matter-has-been-declared-a-hate-group.html |title=White Lives Matter Has Been Declared a Hate Group |first=Liam |last=Stack |date=30 Augustus 2016 |work=The New York Times |access-date=1 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/08/31/splc-the-much-cited-designator-of-hate-groups-explains-why-white-lives-matter-is-one/ |title=Why SPLC says White Lives Matter is a hate group but Black Lives Matter is not |first=Katie |last=Mettler |date=31 Augustus 2016 |newspaper=The Washington Post |access-date=1 September 2016}}</ref> Die groep is ook in die [[Verenigde Koninkryk]] aktief.<ref>{{cite news |title=First UK 'White Lives Matter' Margate March Sees Tiny Turnout |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/white-lives-matter-margate_uk_580b8ccae4b0fce107d0dd1c |access-date=23 Oktober 2016 |work=HuffPost |date=22 Oktober 2016}}</ref> Die slagspreuk "White Lives Matter" is deur alt-regse betogers met fakkels tydens die Unite the Right-saamtrek in Charlottesville, Virginia, in 2017 geskreeu. Op 28 Oktober 2017 het talle "White Lives Matter"-byeenkomste in [[Tennessee]] uitgebreek. Veral in Shelbyville het betogers hul beweging geregverdig as reaksie op die toenemende getal immigrante en vlugtelinge in Midde-Tennessee.<ref>{{Cite web |last=Stanglin |first=Doug |date=28 Oktober 2017 |title='White Lives Matter' rallies: Opponents outnumber white nationalists at Tennessee shout fests |url=https://www.usatoday.com/story/news/2017/10/28/2-tennessee-towns-brace-white-nationalist-rallies-counter-protests/809645001/ |access-date=10 Maart 2018 |website=USA Today}}</ref> "White Lives Matter"-bewegings was ook in die Europese sokker teenwoordig, met gevalle waar sulke baniere by stadions in [[Tsjeggië]], [[Oekraïne]], [[Hongarye]], [[Nederland]] en die Verenigde Koninkryk opgehang is.<ref>{{Cite web |date=Junie 2020 |title=White Lives Matter banners 'take racism to a new level' after Burnley plane stunt |url=https://www.dw.com/en/white-lives-matter-banners-take-racism-to-a-new-level-after-burnley-plane-stunt/a-53916597 |access-date=3 November 2020 |website=Deutsche Welle}}</ref> White Lives Matter is ook deur wit nasionaliste bevorder.<ref name=":9" /> === Disinformasie === Die Anti-Defamation League berig oor talle pogings om [[disinformasie]] oor BLM te versprei. As voorbeeld noem dit plasings van medio Junie 2020 "met 'n plakker wat mense aansê om 'n wit mens met die eerste aanskoue dood te maak", wat op Facebook en Twitter versprei het. "Die plakker het die hutsmerke #BlackLivesMatter en #Antifa bevat." Op Telegram het 'n "wit-oppergesagkanaal lede aangemoedig om die propaganda te versprei".<ref>{{Cite web |title=Disinformation: Propaganda advocating for violence against white people using hashtags associated with Black Lives Matter and antifa |url=https://www.adl.org/disinformation-propaganda-advocating-for-violence-against-white-people-using-hashtags-associated |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> 'n Ander disinformasieveldtog, wat in Junie 2020 op [[4chan]] ontstaan het, het ten doel gehad om die hutsmerke #AllWhitesAreNazis (#AWAN) op Twitter te laat optrend. "Organiseerders het gehoop om hutsmerke soos #BlackLivesMatter en #BLM te kaap met 'n groot aantal twiets – oënskynlik van swart aktiviste se rekeninge – wat die #AWAN-hutsmerk bevat." Volgens die Anti-Defamation League het die veldtog se ondersteuners gehoop om spanning te saai en wit-oppergesagsgesinde versnellingsdenke te bevorder.<ref>{{Cite web |title=Disinformation: #AllWhitesAreNazis and #AWAN |url=https://www.adl.org/disinformation-allwhitesarenazis-and-awan |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref><ref>{{Cite web |title=White Supremacists Embrace 'Accelerationism' |url=https://www.adl.org/blog/white-supremacists-embrace-accelerationism |date=16 April 2019 |access-date=29 Oktober 2020 |website=Anti-Defamation League}}</ref> Konserwatiewe kommentators soos Ryan Fournier en Candace Owens het valslik beweer dat ActBlue skenkings wat vir Black Lives Matter bedoel is, na Demokratiese kandidate herlei, en sommige het selfs beweer die organisasie is 'n geldwassery-swendelary.<ref>{{cite web |last=Loiaconi |first=Stephen |title=As Black Lives Matter donations surge, some want to know where the money goes |url=https://abc6onyourside.com/news/nation-world/as-black-lives-matter-donations-surge-some-want-to-know-where-the-money-goes |website=WSYX |access-date=17 Junie 2020 |date=15 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Goforth |first=Claire |title=No, Black Lives Matter is not funneling donations to Democrats |url=https://www.dailydot.com/debug/conservatives-spread-rumors-black-lives-matter/ |access-date=12 Januarie 2021 |work=The Daily Dot |date=16 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Funke |first=Daniel |title=Conservative pundits share false claim about Black Lives Matter, ActBlue |url=https://www.politifact.com/factchecks/2020/jun/12/ryan-fournier/conservative-pundits-share-false-claim-about-black/ |website=PolitiFact |publisher=Poynter Institute |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Kaplan |first=Alex |title=A debunked conspiracy theory about Black Lives Matter, ActBlue, and Democrats can be traced to far-right message boards |url=https://www.mediamatters.org/fake-news/debunked-conspiracy-theory-about-black-lives-matter-actblue-and-democrats-can-be-traced |website=Media Matters for America |access-date=12 Januarie 2021 |date=11 Junie 2020}}</ref> Volgens akademici was Russiese agente wat met die Internet Research Agency verbind word, betrokke by 'n volgehoue veldtog om die Black Lives Matter-beweging terselfdertyd te bevorder en teen te staan. In sommige gevalle het Russiese agente antagonisme en geweld teenoor BLM-lede aangemoedig.<ref name="acev">{{cite journal |last=Aceves |first=W. J. |year=2018 |title=Virtual Hatred: How Russia Tried to Start a Race War in the United States |journal=Michigan Journal of Race & Law |volume=24 |page=177}}</ref> ==== Vals manifes ==== In Junie 2020 het 'n onbekende party 'n webwerf by BLMManifesto.com geskep wat voorgegee het dit is die manifes van die BLM-beweging. Die teks boots 'n Italiaanse fascistiese manifes van 1919 na, aangepas om by rasse-onreg te pas. Volgens Snopes lyk dit of die webwerf daarop gemik is om die BLM-beweging in diskrediet te bring.<ref>{{Cite web |last=MacGuill |first=Dan |date=17 September 2020 |title=Fake 'BLM Manifesto' Is Taken From Italian Fascism Document |url=https://www.snopes.com/news/2020/09/17/fake-blm-manifesto-fascist/ |access-date=31 Oktober 2024 |website=Snopes |language=en}}</ref> === Statistieke === Die Amerikaanse bevolking se persepsie van Black Lives Matter verskil aansienlik volgens ras. Volgens 'n peiling oor rasseverhoudinge in September 2015 stem byna twee derdes van Afro-Amerikaners grootliks met Black Lives Matter saam, terwyl 30% van swart Amerikaners en 37% van wit Amerikaners geen mening oor Black Lives Matter het nie.<ref name="PBS-Marist" /> Van die wit mense wat ondervra is, het 41% gedink Black Lives Matter bepleit geweld, en 59% van wittes het gedink Black Lives Matter lei die aandag af van die werklike kwessies rondom rassediskriminasie. Ter vergelyking het 82% van die swart mense wat ondervra is, gedink Black Lives Matter is 'n geweldlose beweging, en 26% van swart mense het gedink Black Lives Matter lei die aandag van die werklike kwessies af. Op die vraag of "Black Lives Matter" hoofsaaklik 'n beweging of hoofsaaklik 'n slagspreuk is, het 46% van wittes en 67% van swartes gemeen dit is hoofsaaklik 'n beweging.<ref name="PBS-Marist" /><ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/poll-reveals-white-america-views-black-lives-matter-movement-distraction |title=Poll Reveals that White America Views Black Lives Matter Movement as a Distraction |first=Kenrya |last=Rankin |date=22 September 2015 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Nasionaal verteenwoordigende internetopname deur die Center for the Study of Diversity and Democracy aan die Northwestern-universiteit het bevind dat 82% van Afro-Amerikaners glo die beweging is ten minste matig doeltreffend om sy gestelde doelwitte te bereik, hoewel 64% van die respondente geglo het die beweging sou doeltreffender wees met 'n meer gesentraliseerde leierskapstruktuur.<ref name="Cambridge" /> 'n Peiling in Junie 2016 het bevind dat 65% van swart Amerikaanse volwassenes Black Lives Matter steun, teenoor 40% van wit Amerikaanse volwassenes. Nege-en-vyftig persent van swart Amerikaners het gedink Black Lives Matter sal "op die lang duur doeltreffend wees om swartes te help om gelykheid te bereik", teenoor 34% van wit Amerikaners.<ref>{{cite web |url=http://www.colorlines.com/articles/report-youll-never-guess-how-many-white-people-say-they-support-blacklivesmatter |title=You'll Never Guess How Many White People Say They Support #BlackLivesMatter |first=Kenrya |last=Rankin |date=28 Junie 2016 |work=ColorLines |access-date=14 Julie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/2016/06/27/on-views-of-race-and-inequality-blacks-and-whites-are-worlds-apart/ |title=On Views of Race and Inequality, Blacks and Whites Are Worlds Apart |date=27 Junie 2016 |publisher=Pew Research Center |access-date=14 Julie 2016}}</ref> 'n Harvard-Harris-opname van 2017 het bevind dat 35% van wittes en 83% van swartes 'n gunstige mening oor die beweging het.<ref>{{cite news |last1=Easley |first1=Jonathan |title=Poll: 57 percent have negative view of Black Lives Matter movement |url=https://thehill.com/homenews/campaign/344985-poll-57-percent-have-negative-view-of-black-lives-matter-movement/ |newspaper=The Hill |access-date=18 Augustus 2017 |date=2 Augustus 2017}}</ref> Volgens 'n ontleding deur ''[[The Guardian]]'' van statistiek wat deur die US Crisis Monitor ingesamel is, het "Amerikaanse wetstoepassingsagentskappe gedurende die grootste deel van 2020 traangas, pepersproei, rubberkoeëls en pakslae in 'n veel hoër persentasie van gevalle by Black Lives Matter-betogings gebruik as by pro-Trump- of ander regse betogings",<ref name="USCM 2020">{{Cite news |last=Beckett |first=Lois |date=14 Januarie 2021 |title=US police three times as likely to use force against leftwing protesters, data finds |url=http://www.theguardian.com/us-news/2021/jan/13/us-police-use-of-force-protests-black-lives-matter-far-right |access-date=14 Januarie 2021 |work=The Guardian}}</ref> ongeag of die betoging gewelddadig of vreedsaam was. Die ontleding merk ook op dat "die oorgrote meerderheid van die duisende betogings regoor die Verenigde State in die afgelope jaar vreedsaam was en [...] die meeste betogings deur sowel links as regs nie met enige gewelddadige reaksie deur wetstoepassers begroet is nie".<ref name="USCM 2020" /> ==== 2020 ==== [[Lêer:BLM IMG 7663 (50095618132).jpg|duimnael|'n BLM-betoging in [[Ohio]], Julie 2020]] Met die heroplewing van Black Lives Matter in nasionale hoofopskrifte te midde van wêreldwye betogings, het die beweging in 2020 groter steun geniet.<ref>{{cite web |last1=Druke |first1=Galen |last2=Malone |first2=Clare |last3=Bacon Jr. |first3=Perry |last4=Silver |first4=Nate |date=15 Junie 2020 |title=Public Opinion Of The Black Lives Matter Movement Has Shifted. What Happens Next? |url=https://web.archive.org/web/20200617234737/https://fivethirtyeight.com/features/politics-podcast-views-of-black-lives-matter-have-shifted-what-happens-next/ |work=FiveThirtyEight Politics |access-date=19 Junie 2020}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last1=Cohn |first1=Nate |last2=Quealy |first2=Kevin |date=10 Junie 2020 |title=How Public Opinion Has Moved on Black Lives Matter |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/06/10/upshot/black-lives-matter-attitudes.html |work=The New York Times |access-date=19 Junie 2020}}</ref> Hoewel hulle van verskillende vertrekpunte af begin het, het "allerlei kiesers skerp in die rigting van steun vir die beweging beweeg" binne net die twee weke tussen laat Mei en vroeg Junie – "net soveel as in die voorafgaande twee jaar", aldus ''The Upshot'' van ''The New York Times''.<ref name=":2" /> Die Pew-navorsingsentrum het berig dat "die meeste Amerikaners steun vir die Black Lives Matter-beweging uitgespreek het" gedurende hierdie tydperk.<ref>{{cite web |last1=Parker |first1=Kim |last2=Horowitz |first2=Juliana Menasce |last3=Anderson |first3=Monica |date=12 Junie 2020 |title=Most Americans express support for the Black Lives Matter movement |url=https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116064940/https://www.pewsocialtrends.org/2020/06/12/amid-protests-majorities-across-racial-and-ethnic-groups-express-support-for-the-black-lives-matter-movement/psdt_06-12-20_protests-00-1/ |archive-date=16 Januarie 2021}}</ref> Volgens Terrance Woodbury, 'n navorser van houdings onder jong volwassenes, "het die beweging ontwikkel van swart mense teen die polisie tot jong mense teen rassisme".<ref name="cnn 2020-06-23">{{Cite web |last=Brownstein |first=Ronald |date=23 Junie 2020 |title=The BLM protests preview the politics of a diversifying America |url=https://www.cnn.com/2020/06/23/politics/black-lives-matter-support-impact/index.html |access-date=14 Julie 2020 |website=CNN}}</ref> 'n Aanlynopname onder 18- tot 34-jariges deur die Global Strategy Group het breë steun onder die deelnemers gevind, behalwe onder dié wat hulself as pro-[[Donald Trump|Trump]]-Republikeine geïdentifiseer het.<ref>{{Cite web |title=Research |url=https://nextgenamerica.org/research/ |access-date=14 Julie 2020 |website=NextGen America |archive-date=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117131335/https://nextgenamerica.org/research/}}</ref><ref name="cnn 2020-06-23" /> Ayọ Tometi vermoed dat die groter steun die gevolg was van ekonomiese onsekerheid en minagting vir die Amerikaanse regering se hantering van die COVID-19-pandemie.<ref name=":8">{{Cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |date=3 Junie 2020 |title=A Black Lives Matter Co-Founder Explains Why This Time Is Different |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/a-black-lives-matter-co-founder-explains-why-this-time-is-different |access-date=14 Julie 2020 |magazine=The New Yorker}}</ref> Die betogings wat Black Lives Matter deur die somer gelei het, het uiteindelik tot een van die grootste bewegings in die Amerikaanse geskiedenis ontwikkel.<ref name="Hart">{{cite news |last1=Hart |first1=Gabby |title=Black Lives Matter protests mark historic civil rights movement, UNLV professor says |url=https://news3lv.com/news/local/black-lives-matter-protests-mark-historic-civil-rights-movement-unlv-professor-says |access-date=20 Junie 2020 |publisher=NBC News Las Vegas |date=11 Junie 2020}}</ref><ref name="nytimes 2020-07-03" /> Die beweging se momentum en gewildheid het egter begin afneem. 'n Peiling van die Pew-navorsingsentrum het getoon dat steun vir Black Lives Matter teen September met 12 persentasiepunte tot 55% van alle Amerikaanse volwassenes gedaal het, met 'n netto negatiewe goedkeuringsyfer onder wit Amerikaners en 'n beduidende afname in gewildheid onder Hispanic Amerikaners.<ref name="Pew 2020" /> Steun het wyd verspreid gebly onder swart Amerikaanse volwassenes (1% hoër as in Junie, op 87%).<ref name="Pew 2020" /> === Benoeming vir die Nobelprys vir Vrede === Black Lives Matter is in Januarie 2021 vir die [[Nobelprys vir Vrede]] benoem. Die benoeming is deur die Noorse aktivis en parlementslid Petter Eide ingedien. Die prys is uiteindelik aan die joernaliste [[Maria Ressa]] en Dmitri Muratov toegeken.<ref>{{cite news |last1=Goillandeau |first1=Martin |last2=Elassar |first2=Alaa |title=The Black Lives Matter movement has been nominated for the Nobel Peace Prize |url=https://www.cnn.com/2021/02/01/us/black-lives-matter-movement-nobel-peace-prize-trnd/index.html |access-date=4 Februarie 2022 |work=cnn.com |publisher=CNN |date=1 Februarie 2021}}</ref> == Kritiek == === Ideologie === Sommige konserwatiewes, soos Mike Gonzalez van die Heritage Foundation,<ref>{{Cite web |title=BLM: A New Marxist Revolution |url=https://www.heritage.org/blm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720210312/https://www.heritage.org/blm |url-status=unfit |archive-date=20 Julie 2021 |access-date=1 Februarie 2024 |website=The Heritage Foundation |language=en}}</ref> het Black Lives Matter daarvan beskuldig dat dit 'n [[Marxisme|Marxistiese]] beweging is, op grond van 'n opmerking deur een van die medestigters dat sy en 'n ander medestigter "opgeleide Marxiste" is. PolitiFact het egter opgemerk dat "Black Lives Matter tot 'n nasionale antirassistiese beweging gegroei het wat breë steun onder Amerikaners geniet, van wie min hulself as Marxiste sou beskryf".<ref>{{Cite news |last=Kertscher |first=Tom |date=21 Julie 2020 |title=Is Black Lives Matter a Marxist movement? |work=PolitiFact |url=https://www.politifact.com/article/2020/jul/21/black-lives-matter-marxist-movement/ |access-date=18 Julie 2022}}</ref> Die kultuurkritikus Fredrik deBoer plaas die blaam vir die vermeende mislukkings van BLM as sosiale beweging op "idee-skeppende" individue en instellings.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=D8gyaXiQG4M |title=The Black Lives Matter movement: Has its moment passed? {{!}} 5 Things Podcast |website=USA Today |date=4 September 2023 |first=Dana |last=Taylor |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.wbur.org/onpoint/2023/10/17/how-elites-captured-the-social-justice-movement |title=How elites captured the social justice movement |first=Daniel |last=Ackerman |author2=Meghna Chakrabarti |website=On Point |publisher=WBUR |date=17 Oktober 2023}}</ref> Op 10 Oktober 2023 het die Chicago-tak van BLM teenkanting ontlok nadat dit 'n foto van 'n valskermsweeftuig en 'n Palestynse vlag op sosiale media geplaas het. Die plasing is daarna verwyder.<ref>{{Cite news |last=Prann |first=Elizabeth |date=11 Oktober 2023 |title=Groups facing backlash over pro-Palestinian rallies |url=https://www.newsnationnow.com/world/war-in-israel/groups-backlash-pro-palestinian-rallies/ |access-date=9 Februarie 2026 |work=Newsnation}}</ref> === Taktiek === Sommige swart burgerregteleiers, soos Cecil "Chip" Murray, Najee Ali en Earl Ofari Hutchinson, het BLM as oneerbiedig en ondoeltreffend gekritiseer. Ali het beweer: "Al wat hulle kan doen, is om te ontwrig en lawaai te maak."<ref name="angel2" /> Die ekonoom Glenn Loury, wat die grondslag van die beweging steun, het die teenreaksie teen "wit politici wat All Lives Matter sê" en die klaarblyklike polariserende uitwerking van die beweging gekritiseer.<ref name="clayton" /> In sy boek ''The Once and Future Liberal'' (2017) kritiseer Mark Lilla Black Lives Matter as deel van sy breër linkse kritiek op identiteitspolitiek. Hoewel hy met hul doelwitte saamstem, het hy hul retoriek "'n handboekvoorbeeld van hoe om nié solidariteit te bou nie" genoem en aangevoer dat die veldtog mense vervreem met sy negatiewe houding teenoor die Amerikaanse samelewing en wetstoepassing, en met sy oorheersende taktiek. Hy het hulle ook ongunstig vergelyk met die leiers van die burgerregtebeweging, wat "bewustelik 'n beroep gedoen het op wat ons deel" in plaas daarvan om verskille van ras en ander identiteite te beklemtoon.<ref>{{cite book |last=Lilla |first=Mark |title=The Once and Future Liberal: After Identity Politics |year=2017 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06269743-1}}</ref><ref name=":14">{{cite news |last=Conroy |first=J. Oliver |date=10 Februarie 2021 |title=Mark Lilla: The Liberal Who Counts More Enemies on the Left Than the Right |url=https://www.theguardian.com/media/2017/dec/21/mark-lilla-identity-politics-liberals |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Lilla is op sy beurt gekritiseer vir "troltery vermom as geleerdheid" en daarvoor dat hy "wit oppergesag weer respektabel maak".<ref name=":14" /> === Akademiese vryheid === Sommige akademici, onder wie John McWhorter,<ref name="McWhorter 2020">{{cite web |last=McWhorter |first=John |title=Academics Are Really, Really Worried About Their Freedom |website=The Atlantic |date=1 September 2020 |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2020/09/academics-are-really-really-worried-about-their-freedom/615724/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> John Ellis,<ref name="Ellis 2020 p.">{{cite book |last=Ellis |first=John |title=The breakdown of higher education: how it happened, the damage it does, and what can be done |publisher=Encounter Books |publication-place=New York |year=2020 |isbn=978-1-64177-088-0 |oclc=1137194406}}</ref> Marybeth Gasman<ref>{{Cite web |url=https://academeblog.org/2020/09/01/academic-freedom-free-speech-and-the-syllabus/ |title=Academic Freedom, Free Speech, and the Syllabus |first=Marybeth |last=Gasman |date=1 September 2020}}</ref> en Glenn Loury,<ref>{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/a-challenger-of-the-woke-company-policy-11594405846 |title=Opinion: A Challenger of the Woke 'Company Policy' |first=Tunku |last=Varadarajan |newspaper=The Wall Street Journal |date=10 Julie 2020}}</ref> het sommige Black Lives Matter-aktiviste daarvan beskuldig dat hulle spraak stilmaak en akademiese vryheid onderdruk.<ref name="Harris 2020">{{cite web |last=Harris |first=Samantha |title=Princeton faculty petition threatens free speech, academic freedom |website=FIRE |date=8 Julie 2020 |url=https://www.thefire.org/princeton-faculty-petition-threatens-free-speech-academic-freedom/ |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Hulle beweer die gevolg is selfsensuur, minder akademiese ondersoek en navorsingsvooroordeel.<ref name="Scholars at Harvard">{{cite web |title=Student Protests and Academic Freedom in an Age of #blacklivesmatter |website=Scholars at Harvard |url=https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |access-date=28 Desember 2020 |archive-date=7 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307101951/https://scholar.harvard.edu/philip_lee/publications/student-protests-and-academic-freedom-age-blacklivesmatter |url-status=dead}}</ref><ref name="Chotiner">{{cite magazine |last=Chotiner |first=Isaac |title=Thomas Chatterton Williams on Race, Identity, and 'Cancel Culture' |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/thomas-chatterton-williams-on-race-identity-and-cancel-culture |date=22 Julie 2020 |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="Harris 2020" /> Kritici beweer akademici is huiwerig om hulle teen onderdrukking uit te spreek uit vrees vir vergelding.<ref name="Zimmerman 2020">{{cite web |last=Zimmerman |first=Jonathan |title=Faculty should support the academic freedom of colleagues who buck conventional wisdom |website=Inside Higher Ed |date=22 Junie 2020 |url=https://www.insidehighered.com/views/2020/06/22/faculty-should-support-academic-freedom-colleagues-who-buck-conventional-wisdom |access-date=28 Desember 2020}}</ref><ref name="McGowan p.">{{cite book |last=McGowan |first=Mary Kate |title=Oxford Scholarship Online |chapter=On Political Correctness, Microaggressions, and Silencing in the Academy |publisher=Oxford University Press |date=22 November 2018 |volume=1 |doi=10.1093/oso/9780198791508.003.0008}}</ref><ref name="McWhorter 2020" /> Veral hoëprofiel-akademici het hulle teen die gebruik van "diversiteitsverklarings" by toelating-, aanstellings- en ampstermynbesluite uitgespreek, onder wie Jeffrey Flier, dekaan van die Harvard Medical School,<ref name="CHE 2019">{{cite news |title=Against Diversity Statements |website=Chronicle of Higher Education |first=Jeffrey |last=Flier |date=3 Januarie 2019 |url=https://www.chronicle.com/article/against-diversity-statements/ |access-date=29 Desember 2020}}</ref><ref name="Inside Higher Ed 2018">{{cite web |title=Former Harvard dean's tweet against required faculty diversity statements sets off debate |website=Inside Higher Ed |date=12 November 2018 |url=https://www.insidehighered.com/news/2018/11/12/former-harvard-deans-tweet-against-required-faculty-diversity-statements-sets-debate |first=Colleen |last=Flaherty |access-date=29 Desember 2020}}</ref> en Abigail Thompson, ondervoorsitter van die American Mathematical Society. Thompson het dit met die lojaliteitseed van die McCarthy-era vergelyk.<ref>{{cite web |url=https://www.ams.org/journals/notices/201911/rnoti-p1778.pdf |title=A Word from... |last=Thompson |first=Abigail |date=2019 |website=www.ams.org |access-date=11 Januarie 2021}}</ref><ref name="Zimmerman 2020" /> Waar skole staatsbefondsing ontvang, het akademici Black Lives Matter-beloftes as ongrondwetlik gekritiseer.<ref name="Blackman 2020">{{cite web |last=Blackman |first=Josh |title=University of Southern Maine Asks Students and Faculty to Sign 'Black Lives Matter Statement and Antiracism Pledge' |website=Reason.com |date=7 Augustus 2020 |url=https://reason.com/volokh/2020/08/07/university-of-southern-maine-asks-students-and-faculty-to-sign-black-lives-matter-statement-and-antiracism-pledge/ |access-date=7 Januarie 2021}}</ref> === Sienings oor wetstoepassing === [[Lêer:Ferguson Day 6, Picture 45.png|duimnael|Ferguson, Missouri, 17 Augustus 2014]] Sommige kritici beskuldig Black Lives Matter daarvan dat dit antipolisie is en geweld teen die polisie goedkeur.<ref name=":9" /><ref>{{Cite news |title=Can Black Lives Matter and Police Lives Matter coexist? |url=https://www.csmonitor.com/USA/USA-Update/2015/0913/Can-Black-Lives-Matter-and-Police-Lives-Matter-coexist-video |newspaper=The Christian Science Monitor |date=13 September 2015 |access-date=17 September 2015 |issn=0882-7729 |first=Jessica |last=Mendoza}}</ref> Sersant Demetrick Pennie van die Dallas-polisiedepartement het in September 2016 'n onsuksesvolle regsgeding teen Black Lives Matter aanhangig gemaak waarin die groep daarvan beskuldig is dat dit 'n "rasse-oorlog" aanhits.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/09/21/black-dallas-police-officer-sues-black-lives-matter-on-behalf-of-christians-jews-and-caucasians-others/ |title=Black Dallas police officer sues Black Lives Matter on behalf of 'Christians, Jews and Caucasians,' others |newspaper=The Washington Post |date=21 September 2016 |first=Travis M. |last=Andrews}}</ref><ref>{{cite news |url=https://apnews.com/9d879c426ce845b9958c11e81846fe65 |title=Can Black Lives Matter be sued? Activist's attorney says no |date=14 Junie 2017 |first=Michael |last=Kunzelman |work=Associated Press}}</ref> Marsjeerders met 'n BLM-banier is op video vasgelê terwyl hulle by die Minnesota-staatskou skandeer: "Varke in 'n kombers, braai hulle soos spek." Polisiegroepe beweer die gesang moedig die dood van polisiebeamptes aan. Die organiseerder van die betoging het daardie vertolking betwis: "Wat ons sê, is dat as swart mense wat polisiebeamptes doodmaak gaan braai, ons wil hê polisiebeamptes moet dieselfde behandeling kry as wat ons as burgerlikes kry wanneer ons beamptes doodmaak."<ref>{{cite web |title=Black Lives Matter chant threatening to officers, police say |author=Gottfried, Mara H. |url=http://www.twincities.com/localnews/ci_28733664/black-lives-matter-chant-disgusting-st-paul-police |website=St. Paul Pioneer Press |date=31 Augustus 2015 |access-date=22 September 2015}}</ref> === Losstaan van minderbevoorregte gemeenskappe === Sommige swart gemeenskapsleiers het hulle teen die beweging uitgespreek omdat dit volgens hulle losstaan van die mense wat dit beweer dit verteenwoordig.<ref name="The New York Times 2020">{{cite web |title=Who Opposes Defunding the N.Y.P.D.? These Black Lawmakers |newspaper=The New York Times |first=Jeffery C. |last=Mays |date=10 Augustus 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810073003/https://www.nytimes.com/2020/08/10/nyregion/defund-police-nyc-council.html |archive-date=10 Augustus 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Die New Yorkse stadsraadslid I. Daneek Miller, mede-voorsitter van die raad se Swart, Latino- en Asiatiese Koukus, het hom in Augustus 2020 teen begrotingsnoeiings verset en gesê: "Swart mense wil net soos almal anders veilig wees ... ons kan nie toelaat dat mense van buite ons gemeenskap vir ons oor swart lewens preek nie."<ref>{{cite web |title=$1 Billion Is Shifted From NYPD in a Budget That Pleases No One |first=Dana |last=Rubinstein |author2=Jeffery C. Mays |newspaper=The New York Times |date=30 Junie 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630235006/https://www.nytimes.com/2020/06/30/nyregion/nypd-budget.html |archive-date=30 Junie 2020 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Vanessa Gibson van die Bronx se 16de raadsdistrik het gesê: "My werkersklasmense, my huiseienaars, my huurders, my bure – hulle skree en gil nie daar buite nie, want hulle moet werk."<ref name="Cuza 2020">{{cite web |last=Cuza |first=Bobby |title=Black Council Members Push Back Against Protester Budget Criticism |website=Spectrum News NY1 |date=1 Julie 2020 |url=https://www.ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2020/07/02/council-members-allege-outside-agitation |access-date=28 Desember 2020}}</ref> Burgemeester Ras Baraka van Newark, New Jersey, het die eis om die polisie te ontfinansier 'n "bourgeois-liberale" oplossing vir rassisme genoem.<ref name="The New York Times 2020" /> === Onvoldoende fokus op vroue === Vroue binne die Black Lives Matter-beweging, onder wie die professor en burgerregtevoorstander Treva B. Lindsey, voer aan dat BLM swart vroue se ervarings ten gunste van swart mans se ervarings afgeskeep het. Daar is byvoorbeeld meer betogings gereël oor die dood van Michael Brown en Trayvon Martin as oor die dood van Pamela Turner, Kayla Moore of Rekia Boyd.<ref name="Lindsey">{{Cite journal |last=Lindsey |first=Treva B. |date=2015 |title=Post-Ferguson: A "Herstorical" Approach to Black Violability |url=https://muse.jhu.edu/article/829278 |journal=Feminist Studies |volume=41 |issue=1 |page=232 |doi=10.15767/feministstudies.41.1.232 |url-access=subscription}}</ref> Say Her Name is in reaksie hierop gestig om spesifiek op die dood van swart vroue aan die hande van die polisie te fokus en hul name in die Black Lives Matter-betogings te laat hoor. Die gestelde doel is om 'n vollediger, maar nie mededingende, weergawe van die breër Black Lives Matter-beweging te bied.<ref>{{cite web |last=Workneh |first=Lilly |date=21 Mei 2015 |title=#SayHerName: Black Women And Girls Matter, Too |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/05/21/black-women-matter_n_7363064.html |work=HuffPost |access-date=24 November 2016}}</ref><ref name="Crenshaw">{{Cite web |url=https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf |title=Say Her Name: Resisting Police Brutality against Black Women |publisher=African American Policy Forum |access-date=26 November 2016 |archive-date=24 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204757/https://static1.squarespace.com/static/53f20d90e4b0b80451158d8c/t/555e2412e4b0bd5f4da5d3a4/1432232978932/SAYHERNAME+Social+Media+Guide.compressed.pdf}}</ref> === Wanbestuur van fondse === Bewerings van wanbestuur van fondse deur die organisasie Black Lives Matter Global Network Foundation is geopper nadat fondse gebruik is om 'n huis van $6&nbsp;miljoen in die suide van Kalifornië te koop wat as fasiliteit vir 'n genootskap vir swart kunstenaars sou dien.<ref>{{Cite web |date=12 April 2022 |title=Black Lives Matter leaders condemn allegations of mismanaged funds |url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/black-lives-matter-leaders-condemn-allegations-mismanaged-funds-rcna23882 |first=Char |last=Adams |access-date=18 Oktober 2023 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |date=17 Mei 2022 |title=AP Exclusive: Black Lives Matter has $42 million in assets |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-race-ethnicity-philanthropy-black-lives-matter-5bc4772e029da522036f8ad2a02990aa |access-date=18 Oktober 2023 |website=AP News |language=en}}</ref> Die eiendom het ses slaapkamers, 'n opnamestudio en 'n swembad gehad.<ref name=":13" /> === Gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en vermiste persone === Sedert sy stigting word die Black Lives Matter-beweging aansienlik gekritiseer oor sy gebrek aan fokus op onopgeloste moorde en sake van vermiste persone. Sommige navorsers het byvoorbeeld bevestig dat moorde op swart slagoffers buite verhouding dikwels onopgelos bly.<ref>{{Cite web |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/08/instead-of-defund-the-police-solve-all-murders/619672/ |title=Criminal-Justice Reformers Chose the Wrong Slogan |first=Conor |last=Friedersdorf |date=8 Augustus 2021 |website=The Atlantic}}</ref> Families van slagoffers het BLM-leiers in die openbaar verwyt: een moeder het geskryf dat BLM-lede vir haar gesê het dat die uitlig van vermoorde swart kinders die beweging se boodskap sou "verwater".<ref>{{Cite news |last=Bennett-Stone |first=Sylvia |date=30 Junie 2021 |title=Parents of Murdered Children Deserve Answers from BLM Leaders |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/parents-murdered-children-deserve-answers-blm-leaders-opinion-1604851 |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Volgens FBI-statistiek is 40% van vermiste persone in die Verenigde State nie-wit mense. Kyle Pope, 'n redakteur en navorser van die ''Columbia Journalism Review'', het 'n gebrek aan mediabelangstelling in hierdie misdade opgemerk.<ref>{{Cite web |last=Franklin |first=Jonathan |date=5 Desember 2022 |title=Racial bias affects media coverage of missing people. A new tool illustrates how |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/12/05/1137193397/missing-persons-of-color-news-coverage-disparities |access-date=23 November 2023}}</ref> Een media-ontleding het bevind dat swart kinders 33% van die sake van vermiste kinders uitmaak, maar net 7% van die mediadekking kry – 'n wanverhouding wat akademici aan die sogenaamde "vermiste wit vrou-sindroom" toeskryf.<ref>{{Cite news |last=Kearney |first=Julia |title=America's Black Children are Missing at Disproportionately High Rates, and How the Amber Alert is at Fault |work=Elon University |url=https://www.elon.edu/u/academics/first-year-writing/writing-contest/journal/julia-kearney/ |access-date=18 Mei 2026}}</ref> Derrica en Natalie Wilson het in 2008 die Black and Missing Foundation begin, 'n niewinsorganisasie wat onopgeloste moorde op swart mense regoor die land wil oplos. In 'n onderhoud in 2021 het hulle gesê sowel wetstoepassers as nasionale media-instellings sien onopgeloste moorde op swart mense buite verhouding oor die hoof.<ref>{{Cite news |last=St. Martin |first=Emily |date=30 September 2021 |title=182,448 Black People Went Missing in the U.S. Last Year — These Sisters Are Working to Find Them |work=InStyle |url=https://www.instyle.com/politics-social-issues/black-and-missing-foundation-interview |access-date=23 November 2023}}</ref> == Sien ook == * [[Rassisme in die Verenigde State]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * {{cite journal |last1=Bonilla |first1=Tabitha |last2=Tillery Jr |first2=Alvin B. |title=Which Identity Frames Boost Support for and Mobilization in the #BlackLivesMatter Movement? An Experimental Test |journal=American Political Science Review |date=November 2020 |volume=114 |issue=4 |pages=947-962 |doi=10.1017/S0003055420000544 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/which-identity-frames-boost-support-for-and-mobilization-in-the-blacklivesmatter-movement-an-experimental-test/AD0E73AF21C32FE03F1C0897456CC5C5 |language=en |issn=0003-0554 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last1=Clayton |first1=Dewey M. |title=Black Lives Matter and the civil rights movement: A comparative analysis of two social movements in the United States |journal=Journal of Black Studies |date=2018 |volume=49 |issue=5 |pages=448-480 |issn=0021-9347 |doi=10.1177/0021934718764099}} * {{cite magazine |title=The Matter of Black Lives |last1=Cobb |first1=Jelani |magazine=The New Yorker |date=14 Maart 2016 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/03/14/where-is-black-lives-matter-headed |ref=none}} * {{cite news |last1=Cole |first1=Teju |title=The Superhero Photographs of the Black Lives Matter Movement |url=https://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727125858/http://www.nytimes.com/2016/07/31/magazine/the-superhero-photographs-of-the-black-lives-matter-movement.html |archive-date=27 Julie 2016 |url-access=subscription |url-status=live |work=The New York Times Magazine |date=26 Julie 2016 |ref=none}} * {{cite journal |last1=Hayward |first1=Clarissa Rile |title=Disruption: What Is It Good For? |journal=The Journal of Politics |date=April 2020 |volume=82 |issue=2 |pages=448-459 |doi=10.1086/706766 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/706766 |language=en |issn=0022-3816 |url-access=subscription}} * {{cite journal |last=Hooker |first=Juliet |date=2016 |title=Black Lives Matter and the Paradoxes of U.S. Black Politics: From Democratic Sacrifice to Democratic Repair |journal=Political Theory |volume=44 |issue=4 |pages=448-469 |issn=0090-5917 |doi=10.1177/0090591716640314}} * {{cite book |last=Lebron |first=Christopher J. |title=The Making of Black Lives Matter: A Brief History of An Idea |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2017 |isbn=978-0-19-060134-8 |url=https://global.oup.com/academic/product/the-making-of-black-lives-matter-9780190601348}} * {{cite web |first=Lisa L. |last=Miller |title=Black Activists Don't Ignore Crime |date=5 Augustus 2016 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806032543/http://www.nytimes.com/2016/08/06/opinion/black-activists-dont-ignore-crime.html |archive-date=6 Augustus 2016 |url-access=subscription |url-status=live |ref=none}} * {{cite journal |last1=Ming Francis |first1=Megan |last2=Wright-Rigueur |first2=Leah |title=Black Lives Matter in Historical Perspective |journal=Annual Review of Law and Social Science |volume=17 |issue=1 |date=13 Oktober 2021 |issn=1550-3585 |doi=10.1146/annurev-lawsocsci-122120-100052 |doi-access=free |pages=441-458}} * {{cite magazine |url=https://www.wired.com/2015/10/how-black-lives-matter-uses-social-media-to-fight-the-power/ |title=Social Media Helps Black Lives Matter Fight the Power |first=Bijan |last=Stephen |date=November 2015 |magazine=Wired |ref=none}} * {{cite magazine |url=https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |title=I'm a GOP Delegate and I Wore a 'Black Lives Matter' Shirt to the RNC |first=Melissa |last=Stevens |date=28 Julie 2016 |magazine=Time |ref=none |access-date=17 November 2024 |archive-date=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203233341/https://time.com/4429351/republican-black-lives-matter/ |url-status=dead}} * {{cite journal |last1=Tillery Jr |first1=Alvin B. |title=What Kind of Movement is Black Lives Matter? The View from Twitter |journal=Journal of Race, Ethnicity, and Politics |date=September 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=297-323 |doi=10.1017/rep.2019.17 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-race-ethnicity-and-politics/article/what-kind-of-movement-is-black-lives-matter-the-view-from-twitter/375801268123BCA397284EFBE36C9F4E |language=en |issn=2056-6085}} * {{cite journal |last1=Towler |first1=Christopher C. |last2=Crawford |first2=Nyron N. |last3=Bennett |first3=Robert A. |title=Shut Up and Play: Black Athletes, Protest Politics, and Black Political Action |date=2020 |journal=Perspectives on Politics |volume=18 |issue=1 |pages=111-127 |issn=1537-5927 |doi=10.1017/S1537592719002597 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Woodly |first=Deva R. |title=Reckoning: Black Lives Matter and the Democratic Necessity of Social Movements |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=2022 |isbn=978-0-19-760395-6 |url=https://global.oup.com/academic/product/reckoning-9780197603956}} === Bibliografieë === * {{cite web |title=#BlackLivesMatter: A Longform Reading List |year=2014 |url=http://www.autostraddle.com/blacklivesmatter-the-longform-reading-list-265454/ |first=Marie Lyn |last=Bernard |work=Autostraddle |location=VSA |ref=none}} * {{cite web |title=The complete summer reading syllabus on Black Lives Matter |first=Selina |last=Cheng |date=Julie 2016 |url=http://qz.com/728658/heres-what-librarians-recommend-reading-on-blm/ |work=Quartz |ref=none}} * {{cite web |title=Listen, Learn, Participate: A #BlackLivesMatter Resource Series |year=2014 |url=http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series |author=Oakland Public Library |location=Kalifornië |ref=none |access-date=15 September 2016 |archive-date=16 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043052/http://oaklandlibrary.org/blogs/from-main-library/listen-learn-participate-blacklivesmatter-resource-series}} * {{cite web |title=Black Lives Matter Reference Guide |date=Julie 2016 |first=Malcolm |last=Teller |work=Medium |url=https://medium.com/malcolm-teller/black-lives-matter-a-collection-of-syllabi-6497460b9668 |ref=none}} == Eksterne skakels == * [https://blacklivesmatter.com/ Amptelike webwerf] van die Black Lives Matter Global Network Foundation * [https://web.archive.org/web/20141226205743/https://www.elephrame.com/textbook/protests Lys van 1&nbsp;007 Black Lives Matter-betogings] * [http://www.joincampaignzero.org/ Campaign Zero to end police violence] * {{cite web |title=Read This: #BlackLivesMatter Reads for Teens |url=https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |publisher=Hennepin County Library |location=Minnesota |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921203253/https://hclib.bibliocommons.com/list/share/642401647_hcl_social_media/669879377_read_this_blacklivesmatter_reads_for_teens |archive-date=21 September 2016}} (bibliografie) * {{cite web |title=#blacklivesmatter |date=28 Desember 2016 |url=http://www.yalsa.ala.org/thehub/tag/blacklivesmatter/ |publisher=Young Adult Library Services Association}} (bibliografie) * [https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml Chicago Black Lives Matter Protest Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125205203/https://mms.newberry.org/xml/xml_files/ChicagoBLM.xml |date=25 Januarie 2021}} by die Newberry-biblioteek {{Normdata}} [[Kategorie:Rassisme]] [[Kategorie:Diskriminasie]] [[Kategorie:Protes]] [[Kategorie:Aktivisme]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Slagspreuke]] [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] qhnqo4q92tcmvfsl00fpqbozbf94m22 0 469684 2970814 2026-09-26T00:30:03Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2428263]]) 2970814 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Paoua | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = Orange phone booth, Central African Republic, March 2009 (8406177946).jpg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Lim-Pendé]] | koördinate = {{Koördinate|7.25000|16.43333|display=inline,title}} | hoogte_m = 609 | bevolking_totaal = 17370 | population_as_of = 2003 }} '''Paoua''' is die [[hoofstad]] van [[Lim-Pendé]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 609&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Paoua is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 664&nbsp;m bo seevlak, 9,9&nbsp;km wes van Paoua. == Bevolking == Paoua het 17&nbsp;370 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 6bf6wua3iuiw486vpq78oy3qxcqwtvi 0 469685 2970815 2026-09-26T00:30:27Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2428295]]) 2970815 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bouca | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[Ouham]] | onderafdelingtipe2 = Prefektuur | onderafdelingnaam2 = [[Ouham-Fafa]] | koördinate = {{Koördinate|6.50722|18.27528|display=inline,title}} | hoogte_m = 463 | bevolking_totaal = 12280 | population_as_of = 2003 }} '''Bouca''' is 'n nedersetting in [[Ouham]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 463&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Bouca is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 520&nbsp;m bo seevlak, 9,9&nbsp;km noord van Bouca. Die naaste groter plek is [[Bossangoa, Ouham]], 91&nbsp;km wes van Bouca.{{Efn|1=Die afstand en rigting is uit die koördinate op [[Wikidata]] bereken.}} == Bevolking == Bouca het 12&nbsp;280 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] huk5a8kj2uf110qomcb0jg5wvgya350 0 469686 2970816 2026-09-26T00:30:44Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2543954]]) 2970816 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Boda | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = House in Boda, CAR.jpg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Lobaye]] | koördinate = {{Koördinate|4.32194|17.46472|display=inline,title}} | hoogte_m = 507 | bevolking_totaal = 11688 | population_as_of = 2003 }} '''Boda''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Lobaye]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 507&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Boda is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 633&nbsp;m bo seevlak, 10&nbsp;km wes van Boda. == Bevolking == Boda het 11&nbsp;688 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] ouuc4b2bsinul8w95hpzi0kqbek5utb 0 469687 2970817 2026-09-26T00:30:59Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2626276]]) 2970817 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Batangafo | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = Route Bangui-Batangafo-1924.jpg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[Ouham]] | onderafdelingtipe2 = Prefektuur | onderafdelingnaam2 = [[Ouham-Fafa]] | koördinate = {{Koördinate|7.30000|18.30000|display=inline,title}} | hoogte_m = 431 | bevolking_totaal = 16420 | population_as_of = 2003 }} '''Batangafo''' is 'n nedersetting in [[Ouham]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 431&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Batangafo is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Na die ooste en die suide toe is dit baie plat. Die hoogste punt in die omgewing is 465&nbsp;m bo seevlak, 8,7&nbsp;km suidoos van Batangafo. == Bevolking == Batangafo het 16&nbsp;420 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] m4azfseyminyz3xwabbvedsi9g6ludl 0 469688 2970818 2026-09-26T00:31:16Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2856173]]) 2970818 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Boumbala | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bamingui-Bangoran]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Bamingui]] | koördinate = {{Koördinate|7.68333|20.21667|display=inline,title}} | hoogtevoetnotas = <ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die hoogte is by die plek se koördinate uit Copernicus GLO-90 gelees.}} | hoogte_m = 439 | tydsone = [[Gekoördineerde Universele Tyd|MGT]] + 1 }} '''Boumbala''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 439&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Boumbala is plat.<ref name="copernicus" />{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 481&nbsp;m bo seevlak, 8,9&nbsp;km oos van Boumbala. == Bestuur == Die plaaslike tydsone is [[Gekoördineerde Universele Tyd|MGT]] + 1. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 3fn95bfahsv5pewiq9montotaqg7v29 0 469689 2970819 2026-09-26T00:31:38Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2907916]]) 2970819 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bobangui | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Lobaye]] | onderafdelingtipe2 = Kommune | onderafdelingnaam2 = Pissa | koördinate = {{Koördinate|4.05000|18.11667|display=inline,title}} | hoogte_m = 422 | bevolking_totaal = 16486 }} '''Bobangui''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Lobaye]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 422&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Bobangui is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 444&nbsp;m bo seevlak, 10&nbsp;km wes van Bobangui. Die naaste groter plek is [[Bimbo]], 54&nbsp;km noordoos van Bobangui.{{Efn|1=Die afstand en rigting is uit die koördinate op [[Wikidata]] bereken.}} == Bevolking == Bobangui het 16&nbsp;486 inwoners. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] eex7i5y2tqrdszwenlkfupt1weksatp 0 469690 2970820 2026-09-26T00:31:58Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q3094950]]) 2970820 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Gambo | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Mbomou]] | koördinate = {{Koördinate|4.64806|22.26333|display=inline,title}} | hoogte_m = 483 }} '''Gambo''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Mbomou]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die nedersetting lê 483&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Gambo is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 615&nbsp;m bo seevlak, 7,1&nbsp;km noordoos van Gambo. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] murru5jxqoh6d8ajic50x6tnvomzjam 0 469691 2970821 2026-09-26T00:33:25Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor stad uit Wikidata ([[d:Q3281038]]) 2970821 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Goroumo | nedersetting_tipe = Stad | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Ouham-Pendé]] | koördinate = {{Koördinate|6.64000|15.60000|display=inline,title}} | hoogtevoetnotas = <ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die hoogte is by die plek se koördinate uit Copernicus GLO-90 gelees.}} | hoogte_m = 1092 | bevolking_totaal = 0 }} '''Goroumo''' is 'n stad in die prefektuur [[Ouham-Pendé]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die stad lê 1&nbsp;092&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Goroumo is effens heuwelagtig.<ref name="copernicus" />{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 1&nbsp;252&nbsp;m bo seevlak, 9,8&nbsp;km wes van Goroumo. == Bevolking == Goroumo het 0 inwoners. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] fpldu7442ax6wrrl6wdv7tuocz47lnu 0 469692 2970822 2026-09-26T00:33:41Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q3357923]]) 2970822 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Ouanda Djallé | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Vakaga]] | koördinate = {{Koördinate|8.90000|22.80000|display=inline,title}} | hoogte_m = 697 | bevolking_totaal = 2839 | population_as_of = 2003 }} '''Ouanda Djallé''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Vakaga]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 697&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Ouanda Djallé is effens heuwelagtig.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 1&nbsp;020&nbsp;m bo seevlak, 8,3&nbsp;km noordoos van Ouanda Djallé. == Bevolking == Ouanda Djallé het 2&nbsp;839 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] ntdelql1kfjmup2tbvndr869j1s4ebg 0 469693 2970823 2026-09-26T00:33:53Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q3357928]]) 2970823 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Ouango | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = Parroquia_Ouango.JPG | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Mbomou]] | koördinate = {{Koördinate|4.31667|22.55000|display=inline,title}} | hoogte_m = 409 }} '''Ouango''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Mbomou]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die nedersetting lê 409&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Ouango is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 573&nbsp;m bo seevlak, 7,4&nbsp;km noord van Ouango. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] sz4f17o8wsfvk1mczhxbzvokjrkp7vv 0 469694 2970824 2026-09-26T00:34:46Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q4667921]]) 2970824 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Abiras | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | koördinate = {{Koördinate|4.13500|22.44000|display=inline,title}} | hoogte_m = 447 | bevolking_totaal = 1373 | population_as_of = 2003 }} '''Abiras''' is 'n nedersetting in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 447&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Abiras is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Na die suidweste toe is dit baie plat. Die hoogste punt in die omgewing is 507&nbsp;m bo seevlak, 6,2&nbsp;km noordoos van Abiras. Die naaste groter plek is [[Bangassou]], 79&nbsp;km noordoos van Abiras.{{Efn|1=Die afstand en rigting is uit die koördinate op [[Wikidata]] bereken.}} == Bevolking == Abiras het 1&nbsp;373 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] c0df8ndkvm8xfahtp80kyhbojzk4ut8 0 469695 2970827 2026-09-26T03:58:17Z Score Beethoven 48986 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Persoon | naam = Nomonde Mihlali "Mickey" Meji | beeld = | onderskrif = | geboortedatum = 9 September 1980 | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = 13 Augustus 2026 (45 jaar oud) | sterfplek = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Menseregte-aktivis | bekend_vir = Stryd teen seksuele uitbuiting en prostitusie }} '''Nomonde Mihlali "Mickey" Meji''' (gebore 9 September 1980 in Kaapst...' 2970827 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Nomonde Mihlali "Mickey" Meji | beeld = | onderskrif = | geboortedatum = 9 September 1980 | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = 13 Augustus 2026 (45 jaar oud) | sterfplek = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Menseregte-aktivis | bekend_vir = Stryd teen seksuele uitbuiting en prostitusie }} '''Nomonde Mihlali "Mickey" Meji''' (gebore 9 September 1980 in [[Kaapstad]]; oorlede 13 Augustus 2026) was 'n [[Suid-Afrika]]anse aktivis vir die regte van vroue en meisies en teen seksuele uitbuiting en [[prostitusie]]. Sy was afkomstig van [[Mthatha]] (Umtata) in die [[Oos-Kaap]]. As oorlewende van prostitusie was sy betrokke by verskeie nasionale en internasionale inisiatiewe oor [[menseregte]], die stryd teen [[MIV]] en openbare beleid oor prostitusie. == Biografie == === Opleiding === Meji is op 9 September 1980 gebore en is op 13 Augustus 2026 oorlede.<ref name="wow">{{Cite web |url=https://www.wowwoman.com/survivor-human-rights-activist |title=Survivor, Human Rights Activist, Cape Town, South Africa |website=WOW Woman |access-date=2026-09-25 |language=en}}</ref><ref name="space">{{Cite web |url=https://www.spaceintl.org/news/honoring-the-life-of-nomonde-mihlali-mickey-meji |title=Honoring the Life of Nomonde Mihlali (Mickey) Meji |website=SPACE International |access-date=2026-09-25 |language=en}}</ref> Sy het 'n kwalifikasie in kommunikasie en [[joernalistiek]] verwerf.<ref name="wow" /> === Loopbaan === Haar persoonlike ervaring as oorlewende was 'n belangrike deel van haar openbare werk. In haar toesprake het sy veral 'n verband gelê tussen ekonomiese en sosiale ongelykheid in Suid-Afrika, die nalatenskap van [[apartheid]] en die vorme van seksuele uitbuiting waarmee sommige vroue te kampe het.<ref name="space" /> Sy het met die Suid-Afrikaanse organisasie Embrace Dignity gewerk, wat hom beywer vir die afskaffing van prostitusie en ondersteuning bied aan vroue wat slagoffers van [[mensehandel]] en prostitusie is. Meji het ook gehelp om organisasies en netwerke van oorlewendes te stig en het die burgerlike samelewing in verskeie nasionale en internasionale forums verteenwoordig.<ref name="wow" /><ref name="huffpost">{{Cite web |url=https://www.huffpost.com/entry/from-sex-work-advocate-to-survivor-leader-a-journey_b_5925fe95e4b0627b74360d0e |title=From "Sex Work" Advocate to Survivor Leader: A Journey Embraced |last=Bien-Aimé |first=Taina |website=HuffPost |date=2017-05-25 |access-date=2026-09-25 |language=en}}</ref> In 2016 het Meji by Embrace Dignity aangesluit as programbeampte vir die ondersteuning van oorlewendes. Haar werk het gefokus op vroueregte, seksuele uitbuiting, mensehandel en die sosiale en gesondheidsgevolge van prostitusie.<ref name="catw">{{Cite web |url=https://catwinternational.org/2026/08/in-tribute-to-mickey-nomonde-mihlali-meji/ |title=In Tribute to Nomonde Mihlali "Mickey" Meji: A Big Tree Has Fallen |website=CATW International |date=2026-08-17 |access-date=2026-09-25 |language=en}}</ref> Terselfdertyd het sy gehelp om netwerke van oorlewendes op te bou. Saam met ander oorlewendes van prostitusie het sy bygedra tot die ontstaan van 'n oorlewendebeweging in Afrika, en sy het die Survivors Support and Empowerment Programme gestig, wat mense wat prostitusie beleef het, ondersteun en bemagtig.<ref name="huffpost" /> === Voorspraakwerk === Meji het op konferensies en debatte oor menseregte, prostitusie en openbare gesondheid gepraat. Sy het onder meer deelgeneem aan die 5de Suid-Afrikaanse Vigskonferensie en die Internasionale Konferensie oor Vigs en SOI's in Afrika (ICASA), waar sy ook navorsing aangebied het.<ref name="ncose">{{Cite web |url=https://endsexualexploitation.org/articles/mickey-meji-cese-africa-leader-receives-the-advancing-freedom-award/ |title=Mickey Meji, CESE Africa Leader, Receives the Advancing Freedom Award |last=van der Watt |first=Marcel |website=NCOSE |date=2022-11-05 |access-date=2026-09-25 |language=en}}</ref><ref name="ucd">{{Cite web |url=https://www.ucd.ie/socialpolicyworkjustice/newsandevents/events/mickeymejiseminar/ |title=Mickey Meji Seminar |website=UCD School of Social Policy, Social Work and Social Justice |access-date=2026-09-25 |language=en}}</ref> In Maart 2018 het sy 'n afvaardiging oorlewendes gelei by 'n verhoor van die vrouekoukus van die [[Parlement van Suid-Afrika]] oor die voorgestelde hervorming van die wetgewing oor volwasse prostitusie. Daar het sy 'n afskaffingsbenadering bepleit en die kriminalisering van mense wat seksuele dienste verkoop, gekritiseer.<ref name="catw" /> Meji het die wetgewende model ondersteun wat Embrace Dignity as die "Sankara Equality Act" voorstel. Dié voorstel wil die verkoop van seksuele dienste dekriminaliseer, maar die koop daarvan en sekere vorme van fasilitering van prostitusie strafbaar maak, en die hervorming koppel aan uittree- en ondersteuningsprogramme.<ref name="cypsa">{{Cite web |url=https://www.cypsa.org.za/2018/01/28/sex-work-did-not-change-the-life-of-a-prostitute/ |title="Sex Work" Did Not Change the Life of a Prostitute |website=CYPSA |date=2018-01-28 |access-date=2026-09-25 |language=en}}</ref><ref name="ncose" /> Sy was ook krities oor die modelle van wettiging en regulering van prostitusie in sommige lande, omdat sy gemeen het dat dit nie die meganismes van seksuele uitbuiting uitskakel nie.<ref name="cypsa" /><ref name="ncose" /> === Nasionale en internasionale posisies === Meji het in verskeie liggame gedien wat met openbare gesondheid, menseregte en beleid oor vroue gemoeid is.<ref name="space" /> Sy het nieregeringsorganisasies as verteenwoordiger vir Afrika in die Programkoördineringsraad van [[UNAIDS]] (die Gesamentlike Verenigde Nasies-program oor MIV/vigs) verteenwoordig. Sy was ook lid van die Suid-Afrikaanse Nasionale Vigsraad (SANAC), waar sy 'n sektor verteenwoordig het.<ref name="ucd" /> Sy het verder aan nasionale, streeks- en internasionale konferensies en vergaderings oor vroueregte, MIV en seksuele uitbuiting deelgeneem.<ref name="space" /> == Toekenning == Meji het die "Advancing Freedom Award" by die CESE-beraad ontvang vir haar werk teen seksuele uitbuiting en ter ondersteuning van oorlewendes.<ref name="ncose" /> == Persoonlike lewe == Meji was die moeder van drie kinders.<ref name="space" /> == Dood == Meji is op 13 Augustus 2026 oorlede, op die ouderdom van 45 jaar, 'n paar weke voor haar 46ste verjaardag.<ref name="space" /> == Verwysings == <references /> {{DEFAULTSORT:Meji, Mickey}} [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse feministe]] 2mpzuen2bq0axdxf316cz7m4zcmx871 1 469696 2970846 2026-09-26T07:36:49Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2970846 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469697 2970869 2026-09-26T09:57:45Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q4668524]]) 2970869 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Abou-Ndoulaf | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[Bamingui-Bangoran]], [[N'Délé]] | koördinate = {{Koördinate|8.51667|20.50000|display=inline,title}} | hoogtevoetnotas = <ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die hoogte is by die plek se koördinate uit Copernicus GLO-90 gelees.}} | hoogte_m = 567 }} '''Abou-Ndoulaf''' is 'n nedersetting in [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die nedersetting lê 567&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Abou-Ndoulaf is plat.<ref name="copernicus" />{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 680&nbsp;m bo seevlak, 8&nbsp;km noordoos van Abou-Ndoulaf. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] ilvqa61ju2mm43978zzogjq8cakxa0u